Litera S

2120 słów, strona 7 z 9.

Supiński Józef 1804–1893: ekonomista polski, autor Szkoły polskiej gospodarstwa społecznego (1862–1865), poprzednik pozytywizmu, nawoływał do „pracy i oszczędności". „Pan Tomasz cofnął się w głąb gabinetu i usiadłszy na fotelu wziął do rąk tom przygotowanej na ten cel ekonomii Supińskiego.” Lalka
supir z fr. soupir: westchnienie. „— Przebacz waćpanna, że przy tak doskonałej istocie nie o supirach ani idyllach mówimy.” Potop
suplika z łac., daw., z łac.: prośba. „Na plac zborny wysłuchać przybylca supliki,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
suplikant z łac. supplicans , supplicantis, z łac.: proszący, zanoszący prośbę, błagający. „Byłby pod niebiosa wynosił potężnego pomocnika, ale odwrócił się z dumą od suplikanta.” Potop to słowo w 2 lekturach →
suplikuję łac.: błagam, proszę.
suponować z łac.: przypuszczać, podsuwać komuś jakąś myśl, sugerować. + 2 inne znaczenia „— Nie suponujeszże waćpan, gdzie mógł jechać pan Skrzetuski?” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
supozycja z łac.: przypuszczenie, domniemanie. + 1 inne znaczenie „— Oni to chcą wyjść, a ja nie; Bóg mi świadek, nie przyszedłem się tu chwalić ani swych zasług przypominać i jeżeli o nich wspomnę, to jeno dlatego, żeby nie było supozycji, że mnie tchórz oblatuje.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
supraporta z łac.: malowidło lub płaskorzeźba nad drzwiami. „Supraporty wyobrażały przepiórki w zbożu, we wnękach ciemnoróżowego muru stały rzeźbione głowy osób nieznanych.” Granica
suprema lex łac.: najwyższe prawo. „Ona to suprema lex!” Ogniem i mieczem
sur les cartes immenses, étendues à terre fr.: nad ogromnymi mapami rozłożonymi na ziemi. „Teraz całe dni spędza sam jeden w gabinecie, zamknięty sur les cartes immenses, étendues à terre.” Popioły
Surat: wielkie miasto w zach. Indiach; dawniej duży, prosperujący port morski, od połowy XVIII w. podupadało wskutek powstania i rozwoju Bombaju. „Wszedłem odważnie na statek zwany „Przygoda", kupiecki, o ładunku trzystu beczek, który płynął do Suratu.” Podróże Guliwera
surdo tyranno fabula dicta łac.: historia opowiadana głuchemu tyranowi. „Kisiel znów łagodził go, uspokajał, przekładał, racje dawał, ale była to — wedle słów podkomorzego lwowskiego — surdo tyranno fabula dicta.” Ogniem i mieczem
surdut: ówcześnie nazwa wizytowego ubioru męskiego, zwykle ciemnego, z dwoma rzędami guzików. + 2 inne znaczenia „Doznałem wrażenia, że za tym gmachem tkwi blada otyłość w surducie.” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →
surdutowcy: osoby noszące surdut, w przeciwstawieniu do ludu. „Oto ludzie prości, oto dziewczyny występne; czyliż oni i one nie mają więcej szlachetnych uczuć aniżeli my, surdutowcy, po całym mieście chwalący się cnotami, w które zresztą żaden z nas nie wierzy.” Lalka
surge puer łac.: wstawaj, chłopcze. „«Surge puer!» wołając i ponad barkami” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
surma: instrument pochodzenia azjatyckiego, w Europie od średniowiecza, gł. jako instrument wojsk. (o przenikliwym brzmieniu). + 3 inne znaczenia „grzmiącym miedzianą surmą archanioła” Hymny to słowo w 4 lekturach →
surménage émotionnel fr.: przeciążenie emocjonalne. „Przyczyną może być zmęczenie, wycieńczenie fizyczne, przepracowanie, tak zwany surménage émotionnel...” Granica
surowcowy: surowiec: rzemień wyrżnięty ze skóry surowej. „Tylko August Katz, pracujący przy mydle, nie ulegał żadnym surowcowym upomnieniom.” Lalka
surowie: dziś popr.: surowo. „Oto sprzykrzyły mi się twoje posądzenia, nie w smak i to, że na mnie ustawnie brwi marszczysz i surowie spoglądasz...” Potop
surowiec: niewyprawiona skóra zwierzęca. + 2 inne znaczenia „Koniuchowie uśmierzali walkę głosem i batami z surowca.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
