Litera S

2120 słów, strona 8 z 9.

syscy gw.: wszyscy. „stoją syscy jak pośnięci;” Wesele
systema: dziś popr. M.,B. lm: systemy. „— Nowe systema natury — mówił dalej — są jak nowe mody, które z każdym wiekiem się zmieniają, a nawet te, które dowodzą zasadami matematycznymi, niedługo się utrzymają i po niejakim czasie pójdą w zapomnienie.” Podróże Guliwera
syt: syty, najedzony. „Jak dziś syt, to główkę podnosi i śpiewa.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Sytna Wólka: zmieniona nazwa Głodowej Wólki, określenie utworzone od syty : najedzony. „Oj, dobrze by się miał taki, bo to Sytna Wólka jest, bogata wieś na całą okolicę, chłop w chłopa same gospodarze, a każdy spasiony tak, że za wołu waży!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
sytny daw.: sycący, dający nasycenie. + 1 inne znaczenie „na sytny chleb Ducha...” Hymny to słowo w 2 lekturach →
syzma: schizma, formalny rozdział między wyznawcami jednej religii, spowodowany różnicami doktrynalnymi; herezja. „Lecz na Litewskim Księstwie teraz syzma siedzi!»” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Syzyf mit. gr.: założyciel Koryntu, zasłynął ze swojego sprytu. Oszukał Zeusa, za co skazany na karę polegającą na wtaczaniu na górę kamienia, który zawsze stacza się na dół tuż przed osiągnięciem szczytu. „Co było Syzyfowi” Iliada
szabas: święto sobotnie u Żydów. „Z powodu szabasu rynek był pusty, a wszystkie kramiki zamknięte.” Lalka
szabaśnik gw.: obudowana część kuchni, wykorzystywana do pieczenia lub przechowywania ciepłych potraw. + 1 inne znaczenie „W szabaśniku huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko wystawioną w słońcu, bych prędzej rosły.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
szaberstwo a. szaber: kradzież rzeczy porzuconych w trakcie wojny lub katastrof naturalnych. „O Spannerze, jak tak zamykał mydło, to sam myślałem, że on robi jakieś szaberstwo.” Medaliony
szabla: jest to oczywisty anachronizm: starożytni Grecy szabli nie używali; jednocześnie rys ten wskazuje, że przedstawione treści miały mieć zastosowanie do problemów współczesności. „Szabla ostra przy boku to pan: ta rozstrzygnie,” Odprawa posłów greckich
Szabla twoja: szkło — błąd druków: „Szabla twoja, Bóg twój — mara", co poprawił już w kolejnych wydaniach Pini na podstawie rękopisu. „Szabla twoja — szkło, Bóg twój, mara.” Nie-Boska komedia
szacherka a. szachrajstwo: oszustwo. „Uczył się pilnie, ze wzniosłą bezwzględnością, do której nie znalazło jeszcze dostępu ani zwątpienie, ani nieufność, ani żadne wyrachowanie, ani szacherka.” Syzyfowe prace
szacowny: wielce ceniony, poważany. „Być musi i szacownym w potomności wiecznie.” Satyry
szacunek: tu: oszacowanie wydatków. + 1 inne znaczenie „«Z umysłu pracujących szacunek roboty!” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
szafarka: kobieta zajmująca się zarządzaniem gospodarstwem domowym. „Na to skrzętna szafarka” Iliada
szafarnia: spichlerz, spiżarnia; pomieszczenie część pomieszczenia a. mebel służące do przechowywania zapasów żywności. „Marcinek wynalazł już był dla siebie i towarzyszki bezpieczne schronienie za drzwiami między ścianą i ogromną szafarnią, która zajmowała połowę kuchenki.” Syzyfowe prace
szafarz: zarządzający gospodarstwem domowym, klucznik. Także urząd dworski, znacznie niższy od komisarza, który zarządzał całym majątkiem i kierował jego prawnymi sprawami. + 3 inne znaczenia „Żywił go stary szafarz, niegdyś podstarości .” Bajki i przypowieści to słowo w 5 lekturach →
szafel daw.: szaflik, rodzaj drewnianego wiaderka. „Pomógł im w tym i jeszcze wapno w szaflu rozrobił do bielenia ścian, i galanty pędzel wyrychtował ze słomy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
szaflik: drewniane, okrągłe naczynie z uchwytami. „W chacie kantarzeja wojskowego na przedmieściu Hassan-Basza w Siczy siedziało przy stole dwóch Zaporożców, pokrzepiając się palanką z prosa, którą czerpali ustawicznie z drewnianego szaflika stojącego na środku stołu.” Ogniem i mieczem
szafran z arab.: przyprawa kuchenna kwiatu rośliny południowej o tej samej nazwie. „Masz do ryby szafran świeży” Zemsta
szafranny: intensywnie żółty; od nazwy szafranu, barwnika roślinnego. „Ona słuchała słów moich także zmieszana i ze schyloną głową, kreśląc coś trzciną na szafrannym piasku.” Quo vadis
szafuj gotowym: rozporządzaj tym, co posiadasz; może w znaczeniu: pieniędzmi (por. wyraz pokrewny: gotówka). „Szafuj gotowym bacznie;” Pieśni
szafy mahoni: szafy mahoniowe. „Z półek szafy mahoni, w nich książek bez liku,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
szajgec: nieżydowski (chrześcijański) chłopiec. „— Kolega wspomniałeś o tych biednych szajgecach z Parysowa...” Ludzie bezdomni
szałamaja: instrument dęty drewniany; piszczałka. „Zaszumieć tam w złote szałamaje!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
szalbierz: oszust. „Mogłem poznać, dlaczego jedna familia ma spiczaste podbródki, dlaczego w innej jest tylu łotrów od dwu pokoleń, a tylu głupców od czterech, dlaczego w trzeciej wszyscy są półgłówkami, a w czwartej szalbierzami.” Podróże Guliwera
Szalemu: - hebr. שָׁלֵם ( Szalem ): od słowa szalom ,'pokój'. Szalem utożsamiane jest z Jerozolimą (Jeruszalajim), zob. Ibn Ezra do 14:18. „I sprowadził na powrót cały dobytek, a również i Lota, brata swojego, i dobytek jego sprowadził na powrót, a także kobiety i lud.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szalone dumy: głupie, szalone myśli. „O błędzie ludzki, o szalone dumy,” Treny
szalony: tu: bardzo wielki, przekraczający normę. „Tkwi w rogu skały wiatrom szalonym na wstręcie.” Treny
szamerowany: obszyty tasiemką, sznurem. + 1 inne znaczenie „Konie były w angielskich szorach, na koźle siedział brodaty stangret i młody lokaj w zielonej, pozłacanymi taśmami szamerowanej kurcie.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
Szampania: historyczna prowincja w płn.-wsch. Francji, słynna z produkcji win musujących, nazywanych od nazwy tej krainy. „— Do Troyes w Szampanii — odrzekłem.” Trzej muszkieterowie
