Litera S

2120 słów, strona 5 z 9.

spiknąć się: zmówić się. „Spikniętej tak na niego jak Odysa plemię".” Odyseja
spiły starop.: usypiały. „Któremi by dziecinki noworodne spiły” Treny
Spinoza: przezwisko będące aluzją do Barucha Spinozy (1632–1677), filozofa holenderskiego. „Pierwszego zwano „Spinozą", drugiego nieco zagadkowiej „Balfegorem".” Syzyfowe prace
spion gw.: spiął (tu: ściągnął wodze uprzęży konnej, ew. spiął strzemionami ponaglając do biegu). „Jasiek zaraz konia spion” Wesele
śpion z ros.: szpieg; tajny agent policji. „Tropiły «śpiony i ziandarmy»,” Kwiaty polskie
spirea: inaczej: tawuła; krzew ozdobny, należący do rodziny różowatych; drobne kwiaty kształtują duże grona; spirea może kwitnąć na czerwono, różowo, żółto i biało. „W korczyńskim dworze na rozległym trawniku dziedzińca rosły wysokie i grube jawory otoczone niższą od nich gęstwiną koralowych bzów, akacji, buldeneżów i jeszcze niższą jaśminów, spirei i krzaczastych róż.” Nad Niemnem
spis: u Cylkowa 'rodopis'; w oryginale סֶפֶר ( sefer ): 'księga, spis'.
spisa niem. Spiess: broń piechoty niemieckiej w XV i XVI w.; metalowy grot osadzony na długim drzewcu i wzmocniony metalowymi okuciami w kształcie sterczących ku bokom wąsów; pika. + 2 inne znaczenia „i spisę wbija do ziemi.” Noc listopadowa to słowo w 4 lekturach →
śpital gw.: szpital. „— A przynieś ze sobą chorobę, to cię dam do śpitala.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
spiż: stop miedzi, cynku i cyny. „Głos spiżu zabrzmiał grobowym jękiem, który się rozpłynął w ciemnościach nocy.” Trzej muszkieterowie
spiżarniów: dziś popr. forma D. lm: spiżarni a. spiżarń. „Idźmy do wojewody witebskiego, żeby to mieć jakąś ochronę, jakowegoś pana za sobą, a po drodze bierzmy, co się da, ze spiżarniów, ze stajen, obór, spichrzów, piwnic.” Potop
spiżowy: wykonany ze spiżu, stopu miedzi, cyny i cynku; w czasach opisywanych w poemacie raczej nie korzystano z broni żelaznej. „Spiżowy miecz zawiesza, a pochwy srebrzyste” Iliada
splacknuck: neologizm Swifta, który wszedł do języka angielskiego na oznaczenie dziwacznego zwierzątka lub osoby. „Rozgłosiło się wtedy po całym kraju, że pan mój znalazł na polu jedno malutkie zwierzątko, tej prawie wielkości co splacknuck, ale mające postać ludzką, że to zwierzątko naśladuje człowieka we wszystkich swoich czynnościach i zdaje się mówić jakimś językiem so…” Podróże Guliwera
splantować: wyrównać grunt; tu: zrównać z ziemią, pokonać. + 1 inne znaczenie „Innym czasem ci opowiem, jako w niewolę popadłem, com wytrzymał i jakom Bohuna splantował, bom i na języki się z nim próbował.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
spląta: dziś popr. forma: splącze. „Koniom spląta długie grzywy,” O krasnoludkach i sierotce Marysi
splendor z łac.: zaszczyt, blask. „Wielki splendor na mnie spływa,” Zemsta
splezła się gw.: spadła, obsunęła się. „Splezła mi się wstązka kaś —” Wesele
spłonąć daw.: zaczerwienić się. „A Czech spłonął, potem przybladł nieco i odpowiedział:” Krzyżacy
Spłonąłbyś cały na proch jak Semele: Semele błagała Jowisza, żeby w całym blasku swojego majestatu jej się objawił. Gdy Jowisz jej natrętnej prośbie oprzeć się nie mógł, rażona żądanym widzeniem, zapłonęła ogniem i w popiół się obróciła. „«Spłonąłbyś cały na proch jak Semele,” Boska Komedia
spocznienie: dziś: spoczynek, odpoczynek. „Oto jeden na cmentarzu Sybirskim szuka spocznienia, a drugi leży pod różami i cyprysami Sekwany.” Anhelli
spoczywać: tu: odpoczywać. „Tu zamilkł król i spoczywał, i była cisza.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
spodnie i spódnica: w oryg. shirt and smock , koszula męska i koszula damska, Marta jest zapewne osobą otyłą. „Dwa, dwa: spodnie i spódnica” Romeo i Julia
spodział: dziś popr.: spodziewał. „Kiedy się tego ani spodział, zgrzyt żwiru dał się słyszeć za krzewami i panna Anna szybko przebyła ścieżkę i placyk, zdążając ku swej ławie.” Syzyfowe prace
spoglądali: słowo 'spoglądali' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „I umywszy twarz swoją wyszedł, i przezwyciężył się i rzekł: „Podajcie chleb!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
spojrzak neol.: spojrzenie, rzut oka. „I jednym spojrzakiem” Napój cienisty
spojrzała ... poza niego: u Cylkowa: 'oglądała się za nim'; w oryginale jest וַתַּבֵּט ( watabet ): ‘spojrzała’, oznacza to jednorazowy akt spojrzenia na miasto. „I zniszczył miasta te, i całą ową okolicę, i wszystkich mieszkańców tych miast, i roślinność ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
spojrzenie plami: znieważą. „Teraz grób wasz spojrzenie cudzoziemca plami, —” Sonety krymskie
spojrzy: stpol. forma trybu rozkazującego: spojrzyj. „Uszłaś, gołąbko, spojrzy do góry,” Dziady. Widowisko, część I
spokoić gw.: uspokajać. „Pieścił ją, przyhołubiał i spokoił, jak jeno poredził, że już płakała coraz ciszej przywierając doń i z taką dufnością uwiesiła mu się na szyi a kładła głowę na jego piersiach jakby na tym matczynym sercu, kaj tak lubo jest wypłakiwać wszystkie boleście a smut…” Chłopi, Część czwarta - Lato
spokojność daw.: dziś: spokój. „Siadł i z kłamliwą spokojnością mówi,” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
spokusza: dziś popr. forma: kusi; tu forma dokonana, wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Ojca pod cudzą postacią spokusza,” Boska Komedia
spół żyjąc: żyjąc wspólnie, razem. „Byliśmy oba spół żyjąc na ziemi,” Boska Komedia
społecznie daw.: tu: wspólnie, razem. „W Trzech i Dwóch Jedność żyjąca społecznie,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
społeczny nama starop.: wspólny nam. „Ciężar także domowy, społeczny nama,” Pieśni
Społecznych grodów wieże: Wieże, symbol obowiązków społecznych. „Społecznych grodów mogli widzieć wieże.” Boska Komedia
spolia opima łac.: świetne łupy. „Więc spolia opima weźmiesz, mości Hrabia:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