surowym żebractwem: natrętnym, nieustępliwym wyłudzaniem pieniędzy od klienta. Po wierszu tym znajdowało się w brulionie satyry odmienne zakończenie utworu: „Wszystkie władze szczególnym co dała ojczyzna, W ręku prostych utrata, w dowcipnych spuścizna Niepłatny płaci sobie, płatny więcej zyska, Czyliż ojczyzna matka z samego nazwiska? Czyż kto służy dla próżnej sławy, będzie żebrać? Biorą, którzy nie służą, służąc czemu nie brać. Zdobi wziątek dowcipny, podła kradzież szpeci, Jeśli matką ojczyzna, niechże żywi dzieci. Czemu nie brać, gdy wziątek i skrycie, i snadnie, Kto roztropny korzysta, głupi tylko kradnie. Taki teraz jest statut zbyt w projekta płodnych, Nowych obywatelów i statystów modnych. Król Kazimierz był prostak, Aleksander drugi, Klecili oni prawa dla kraju usługi. Sobie służyć to koncept, staropolskie cnoty Skutkiem były dziczyzny i grubej prostoty." „Panoszą stron obrońcę surowym żebractwem.” Satyry
Sursum corda łac.: w górę serca. „Spostrzegł Miller, że ów ksiądz cichy wiedział, co czynił, że miał świadomość swojej misji, że powstał jako prorok, aby zaświecić krajowi przykładem, by głosem potężnym zawołać na wschód i zachód, na północ i południe: Sursum corda!” Potop to słowo w 2 lekturach →
Suspicione si quis animi conscientiam: Motto jest cytatem z Prologu (do Eutychusa) do Księgi III bajek Fedrusa (ok. 15 – ok. 50 r. n.e.), który przyswoił łacinie greckie bajki Ezopa. Tłumaczenie P. Gruszki brzmi: „Gdyby w przyszłości, w śledztwie, ktoś uniósł się w gniewie i, co wspólne dla wszystkich, brał tylko do siebie, w głupi sposób obnaży swą duszę prostaka" (Fedrus, Bajki Ezopa , Gdańsk 1999, w.45–47).
sustaw daw., ros.: dziś: staw. „Lekarz nam kazał w sustawy uderzyć,” Ojciec zadżumionych to słowo w 2 lekturach →
susy: fr. sous (wym. su), solidy; 20 solidów składało się na funt, zw. też liwrem. + 1 inne znaczenie „Wzięła je ścigać wilczymi susy.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
suszki: tu: suche gałęzie. „Cieszą się dzieci, rozkładają postronek na ścieżynie i układają suszki.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
suszyć daw.: pościć. „…iata nastąpił, ale po pierwszej mszy wyszła druga, potem trzecia, a następnie pani odeszła do swoich komnat, zwykle bowiem suszyła aż do południa i umyślnie nie brała udziału w wesołych śniadaniach, przy których dla uciechy króla i gości występowali trefnisie…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
suszyć kości starop.: zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie" z tęsknoty). „A cudzej śmierci płacząc, sam swe kości suszę.” Treny
suteryna a. suterena z fr.: pomieszczenie w budynku, które tylko częściowo znajduje się ponad powierzchnią ziemi (najczęściej okno tego pomieszczenia znajduje się na poziomie ulicy lub chodnika0. „Suteryny całe w rumel o dwadzieścia...” Moralność pani Dulskiej
sutka: sutek. „Sutka była gruba jak połowa mojej głowy, a skóra jej, podobnie jak i całych piersi, tak była plamami i krostami upstrzona, że nic chyba nie może być bardziej odrażającego.” Podróże Guliwera
suto: obficie. „Nakarmcie go suto i urządźcie mu wygodny nocleg w purpurowym pokoju.” Klechdy sezamowe
suty: obfity; taki, którego jest bardzo dużo. „Maruda sporządziła sute jedzenie, aby gościa uraczyć godnie.” Klechdy sezamowe
Suunu a. Sunet , gr. Syene: dziś Asuan, miasto w pobliżu I katarakty, w 1. nomie Górnego Egiptu, ok. 660 km na południe od Memfis, 180 km na południe od Teb. „…po mieście Memfis, a nad wieczorem znane były we wszystkich świątyniach państwa, od Tami-n-hor i Sabne-Chetam na północy do Suunu i Pilak na południu.…” Faraon
Suwarow, Aleksandr Wasiljewicz 1729–1800: głównodowodzący ( generalissimus ) armii carskiej, marszałek polny Austrii, wybitny wódz i teoretyk wojskowości; walczył przeciw konfederacji barskiej w l. 1769–1772 (bitwy pod Orzechowem, Lanckoroną i Stołowiczami; oblężenie Wawelu), wykazał się umiejętnościami taktycznymi podczas wojen rosyjsko-tureckich (1773–1774 i 1787–1791; m.in. zdobycie twierdzy Izmaił), walnie przyczynił się do zwycięstwa Rosji nad wojskami insurekcji kościuszkowskiej (odpowiedzialny za rzeź ludności Pragi podczas szturmu na Warszawę 4 XI 1774) i do 31 I 1796 pozostał w Polsce jako dowódca wojsk okupacyjnych; brał również udział w walkach drugiej koalicji antyfrancuskiej z rewolucyjną Francją dowodząc armią rosyjską i austriacką we Włoszech (m.in. bitwy nad Trebbią i pod Novi). „Bez Suwarowa to on może nas wytuza.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