szampańskim, węgierskim: wina szampańskie i węgierskie należały do najdroższych i pojawiały się na stołach tylko bardzo zamożnej szlachty i magnatów. „Co szampańskim, węgierskim pyszne stoły krasił,” Satyry
szampierz a. sąpierz: współzawodnik. „Tak tylko bowiem imaginacja ludowa mogła sobie przedstawiać niezwalczonego swego szampierza, pogromcę hetmanów, duków, szlachty i w ogóle Lachiw, którzy aż do jego czasów byli okryci urokiem niezwyciężoności.” Ogniem i mieczem
szampiter: szampan. „I gdy w strop szampitrem strzelił” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →
szańce: rodzaj ziemnych umocnień obronnych. „Pallada szańce, brzegi, okopy przebiega,” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
szaniec: ziemne umocnienie składające się z wału i rowu, stosowane do końca XIX w. w celu obrony stanowisk artylerii. + 3 inne znaczenia „A trupów szaniec urósł tak wysoko” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
szanse europejskiej wojny: zwycięstwa Rosji w wojnie z Turcją, możliwość zajęcia Konstantynopola przez wojska rosyjskie, a potem pokój w San Stefano wywołały silne niezadowolenie Anglii. Z początkiem 1878 r. nastąpiło zaostrzenie konfliktu, grożące wybuchem wojny między Anglią a Rosją. „…ach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszłością gal…” Lalka
szapki dołoj z ros.: czapki z głów. „— Szapki dołoj!” Chłopi, Część czwarta - Lato
szapoklak z fr.: składany cylinder. „Lśniące laki, szapoklaki,” Bal w operze
szara eminencja: osoba mająca wpływ na ważne decyzje lub kierująca czymś z ukrycia. „Wprawdzie Ojciec Józef żył jeszcze, lecz jego imię tylko po cichu wymawiano, taką grozą przejmowała szara eminencja, jak nazywano samego kardynała.” Trzej muszkieterowie
szaraban z fr. char à bancs : wóz z ławkami: wóz z poprzecznymi ławkami do przewozu ludzi, bryka. „Na rynku stały tysiące wozów najrozmaitszego kształtu, o kołach wiązanych wiciami i o kołach bez szprych, z jednej sztuki drzewa wyciętych; teleg kozackich, szarabanów szlacheckich.” Ogniem i mieczem
szaraczkowy: zrobiony z szaraczek, płótna albo sukna szarej barwy. „Jest to jednak adwokat, o czym świadczy srebrny znaczek przypięty do klapy bardzo wytartego fraka; szaraczkowe zaś spodnie kapłana sprawiedliwości są na kolanach tak wytłoczone, jak gdyby ich właściciel, zamiast bronić swoich klientów, nieustannie oświadczał s…” Lalka
szarafan z pers. sarapa : od stóp do głów; uroczysta szata: a. sarafan , daw. długi kaftan męski bez rękawów; dziś: rosyjski kobiecy strój ludowy, rodzaj długiej sukni z wysoką talią, bez rękawów a. z wszytymi rękawami z tkaniny bieliźnianej. „Szarafanie, zapiętym haftkami srebrnemi,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szarak: zubożały szlachcic.
szarańcza: hebr. אַרְבֶּה ( arbe ). „Wszakże to jadać możecie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
szarawary: długie, bufiaste spodnie, zwężane na kostkach, noszone głównie w krajach arabskich, Indiach itp.; w Polsce popularne w XVI i XVII wieku. „Miał dnia tego Półpanek na sobie tabaczkowy rajtrok, perłowe szarawary, piękną kamizelkę, na której się kołysał ciężki brelok od zegarka, z sygnetem, laskę pod pachą, stojący kołnierzyk i mankiety śnieżnej białości, lekkie ciżemki na nogach, na rękach zaś ziel…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
szaremi: dziś: szarymi, dawna forma fleksyjna przymiotnika, użyta w celu zachowania rymu. „I znów wypełzają szczurami szaremi,” Bal w operze
szarfa dla cara: szarfą, stanowiącą dekorację munduru carskiego, udusili spiskowcy cara Pawła. „Że będzie szarfą dla cara.” Dziady, część III
szarpajmy: dziś popr.: szarpmy. „Szarpajmy jadło na sztuki!” Dziady, część II
szarpie daw.: bandaże z porwanych materiałów. „Wojny się przez to nie unika; widzisz przecież, że kardynał ma odbyć pierwszą kampanię z szyszakiem na głowie i halabardą w ręku; pan de Nogaret de La Valette jest także kardynałem, a zapytaj jego lokaja, ile razy skubał dlań szarpie.” Trzej muszkieterowie
szarpła: dziś popr. forma: szarpnęła. „Ona rzemień zadzierzgnion szarpła dłonią zręczną,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
szarwark daw.: przymusowe świadczenia w robociźnie wykonywane przez ludność wiejską, rodzaj pańszczyzny; szarwarki służyły celom publicznym, w ramach tych prac budowano i naprawiano drogi, mosty czy wały wzdłuż brzegów zbiorników wodnych. + 3 inne znaczenia „Rozchodzić się już mieli, kiedy wszedł wójt z sołtysem, obchodzili chałupy, żeby jutro podług rozkładu wychodzili na szarwark, na drogę za młyn, rozmytą przez deszcze...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →
szastać się: odwiedzać różne miejsca. „Miałżebyś i pan także, mości Bonacieux, szastać się po nocy?...” Trzej muszkieterowie
szaszka z ros.: szabla. „Przy rękojeści srebrnej «szaszki»” Kwiaty polskie
szata krwawa Dejaniry: Dejanira, żona Heraklesa, dowiedziawszy się o jego zdradzie, przesłała mu szatę przesyconą krwią centaura Nessosa, która wżarła się w ciało Heraklesa, sprawiając straszne bóle. Dejanira, zrozpaczona tym, popełniła samobójstwo. Stała się symbolem cierpienia bez nadziei ratunku. Słowacki zwracał się w Grobie Agamemnona do Polski: „Zrzuć do ostatka te płachty ohydne, / Tę Dejaniry palącą koszulę". „szatę krwawą Dejaniry” Wesele
szata mieszana: hebr. שַׁעַטְנֵז ( szaatnez ): miesznka wełny i lnu . „Ustaw Moich przestrzegajcie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
szatanowi zlecone przen.: przeklęte. „Szatanowi zlecone;” Pieśni
szatna: niewolnica (służąca) opiekująca się szatami; garderobiana. „Raz jeszcze zarzuciła jej ramiona na szyję, a potem, gdy obie wyszły do oecus, poczęła się żegnać z małym Plaucjuszem — ze staruszkiem Grekiem, który był ich nauczycielem, ze swoją szatną, która niegdyś niańczyła ją, i ze wszystkimi niewolnikami.” Quo vadis
szatny daw.: służący zajmujący się ubraniami. + 1 inne znaczenie „Wyglądał szatno i szumno.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