spoliarium łac.: miejsce na zapleczu amfiteatru służące do składania zwłok. „Była w nim tylko jedna prośba związana ze sprawami ziemi, aby Winicjusz zabrał ze spoliarium jej ciało i pochował ją jako swoją żonę w grobowcu, w którym sam niegdyś miał spocząć.” Quo vadis
spólne: dziś: wspólne. „Latają w gości na spólne ostrowy.” Konrad Wallenrod
spólniczki: dziś popr.: wspólniczki. „Zbyszka ciągnęło jednak do Jagienki, gdyż wydała mu się jakby kochająca i kochana krewna, i czuł, że lepszej spólniczki do smutku i większej litości w niczyim sercu nie znajdzie, ale tego wieczora nie mógł do niej więcej przemówić, a to dlatego, że był zajęty…” Krzyżacy
spolnie gw.: wspólnie; razem. „byśwa poszli spolnie ka.” Wesele
spólny: dziś popr.: wspólny. „Spólna skaże rada,” Iliada
spólny skarb starop.: wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków. „Albo my do spólnego skarbu, gdzie życzliwa” Pieśni
spółpoeta: współpoeta; neol. na wzór: współtowarzysz. „Zaszczycie, światło spółpoetów tylu,” Boska Komedia
społy: społem, wspólnie. „na dniu, gdy obie płaczem społy,” Noc listopadowa
spominanie gw.: wspominanie, wspomnienie. „Wsparł głowę na rękach i pochylał nisko ociężałą głowę, gdyż nawiedziły go całą ciżbą przeróżne myśle i spominania, zaś jakiś głos kwardy i karcący, jak gdyby głos sumienia, jął mu prawić swoje gorzkie i bolesne prawdy, przygiął się przed nim i ukorzył wyznają…” Chłopi, Część czwarta - Lato
spominki gw.: wspominki, wspomnienia. „Dyszeli ciężko, szarpani gryzącymi spominkami, oczy im pływały w zakrzepłych łzach żalów i udręki.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
spomnieć gw.: wspomnieć, przypomnieć. „Spomniał sobie, jak to jeszczek niedawno wydzierał się na wolę, do tych pól, jak mu to dusza dziw nie uschła z tęsknicy!” Chłopi, Część czwarta - Lato
spondylitis łac. med.: zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, przewlekła choroba stawów krzyżowo-biodrowych i stawów kręgosłupa prowadząca do ich usztywnienia. „Stosowanie chirurgii przy spondylitis i coxalgii, ciekawsze wypadki, procent ozdrowień, przerzuty, odrębne urządzenia w Leysin i Berck sur Mer, różne opinie o działaniu słońca — to było dopiero zajmujące.” Granica
sponsa łac.: przyszła małżonka, narzeczona. „Bądź pozdrowiona wraz z zorzą ranną, sponsa mea!"” Quo vadis
spór: «Pasterze Lota byli złymi ludźmi i wypasali swoje stada na cudzych polach, a pasterze Abrama napominali ich, że to grabież, tamci zaś odpowiadali: ta ziemia została dana Abramowi, a on nie ma dziedzica i to Lot po nim odziedziczy, więc to nie grabież! [Dlatego] Tora mówi: "Kanaanejczyk i Peryzejczyk mieszkali wówczas w kraju", bo Abram jeszcze sobie na tę ziemię nie zasłużył», zob. Raszi do 13:7. „A także Lot, który szedł z Abramem, posiadał trzody, i stada, i namioty.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
spór Odyseja z Achillem Pelidą: Agamemnon otrzymał wyrocznię, że zdobędzie Troję, gdy najlepsi z Achajów zaczną się kłócić. Raz przy uczcie Achilles stwierdził, że Ilion można zdobyć tylko męstwem, a Odyseusz, że podstępem. Wymiana zdań doprowadziła do kłótni. „Wybrał spór Odyseja z Achillem Pelidą,” Odyseja
spora: prędka. „Złość zaraźna w swym źródle, a w skutkach zbyt spora,” Satyry
sporny: sprzeciwiający się. „Chocia był długo przeciw Tobie spornym.” Treny
spornym biegom: różnorodnym ruchom ciał niebieskich. „I spornym biegom z bliska przypatrować,” Fraszki
sporo daw.: łatwo, bez ociągania się. „Jak im to prędko, jak im sporo idzie!” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
sporszy: większy, szybszy. „W naszym kierunku, ale sporszym krokiem.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
spory: duży; szybki. „A idąc krokiem dość sporym, myślałem” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
sporzej daw., gw.: tu: łatwiej, lepiej. + 1 inne znaczenie „Których siła od tamtych sporzej ziemię kraje,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
sposobić: przygotowywać. „By się snami do wieczności sposobić!” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
sposoby: dziś popr. forma N.lm: sposobami. „Tamtędy własnymi sposoby iść bez tchu i odpoczynku, dniem i nocą, między tysiącem zgryzot.” Popioły
spostponować daw., z łac., z łac. postpono , postponere: obrazić, zhańbić, upokorzyć. + 2 inne znaczenia „Wielka teraz będzie z hultajstwem wojna, ale daj Boże, żeby szczęśliwa, gdyż księcia Jeremiego spostponowali, a obrali innych, którzy tak do tego zdatni jak ja do żeniaczki.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
sposzyty: zszyty. „Cieniów tych drutem sposzyta powieka,” Boska Komedia
spotkać się: tu: w bezpośredniej walce. „Jastrząb, że się z niejednym dobrze spotkał ptakiem,” Bajki i przypowieści
spotknąć się: dziś: potknąć się. „A natrafiwszy ciało Anhellego, spotknął się na niém i krzyknął boleśnie; ale poznawszy, że młodzieniec żyje, ucieszył się.” Anhelli
spotwarzać się: oczerniać się nawzajem. „Intrygowali i spotwarzali się, i nienawidzili wzajemnie tylko z tego powodu, ale w gruncie rzeczy nie umieli skutecznie nawet kiwnąć palcem.” Jądro ciemności
Spowiadający zbójcę w jego jamie: Za czasów Dantego, zbójców wrzucano głową do świeżo wykopanego dołu i w tej postawie żywcem zasypywano ich ziemią. „Spowiadający zbójcę w jego jamie,” Boska Komedia
Spowiadajcie się jedni przed drugimi: Jk 5, 16. „— Oto moja historia; zresztą Pismo Święte mówi: „Spowiadajcie się jedni przed drugimi"; a ja tobie się spowiadam, d'Artagnanie.” Trzej muszkieterowie
spowicie: okrycie, otulenie. „Więc porwałem cię w ramion spowicie” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
spowinować się: hebr. rdzeń יָבַם ( jawam ) odnosi się do tzw. jibumu czyli małżeństwa lewirackiego (lewiratu): jeśli mężczyzna umierał bezdzietnie, jego brat miał obowiązek poślubić wdowę po nim, a dziecko spłodzone z tego związku było uważane za spadkobiercę zmarłego brata. Z tego obowiązku można zostać zwolnionym przeprowadzając ceremonię zwaną chalica . Podstawowe szczegóły tego prawa podane są w Ks. Powtórzonego Prawa 25:5-10.