suzeren: zwierzchnik wasala, ofiarowujący mu ochronę i ziemię (lenno) w zamian za przysięgę wierności. Jak widać z tego fragmentu, w roli suzerena mógł występować również dostojnik kościelny, w tym wypadku opat tyniecki. „…eprzeliczone ziemie klasztorne dość wyjątkowym w Polsce prawem lennym — i ci, jako „wasale", radzi przebywali na dworze „suzerena", gdzie przy wielkim ołtarzu łatwo było o darowizny, ulgi i wszelkiego rodzaju dobrodziejstwa, zależne nieraz od drobnej usługi, o…” Krzyżacy
św. Apolonia zm. 249: męczennica, wg legendy przed spaleniem na stosie wybito jej zęby. „Jest także święta Apolonia od zębów i święty Liboriusz od kamienia, ale to wszystko nie to!” Krzyżacy
św. Augustyn a. Augustyn z Hippony 354–430: filozof, teolog, pisarz i święty. „Tam Wandale wsiedli na okręty, pojechali do Afryki i doszli piechotą pod Kartaginę, gdzie biskupem był święty Augustyn, ten od świętej Moniki.” Pożegnanie z Marią
św. Benedykt z Aniane 747–821: francuski benedyktyn, doradca Ludwika Pobożnego, zapoczątkował istnienie benedyktyńskich klasztorów w dzisiejszej Francji. „Niechaj święty Benedykt z Nursji, święty Maurus, święty Bonifacy i święty Benedykt z Aniane, a także i Jan z Tolomei, patronowie nasi w światłości wiekuistej żyjący, obdarzą cię zdrowiem, szczęściem i niechaj błogosławią cię po siedem razy dziennie, przez wszy…” Krzyżacy
św. Benedykt z Nursji ok. 480–547: założyciel zakonu benedyktynów. „Niechaj święty Benedykt z Nursji, święty Maurus, święty Bonifacy i święty Benedykt z Aniane, a także i Jan z Tolomei, patronowie nasi w światłości wiekuistej żyjący, obdarzą cię zdrowiem, szczęściem i niechaj błogosławią cię po siedem razy dziennie, przez wszy…” Krzyżacy
św. Bonifacy: prawdopodobnie chodzi o Bonifacego-Winfrida (ok. 675–754), biskupa, benedyktyna, misjonarza, męczennika i świętego określanego jako „apostoł Niemiec". „Niechaj święty Benedykt z Nursji, święty Maurus, święty Bonifacy i święty Benedykt z Aniane, a także i Jan z Tolomei, patronowie nasi w światłości wiekuistej żyjący, obdarzą cię zdrowiem, szczęściem i niechaj błogosławią cię po siedem razy dziennie, przez wszy…” Krzyżacy
św. Brygida Szwedzka 1303-1373: wizjonerka, pisarka i teolog, założycielka zakonu brygidek. „— Brygidy — przerwał uczony opat.” Krzyżacy
św. Dionizy zm. ok. 250–258: pierwszy biskup Paryża, męczennik, patron Francji. Według legendy po egzekucji przez ścięcie wstał i przeszedł kilka kilometrów z głową pod pachą, by oddać ją jakiejś pobożnej kobiecie. „— Na tę rękojmię mającą kształt krzyża, na głowę świętego Dionizego, mego patrona, i na moją rycerską cześć, ostrzegę księcia mazowieckiego i mistrza.” Krzyżacy
św. Jerzy: męczennik z III-IV w., patron rycerzy. „Święty Jerzy jest patronem rycerzów: on ci strzeże wojennika od przygody i wżdy męstwa we wszelakiej potrzebie mu przydawa, a powiadają, że często osobą własną po sprawiedliwej stronie staje i niemiłych Bogu bić pomaga.” Krzyżacy
św. Kosma i św. Damian: lekarze, męczennicy rzymscy z przełomu III-IV w. „Są Kosma i Damian, też wielcy święci, do których się medycy modlą o to, by choróbska na świecie nie wyginęły, gdyż inaczej nie mieliby co jeść.” Krzyżacy
Św. Krzyż: kościół Św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu z końca XVII w. (zniszczony w czasie powstania, obecnie odbudowany). „Krzyża te dziewięć rubli na trzy wotywy, na intencję, ażeby Bóg go upamiętał...” Lalka
św. Liboriusz zm. IV w.: biskup Le Mans. „— Na błogosławione kości Liboriusza!” Krzyżacy
św. Monika a. Monika z Hippony ok. 332–387: święta Kościoła katolickiego, matka św. Augustyna. „Tam Wandale wsiedli na okręty, pojechali do Afryki i doszli piechotą pod Kartaginę, gdzie biskupem był święty Augustyn, ten od świętej Moniki.” Pożegnanie z Marią