szaty na zmianę: Josef dał im nowe ubrania «ponieważ to on doprowadził do tego, że [bracia] rozdarli swoje szaty ( Ks. Rodzaju 44:13), gdy kazał umieścić swój kielich w biesadze Binjamina, a teraz byli zawstydzeni, mając podarte odzienia», zob. Chizkuni do 45:22. + 1 inne znaczenie „I uczynili tak synowie Israela; i dał im Josef wozy z polecenia Faraona, i dał im zapasy na drogę.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Szawe, czyli doliny królewskiej: hebr. שָׁוֵה ( szawe ): 'jednakowo, równo'. Midrasz wyjaśnia, że dolina została nazwana Szawe , gdyż tam «wszystkie ludy jednakowo [czyli jednomyślnie] zgodziły się, by wyznaczyć Abrama na swojego księcia i przywódcę», zob. Raszi do 14:17. „I sprowadził na powrót cały dobytek, a również i Lota, brata swojego, i dobytek jego sprowadził na powrót, a także kobiety i lud.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szczebiece forma starop.: szczebioce, szczebiota. „Gardło pasie; tym czasem matka szczebiece” Treny
szczebiotka: warto zauważyć, że wyraz szczebiotać w odniesieniu do ludzi miał zwykle nacechowanie negatywne, a pozytywne w odniesieniu do śpiewu ptaków i mowy dziecinnej. „Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna szczebiotko droga.” Treny
szczeblować: iść po stopniach (szczeblach); wstępować po schodach. + 1 inne znaczenie „Ten, po którego szczeblowałem szczeci,” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Szczeblujmy: wyraz stworzony przez Trembeckiego, a przez Mickiewicza, wielbiciela jego języka, powtórnie użyty w znaczeniu wstępowania na wyższe stopnie. „Szczeblujmy na wieżycę, szukam herbów śladu;” Sonety krymskie
szczebrzuch: słowniki podają znaczenie: wiano panny młodej. Sienkiewicz prawdop. skontaminował to ze słowem „brzeszczot". „Żeleźce się mi między żebrami rozszczepiło i szczebrzuch ostał we mnie.” Krzyżacy
szczeć daw.: szczecina, sierść, włosy. „Ten, po którego szczeblowałem szczeci,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
Szczególne: pojedyncze. „Szczególne i powszechne doświadczenie przeczy,” Satyry
szczegółowie: dziś popr.: szczegółowo. „Opowiadał jej całą podróż szczegółowie.” Odyseja to słowo w 3 lekturach →
szczęki: dziś popr. forma N.lm: szczękami (szczękaniem, hałasami). „W bystrym biegu strasznymi szczęki przerażały.” Iliada
szczel: szczelina (tu prawdopodobnie forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca). + 1 inne znaczenie „W szczel łodzi, którą podróże nadpsuły;” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
szczenięta wilcze: chodzi o Rzymian; według legendy założycieli Rzymu, Romulusa i Remusa, wykarmiła wilczyca. „Szczenięta wilcze panują dziś nad światem!...” Quo vadis
szczep piastowy: spadkobiercy dynastii Piastów. „Królewski szczep piastowy.” Rota
szczepał: dziś popr. forma: rozszczepiał. „Gad szczepał ogon swój na dwie odnogi,” Boska Komedia
szczepu mego trzaski: przyszli moi potomkowie po synie. „A na szczepu mego trzaski” Zemsta
Szczerbiec: miecz koronacyjny królów polskich, który Bolesławowi Chrobremu miał wręczyć Otton III, zaginął za Augusta II; za Augusta III wykonano jego kopię, przechowywaną w Skarbcu Królewskim na Wawelu. „— A ja gdzieś czytałem, tylko nie pamiętam, w jakim dziele, że Szczerbiec, miecz Bolesławowski, to podobno jest w pańskich rękach, tylko pan unika o tym rozgłosu, żeby go panu stańczycy przez nastawionych zbirów nie wykradli.” Ludzie bezdomni
szczere: prawdziwe. „W niebie szczere rozkoszy, a do tego wieczne,” Treny
szczerk: gleba piaszczysto-gliniasto-ilasta. + 1 inne znaczenie „On tymczasem doniósł ją, spuścił uważnie na szczerk i odpowiedział nieco wzburzony:” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
szczerniał: dziś popr.: sczerniał.
szczery daw., tu forma lm: szczere: prawdziwy. „Gdyby nie kochać rycerza, co szczerą” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
szczęścia doświadczyć żelazem: spróbować szczęścia w walce. „Bym wyszedł na plac, szczęścia doświadczył żelazem:” Iliada
szczeście starop.: szczęście, dola, los, fortuna. „Prózno to; jakie szczeście ludzi naszladuje,” Treny wszystkie 2 wystąpienia →
szczęście gw.: przymiotno, roślina z rodziny astrowatych. + 1 inne znaczenie „Ten liść szkarłatny jest więdniejącą lebiodą, która na trawy zielone rzuca krwiste plamy, a ta wijąca się gałązka drobnym, różowym kwiatem osypana to szczęście.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
szczęście stateczne starop.: niezmienny los. „Chwalę szczęście stateczne;” Pieśni
szczęściem postrzegł balkę: według rozpowszechnionego wśród karciarzy przesądu miejsce pod belką w suficie przynosi nieszczęście w grze. „Byłby i więcej przegrał, szczęściem postrzegł balkę,” Satyry
szczęściem szacuję: uważam za szczęście. „Lecz to szczęściem szacuję,” Pieśni
szcześliwe mienie: mienie dostateczne, wystarczające i uczciwie nabyte. „A uboższym nie zajźrzysz szcześliwego mienia,” Treny
Szczęśliwe światła: Światła szczęśliwe są to duchy błogosławionych, które w raju pokazują się poecie zawsze otoczone światłem. „Szczęśliwe światła sam światłością twoją” Boska Komedia
szcześliwe wyspy: wyspy, na których według mit. gr. przebywali po śmierci (lub nawet jeszcze za życia) sławni bohaterowie. W XVI w. często utożsamiano je z Wyspami Kanaryjskimi. „Wyspy zaprowadzona?” Treny
szczęśliwie: hebr. שָׁלֵם ( szalem ): ‘cały, nienaruszony, pełny’. «Nieuszkodzony na ciele, gdyż został uleczony ze swojego utykania. Z nienaruszonym majątkiem, jako że nic mu nie brakowało, mimo że [dał hojny] podarek [dla Esawa]. I kompletny w swojej znajomości Tory, gdyż w domu Labana nie zapomniał nauki Tory», zob. Raszi do 33:18. „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł: Jestem szczęśliwym człowiekiem! Obym mógł... „Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł tak użyć tego,” Pieśni
szczęsny daw.: szczęśliwy, obdarzony szczęściem. „Drugi, co pod rodziców cieniem szczęsny” Iliada to słowo w 2 lekturach →
szczęty: szczątki. „Wznoszą się stare szczęty krzyżów kilkunastu” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szczeznąć daw.: zginąć. + 1 inne znaczenie „Burzyły się więc tym bardziej przeciw Lichtensteinowi rycerskie serca i niejeden myślał lub nawet mówił otwarcie: „Posłem jest i w szranki powołan być nie może, ale gdy do Malborga wróci, nie daj Bóg, aby swoją własną szczezł śmiercią".” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Szczo ce? ukr.: Co to?