spozierać gw., daw.: spoglądać, patrzeć. „Już mu się dłużył dzień, że raz po raz spozierał na słońce i niecierpliwymi oczami mierzył pole, spory kawał leżał jeszcze do zaorania.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
spóźń: dziś popr. forma: spóźnij. „Tylko się nie spóźń na ucztę.” Makbet
spraktykować daw.: tu: utwierdzić, całkowicie przeciągnąć na swoją stronę, rozpracować. + 2 inne znaczenia „Jeden to marnotrawca umiał spraktykować,” Odprawa posłów greckich to słowo w 3 lekturach →
sprawa daw.: „nie ma tak dobrze" — niejasna dziś aluzja do jakiegoś głośnego błędu językowego. + 1 inne znaczenie „Wam pierwszym należało mężnie zacząć sprawę” Iliada to słowo w 2 lekturach →
sprawa Aresa: bitwa, potyczka (od imienia gr. boga wojny). „Równie się biorą Grecy do Aresa sprawy.” Iliada
sprawa gardłowa: sprawa, w której grozi kara śmierci. „— Gadałem z jednym kanonikiem, biegłym w piśmie i w prawie, któren powiada, że zniewaga posła to sprawa gardłowa.” Krzyżacy
sprawa „Alabamy": podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861–65) po stronie zbuntowanych stanów walczyły krążowniki parowe budowane i wyposażane na zamówienie w stoczniach Wlk. Brytanii, która oficjalnie deklarowała neutralność. Najskuteczniejszy z nich, „Alabama", zatopił na Atlantyku i Pacyfiku ponad 60 statków handlowych Unii. Po wojnie rząd USA wysunął wobec rządu Wlk. Brytanii roszczenia za złamanie neutralności i skutki działań okrętów konfederackich, tzw. „roszczenia »Alabamy«". Ostatecznie oba państwa uzgodniły, że sprawa zostanie osądzona przez powołaną w tym celu międzynarodową komisję. W 1872 w Genewie uznała ona działania Wlk. Brytanii za umyślne i przyznała St. Zjednoczonym kwotę 15,5 mln dolarów odszkodowania za straty bezpośrednie. „Nie zdziwiłbym się wcale, gdyby chodziło jeszcze o sprawę „Alabamy", choć została już rozstrzygnięta.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
sprawca: tu: ten, co „sprawia", tzn. ustawia szyk bojowy. „…sarabom, Wołochom i Tatarom przywodził — i Zyndram z Maszkowic, herbu „tego samego co słońce", miecznik krakowski, główny sprawca wojsk polskich, przewyższający wszystkich znajomością spraw wojennych.…” Krzyżacy
sprawca żyzności: Diana, bogini księżyca, była też boginią płodności i urodzaju. „Wódz gwiazd roźlicznych i sprawca żyzności?” Pieśni
sprawić gw., daw.: przygotować (tu w znaczeniu: do zarżnięcia). + 3 inne znaczenia „— To i dobrze na ten raz, trza by go jutro sprawić.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
sprawić łaźnię: tu przen.: dać lanie, mocno zbić. „— Wszystko powiem ojcu; już on mi sprawi łaźnię taką, że popamiętam.” Król Maciuś Pierwszy
sprawić się daw.: spełnić powinności a. obowiązki. „Sprawisz się, to obficie nagrodzi.” Krzyżacy
sprawiedliwą karę ponoszę: podwójne nawiązanie biblijne: do siedmiu lat tłustych i siedmiu lat chudych (sen faraona, zinterpretowany przez Józefa, a przepowiadający głód w Egipcie) oraz do plag zsyłanych na Egipt po to, by faraon pozwolił Żydom opuścić Egipt pod przewodnictwem Mojżesza. „…pólstwa oraczów, przez żołnierstwo uciemiężonego, od Boga mego sprawiedliwą karę przez siedm lat w królestwie moim różnymi plagami trapiącą nad wszystkich ponoszę, obowiązuję się, iż po uczynionym pokoju starać się będę ze stanami Rzeczypospolitej usilnie, aże…” Potop
sprawiedliwość: hebr. מִשְׁפָּט ( miszpat ): 'prawo, sąd, wyrok'. „Abraham to rozkrzewi się w naród wielki i potężny, a błogosławić się nim będą wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
sprawny: zręczny. „Solony manijerne, Epiktety sprawne,” Satyry
sprawować daw.: sprawiać. „…ujące choroby: bywają pełne gadatliwości, swarów i innych grzesznych humorów, które osłabiają ich głowę i serce, a czasem sprawują konwulsje, skurczenie w ręce prawej, żółć, wzdęcie, zawroty głowy i pomieszanie zmysłów, skrofuliczne wrzody pełne ropiejącej mat…” Podróże Guliwera
sprawy starop.: uczynki. „Któregom zbyła prze me głupie sprawy.” Pieśni
sprezentować: wystawić na pokaz, przedstawić. „A słuchaj, Michale, jeżeli zginę, oni mnie może nie sprezentują jako pana Longina, bo zbyt srogą naukę dostali, ale się pewnie i tak jakowymś sposobem pochwalą; niechże w takim razie stary Zaćwilichowski pojedzie do Chmielnickiego po moje ciało, bo nie chciałb…” Ogniem i mieczem
sprobować: dziś popr.: spróbować. „Musisz sprobować.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
sprośnie: wulgarnie, bezwstydnie, w sposób przynoszący hańbę. „Matka ujrzawszy syna ciągnionego sprośnie” Iliada
sprosność daw.: nieprzyzwoitość; cecha osoby postępującej niezgodnie z powszechnie przyjętymi normami obyczajowymi i moralnymi. „Tak wszystkie ludzkiej natury sprosności” Makbet
sprosny starop.: godny potępienia, potworny, okrutny. „Podolska leży, a pohaniec sprosny,” Pieśni
sprośny: nieprzyzwoity, grzeszny; tu mowa o diable. + 1 inne znaczenie „Mnóstwo Trojan żreć będą psy i sępy sprosne.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
sprychy: dziś popr.: szprychy. „Prawa ręka opadła na lewe koło i, bezwładna w swym stężeniu, dostała się między sprychy.” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →
sprząż: dziś: sprzęgnij. „Leć, skrzydła nad nim sprząż,” Noc listopadowa
sprzed wojny francusko-pruskiej: a więc sprzed roku 1870. „Pan Ignacy przypomniał sobie Węgry, piechotę, Augusta Katza i czując, że mu łzy nabiegają do oczu, że się lada chwilę rozpłacze, porwał ze stołu swój cylinder sprzed wojny francusko-pruskiej i rzuciwszy na stół rubla wybiegł z restauracji.” Lalka
sprzedawał: hebr. rdzeń שָׁבַר ( szawar ): 'złamać, połamać, rozłamać, rozrzucić', w odniesieniu do handlu oznacza zarówno sprzedawanie jak i kupowanie, zob. Raszi do 41:56. „I skończyło się siedem lat obfitości, która była w ziemi Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
sprzęty: tu: żniwa. „Na koniec po pierwszych sprzętach nie mógł już wytrzymać Maćko i zapowiedział, że wyruszy do Spychowa, wieści tam, jako w bliższych stronach Litwy, zasięgnąć i zarazem gospodarstwo Czecha obejrzeć.” Krzyżacy
sprzężaj: zwierzęta (konie a. bydło) zaprzęgane do wozu, pługa itp. jako siła pociągowa. + 1 inne znaczenie „Ino sprzężaj zacina...” Popioły to słowo w 3 lekturach →
sprzyjaźliwąm: życzliwą, sprzyjającą. „Wdzięczna ochłodo, i mnie sprzyjaźliwąm” Pieśni
sprzykrzyć się: stać się dla kogoś przykrym; przestać się podobać. „Czyliż się już sprzykrzyły małżeńskie ogniwa?»” Satyry to słowo w 2 lekturach →
spuścić: tu: oddać; tu forma 1 os. lp cz. przysz.: spuszczę. + 1 inne znaczenie „Waćpan mi przyrzeknij, daj mi parol, że się z afektu dla mnie nie spuścisz nikomu...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
spuścić się daw.: polegać, oprzeć się (na kimś), zaufać, zwierzyć się (komuś). „Jakże, na kogo się to spuści?” Chłopi, Część druga - Zima
spuścić się na kogoś daw.: polegać na kimś, liczyć na kogoś. + 1 inne znaczenie „Lubił on niezmiernie Skrzetuskiego jako dzielnego żołnierza i oficera, na którego we wszystkim można się było spuścić.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
spuścić się z tajemnicy: wyznać tajemnicę. „Ale żem to z mistrzem i wielkim szatnym miał z dawnych czasów znajomość, spuściłem im się z tajemnicy, dlaczegom przyjechał, oni zaś zakrzyknęli, że to nie może być.” Krzyżacy
spuścił: u Cylkowa 'przypuścił'. „Ale nie znalazła się dla człowieka odpowiednia pomoc.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