Św. Trójca: Okopy Świętej Trójcy, warownia obronna na Podolu, założona na polecenie Jana III Sobieskiego w związku z walkami z Turcją. S. Skwarczyńska w artykule U źródła nowatorskiego tematu Nie-Boskiej komedii ( Zygmunt Krasiński. W stulecie śmierci , Warszawa 1960, s. 7–31) zajęła się szczegółowo interpretacją motywów wyboru przez Krasińskiego tego właśnie zamku jako miejsca rozstrzygającej walki między obozem arystokracji i demokracji. Nie chodzi tu mianowicie o symboliczną nazwę, jak sugeruje przypis w wyd. Libery i Sawrymowicza, nie jest to też wprost odbicie wspomnień z podróży Zygmunta na Podole w r. 1825, kiedy oglądał dawną warownię. Wybór taki ma wg Skwarczyńskiej uzasadnienie w chęci „rehabilitacji nazwiska", w Okopach Św. Trójcy bowiem „rozegrał się fragment konfederacji barskiej, w której czołową rolę odegrali przedstawiciele rodu poety", a z okolicami „Okopów Św. Trójcy byli Krasińscy związani zarówno przez niedaleki Kamieniec Podolski, rezydencję biskupa Krasińskiego, jak przez aktualnie będący w ich posiadaniu majątek Dunajowce". Ważniejszym jednak motywem zgromadzenia przedstawicieli europejskiej arystokracji rodu i pieniądza w murach zameczku właśnie na wschodnim krańcu Europy jest według Skwarczyńskiej fakt, że „rewolucja, którą ukazuje Nie-Boska komedia , to ta rewolucja powszechna, której plan nakreślił karbonaryzm" (czyli węglarstwo, tajna europejska organizacja rewolucyjna z pierwszej połowy XIX w., dążąca do obalenia rządów absolutnych i utworzenia międzynarodowej republiki demokratycznej); ona to „zapędziła na wschodnie ziemie dawnej Polski" „uciekających przed zagładą przedstawicieli obalonych rewolucyjnie społeczeństw". „Trójcy i czekają naszego przybycia jak noża gilotyny.” Nie-Boska komedia
swach gw.: swat. „— powiadał swachom, rającym mu różne dziewuchy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
swacha: zasadniczo każda mężatka uczestnicząca w weselu; także kobieta wykonująca pewne funkcje obrzędowe na weselu. + 1 inne znaczenie „Babilońska trzęsie swacha,” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →
swadźba: swatanie, łączenie dwojga ludzi w parę małżeńską. „Twój głos i swadźby zbyt mierżą mnie twoje.” Antygona
swania , swańka gwar.: zasadniczo każda mężatka uczestnicząca w weselu; także kobieta wykonująca pewne funkcje obrzędowe na weselu (w Słowniku gwar Karłowicza Orzeszkowa podana jako źródło tej formy). „Państwo młodzi i asysta weselna, jako to: dwaj swatowie, dwie swanie i sześć par drużbów, nie ukazywali się wcale przybyłym gościom, z których bardzo nieliczni tylko wchodzili do domu, a prawie wszyscy przechadzali się po ogrodzie i drodze albo siadali na dług…” Nad Niemnem
swar: kłótnia. „— «Przestańcie tego swaru, przyjaciele moi!” Iliada to słowo w 2 lekturach →
śwargotać: szwargotać; szybko i niezrozumiale mówić. „Więc potem — prawił chłop — wyszedł i pan, a oni zaraz zaczęli mu śwargotać po frajcusku, że chłop (niby ja) jest strasznie twardy, że podejść go (niby mnie) nie można, zatem — żeby mi co prędzej sprzedał łąkę, nim się opamiętam.” Placówka
śwarny gw., daw.: elegancki, szykowny. + 1 inne znaczenie „— Prawda, że śwarna i przystrojona, a i gospodyni też się rozczapierza kiej ten indor!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
Swarog a. Swaróg mit. słow.: słowiański bóg ognia i kowalstwa. „Nawet o runach i Swarogu...” Kwiaty polskie
Swarożyc: bóstwo pogańskich Słowian, któremu poświęcony był czarny koń. „Już dziś na tych obszarach drzewo staje się rzeczą nietykalną, świętą, a szlachetnemu zwierzęciu zwraca się jego godność — Apisa i czarnego rumaka Swarożyca.” Przedwiośnie
swary: długotrwałe nieporozumienia i kłótnie. „Mężne starcie jest bronią, nie swary” Iliada to słowo w 2 lekturach →
swarzem daw. forma 2 os. lm: swarzymy, kłócimy. „«Dlaczego takie wrzaski?» — «Dlatego się swarzem,” Bajki i przypowieści
swarzyć: kłócić; tu raczej: straszyć czymś. „Piastunki na królewskie dzieci będą swarzyć,” Kordian to słowo w 2 lekturach →
swarzyć się: kłócić się. „Z ojcem się swarząc, o przewrotny synu?” Antygona to słowo w 3 lekturach →
swawolny: niesforny, rozbrykany. „Kwieciste perkalowe pokrycie skromnych sprzętów swawolni jej synowie poplamili piaskiem i atramentem, pył okrywał stojącą pomiędzy oknami mahoniową komodę, i była to już wina Rózi, do której codziennie sprzątanie mieszkania należało.” Nad Niemnem