Szczo ty, zduriw? z ukr.: Co ty, zgłupiałeś? „— Szczo ty, zduriw?” Ogniem i mieczem
Szczo z toboju? ukr.: Co z tobą? „Szczo z toboju?” Ogniem i mieczem
szczob z nym poihraty ukr.: żeby się z nim zabawić. „— I prosi, żeby im wydać tego Lacha, szczob z nym poihraty, jak z Barabaszom i Tatarczukom.” Ogniem i mieczem
szczuka daw.: szczupak. „— Płoć jeno, żadnej szczuki.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
szczupły: tu: ciasny, o niewielkiej przestrzeni. „Prawda, nie jest wspaniały — szczupły, ale własny».” Bajki i przypowieści
szczupły prątek starop.: cienki pęd. „Sama tylko dopiro szczupłym prątkiem wschodząc;” Treny
szczutek daw.: pstryczek. „…doktor radził, ażeby po przełożeniu interesu w słowach jak najkrótszych każdy miał wolność dać panu pierwszemu ministrowi szczutka w nos, nogą w brzuch, szpilką w spodnie, przydeptać mu nagniotek, uszczypnąć mocno w ramię lub za uszy pociągnąć, ażeby lepiej pa…” Podróże Guliwera
szczutka: prztyczek; lekkie uderzenie przez pstryknięcie z dwóch palców. „daje mu szczutkę” Dziady, część III
szczwać przestarz.: szczuć. „Pan Nowowiejski zastąpi mnie w stróżowaniu, przy którym tak mało roboty, żeśmy z Makowieckim liszki po całych dniach szczwali dla samej uciechy, boć futro ku wiośnie nicpotem.” Pan Wołodyjowski
szczwacz daw.: członek służby łowieckiej, osoba zajmująca się układaniem chartów i ogarów do polowania. „Widząc rumaki szczwaczów, dojeżdżaczów smycze,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szczwanie: od: szczwać: polować z hartami. „Słychać zmieszane wrzaski szczwania, gniewu, trwogi,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szczyglę: młode szczygła. „Lecz nie było ani świerszczy, ani szczygląt.” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
szczypa daw.: szczapa. „…cowy dzień, ani o kary, grożące według regulaminu, siedzieli kupami przy niezliczonych ogniskach, zbudowanych z paru sutych szczyp, odłupanych z prycz i stołów, pitrasili w rondlach, menażkach, okopconych paczkach po konserwach i w zdobycznych aluminiowych gar…” Pożegnanie z Marią
szczypka: szczapka, kawałek drewna. „— Mam dwie szczypki — rzekła — a ty nazbieraj wartko sucharzy; będzie ogień.” Krzyżacy
szczyr: roślina z rodziny wilczomleczowatych (Mercurialis). „I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szczyt daw., starop.: u Cylkowa: 'wierzch'; uzasadnienie korekty: precyzja zdania, być może Cylkow miał na myśli 'wierzchołek, szczyt', w oryginale jest tu słowo רֹאשׁ ( rosz ): ‘głowa’. + 2 inne znaczenia „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →
szczytny daw.: wysoko sklepiony. „Wywoła Telemacha z głębi komnat szczytnych,” Odyseja
Szechem: «I nie znalazł tam [braci]», zob. Raszbam do 37:14. «[Szechem] to miejsce przeznaczone na nieszczęścia: tam splamili się bracia [sprzedając Josefa], tam zgwałcono Dinę, tam podzielone zostało królestwo Domu Dawida», zob. Raszi do 37:14. + 1 inne znaczenie „A Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
szedł od ciebie swat: swat był przyjacielem przyszłego pana młodego, który w jego imieniu przychodził do rodziców panny poprosić o jej rękę. „szedł od ciebie swat.” Wesele
Szegedyn: miasto węgierskie blisko granicy z Jugosławią. W nocy z 11 na 12 marca, wskutek wylewu Cisy, prawie cały Szegedyn uległ zniszczeniu, kilkaset ludzi straciło życie. „Potem Szegedyn uległ powodzi, co znowu wywołało wprawdzie nieduże składki, ale za to ogromny ruch w salonach.” Lalka
Szekspir, William 1564–1616: angielski poeta, dramaturg i aktor, jeden z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru. „Ogromne wrażenie wywierają na nim Szekspir i Schiller, ulega wpływom niemieckich romantyków.” Trzej muszkieterowie
Szekspir, William a. Shakespeare, William 1564–1616: angielski poeta, dramaturg i aktor, jeden z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru. „— Wezmę Szekspira, postaram się zrobić w nocy Hamleta na wtorkowy komplet.” Pożegnanie z Marią
szeląg daw.: drobna moneta; miedziak (por. powiedzenie Znać kogo jak zły szeląg ). + 3 inne znaczenia „Szeląg dam od wychodu, nie zjem, jeno jaje:” Fraszki to słowo w 5 lekturach →
szelestuszka gw.: tobołki polne, gatunek z rodziny kapustowatych. „To szelestuszka o liściach prawie złotych i przy każdym dotknięciu zdających się coś tajemniczo szeptać, a to w bujny, śnieżny kwiat ustrojona trująca gałąź psianki.” Nad Niemnem
szelma: osoba, która radzi sobie w wielu trudnych sytuacjach, ale czasami działa w nieuczciwy sposób. + 1 inne znaczenie „— Ci ludzie, których wybiorę, są szelmy kute na cztery nogi.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Szelmą jestem bez uszu: nawiązanie do praktyki obcinania uszu skazańcom. „— Szelmą jestem bez uszu.” Ogniem i mieczem
szelmowski: przebiegły, podstępny. „— A to szelmowskie chłopstwo!” Syzyfowe prace
Szem: hebr. rdzeń שֵׁם ( szem ): 'imię'. W innych przekładach: Sem . Od imienia Sema ludy wywodzące się z terenów Bliskiego Wschodu określa się mianem Semitów. Współcześnie nazwa ta ma zastosowanie zwłaszcza do Żydów, stąd negatywny stosunek do nich określany jest mianem antysemityzmu. „A były wszystkie dni Lemecha: siedemset siedemdziesiąt siedem lat; i umarł.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szemrać: tu: wyrażać niezadowolenie. „Krasnoludki, choć szemrały na to ubóstwo, prędko się przecież oswoiły z nową siedzibą.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
szengajst z niem.: pięknoduch. „Szengajsty i żydokomuna...” Kwiaty polskie
szepleniąc daw.: dziś: sepleniąc. „— wołała, szepleniąc pani Wiechowska i poczęła wysadzać z sanek matkę Marcinka.” Syzyfowe prace
szeptającego: szepczącego. „Patrzyłem na one góry, od podstaw do szczytu przybrane w gęstwę drzew, na doliny, wijące się różnokształtymi zakręty, ocienione drzewami, na rzekę, płynącą cicho pośród szeptającego szuwaru i odbijającą urocze chmury, kołysane powiewem wiatru na niebie.” Cierpienia młodego Wertera
Szeremet: właśc. Szeremietiew, Wasilij Borisowicz (1622–1682), naczelny wódz południowej części armii rosyjskiej podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667. Walczył z wojskami polskimi, tatarskimi i kozackimi. Po dwumiesięcznej bitwie pod Cudnowem dostał się do niewoli tatarskiej, w której zmarł. „Kraj był srodze przez niedawny napad Chmielnickiego i Szeremeta spustoszony, więc o żywność i paszę, jako na przednówku, było trudno, a mimo tego wszystko musiało być na czas i w bród, a w Krynicach, gdy mieszkańcy opór stawili i nie chcieli żadnej spyży dosta…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
szerepetka: człowiek z gminu, przybłęda. „Dalibóg, że takim szerepetkom nic do Kmiciców ani do Billewiczów, jak piskorzom nic do szczuk, choć i to, i to ryba.” Potop
szermierz: tu: zapaśnik. „Zaś Euryjal szermierzy co najlepszych pobił;” Odyseja
szermierzów: dziś popr.: szermierzy. „— Starzy żołnierze mnie uczyli — mówiła — których u nas nie brak, a wiadomo przecie, że nie masz nad naszych szermierzów...” Pan Wołodyjowski
szermować: władać bronią, używać broni. + 1 inne znaczenie „«Pyszny, z Jowiszem o władzę szermował,»” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
szermy: walki; por. szermierka , szermować . „Że wszystkie szermy językiem śmiertelnym” Boska Komedia
szerpentyna daw.: krzywa szabla używana od XV–XVIII wieku; serpentyna; karabela. + 1 inne znaczenie „Czy szerpentyną, czyli nawet z pistoletu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
szerpentyna a. serpentyna daw.: krzywa szabla szlachecka, karabela. „Na to pan Domaszewski uderzył się po szerpentynie.” Potop
szerść daw.: dziś popr.: sierść. „Dziecko zatopiło w śnieżnej, ogromnej jego szerści dwie malutkie, czerwone rączki.” Dobra pani to słowo w 2 lekturach →
szerz: dziś popr.: szerokość. „przez całą sceny szerz szeroki,” Noc listopadowa
szerzoga daw.: tu: mgła. „Widzicie tam szerzogę — ?” Noc listopadowa
sześćdziesiąt lat: Icchak nie mógł doczekać się potomstwa z Riwką przez 20 lat i «zrozumiał, że jest bezpłodna i modlił się za nią, ale nie chciał poślubić niewolnicy [jak Abraham], ponieważ [Icchak] został uświęcony na górze Maria jako 'ofiara całopalna bez skazy'», zob. Raszi do 25:26. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
sześcianki: klocki. „Ta operacja została powtórzona kilka razy, za każdym obróceniem sześcianki naokoło się obracały i wyrazy coraz inne zajmowały miejsca.” Podróże Guliwera
sześciu żołnierzy przyprowadzają: dziś popr.: sześciu żołnierzy przyprowadza. „Sześciu Żołnierzy przyprowadzają bladego Kordiana.” Kordian
szest'diesiat tri ros.: sześćdziesiąt trzy. „— Szest'diesiat tri!” Syzyfowe prace
Szet: od hebr. שִׁית ( szit ): 'położyć, kłaść, dać, umieścić, ustawić'. W innych tłumaczeniach jako Set .