spust: urządzenie służące do kontroli przepływu wody na stopniach wodnych, rodzaj podnoszonej zapory stosowanej od czasów antycznych m.in. do irygacji pól i kierowania wody do akweduktów. + 1 inne znaczenie „— Nie bójcie się, będziecie wy jeszcze lepiej tańcowały po spuście albo gdy was kucharka będzie nożem skrobała.” Potop
spuszczać się daw.: polegać na kimś, liczyć na kogoś, ufać komuś. + 1 inne znaczenie „W braciach, na których człowiek spuszcza się najwięcej” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
spyskać gw.: stratować, przeryć ryjami. + 2 inne znaczenia „Spyskał rolę kiej świnia!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
spyskane gw.: zryte. „Zapłać za płótno, co mi je zwiesną podarła na bielniku, i za te spyskane ziemniaki.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Spyt? z ukr.: Śpi? „— Spyt? — spytał.” Ogniem i mieczem
spytał Morgany: dziś popr. z formą w B.: spytał Morganę. „— spytał Morgany.” Klechdy sezamowe
Spytko z Melsztyna 1364–1399: wojewoda krakowski, poległ w bitwie z Tatarami nad Worsklą. „…ku od pancerza — ale niech jeno wypocznę, pójdę, a choćbym sam nie szedł, to tego oto bratanka, Zbyszka, panu Spytkowi z Melsztyna oddam, pod którego wodzą wszyscy nasi rycerze pójdą.…” Krzyżacy
spyża daw., przestarz.: jedzenie, prowiant. + 2 inne znaczenia „Siadywał teraz całymi godzinami na łożu, z łokciami na kolanach, z palcami we włosach, które mu już daleko za ramiona sięgały — i w półśnie, w półodrętwieniu nie podnosił głowy nawet i wówczas, gdy strażnik zagadał do niego, przynosząc spyżę.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
Srebrnołuki: przydomek Apollina, w mit. gr. boga opiekuńczego sztuk, związanego także z darem jasnowidzenia, światłem i śmiercią; jednym z jego atrybutów jest srebrny łuk, symbolizujący światłość (promienie świetlne), ale też śmierć, która może ugodzić w każdej chwili. „Łaskawy bowiem Srebrnołuki” Kwiaty polskie
Srebrny król: księżyc. Tak ta przenośnia, jak i cały obraz nocy, wzorowane są na poezji perskiej. Dowodem tego głośna w poezji perskiej kasyda, opiewająca urok nocy, poety Ferideddina Ahwala, zaczynająca się od słów: Höret das Abendgebet! es brausen die Wogen des Nachtmeers, Fort ist das goldene Schiff, sieh da die silberne Tass’, Auf den Wogen der Nacht erscheinen Tausend der Sterne Wie im Ocean Schaaren befiederter Brut, a drugi poeta, Baba Sewdaji, wtóruje mu: Wenn der himmlischen Flur Springquellen enstromen von Tritt in Hermelin silbern der König herein. (Hammer, I. c. str. 202). „Srébrny król nocy dąży spocząć przy kochance.” Sonety krymskie
srebrnymi haftki: dziś popr. forma N.lm: srebrnymi haftkami. „Który srebrnymi haftki jak najmocniej sprząga,” Iliada
srebrzysta twarz miesiąca: księżyc. „A srebrzysta twarz miesiąca,” Ballady i romanse
średnicowo: tj. o 180°; na całkowicie przeciwny. „Dzięki jego wpływowi kierunek i nastrój myślenia młodzieży kończącej gimnazjum zmienił się średnicowo.” Syzyfowe prace
średzina: środek. „Miłość tak w jego mówiła średzinie:” Boska Komedia
sreżoga przestarz.: odblask powstały przez promienie słońca przedzierające się przez mgłę lub dym. „Wiatr wiał coraz silniejszy od strony pożaru, niosąc zapach spalenizny i sreżogę, która poczynała przesłaniać nawet bliższe przedmioty.” Quo vadis
śreżoga: rozedrgane, sprawiające wrażenie mgły powietrze w gorący i upalny dzień. „Grubszy piasek opadł zupełnie; pozostał w powietrzu tylko subtelny, czerwony pył, coś w rodzaju śreżogi, przez którą słońce przeświecało jak miedziana blacha.” W pustyni i w puszczy
śród daw.: dziś: wśród, pośród. „Lecz śród najgęstszych kłębów dymu, ileż razy” Reduta Ordona to słowo w 2 lekturach →
śród gmachów: gmach, tu w dawniejszym znaczeniu (z niem.): komnata. „Twardowski błądził śród gmachów,” Dziady. Widowisko, część I
Środkiem Alei: Alei Ujazdowskich. „Środkiem Alei z wolna toczyły się dwa szeregi dorożek i powozów w stronę Belwederu i od Belwederu.” Lalka
środków istnienia: dziś raczej: środków do życia. „I teraz, gdy zabrakło środków istnienia, ani Maruda, ani Aladyn nie wpadli na pomysł skorzystania z tych skarbów, które leżały w kącie kuchni, pod płachtą.” Klechdy sezamowe
srodze daw., gw.: silnie, mocno, strasznie. + 1 inne znaczenie „Oszukany gospodarz turbował się srodze:” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
srogi starop.: przykry, ciężki, okrutny (stąd srogość : okrucieństwo). „I skarżyć sie na srogość ciężkiej Prozerpiny.” Treny
srokacz: srokaty koń, koń o umaszczeniu w cętki bądź w łaty. „Po czym ruszył naprzód, ale nim zdążył puścić w cwał podjezdka, Zbyszko ujrzał najdziwniejsze w świecie widowisko: oto na chybkim srokaczu sadziła ku nim, siedząc po męsku, dziewczyna z kuszą w ręku i z oszczepem na plecach.” Krzyżacy
srom daw.: wstyd; tu: przyzwoitość. + 2 inne znaczenia „Zginął wśród sromu i pośród niesławy,” Antygona to słowo w 6 lekturach →
sromać się daw.: wstydzić się; tu: wzbraniać się. „Teraz przed drugim nie sroma się gwałtem,” Antygona to słowo w 2 lekturach →
sromocić daw.: hańbić. „Jakoż podobno posyłali, bo wielki mistrz, któren więcej od innych ma bojaźni boskiej, kazał, ale za to zabierali im dzieci do Prus, a niewiasty sromocili w oczach mężów i braci, kto się zaś przeciwił, to go wieszali; i stąd, panienko, jest wojna.” Krzyżacy
sromota daw., starop.: hańba; czyn, którego należy się wstydzić. + 2 inne znaczenia „I drogowskazem we wszelkiej sromocie.” Antygona to słowo w 8 lekturach →
sromotnej: haniebnej. „Gdzie w niewoli pogańskiej i służbie sromotnej” Treny
sromotnie: ze wstydem, haniebnie. „Inni sromotnie po lasach się kryją,” Konrad Wallenrod
sromotny daw.: bezwstydny, przynoszący hańbę. „Pod pany sromotnymi wiecznie trwać woli.” Pieśni
sromotnym: zawstydzający, haniebny. „— ale patrzył nań wciąż z niedowierzaniem i sromotnym opuszczeniem dolnej wargi.” Syzyfowe prace
srożeć: robić się coraz silniejszym. „wiatry na morzu srożeją,” Iliada
srożyć się: tu: występować z wielką siłą, gwałtownie, groźnie. + 2 inne znaczenia „Niech się nikt z powierzchownej ozdoby nie sroży.” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
śrubstak a. szrupstak daw., gw., z niem. Schraubstock: imadło, przyrząd do mocowania przedmiotów podczas obróbki, złożony z dwu szczęk zaciskanych za pomocą śruby. „śrubstaków, dawnego Jędrka, króla i padyszacha syren warszawskich?” Rozdzióbią nas kruki, wrony
śrucina: kulka śrutu; drobny ołowiany pocisk broni myśliwskiej. „— spytała młynarzowa zaczepnie i roześmiała się głośno, a śmiech wyżłobił jej w policzkach dwa dołki, w których by się dwie śruciny mogły ukryć bezpiecznie.” Klechdy polskie
śrzon daw.: szron. „Nagle się mrozem w śrzon perłowy zetnie:” Grażyna
SS a. Schutzstaffel: paramilitarna, początkowo elitarna niemiecka formacja nazistowska, podległa NSDAP, w 1947 r. zdelegalizowana i uznana za organizację zbrodniczą. „Profesor Spanner był cywil, ale zgłosił się do SS jako lekarz.” Medaliony
SS-man a. esesman: funkcjonariusz SS. „Rozbiegały się po obozie i chowały, jednak SS-mani zapędzali je z powrotem do bloku.” Medaliony
ssajmy: dziś: ssijmy. „Bracia moi podli, bracia moi mściwi, bracia kochani, ssajmy karty Talmudu jako pierś mleczną, pierś żywotną, z której siła i miód płynie dla nas, dla nich gorycz i trucizna.” Nie-Boska komedia
St Albans: miasto w Wielkiej Brytanii, w Anglii, w płd. części hrabstwa Hertfordshire. „Droga trochę dłuższa była jak z Londynu do St Albans.” Podróże Guliwera
St. Germain: na lewym brzegu Sekwany, okolica zamieszkiwana przez arystokrację.