swędzić: tu: dymić a. cuchnąć; por. swąd . „Dolina dymi i swędzi nieznośnie.” Boska Komedia
swej pociechy: należnej mu pociechy (pociecha to również określenie dziecka. „A serce swej pociechy darmo upatruje.” Treny
swej śmierci pomścił się: zemścił się za swą śmierć. „I sam swej śmierci pomścił się przed zgonem.” Boska Komedia
świadki: dziś popr. forma W. lm.: świadkowie. „I wy wodze, bólów moich świadki!” Iliada
świadomy starop.: będący świadkiem. „Świadome mych częstych dróg i mego kłopota;” Pieśni
świarczyć gw.: świadczyć. „…utę i wypominać próbował, ale już nikto nie wtórował ni słuchał, wszyscy bowiem gwarzyli, stowarzyszając się do upodoby, świarcząc sobie przyjacielstwa i raz wraz przepijając, a co skorsi do kieliszka wymykali się chyłkiem i wiedli ku karczmie.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
Świat mnie miał krótko ...: Duchem tu mówiącym jest Karol Martel, pierworodny syn Karola, króla neapolitańskiego, nazwanego Chromym. „«Świat mnie miał krótko, gdybym nie legł w grobie,” Boska Komedia
świat na podobieństwo swoje: w poprzednich wyd. Bibl. Nar. brak tych słów. „— Ludziom podłym, nieznanym, nadałaś imiona — ludziom bez czucia wiarę nadałaś — świat na podobieństwo swoje — świat nowy utworzyłaś naokoło siebie — a sama błąkasz się i nie wiesz, czym jesteś.” Nie-Boska komedia
świat zastąpiły: pokryły świat, czyli stały się całym światem. „Świat zastąpiły.” Pieśni
świata tego zabawami: zwykłymi sprawami tego świata. „Mało sie bawiąc świata tego zabawami?” Treny
Świataja-Preczystaja ukr.: Święta Przeczysta, Maryja Dziewica. „Świataja-Preczystaja...” Ogniem i mieczem
światami chodzić daw.: daleko podróżować. „Byle go wspomnieć, to wnet jej łza z oka kapnie, a chłopisko światami chodzi i będzie tam gdzieś o tyny malborskie łbem bił, póki go nie rozbije, a w chałupie pusto, jeno zbroiska ze ścian się szczerzą.” Krzyżacy
świątek gw.: święty. „Aż w końcu to się już narodowi począł widzieć jako ten świątek Pański, po zagrodach roznoszący boże zmiłowanie a pociechy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
światła zapalało słońce: Słońce, to sam Bóg, Chrystus. Od tego słońca rozpromienia się blask wszystkich duchów błogosławionych, jak według ówczesnej nauki astronomicznej światło gwiazd wszystkich od ziemskiego słońca pochodzi. „Widziałem, światła zapalało słońce” Boska Komedia
światło: tu: jasno. „Już nazbyt światło, gdyby cię poznano...” Konrad Wallenrod
światło rzekło swe ostatnie słowo: Św. Tomasz. „Gdy światło rzekło swe ostatnie słowo,” Boska Komedia
światło schodzi: dziś: wschodzi. „Światło nam schodzi oknami różnemi,” Boska Komedia
światło udzielać się mające jego synowi: światło, które będzie udzielane jego synowi. Mowa tu w przenośni i żartobliwie o „świetle" wiedzy. „Pan Borowicz przysunął swe krzesło do rogu kanapki szczelnie wypełnionego przez panią Wiechowską i półgłosem zaczął prowadzić z nią ostateczną umowę o „leguminy", jakich miał dostarczyć w zamian za światło udzielać się mające w tym domu jego synowi.” Syzyfowe prace
światło, które przed chwilą mówiło: Św. Tomasz z Akwinu. „Ze światła, które przed chwilą mówiło,” Boska Komedia
światło, z którego poznałem powieści ...: św. Tomasz z Akwinu. „Światło, z którego poznałem powieści” Boska Komedia
światłość cieszyła się: Duch prapradziada poety. „Już w sobie światłość cieszyła się błoga,” Boska Komedia
Światłość daleko większa jak słoneczna: Światłość anioła mocniejsza była od światła słonecznego, gdy to prosto w samą twarz padało, a w oryginale: per mezzo il naso . Pierwsza światłość padała z góry na czoło poety, jako ze sfery najwyższej. Znaczenie samo z siebie dość jasne. „Światłość daleko większa jak słoneczna,” Boska Komedia
światłość dla mnie jeszcze nowa: Światłość tu mówiąca jest siostrą najnikczemniejszego tyrana Ezzelina da Romano, którego poznaliśmy w Piekle , w pieśni XII, stojącego po sam czubek głowy we wrzącym potoku krwi. Ona za życia bardziej niż powinna poświęcała się miłości ziemskiej. Rialto i Brenta oznaczają położenie zamku, w którym mieszkał Romano. „I rzekła światłość dla mnie jeszcze nowa,” Boska Komedia