szewckie: dziś: szewskie. „Jedziemy jednak do Benewentu oglądać szewckie przepychy, z którymi się popisze Watyniusz, a stamtąd, pod opieką boskich braci Heleny, do Grecji.” Quo vadis
szewcu: dziś C.lp.: szewcowi. „Szewcu w nos wyciął trzy szczutki,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
szewiecki: dziś popr.: szewski. „Mówiono też, że cechy miały broń ukrytą, zwłaszcza płatnerze, rzeźnicy, kuśnierze i potężny cech szewiecki, że wyglądają ciągle powrotu Jana Kazimierza, nadziei nie tracą i przy lada pomocy z zewnątrz, gotowi by byli na Szwedów uderzyć.” Potop
szezlong: kanapa w kształcie wydłużonego fotela, na której można odpoczywać w pozycji półleżącej. + 2 inne znaczenia „Na powitanie wyciągnęła rękę gestem damy siedzącej na szezlongu w buduarze, obojętnie, bez zdziwienia i uśmiechu.” Granica to słowo w 5 lekturach →
Szibea: od hebr. שָׁבַע ( szawa ): ‘przysięgać’; na pamiątkę przysięgi złożonej tam dla zawarcia przymierza, zob. Raszi i Radak do 26:33. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Szilo: hebr. שִׁילֹה ( szilo ) może być tu odczytane jako שֶׁלוֹ ( szelo ): ‘jego, należące go niego’. Póki nie przyjdzie «Król Mesjasz, do którego należy królestwo», zob. Raszi do 49:10. Niektórzy odnoszą to słowo do miasta Szilo, zob. Ibn Ezra i Bechor Szor do 49:10. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Szinar: kraina najczęściej lokalizowana w południowej Mezopotamii i identyfikowana z Babilonią. + 1 inne znaczenie „Przeto się mawia: jako Nimrod mocarz, myśliwy przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szkapa: z politowaniem o koniu, zwłaszcza lichym, zabiedzonym. + 1 inne znaczenie „Oprócz siebie — wiódł szkapę, oprócz szkapy — wołu,” Dusiołek to słowo w 2 lekturach →
szkapica starop.: szkapa; koń. „Jestli wsiędzie na szkapicę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
szkaplerz właśc. kaplerz: wierzchnia część habitu mnisiego (płat materiału zakrywający piersi, ramiona i plecy, z otworem na głowę pośrodku) oraz jedno z uznanych przez kościół katolicki dewocjonaliów; wyposażony najczęściej w wizerunek Matki Boskiej bywa noszony również przez świeckich i księży; jego nałożenie odbywa się uroczyście, a noszenie wiąże się z pewnymi pobożnymi obowiązkami; sukienny szkaplerz bywa zastępowany medalikiem. + 2 inne znaczenia „Wiesz ty, za szkaplerza sznurki” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
szkarłat: kolor ciemnoczerwony. „Szkarłatem była powleczona jej twarz, szyja, ręce — na tle tym znać było jakąś wysypkę.” Siłaczka
szklanne: dziś popr.: szklane. „A usta ich były otwarte, a języki czarne jak węgiel, a oczy ich, jakoby szklanne, nie odwracały się od niebieskich kolorów.” Anhelli
szklanne skrzydła: przen. „skrzydła" pozwalające daleko docierać wzrokowi, tj. teleskop. „Choć szklanne weźmie skrzydła, ciebie nie dolata,” Dziady, część III
szklanny daw. forma: dziś popr.: szklany; huta szklanna — huta szkła. „Ma twarz, nogi, żołądek — lecz coś jakby szklanna.” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
szklannym daw.: dziś: szklany. „Koniec wąsa do ust włożył, szklannym wzrokiem wpatrzył się w przestrzeń i ze zdumieniem, cicho, kilka razy wymówił:” Nad Niemnem
szklennica: szklanica, szklanka. „W atmosferowej szklennicy” Kordian
szklniący: lśniący jak szkło. „Paw się dął, szklniące pióra gdy wspaniale toczył.” Bajki i przypowieści
szklnić się: lśnić. „Nie na fraszki, co z wierzchu szklnią się, wewnątrz puste,” Satyry
szkło wodowskazowe: szklana rurka, która umożliwia sprawdzenie poziomu cieczy w zamkniętym zbiorniku, np. w kotle. „Zerkał na manometr i szkło wodowskazowe, siląc się najwidoczniej na odwagę, a przy tym miał nieborak spiłowane zęby, kędzierzawy łeb golony w dziwne desenie i trzy ozdobne blizny na każdym policzku.” Jądro ciemności
szkoda głowy psować starop.: szkoda zawracać sobie tym głowę. „I szkoda głowy psować;” Pieśni
szkodować: ponosić straty. „Jak wiele mogą w kunszcie przemierzłym szkodować;” Bajki i przypowieści
szkoła bolońska: kierunek w malarstwie wł., powstały w Bolonii pod koniec XVI w.; twórcy jego dążyli do zjednoczenia w dziele sztuki właściwości najlepszych mistrzów renesansu, szczególnie Rafaela i Tycjana; w rezultacie tych założeń malarstwo ich nie wnosiło do sztuki oryginalnych wartości; jednym z najwybitniejszych przedstawicieli szkoły bolońskiej był Gwido Reni (1575–1642). „Trzeci okres Gwido Reniego...” Ludzie bezdomni
Szkoła Główna: wyższa uczelnia, założona w Warszawie w r. 1862, z polskim językiem wykładowym. Kształcili się w niej najwybitniejsi przedstawiciele pozytywizmu polskiego (Prus, Świętochowski, Sienkiewicz, Dygasiński, Chmielowski i in.). W roku 1869 została zamieniona przez władze carskie na uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym. „— Przerzucił się, ale nie do galanterii, tylko do Szkoły Przygotowawczej, a potem do Szkoły Głównej, rozumie pan?...” Lalka
szkoła holenderska: twórczość wielkich mistrzów malarstwa holenderskiego okresu „złotego wieku" (XVII w.): Rembrandta, Jana Vermeera, Fransa Halsa i in., ukazujących głównie motywy z życia codziennego mieszczaństwa (portrety, sceny rodzajowe, martwe natury). „Niedaleko na tej samej ścianie wisiał portret rejenta robiony przez Lenca — żółto-czarny i jeszcze przez te niespełna trzydzieści lat poczerniały niby cenny zabytek szkoły holenderskiej.” Granica
szkoła junkierska: wojskowa szkoła oficerska w Rosji carskiej. „Był obyczaj w Pyrzogłowach, że większość uczniów biednych z patentami kończących waliła wprost ze szkoły: primo — do seminarium na księży; secundo — na oficerów do szkoły junkierskiej; tertio — do apteki.” Syzyfowe prace