stać daw.: wystarczyć. „Nie stało tych dobrych panów z Lechowego rodu; a ci nowi precz się ze sobą darli, bo ich panowało razem cości aże dwunastu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
stać gdzieś daw.: mieszkać, zwłaszcza tymczasowo. „Hotel, w którym stała matka, był niedaleko.” Granica
stać na wstręcie daw.: przeszkadzać. „Do domu — lecz bóg jeden stoi ci na wstręcie;” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
stać o kogoś daw.: dbać o kogoś, o jego opinię. „Lecz miła jestem tym, o których stoję.” Antygona
stać o kogoś a. coś daw.: dbać o kogoś/coś, zależeć komuś na kimś/czymś. „Ten badyl suchy, o któren nikto nie stoi — westchnęła sieroco.” Chłopi, Część czwarta - Lato
stać za mało komu starop.: mieć dla kogo małą wartość; mało znaczyć dla kogo. „Zawżdyć mi za mało stały,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
staccato wł.: w muzyce określenie artykulacyjne oznaczające, że każdy dźwięk należy grać oddzielnie i dwa razy krócej niż jego zanotowana wartość. „Zniknęła już za załomem schodów, a śmiech jej jeszcze w wielkiej sieni słyszeć się dawał, chociaż zmieszały się z nim figlarne także, to staccato, to znów allegro wygrywane, dźwięki skrzypiec.” Nad Niemnem
Stacha Bozowska: bohaterka noweli Żeromskiego Siłaczka ; typ nauczycielki-społecznicy, niezłomnej idealistki. „Uczyła nas przecie wszystkie tej sztuki Stacha Bozowska.” Ludzie bezdomni
stacja: tu: postój, popas. „— Przy pierwszej stacji wyrwał mi krócicę zza pasa...” Potop
stacja Paddington: londyńska stacja kolejowa na terenie gminy Westminster, w dzielnicy Paddington. „Idź na stację Paddington...” Rok 1984
Stacyjusz: Stacjusz; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Oto przeze mnie Stacyjusz wezwany” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Stacyjusza: Stacjusza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Na ziemi noszę Stacyjusza imię;” Boska Komedia
stadło: pot. para małżeńska + 2 inne znaczenia „— Niechaj z ludzkich stadeł” Kordian to słowo w 4 lekturach →
stadnik: samiec rozpłodowy. „Młynarz się gniewa na mnie, ale już mi obmierzły te koty, jakie macie po jego stadniku.” Chłopi, Część czwarta - Lato
stągiewka daw.: mała stągiew: wysokie naczynie o szerokim dnie. „Gospodarz Niemiec, w płowym kapturze z kołnierzem wycinanym w zęby, lał im z konwi sytne piwo do glinianych stągiewek i nasłuchiwał ciekawie przygód wojennych.” Krzyżacy
stagnacja z łac.: zastój. „Takie czasy okropne nastały z tą stagnacją, z tym...” Syzyfowe prace
Stahl, Zdzisław 1901–1987: publicysta, jeden z przywódców Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski, następnie Obozu Zjednoczenia Narodowego, redaktor polityczny „Gazety Polskiej", po wojnie na emigracji publicysta „Orła Białego". „Stahl, miglanc, śmiglanc i odmieniec,” Kwiaty polskie
staja przestarz.: starop. jednostka powierzchni, licząca od 1,2 do 1,5 ha, nazywana też: stajem a. stajaniem; także jednostka długości, licząca od 100 do 1000 m. + 3 inne znaczenia „Zebrawszy ich za stołem na dwa staje długim,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 4 lekturach →
stajanie: daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. + 1 inne znaczenie „Na kilkanaście stajań przed miastem ogarnął go patrol szwedzki i wiódł do komendy.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
stajanie a. staje gw.: daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. + 3 inne znaczenia „Natomiast o jakieś pół stajania od Antka po miedzy spacerował proboszcz w białym obleczeniu i z gołą głową, tak pogrążony w odmawianiu pacierzy, iż jakby nie widział, co jego konie, pasące się na chudym, wytartym ugorze, przeszły miedzę i łakomie wżerały się w…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
staje daw.: staropolska miara długości: odległość, po przejechaniu której koń musi się zatrzymać na odpoczynek. + 3 inne znaczenia „— Teraz już całe staje podorzem do nocki!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →
staje a. staja daw.: dawna miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. „Któren dziada obaczy, to w niebo pilnie patrzy albo skręca o staje.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
staje a. stajanie: daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. + 1 inne znaczenie „Śniegu było prawie równo z dachem, bo dom stał na wydmuchu, za wsią prawie, o dobre staje od drogi, a nie osłonięty ni płotem, ni sadem, kilka dzikich, pokręconych trześni rosło przed oknami, ale tak były zasypane, że ino gałęzie wysuwały się ze śniegu, kiej t…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 2 lekturach →
staje, stajanie: dawna miara odległości (etymologicznie: dystans, po przebiegnięciu którego koń musi się zatrzymać i odpocząć). „Przez chwilę stał jak skamieniały, oczom własnym nie wierząc, gdyż oto na ćwierć stai za nieznanym mężem ujrzał kilkunastu konnych żołnierzy, na czele których, ale znacznie naprzód, jechał rycerz przybrany cały w świecącą zbroję, w biały, sukienny płaszcz z cz…” Krzyżacy
Staję, „gościńców król, włóczęga": por. początkowy wers Sonetu szalonego Leopolda Staffa: „Włóczęga, król gościńców, pijak słońca wieczny". „Staję, «gościńców król, włóczęga»,” Kwiaty polskie
stajem 1 os. lm cz. przysz.: stopniejemy (por. czasownik tajać). „Boć przed Twym gniewem stajem,” Treny
stajonko a. stajanie: większy obszar gruntu uprawnego. „Po obydwu jej stronach stały niwki żyta, na którym nie widać było jeszcze kłosów, stajonka wczesnych kartofli, mocno zielone smugi owsa i zagony lnu.” Syzyfowe prace
stalaktyt: naciek wapienny w postaci sopla zwisającego ze stropu jaskini. „Natknęli się na olbrzymią komorę, ze stropu której zwisało mnóstwo lśniących stalaktytów, wielkości ramienia dorosłego mężczyzny.” Przygody Tomka Sawyera
stalić: hartować. „…stawem z Płoszkową bielącą płótno; odwiedził chorą Józkę; nasłuchał się wyrzekań wójtowej; przyjrzał się w kuźni, jak kowal stalił kosy i nacinał ostrza sierpów; zajrzał i na ogrody, kaj pracowało najwięcej dzieuch i kobiet — a wszędy wielce byli mu radzi, wit…” Chłopi, Część czwarta - Lato
stalka daw. pot.: stalówka. „Jedne stalki piszą grubo, inne cienko, są większe i mniejsze, okrągłe i płaskie.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 2 wystąpienia →
stalla z łac.: zdobiona ławka w prezbiterium, blisko ołtarza, przeznaczona głównie dla duchownych. + 1 inne znaczenie „Zbyszko klęczał przed stallami wśród Mazurów, bo tylko dwórki weszły z księżną za stalle, i polecał się opiece Boskiej.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