światłość święta i żyjąca: Karol Martel. „I oto światłość święta i żyjąca” Boska Komedia
światłość w kształcie rzeki kryształowej: Obraz tej rzeki świętej wzięty jest z Apokalipsy św. Jana. rozdz. 22, gdzie [Jan] mówi: „I ukazał mi rzekę wody żywota, jasną jak kryształ, wychodzącą ze Stolicy Bożej i Barankowej. Rzeka ta jest symbolem wiecznego zbawienia. Światła, co z niej iskrząc się tryskają i w niej toną, to są aniołowie; kwiaty, jakimi brzeg jej udzierzgany, to są dusze błogosławione". „I światłość w kształcie rzeki kryształowej” Boska Komedia
światłość zaiskrzona: Archanioł Gabriel, anioł zwiastowania. „Z nieba zstąpiła światłość zaiskrzona,” Boska Komedia
świątnica: świątynia. „Kurzył się wonnym dymem ołtarz mej świątnice:” Iliada
Światowid a. Świętowit: bóstwo wojny i urodzaju plemion słowiańskich. Posągi przedstawiające Świętowita to słupy, zakończone rzeźbą przedstawiającą cztery twarze zwrócone w cztery strony świata. „Nad polami, nad wodami szumiały wtedy lipowe gaje, a w nich mieszkał jeden stary, stary bożek, imieniem Światowid, który na trzy strony świata patrzał i nad całą tą krainą miał opiekę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
światowy daw.: świecki. „Zakonnik spojrzał na dwóch innych i zamilkł, albowiem istniało podanie, że duch Walgierza pojawia się wówczas, gdy w zakonie psują się obyczaje i gdy zakonnicy więcej, niż wypada, o światowych dostatkach i uciechach myślą.” Krzyżacy
świątynia królowej Hatasu: świątynia grobowa kobiety-faraona Hatszepsut (1473–1458 p.n.e.) z XVIII dynastii. Zbudowana w dolinie Deir el-Barahi, przylegająca do wielkiego skalnego zbocza, złożona z trzech kaskadowych tarasów, częściowo wykuta w skale. Unikatowy zabytek architektury egipskiej, częściowo odbudowany przez polską misję archeologiczno-konserwatorską. „Przy wejściu do nich, między stromymi skałami, leżała bardzo oryginalna świątynia królowej Hatasu.” Faraon
świątynia w Karnaku: mieściła się na terenie Teb, najsłynniejszej stolicy starożytnego Egiptu. Ta największa świątynia świata (380 m długości i ponad 100 m szerokości, o 134 kolumnach) była głównym miejscem kultu boga słońca i urodzaju Amona, także opiekuna biedoty. Kapłani świątyni w Karnaku mieli duży wpływ na rządy w państwie, pod koniec drugiego tysiąclecia arcykapłan tej świątyni, został nawet faraonem (pisze o tym Prus w powieści Faraon ). „A surowy nawet dla siebie, zawołał najmędrszego lekarza ze świątyni w Karnaku i rzekł:” Z legend dawnego Egiptu
świątynia, o dziesięciopiętrowych pylonach: zachowana do dziś ogromna świątynia Horusa w Edfu została zbudowana na miejscu starszej, mniejszej świątyni, w epoce hellenistycznej, w latach 237–57 p.n.e., tysiąc lat po wydarzeniach opisywanych w powieści. „Zwiedził Edfu, którego świątynia, o dziesięciopiętrowych pylonach, posiadała ogromną bibliotekę papirusów, a na ścianach miała wypisaną i wymalowaną jakby encyklopedię ówczesnej jeografii, astronomii i teologii.” Faraon
świątyniowy: dziś popr.: świątynny. „Potem przez dziedziniec zaprowadził faraona do hipostylu i wydał rozkaz wpuszczenia deputacji w obręb świątyniowego muru.” Faraon
Świdrygiełło ok. 1370–1452: najmłodszy brat Jagiełły, przeciwnik unii polsko-litewskiej, często spiskujący z Krzyżakami. „Chcieli się Niemcy mścić razem ze Świdrygiełłą, który do nich uciekł.” Krzyżacy
świdrzygłówko: w oryg. chop–logic odpowiednik polskiego: ja jedno słowo, a ona dziesięć. „Słuchaj, świdrzygłówko,” Romeo i Julia
świdwa: odmiana derenia. „Miejsce zaś było dobrze osłonięte i dobrze wybrane, całe bowiem widły rzeczne i zewnętrzne brzegi były porośnięte częścią zwyczajnym dereniem, częścią świdwą.” Pan Wołodyjowski
świecące próchno: chodzi tu prawdopodobnie o zjawisko tzw. bioluminescencji czyli emitowania światła przez organizmy żywe, w przypadku spróchniałego drzewa chodzi prawdopodobnie o żyjące na nim grzyby (np. opieńka miodowa) lub jakiś rodzaj bakterii. „Albo to świetlik, albo ci też próchno.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
świeccy senatorowie: w senacie Rzeczypospolitej zasiadali wysocy dostojnicy kościelni oraz senatorowie świeccy. „Wraz z królem przybyła większa część biskupów z całego kraju i wszyscy ci świeccy senatorowie, którzy nie służyli nieprzyjacielowi.” Potop