Szkoła Medyczna: wyższa uczelnia w dzielnicy łacińskiej, z bogatą biblioteką i muzeum anatomii porównawczej. Mieści się w gmachu z XVII w. „…giełda; na lewo Institut de France i mennica, na prawo Hale Centralne; na lewo Pałac Luksemburski, muzeum Cluny i Szkoła Medyczna, na prawo plac Republiki, z koszarami ks.…” Lalka
Szkoła Nauk Socjalnych i Politycznych: zapewne odniesienie do francuskiej uczelni, zał. w 1872 jako Wolna Szkoła Nauk Politycznych (École libre des sciences politiques), w 1945 przekształconej w Instytut Nauk Politycznych w Paryżu (Institut d'études politiques de Paris). „Z drugiej strony hrabiny siedzący Sobosławski też okazał się znajomym Zenona z Paryża, słuchaczem tych samych profesorów w Szkole Nauk Socjalnych i Politycznych.” Granica
Szkoła Przygotowawcza: kurs wstępny do Szkoły Głównej, otwarty w 1861 r. „— Przerzucił się, ale nie do galanterii, tylko do Szkoły Przygotowawczej, a potem do Szkoły Głównej, rozumie pan?...” Lalka
Szkoła Sztuk Pięknych: pałac z połowy XIX w. (obok Instytutu Francuskiego), zawiera cenne zbiory sztuki. + 1 inne znaczenie „Zwyczajnie — stosunki z Akademią Medyczną, ze Szkołą Sztuk Pięknych...” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →
Szkoła Wojskowa: pałac z połowy XVIII w., obok Pola Marsowego, pierwotnie szkoła wojskowa dla szlachty, później koszary. „Druga para (nóżki krótsze) na lewo sięga do Szkoły Wojskowej, Hotelu des Invalides.” Lalka
szkolarska metoda: metoda opierająca się na uproszczonych szkolnych formułkach. „…u, nie stanie się nigdy nieznośnym sąsiadem, ni wybitnym złoczyńcą; mimo to, cokolwiek by ktoś przytaczał, każda szkolarska metoda zniweczyć musi prawdziwe odczucie przyrody i rzeczywisty jej wyraz.…” Cierpienia młodego Wertera
szkoły wittenberskie: Uniwersytet w Wittenberdze w Saksonii, zał. w 1502 r., słynny w renesansie. „Wrócenia nazad do szkół wittenberskich” Hamlet
szkoły wojewódzkie: szkoły średnie z polskim językiem wykładowym w Królestwie Polskim przed rokiem 1864 (tj. przed powstaniem styczniowym). „Profesor Leim skończył onego czasu nauki uniwersyteckie w Lipsku i od niepamiętnych czasów wykładał w szkołach jeszcze wojewódzkich historię powszechną, języki starożytne i niemiecki.” Syzyfowe prace
szkopek gw.: drewniane wiadro, używane podczas dojenia krów. „— Zabrała szkopek, to pewnie poszła do obory.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
szkopek a. skopek: naczynie, kubełek. „cały skopek mleka wylała...” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 3 wystąpienia →
szkopek lub: skopek: naczynie, kubek, kubełek. „— zawołała zdumiona, odstawiła szkopek, przykucnęła przed progiem i z najżywszą radością i zdumieniem patrzyła.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
szkuner: żaglowiec mający co najmniej dwa maszty z ożaglowaniem skośnym. „„Tankadera" była uroczym małym szkunerem o wyporności dwudziestu ton, zwinnym, o zgrabnym kształcie, jakby była prawdziwym jachtem wyśigowym.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
szkuta daw.: krypa, duży płaskodenny statek żaglowy lub wiosłowy, służący do przewożenia dużych ładunków rzeką. + 3 inne znaczenia „Morze i niebo w oddali spajały się z sobą bez śladu, a w świetlistej przestrzeni wysuszone na słońcu żagle szkut, dryfujących w górę z przypływem, zdawały się tkwić spokojnie w kępkach czerwonych, mocno napiętych płócien, błyskając pokostowanymi rejkami.” Jądro ciemności to słowo w 6 lekturach →
szląc daw.: śląc. „Szląc na targ kuropatwy, które łowił w sidła” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Szlachci dumny urzędnik: wzorem dworu królewskiego marszałek na dworze pańskim był mistrzem ceremonii biesiad i przyjęć. „Marszałek dworu musiał być koniecznie posesjonatem i jakim urzędnikiem powiatowym lub wojewódzkim; on zastępował gospodarza domu, pod jego dependencją byli dworzanie, w ścisłym bardzo dozorze pokojówce, paziowie, cała barwa (tak wówczas zwano liberią) i kuchnie”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki , s. 94); szlachcic — upiększać, wywyższać. „Szlachci dumny urzędnik, namiestnik powagi,” Satyry
szlachcic chodaczkowy: ubogi, prosty szlachcic. „Miał on pacholika Rzędziana, szlachcica chodaczkowego z Podlasia, lat szesnastu, ale franta kutego na cztery nogi, z którym niejeden stary wyga nie mógł iść o lepsze, i tego postanowił wysłać do Heleny oraz na przeszpiegi.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
szlachetna: wszyscy krewni Mahdiego nosili tytuł szlachetnych. „— Szlachetna Fatma zakazała tym dzieciom czynić krzywdy, albowiem wstawiały się za nią...” W pustyni i w puszczy
szlachetni: bracia i krewni Mahdiego. „— Te należą do proroka, do „szlachetnych" i do kalifów...” W pustyni i w puszczy
szlachtuz z niem. Schlachthaus: rzeźnia. „Obuch i nóż to broń nasza — szlachtuz to życie nasze.” Nie-Boska komedia
szlafmyca z niem.: nakrycie głowy zakładane do snu (nazwa utworzona z połączenia wyrazów niem. schlafen : spać oraz mütze : czapka). + 3 inne znaczenia „chcesz spać bez szlafmycy?” Balladyna to słowo w 6 lekturach →
szlagoneria: zacofana, prowincjonalna szlachta. „Grubą, bezmyślną szlagonerię nazwał „barwiccy".” Przedwiośnie
szlę daw.: dziś popr. forma: ślę. „Szlę mych szatanów, ażeby patrzały,” Boska Komedia
szleja: rodzaj najprostszej uprzęży. „— To jest piec, to jest boskie skaranie, a nie gorąc — wybuchnął Żyd i powstawszy, założył szleje na stary, przygarbiony kark; przypiął się do taczki niby pijawka, pchając ją przed sobą z niezmiernym wysiłkiem, gdyż była naładowana workami gałganów i drewniany…” Chłopi, Część czwarta - Lato