stalle: zdobione ławki w prezbiterium, blisko ołtarza, przeznaczone głównie dla duchownych. + 1 inne znaczenie „Dla króla urządzono klęcznik między wielkim ołtarzem a stallami, przed klęcznikiem leżał rozpostarty dywan turecki, kanonickie krzesła zajęli biskupi i świeccy senatorowie.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
stallów: dziś popr. forma D.: stalli a. stall. „Z drugiej strony stallów kościół nabity głowami, a nad głowami tęcza chorągwi jako tęcza kwiatów się mieni.” Potop
stało: było napisane. „W papierach i w metryce stało: Sieger, jak pisał się mój dziad i ojciec, dlatego prawdopodobnie zanotowano pod S.” Syzyfowe prace
stało się: «Laban pozazdrościł [kosztowności] swojej siostrze», zob. Radak do 24:30. „Dziewica zaś pobiegła, i opowiedziała w domu matki swojej o rzeczach tych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
stalony daw.: wzmocniony stalą. „Trafił w oko, źrzenicę ruszył grot stalony,” Iliada
staloryt: rycina wykonana techniką, polegającą na wygrawerowaniu rysunku na płycie stalowej. „Był to staloryt, przedstawiający owalną budowlę z prostokątnymi oknami i wieżyczką z przodu.” Rok 1984
stałością: spokój, niezmienność postawy i poglądów. „Ale się nam potrzeba stałością” Iliada
stalówka a. stalka: element pióra, blaszka dotykająca bezpośrednio papieru podczas pisania. W I połowie XX w. dzieci w szkołach uczyły się pisać piórem złożonym z drewnianej obsadki i metalowej stalówki, którą zanurzało się co chwilę w kałamarzu pełnym atramentu. Stalówki szybko się zużywały i trzeba było je często wymieniać. Długopis został wynaleziony w 1938 r., a do powszechnego użytku wszedł znacznie później. „I stalówki, i bibuły, i ołówki, i gumy, i nauczycielki.” Bankructwo małego Dżeka
Stamtąd: „Rozproszył ich […] stamtąd” w wersecie 11:8 oznacza rozproszenie na tym świecie, „stamtąd rozproszył” w 11:9 «uczy, że nie mają oni udziału w świecie Przyszłym. Czyj [grzech] był większy: grzech pokolenia potopu czy pokolenia rozproszenia? Tamci nie porwali się przeciw Bogu, ci zaś porwali się na to, by z Nim walczyć. Tamci zostali potopieni, a ci nie przepadli ze świata. Jednakże [ludzie] z pokolenia potopu byli grabieżcami i kłócili się między sobą, dlatego zostali unicestwieni, ci zaś [z pokolenia rozproszenia] traktowali się nawzajem z miłością i braterstwem: [mieli] jeden język i wspólne słowa, to uczy, jak znienawidzony jest spór i jak umiłowany jest [Bogu] pokój», zob. Raszi do 11:9. „Wtedy zstąpił Wiekuisty, aby zobaczyć ono miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
stan daw.: wcięcie w pasie, talia. + 1 inne znaczenie „Jej szczupła, wysoka postać rozszerzała się poniżej stanu nagle i niepomiernie jak odwłoki niektórych owadów.” Granica to słowo w 3 lekturach →
stancja daw.: mieszkanie odnajmowane uczniom lub studentom, często wraz z utrzymaniem. + 1 inne znaczenie „Juści, tak zaraz nie mogła się zebrać na to jakie słowo, nie śmiała, rozglądając się po stancji i zazierając ukradkiem do drugiego pokoju, gdzie wprost drzwi, na długim stole pod ścianą, bieliły się stosy opłatków, przyciśnięte deską, a dwie dziewczyny składał…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 3 lekturach →
stańczycy: konserwatywne stronnictwo w Galicji reprezentujące program ugodowy wobec Austrii, skierowany przeciwko ruchowi wyzwoleńczemu. „— A ja gdzieś czytałem, tylko nie pamiętam, w jakim dziele, że Szczerbiec, miecz Bolesławowski, to podobno jest w pańskich rękach, tylko pan unika o tym rozgłosu, żeby go panu stańczycy przez nastawionych zbirów nie wykradli.” Ludzie bezdomni
Stańczyk: nadworny błazen (trefniś) trzech ostatnich Jagiellonów, wcześnie już wsławiony ostrym i trafnym dowcipem w tradycji rósł w znaczenie jako bystry a odważny mędrzec zatroskany o los Polski. Postać jego malował kilka razy Matejko, m.in. na obrazie Hołd pruski , wcześniej: Stańczyk (na dworze królowej Bony) . Tu chodzi zapewne o ten obraz. Podobno reprodukcja Stańczyka Matejki wisiała nad biurkiem Starzewskiego w redakcji „Czasu". Postacią Stańczyka dla własnych celów politycznych posłużyli się twórcy obozu konserwatystów krakowskich: J. Szujski, S. Tarnowski, S. Koźmian, L. Wodzicki, pisząc Tekę Stańczyka , opublikowany w 1869 r. pamflet na dążności niepodległościowe, powstańcze i demokratyczne, w duchu zachowawczym. Stąd nazywano konserwatystów galicyjskich „stańczykami"; „Czas" był ich organem. „Stańczyk, Dziennikarz” Wesele
śtanga z niem.: sztaba żelazna tu: zabezpieczająca wrota. „Spać duszno z koniami, to my otwarli drzwi, tylko my śtangę założyli.” Syzyfowe prace
stangret: służący powożący końmi w bryczce, karecie. + 1 inne znaczenie „Powozy i konie wyglądały jak cukrem posypane, lokaje odwracali się bokiem do wiatru, stangreci wytężali siłę i uwagę, aby kogo nie przejechać, choć konie posuwały się bardzo powoli, tonąc w głębokich zaspach.” Baśnie to słowo w 3 lekturach →
stanica daw.: strażnica wojskowa na terenie położonym niedaleko granicy państwa. „Granic Rzeczypospolitej strzegły od Kamieńca aż do Dniepru stanice, „polanki" i — gdy szlaki miały się zaroić, poznawano właśnie po niezliczonych stadach ptactwa, które, płoszone przez czambuły, leciały na północ.” Ogniem i mieczem
Stanie ci w myśli Genezis zasada: Na zapytanie poety: z jakiej zasady wynika, że lichwa obraża Boga? Wirgiliusz odpowiada: Genezis , księga Mojżesza napisana z natchnienia bożego mówi: „Będziesz w pocie twojego czoła swój chleb pożywał". Tę zasadę na każdym kroku człowiekowi przypomina natura, która córką jest bożą; ludzkie zaś umiejętności i sztuki jako córki natury, będąc wnukami bożymi, koleją tejże samej zasady nas uczą. A ponieważ lichwiarze, nie stosując się do tej zasady, ażeby na chleb swój w pocie czoła pracować, wysokie procenta biorą od kapitałów i od procentów jeszcze nowe procenta ciągną, do których własnego kapitału pracy nie dołożyli, a ciągną je nie na utrzymanie swojego życia, ale dla powiększenia swoich bogactw, sprzeciwiają się zatem przykazaniu Boga, od którego natura, wszelkie umiejętności i sztuki ludzkie pochodzą. „Stanie ci w myśli Genezis zasada,” Boska Komedia
stanieć się: skrócone od: stanie ci się. „To w jego oczach stanieć się widocznym.” Romeo i Julia
stanik daw.: górna część sukni od ramion do pasa (bez rękawów). + 1 inne znaczenie „Kołnierzyk od białego stanika sięgał pod samą brodę i wyglądał, jakby był zrobiony z czegoś twardego.” Granica to słowo w 2 lekturach →
Stanisław Głoskowski: od r. 1576 dworzaninowi Zygmunta Augusta, a potem jego następców. „Teraz czas przyniósł, żem jest Głoskowskiemu dana;” Fraszki