świecić bakę strop., z ukr.: schlebiać komuś, nadskakiwać, podlizywać się. „Ty mi świecisz bakę.” Balladyna
świecił włosami jasnemi ...: Cieniem tym jest Manfred z domu Hohenstaufów, piękny, waleczny i goniący za rozkoszami życia król neapolitański. Będąc w ciągłych zatargach ze stolicą świętą, uderzony został klątwą kościelną. W bitwie pod Benewentem, gdzie się rozstrzygały losy jego i jego państwa, zwalczony przez Karola Walezego, sprzymierzeńca Klemensa IV, sam dobrowolnie szukał śmierci: dwa razy raniony w pierś i czoło poległ śmiercią walecznych. Karol, wódz Francuzów, jako będącemu pod klątwą kościoła, odmówił mu honorów pogrzebowych: lecz żołnierze francuscy, litościwsi od swojego wodza, oceniając męstwo zmarłego, sami z pól przyległych znosili kamienie na pomnik dla niego i przy szańcu mostowym Benewentu zwłoki jego z wojskowymi honorami pogrzebali. Potem z rozkazu arcybiskupa z Kosency zwłoki jego odgrzebano i wyrzucono na pograniczu Abruzzo: tam przy powtórzeniu formuły klątwy kościelnej w dolinie, którą przepływa rzeka Werda, po raz drugi był pogrzebionym. „Spojrzałem, świecił włosami jasnemi,” Boska Komedia
święcone: potrawy przeznaczone do poświęcenia w Wielką Sobotę m.in: chleb, jaja, kiełbasa, które potem spożywa się na uroczystym śniadaniu wielkanocnym. „Przyszedł zaś Wielki Czwartek albo Wielki Piątek, a w chacie szykowali święcone, to każdej strawy, czy kołacza, czy kiełbasy, zawsze uszczknął nieco i tym maleńkim pomocnikom na brzeżku ławy kładł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
świecski starop. forma: świecki. „Duchownego i świecskiego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
świecskie starop. forma: świeckich. „Wszytki świecskie miłostniki,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
świeczki: tu: ślepia. „W olszniaku błysnęły im jeno kilkakroć świeczki wilcze, nigdzie jednak nie trafili na ślady ludzi i koni.” Krzyżacy
świecznik żydowski: menora; siedmioramienny świecznik przez swój charakterystyczny kształt nawiązujący do rajskiego Drzewa Życia, symbolizujący światło i życie; w tradycji judaistycznej zapala się go w piątkowy wieczór, na rozpoczęcie święta szabatu. Siedem ramion reprezentuje: zrozumienie, siłę, bojaźń Boga, boską obecność, wiedzę, radę i mądrość. Ponadto w tradycji judaistycznej używany jest również świecznik chanukowy (chanukija), dziewięcioramienny kandelabr zapalany na święto Chanuki (Święto Świateł), trwające osiem dni, każdego z kolejnych dni zapala się kolejną świecę, dziewiąte ramię świecznika nazywa się szamasz („sługa") i spełnia ważną rolę pomocniczą. „Na środku izby stół okrągły, pod białym, sutym obrusem, gdzie przy jarzących brązowych świecznikach żydowskich suta zastawa, talerze poniechane tak, jak dopiero co od nich cała weselna drużba wstała, w nieładzie, gdzie nikt o sprzątaniu nie myśli.” Wesele
świeczszczy starop.: (ludzie) świeccy. „Świeczszczy mu się naśmiewali,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
świędlerz gw.: oszust. „— Świedlerz, jucha!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
świekr: teść. „Mniemał, że go świekr” Iliada
świekra daw.: teściowa, matka męża. „Toteż na twarz pani Andrzejowej wybiło się trochę niesmaku, a u boku świekry swej siedząca śliczniutka Klotylda szeroko oczy otworzyła i z trudnością powściągnęła latające po jej pąsowych ustach uśmieszki.” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
świergoty ptaków: Edyp ma na myśli wróżenie z lotu i głosów ptaków. „Ptaków, za których to głosów przewodem” Król Edyp
świerk: świerszcz. „Słuchać świerki, wrzask dziecek, w spróchniałej komorze” Satyry
świerkać: dziś popr.: ćwierkać, czyli wydawać krótki, wysoki dźwięk. „Już wróble skacząc, świerkać zaczęły pod strzechą;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
świerzop daw.: pospolity chwast polny o złocistożółtych kwiatach. „Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