szlem daw.: hełm. „Że zaraz pięknie kuty szlem mój z głowy zdjąłem,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
szlemy: ślemy. „Szlemy ich tedy do miasteczka z rozkazem, a właściwie z prośbą, ażeby mieszkańcy, gdy nas zobaczą, nie wydawali żadnych okrzyków...” Lalka
szli czterej pokornej postaci: Święci apostołowie Jakub, Piotr, Jan i Juda, brat Jakubowy. „W kolej szli czterej pokornej postaci:” Boska Komedia
szli obaj razem: «W znaczeniu: [Bóg] upatrzy i wybierze sobie jagnię, a jeśli nie będzie jagnięcia, to „na całopalenie syn mój”. I pomimo tego, iż Icchak zrozumiał, że idzie, aby zostać zabitym: „szli obaj razem”, z tą samą gotowością», zob. Raszi do 22:8. „I rzekł Icchak do Abrahama, ojca swojego, i powiedział: „Ojcze mój!" I rzekł: „Oto jestem, synu mój!" I rzekł: „Oto ogień i drwa, a gdzież jagnię na całopalenie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szli renowie: dziś popr. forma: szły reny. „Podniósł ją z ziemi Anhelli i udali się oboje na północ, a za nimi szli renowie Szamana, wiedząc, że za nowymi idą panami.” Anhelli
szlif: dziś popr. forma D.lm: szlifów. „Właśnie w owej chwili, kiedy Marcinowi troiła się po głowie chluba w kształcie szlif ułańskich, wzrok jego padł na okropny instrument...” Syzyfowe prace
szlifa: pętla lub kokarda. „Rajtszula składała się z dwu połączonych ze sobą budynków, tworzących jedną całość w formie szlify.” Lalka
szlify: element munduru: epolety, naramienniki munduru z oznaczeniami stopnia wojskowego; przen. także: stopień oficerski. „…puściła go tedy naprężona uwaga, z jaką wsłuchiwał się w mowę nauczycielki, i począł z całą swobodą myśleć o błyszczących szlifach i dzwoniących ostrogach.…” Syzyfowe prace
szlij: dziś: ślij. „szlij mnie do niego powtórnie...,” Grażyna
szliśmy drogą romansów: postępowaliśmy jak bohaterowie romansów. „Szliśmy drogą romansów, a czym się uśmiéchał,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
szliśmy miejscem w skale wolnym: Miejsce wolne do przejścia, to jest, niezajęte przez duchy w tym kręgu pokutujące. „I szliśmy z wodzem miejscem w skale wolnym,” Boska Komedia
szło o rzecz: szło o wielką, ważną sprawę. „Szło o rzecz.” Bajki i przypowieści
Szły drugie, pierwsze wymijając, cienie: Cienie biegły w przeciwnym kierunku, podług przedmiotu swoich występnych pociągów, jakim był albo człowiek płci tejże samej albo zwierzę. Że cienie szły wielką gromadą, jest dowodem, że i za czasów Dantego, w tych rycerskich i bogobojnych wiekach średnich, ludzie od głębokiego zepsucia obyczajów nie wszyscy byli wolni. „Szły drugie, pierwsze wymijając, cienie,” Boska Komedia
szły w kolano gw.: sięgały kolan. „Poredzały dziabiąc motyczkami ziemię i kopiasto obsypując grzędy, galancie wyrosłe, ale i sielnie zachwaszczone, mlecze bowiem szły w kolano, a kacze ziela i nawet osty puszczały się gęsto kiej las.” Chłopi, Część czwarta - Lato
szły w liczbie na kopy: dawny zwyczaj liczenia groszy na kopy datował się od czasów Wacława, króla polskiego i czeskiego (pocz. XIV w.), kiedy to z grzywny srebra (103 g.) bito 60 sztuk groszy. „Trzymały się też lepiej, szły w liczbie na kopy,” Satyry
szłyk: wysoka futrzana czapka, szpiczasto zakończona; znaczenie wersu: kto powinien się pierwszy kłaniać (aluzja do niezdecydowania w rokowaniach pokojowych). „Chan rzeczywiście dał odpowiedź pomyślną: obiecał przysłać osobnego posła na kwiecień, ukarać nieposłusznych, a chcąc sobie zyskać życzliwość tak wsławionego jak książę wojownika, posłał mu przez Skrzetuskiego konia wielkiej krwi i szłyk soboli.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
szmaciarz: czyli zajmujący się zbieraniem zniszczonych materiałów do recyklingu. „A potem wlókł się ciężko po piaszczystej drodze Żyd szmaciarz, pchał przed sobą taczki dobrze naładowane, bo raz wraz przysiadał i ciężko dyszał.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
szmaragd: kamień szlachetny o zielonej barwie. „W drugim ogrodzie kwitły na drzewach szmaragdy, turkusy, topazy, rubiny i chryzolity i napełniały ogród światłem błękitnym, żółtym, czerwonym i fioletowym.” Klechdy sezamowe
szmaragi daw. forma oboczna: szmaragdy. „Gdy się więc nad rubiny i szmaragi drożył,” Bajki i przypowieści
szmarakiem złoto sie dwoi: dzięki szmaragdowi oprawionemu w złoto podwaja ono swą piękność lub wartość (podobnie ciało zyskuje dzięki pięknej duszy; zob. w. 8). „A jako wdzięcznie szmarakiem złoto sie dwoi,” Pieśni
szmatek: kawałek. „Sobie i dzieciskom na chleb orać będę ów to ziemi szmatek, co go uroczyskiem zwą.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
szmelcowanie: metoda konserwacji metalu, polega na kilkakrotnym pokryciu go olejem jadalnym i każdorazowo wypaleniu. Powstaje wówczas twarda, szklista powłoka. „Krzyżak przybrany był w szmelcowany, błękitny pancerz, w takież nabiodrza i w takiż hełm z podniesioną przyłbicą i ze wspaniałym pawim pióropuszem na grzebieniu.” Krzyżacy
szmermel: fajerwerk o wężykowatych skrętach, który przed zgaśnięciem daje wystrzał. + 1 inne znaczenie „Podobny do szmermelu albo do rakiety.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
sznaps daw.: wódka. „— Sznapsa — woła Fil.” Bankructwo małego Dżeka
Szolc: firma galanteryjna w Warszawie. „…abyć kapelusz, potem młody człowiek żądający cygarnicy, nareszcie trzy panny, z których jedna kazała podać sobie rękawiczki Szolca, ale koniecznie Szolca, bo innych nie używa.…” Lalka
szołdra daw.: pogardliwie o człowieku; świnia.