Stanisław Krzemiński 1839–1912: członek Rządu Narodowego w roku 1863 i dyrektor prasy za dyktatury Traugutta (należał do prawicy „czerwonych"), potem publicysta i krytyk literacki, współpracownik wielu pism i wydawnictw zbiorowych, w poglądach polityczno-społecznych liberalny demokrata, przeciwnik pozytywizmu i ugody z caratem. „Podpisy głosiły: Marian Bohusz, Stanisław Krzemiński, Edward Abramowski.” Przedwiośnie
Stanisław ze Skarbimierza ok. 1365–1431: pierwszy rektor Akademii Krakowskiej, wybitny kaznodzieja. „Mówiono, że ksiądz Stanisław ze Skarbimierza, mistrz nauk wyzwolonych w Krakowie, nie odstępuje już królowej, która codziennie przystępuje do komunii.” Krzyżacy
Stanisławski, Jan 1860–1907: objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowadził metodę studiów plenerowych. Jeden to z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował małe pejzaże liryczne, głównie o motywach ukraińskich (stamtąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa Pana Młodego świetnie charakteryzują jego „obrazki". „co maluje Stanisławski” Wesele
stanowienie: postanowienie, prawo. „Działać na przekór stanowieniom władców.” Antygona
Stany Generalne: siedem prowincji holenderskich. „— Gdyby mi Stany Generalne wypłaciły mą należytość, — odrzekł — stałbym się innym człowiekiem!” Cierpienia młodego Wertera
stańże: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: stań wreszcie, stań koniecznie. „Stańże, duszo, nad krynicą,” Łąka
stąpię: stąpnę, postawię stopę. „Gdziekolwiek stąpię, ściga mnie zjawa, wyprowadzająca mnie z równowagi!” Cierpienia młodego Wertera
stąpnienie: dziś: stąpnięcie. „Koń za każdym stąpnieniem czynił około czterdzieści stóp, a kłusował tak wysoko, że największa burza na morzu większych wstrząsów nie sprawia.” Podróże Guliwera
starca, najmędrszego z ludzi: tj. Nestora. „Wziął przed się pójść do starca, najmędrszego z ludzi,” Iliada
starce daw. forma: geronci, członkowie rady królewskiej; ich gest oznaczał, że traktowali Telemacha jak następcę tronu. + 1 inne znaczenie „Więc my, starce,” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
stargować: utargować; kupić (za uzyskaną niższą cenę). „Bacz, że zamysłów moich nie stargujesz.” Antygona
starka daw. lub reg., daw.: babka, przen. również starsza kobieta. + 2 inne znaczenia „Tak pokrzepiony, posyłał zaraz po butelkę starki do piwnicy.” Granica to słowo w 3 lekturach →
Starodub: warownia zdobyta w roku 1535 przez Jana Tarnowskiego podczas walk z Moskwą. „Kiedy Starodub, z gruntu wysadzony,” Pieśni
starościc daw.: syn starosty. „Czytaj jeno tę kartę, a wraz poznasz, czy nie ty to właśnie krzywdzicielom, drapieżnikom i starościcom piekielnym przeciw wierze i miłości chrześcijańskiej służysz.” Krzyżacy
starosta jaworowski: Marek Sobieski herbu Janina (1628–1652), polski magnat, starosta jaworowski i krasnostawski, rotmistrz wojsk koronnych, starszy brat Jana III Sobieskiego, po bitwie pod Batohem (1652) dostał się do niewoli i został ścięty na rozkaz Chmielnickiego. „Za nim poszli pan starosta jaworowski i książę Dymitr Wiśniowiecki, którego nie powstrzymało nieśmiertelną sławą okryte nazwisko.” Potop
starosta piekielny: Lucyfer jako zwierzchnik wszystkich diabłów. „Zbawicielowi naszemu jako się patrzy masz służyć, a ze starostą piekielnym wojować.” Krzyżacy
starostę skował pkielnego starop.: skuł (w znaczeniu: uwięził) piekielnego zarządcę (mowa o szatanie). „Starostę skował pkielnego,” Bogurodzica
Starożytnego kochanka Tytona: Poeta przez obraz alegoryczny Tytona i Aurory mówi, że tam, gdzie był, na drugiej półkuli, niedawno północ już przeszła. Przeto słońce krążące około ziemi, według owoczesnych pojęć astronomicznych, będąc przeciwległe z nocą, niewiele jeszcze zboczyło od południka, pod którym leży Jeruzalem; i że jutrzenka pokazywała się z dala na krańcach wschodu z pierwszej półkuli. „Starożytnego kochanka Tytona,” Boska Komedia
starsi... bracia w Darwinie: tj. zwierzęta (żartobliwa aluzja do teorii ewolucji Karola Darwina). „W nowej cywilizacji niekoniecznie będzie się pożerało mięso starszych naszych braci w Darwinie.” Przedwiośnie
starszego domu swojego: chodzi o Eliezera, który był zarządcą domu Abrahama, por. Ks. Rodzaju 15:2; por. Bereszit Rabba 59:10. „A Abraham był stary, podeszły w latach; i Wiekuisty błogosławił Abrahamowi we wszystkim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
starszy daw.: tu: ważniejszy, wyżej w hierarchii; król jest starszy od pułkownika — pułkownik musi słuchać rozkazów króla; rozkaz króla jest ważniejszy niż rozkaz pułkownika. + 1 inne znaczenie „Król jest starszy od pułkownika.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →
starszy po starszeństwie swoim: gdy mieli zasiąść do stołu «[Josef] uderzał w swój kielich i ogłaszał: Reuwen, Szymon, Lewi, Jehuda, Issachar, Zebulun: synowie jednej matki. I usiedli w takim porządku, który wskazywał na kolejność ich narodzin, tak samo [postąpił w przypadku] wszystkich [innych braci]. Gdy doszedł do Binjamina, powiedział: ten nie ma matki i ja nie mam matki, niech usiądzie obok mnie», zob. Raszi do 43:33. „I umywszy twarz swoją wyszedł, i przezwyciężył się i rzekł: „Podajcie chleb!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
starunek daw., gw., daw.: opieka, troskliwość; tu: leczenie, opatrzenie ran. + 1 inne znaczenie „Ale na darmo poszły starunki, próżne już były wszelakie pomoce i zabiegi — trup ci to był jeno, zimny trup człowieczy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
stary: niedźwiedź; istniał przesąd, że wymawianie nazwy tego zwierzęcia jest niebezpieczne, zwłaszcza po zmroku, toteż często zastępowano ją synonimami. + 1 inne znaczenie „Jestem członkiem miłej rodziny, stary kocha mnie jak syna, dzieci, jak drugiego ojca, a...” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →
Stary Alard: rycerz francuski; powracając z Ziemi Świętej dopomógł Karolowi Walezemu podstępem wojennym odnieść zwycięstwo nad Konradynem. „Bez broni podstęp pokonał Alarda:” Boska Komedia
Starym i nowym ludem zamieszkałe: To jest: błogosławionymi duszami tych, którzy zasłużyli na niebo, jedni jako wyznawcy Starego, a drudzy Nowego Zakonu. „Starym i nowym ludem zamieszkałe,” Boska Komedia
Starzec: rzeka na Ukrainie; miejsce oblężenia obozowiska rebeliantów kozackich przez oddziały wojsk koronnych, dowodzonych przez Mikołaja Potockiego i wojewodę podolskiego Stanisława Potockiego, w czasie powstania Ostranicy (1638). „Starzy pułkownicy, weterani spod Putywla, Starca, Kumejków, i młodzi zwycięzcy z ostatniej wojny poglądali na niego z niewysłowioną troską w oczach, bo wiedzieli, jaką ciężką walkę stacza z samym sobą ten żelazny człowiek, jak strasznie musi cierpieć jego duma…” Ogniem i mieczem