Szomberg: nazwisko to, jako zabójcy dzieci księcia Witolda, pojawia się w tekstach pisarza i historyka Karola Szajnochy (1818–1868). „— Gdyby tu między nami był Markwart Salzbach albo Szomberg, który szczenięta Witoldowe wydusił, ci znaleźliby radę na Juranda.” Krzyżacy
szonungowy: w gwarze obozowej szonung to ochrona przed pracą więźnia, który po chorobie nie doszedł jeszcze do pełni sił. „…d którego raz, że nie dość szybko ustąpiłem mu z drogi, dostałem uważnie po mordzie, wreszcie blokowy na najbogatszym, szonungowym bloku, z którego zupa kotłami, a chleb dziesiątkami bochenków wędrował na lager w poszukiwaniu papierosów, owoców i mięsa dla blo…” Pożegnanie z Marią
szor daw.: tu: uprząż. „Zaraz Hera pod złoty szor konie prowadzi,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
szorc: zapaska, fartuch. „Miało na włosach nigdy nieczesanych usmoloną „szmatkę", na sobie brudną koszulinę, która się na prawym ramieniu rozlazła — i wystrzępiony szorc z grubej wełny.” Syzyfowe prace
szory: rodzaj końskiej uprzęży; szeroki skórzany pas zakładany na pierś konia wraz z pomocniczymi rzemieniami. „Dzielne rumaki w pyszne przybierają szory;” Iliada to słowo w 3 lekturach →
szósta dnia sługa: To jest szósta godzina, licząc od wschodu słońca. Musiało być wtenczas samo południe, bo poeta swoją pielgrzymkę pozaświatową rozpoczął w sam Wielki Tydzień przed Wielkanocą. „Szósta dnia sługa już swą służbę kończy.” Boska Komedia
Szóstak: srebrna moneta wartości 6 groszy miedzianych; złoty liczył 4 grosze srebrne, a 30 miedzianych. „Szóstak groszy dwanaście, a złoty trzydzieści.” Satyry
szóstka: potoczna nazwa monety dwudziestohalerzowej (równowartości sześciu krajcarów, które były w obiegu w Galicji do 1857 r.), ok. 1900 r. wartość nabywcza takiej sumy odpowiadała cenie litra mleka lub kilograma chleba; szóstkeście dali (gw.): konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: daliście szóstkę. Tadeusz Boy-Żeleński, świadek epoki, twierdzi, że autentyczny Czepiec miał za złe Wyspiańskiemu, iż kazał mu się targować o tak małą kwotę, jakiej by porządny gospodarz nie dawał muzykantom (por. Plotka o Weselu ). + 1 inne znaczenie „Pensję zabierać, gdy zaferuje — co dzień dwie szóstki na kawę do łapy, a cygara samej kupować i suszyć na piecu.” Moralność pani Dulskiej to słowo w 2 lekturach →
szpagat: cienki sznurek. + 1 inne znaczenie „Gdyś się na bosaka podbił, stłukł a poranił nożyska, że popuchły jak bochenki chleba, brało się deszczułkę za podeszwę, szpagatem ją przytwierdzało do stopy — i dalej.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
szpagateria żart.: wódka. „— zakończył nauczyciel, zwracając się do pana Borowicza z takim wyrazem twarzy, jakby pytał: „No, a może by tak kieliszeczek szpagaterii?"” Syzyfowe prace
szpak: tu: koń maści szpakowatej, ciemnosiwy. + 1 inne znaczenie „Hrabinie prowadzą konia (skoki na parkurze), założyli szpaki do bryczki (spacer z dziećmi), hrabina jest na tenisie (francuski książę).” Granica to słowo w 2 lekturach →
szpakami karmiony: chytry, przebiegły. „Ja już od dawna czułem, że to frant szpakami karmiony, i miałem do niego słabość, chociaż się z nią taiłem...” Lalka
szpakamiś ty karmiony daw., przysł.: sprytny. „„Szpakamiś ty karmiony, nie od kształtu głowa,” Odyseja
szpaler: dwa szeregi drzew lub krzewów tworzące aleję. + 2 inne znaczenia „I szpaleru nie zrobił, i drzewa popsował.” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
szpalta: kolumna, rubryka. „Nim doczytał do końca szpalty, już cześnik wpadł w głuche sapanie.” Popioły
szpaltówka: cienki płat wyprawionej skóry. „Łaziły bezradnie po podwórzu, oglądając kupy piasku, zwały gliny, sześciany cegieł, trocinówek, szpaltówek, ramsayek, zachodziły do sąsieków z grysikiem, którego różne odcienie i wielkości używane były na schody oraz nagrobki, i załatwiały się tam beztrosko.” Pożegnanie z Marią
szparko: dziarsko, szybko. „Szparko jak działo do tarczy przenosi” Hamlet
szpatność: brzydota. „Gdy postrzegła, że i tej szpetności umniejsza,” Bajki i przypowieści
szpejscettel z niem. Speise : danie, Zettel : kartka: menu, karta dań; tu: wykaz rachunkowy. „Pokażę ci szpejscettel.” Moralność pani Dulskiej
szpera pot.: rozwiązanie, mające na celu wprowadzenie ograniczeń w działaniu klasycznego mechanizmu różnicowego; tu: prawdopodobnie chodzi o ograniczenie transportowe. W gwarze obozowej: zakaz wychodzenia poza jednostkę administracyjną obozu (tu: getta). „Pewnie zrobią szperę wagonową?” Pożegnanie z Marią
szperki niedopiekłe: niedopieczone kawałki wysmażonej słoniny (skwarki). „Co szperki niedopiekłe i twardy ser głodzą,” Pieśni
szpicruta: elastyczny pręt pokryty skórą lub pleciony z rzemienia, używany do poganiania konia. + 1 inne znaczenie „— Może gustowny kałamarz z siodłem, dżokejką, szpicrutą?” Lalka to słowo w 2 lekturach →
szpieg: tu: zwiadowca. „By drużynę nakarmić i w kraj wysłać szpiegów.” Odyseja
szpiegowie: dziś popr.: szpiedzy. „Ich szpiegowie niejednokrotnie byli w Melcatis, Naucratis, Sai, Menuf, Terenuthis i przepływali kanopijskie i bolbityńskie ramiona Nilu.” Faraon wszystkie 4 wystąpienia →
szpik gw.: według Greków szpik był wyjątkowo zdrowym pokarmem, zapewniającym dzieciom siłę. + 1 inne znaczenie „Szpik, łapacz z «dwójki» czy z «Zadrugi»” Kwiaty polskie
szpiner z niem. Spinnerei : przędzalnia: pracownik przędzalni. „Tkany przez szpinerów.” Kwiaty polskie
szpinet: instrument muzyczny strunowo-klawiszowy, popularny w XV–XVII w., odmiana klawesynu; także: spinet, oktawka. „Przejechał się jak po szpinecie,” Kwiaty polskie
szpital de la Charité fr.: miłosierdzia: dawny paryski szpital, zał. w XVII w., w 1935 zamknięty i zburzony. „Te słowa były: „Adela już nie żyje, umarła trzydziestego lipca w szpitalu de la Charité".” Granica
szpitalów: dziś popr. forma D.lm: szpitali. „Chcę dać, co mam ze sobą, na formację szpitalów wojskowych, lepiej urządzonych, niżem to widział w Warszawie po akcji raszyńskiej.” Popioły
szponder gw.: żebro. „Czasem ktosik wyrywał się z kupy, czasem i wszystkie naraz podnosiły się na nogi, a chytając w garście, co popadło, znowu bili na siebie, za łby się wodząc, za orzydle, za szpondry.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
szpont daw.: pokrywka. „Pił prosto z beczki; patrz, zdaje mi się, że zapomniał wsadzić szpont?” Trzej muszkieterowie
szpony: dziś popr. forma N.lm: szponami. „Brzmiała wieść-sprawa, jak morze jedne skały wyniszcza, a inne przez wieki kształtuje i zdobi; jak jedne brzegi sępimi szpony rozdziera, a inne daleko tworzy i hoduje; jak pracowicie zamula istniejące porty, a do innych oskardami kuje wrota w rozszarpanej ziem…” Popioły

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.