starzec jeden: Katon, rodem z Utyki, który z natchnienia wolnej woli przebił sam siebie, widząc zagrożoną przez Cezara swobodę rzeczypospolitej rzymskiej. Niejednemu z czytelników może wyda się dziwactwem, że Dante poganina i jeszcze samobójcę robi strażnikiem czyśćca. Dante ze szczególną był czcią dla starożytnych i obywatelskich cnót Katona. Któż w końcu godniejszym był trzymać straż nad tą świętą Górą, jak szlachetny Katon, którego życie bez skazy najwydatniej odbijało w sobie cztery cnoty kardynalne, o jakich nadmieniliśmy wyżej. „Patrzę, aż przy mnie starzec jeden stoi.” Boska Komedia
Starzec olbrzymi rzekł im: Camerado!: nawiązanie do wiersza Walta Whitmana (1819–1892) Song of the Open Road , w którym pojawiają się m.in. wersy: „ Allons! the road is before us! (...) Camerado, I give you my hand! ". „Starzec olbrzymi rzekł im: Camerado!” Poezja
Starzec Zastygły pod wspomnień bryłą: chodzi tu o Juliana Ursyna Niemcewicza (1758–1841), cieszącego się sporym autorytetem pisarza, poetę i dramaturga (autora m.in. Powrotu posła i Śpiewów historycznych ) oraz pamiętnikarza. Był posłem w czasie Sejmu Wielkiego i współtwórcą projektu Konstytucji 3 Maja, a w czasie insurekcji kościuszkowskiej sekretarzem Tadeusza Kościuszki. Po upadku insurekcji przebywał w więzieniu w Petersburgu, a uwolniony wyjechał wraz z Kościuszką do Ameryki, gdzie mieszkał kilka lat. Do Polski powrócił w 1807, by osiąść w podwarszawskim majątku i poświęcić się literaturze. Sprawował jednak również różne urzędy i funkcje publiczne. Od 1826 r. był prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Po wybuchu powstania listopadowego udał się z misją dyplomatyczną do Londynu, a następnie z upoważnienia rządu powstańczego zajmował się badaniem dokumentów tajnej policji. Po upadku powstania znalazł się na emigracji w Paryżu, gdzie pozostał do śmierci. Był związany z Hotelem Lambert i Adamem Jerzym Czartoryskim. „Zastygły pod wspomnień bryłą,” Kordian
stateczna przestarz.: porządna, przyzwoita. „A iż stateczna była białagłowa,” Fraszki
statecznie starop.: poważnie; tu: (wiedzieć) solidnie, na pewno. + 1 inne znaczenie „— Przysięgnijże mi jeszcze na ten krzyżyk, jako jej nigdy nie pokrzywdzisz i będziesz statecznie miłował...” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
stateczność a. statek *: rozwaga, stałość, rozsądek. + 1 inne znaczenie „A zwyciężyć niewdzięczność swoją statecznością;” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
stateczny starop.: stały, zrównoważony. „Stateczny umysł pamiętaj zachować,” Pieśni
statek daw., starop.: stateczność, powaga, umiar. + 3 inne znaczenia „A w niczym statku nie zna, twoją rań prawicą.” Iliada to słowo w 6 lekturach →
statek a. statki: sprzęt domowy, naczynia, narzędzia. „Dopieroż, jakem całą krescencję do Prus sprzedał i inwentarze, i wszelki statek, tak pomyślałem sobie: czas w drogę!” Potop
Statek tych czasów nie płaci: stateczność jest w tych czasach nieopłacalna. „Statek tych czasów nie płaci,” Fraszki
statki daw., gw., daw.: naczynia kuchenne; najczęściej w znaczeniu: naczynia pozostałe po posiłku, wymagające pozmywania. + 2 inne znaczenia „— Niech woła, a juści, może jeszczek statki mył będę!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
statki śrubowe: poruszane przez obrót śruby zanurzonej w wodzie, a wprawianej w ruch przez maszynę parową. „Ostatnia nawet sesja wiosenna była poświęcona kwestii statków śrubowych na Wiśle, przy czym bardzo wyraźnie zarysowały się trzy stronnictwa.” Lalka
statura z łac.: wzrost. „Ale po stronie kozackiej srożył się najbardziej Iwan Burdabut, z kalnickiego pułku podpułkownik, Kozak olbrzymiej siły i statury, tym straszniejszy, że i konia miał takiego, który na równi z panem walczył.” Ogniem i mieczem
status quo ante łac.: poprzedni stan rzeczy. „znasz tylko: status quo ante;” Wesele
statut: dokument spisujący prawa. „— Nie wymyśliłem nic, ale to jeno ci muszę powiedzieć, że u nas przecie polski kraj i że za przemoc nad dziewką okrutne są kary w statucie.” Krzyżacy
statysta daw.: polityk, mąż stanu, strateg (dziś: osoba niebędąca aktorem, a występująca w filmie lub sztuce teatralnej w roli podrzędnej). „Uczeni wspominali, ile uczyniła dla Akademii, duchowni — ile dla chwały Bożej, statyści — ile dla pokoju między chrześcijańskimi monarchami, prawoznawcy — ile dla sprawiedliwości, biedni — ile dla ubóstwa, i wszystkim nie mieściło się w głowie, iżby życie tak…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
stawa: dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: staje. „Trzeba, to chodzi po drzewo, dyguje na plecach, w jeden rząd z dziadówkami, jak Filipka, stawa, a płakać nie będzie ni żalić się nie będzie, ni o poratunek zabiegać.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 2 lekturach →
stawać na wstręcie: stawać na drodze, przeszkadzać. „Jakoż książę zawrzał jeszcze bardziej, ale i stropił się niemało, usłyszawszy, że mu na wstręcie staje mąż tak popularny, na którego strach było się porywać.” Pan Wołodyjowski
stawać w drodze: sprzeciwiać się komuś; uniemożliwiać komuś działanie. + 1 inne znaczenie „Wiedząc, kim jestem, nie możesz się nie domyślać, do jakiego stopnia staje on w drodze mym pragnieniom; jeżeli mam prawdę wyznać, powiem, z przeproszeniem mego ojca, że gdyby rzeczy zależały ode mnie, małżeństwo to nie przyszłoby nigdy do skutku.” Skąpiec wszystkie 2 wystąpienia →
stawał w sądach: występował w sądzie jako adwokat. „Wprawdzie pan Tomasz nie stawał już w sądach, ale jako doświadczony praktyk umiał wskazać najwłaściwszy kierunek akcji i wybranemu przez siebie adwokatowi udzielał pożytecznych objaśnień.” Katarynka
stawiąc: dziś popr. forma: stawiając. „Śród głów sterczących stawiąc stopy z trwogą,” Boska Komedia
stawiąc się: stawiając się; stając; stojąc (tj. nie zmieniając swojego stanowiska). „Że Witołd znowu stawiąc się upornie” Grażyna
stawiak daw. pot.: chłopiec, który zachowuje się niegrzecznie i arogancko, aby zrobić wrażenie odważnego i niezależnego. + 1 inne znaczenie „Gdyby komu innemu zginęło, może by się klasa wstydziła, ale Doris nie lubią, bo skarżuch, lizuch, stawiak i obrażalska.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
stawić: składać, układać. „A kwoli temu wieku lekkie rymy stawić,” Treny
stawić kogoś: tu: przyprowadzić kogoś. „Otóż tym razem, mój kochany wezyrze, gdy tłum pocznie z sali wychodzić, zatrzymaj tę starowinę i staw ją przed moje oblicze, abym mógł ją zapytać, co jej dolega.” Klechdy sezamowe
stawić sie: przyjść dobrowolnie; Persefonie ostatniej sie stawić : stanąć przed Persefoną (śmiercią). „Wiek swój i Persefonie ostatniej sie stawić,” Treny

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.