świerzopa daw.: kobyła, klacz. + 1 inne znaczenie „— I mówił, że Moczydoły za nią pójdą, a tam jest w łęgach stadko świerzop ze źrebięty.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Świętą niewiastę postrzegłem szczęśliwy: To jest Beatrycze. Barwy jej stroju, biała, zielona i czerwona, symbolicznie wyrażają trzy cnoty teologiczne. Wieniec oliwny to symbol mądrości. „Świętą niewiastę postrzegłem szczęśliwy.” Boska Komedia
Święta przestała śpiewać Alleluja: Święta: Beatrycze. „Święta przestała śpiewać Alleluja!” Boska Komedia
Święta Zielone a. Zielone Świątki: daw. ludowe święto wiosny, w polskiej tradycji katolickiej ludowa nazwa święta Zesłania Ducha Świętego, obchodzonego 7 tygodni po Niedzieli Wielkanocnej. „Kto na Święta Zielone, dal kusząc, rwie kwiaty —” Napój cienisty
święte struny krzyża: Duchy błogosławione. Poeta symbolicznie nazywa je świętymi strunami, a krzyż, jaki formują te święte światła, lirą, na której te struny są naciągnięte. „Aby spoczęły święte struny krzyża,” Boska Komedia
Świętego Ducha piewcą był przed wieki: Król Dawid i psalmista. Patrz przypisek w Czyśćcu , pieśń X. „Świętego Ducha piewcą był przed wieki,” Boska Komedia
Świętego Floriana: św. Florian, jeden z patronów Polski, przedstawiany jest na obrazach i w rzeźbie jako żołnierz, stąd skojarzenie go z rzemiosłem rycerskim. „Przypasz miecz ten, błogosławiony niegdyś ręką Świętego Floriana.” Nie-Boska komedia
świętego Piotra szyszka w Rzymie: Szyszka pozłocona, spiżowa, 2 i 1/2 metrów wysoka, zabytek starożytności, znajdowała się wtedy przed kościołem św. Piotra w Rzymie, dzisiaj umieszczona na ostatnim dziedzińcu Pałacu Watykańskiego. „Jakby świętego Piotra szyszka w Rzymie.” Boska Komedia
świetlej: jaśniej. „Gdyby być mogło świetlej w tej jaskini.” Boska Komedia
świetlica daw.: pomieszczenie w chatach służące do zebrań, życia towarzyskiego; jasno oświetlone, stąd nazwa. + 3 inne znaczenia „Niewysoko jeszcze słońce podniosło się na niebie, gdy Witold wbiegł do świetlicy Fabiana, w której dokoła śniadania zgromadziła się spora gromadka weselników, którzy jeszcze do domów swoich nie odjechali.” Nad Niemnem to słowo w 4 lekturach →
świetność domów florenckich rodowa ...: Tu skracam objaśnienia dawnych rodzin florenckich, mające interes wyłączny dla samych Włochów, objaśniając to tylko, co jest do zrozumienia tekstu koniecznie potrzebne. „Że świetność domów florenckich rodowa” Boska Komedia
święto dosiewek: obchodzone dawniej na wiosnę, nieraz o chłodzie wczesnej wiosny; dlatego płoną stosy suchych drewek. „Obchodząc święto dosiewek.” Ballady i romanse
święto Kuczek: święto żydowskie, obchodzone dla upamiętnia mieszkania w namiotach podczas wędrówki do Ziemi Obiecanej, po wygnaniu z Egiptu. Zwane też świetem Namiotów, lub Sukkot ( suka w języku hebrajskim oznacza: namiot, szałas, kuczka). „Ponieważ zaś Boruch Pokoik, jedyny szklarz w Obrzydłówku, odprawiał w owym czasie święto Kuczek — trzeba było okna wykleić bibułą i czuwać nocą z rewolwerem w prawicy.” Siłaczka
święto Trzech Króli: w religii katolickiej święto przypadające 6 stycznia. Postacie trzech króli występują w Biblii (Mt 2:1-12), są to mędrcy, czyli magowie ze Wschodu, uczeni książęta-kapłani, którzy przybyli do Betlejem, idąc za gwiazdą oraz kierując się przepowiednią mówiącą o narodzinach króla żydowskiego. Późniejsza tradycja głosi, że było ich trzech i nadaje im imiona: Kacper, Melchior i Baltazar. Nowo narodzonemu Jezusowi złożyć mieli znaczące dary: pierwszy ofiarował kadzidło, symbol boskości, drugi złoto, symbol władzy królewskiej, trzeci mirrę, symbol męczeńskiej śmierci. „W ten sposób upłynął czas aż do święta Trzech Króli, na które obaj inżynierowie powrócili do Medinet.” W pustyni i w puszczy
świętokupstwo: symonia, sprzedaż godności i sakramentów kościelnych; tu mowa o sprzedaży relikwii. „— Choćbyś i prawdę czasem niechcący rzekł, będziesz wył za świętokupstwo.” Krzyżacy
Święty Boże, święty mocny ...: początek tzw. suplikacji, polskiej pieśni kościelnej, śpiewanej w czasie nieszporów. „święty a nieśmiertelny...” Syzyfowe prace
święty Galicyja cześci: Św. Jakub apostoł, którego grób w Komposteli, mieście położonym w Galicji hiszpańskiej, ściąga mnóstwo pobożnych pielgrzymów [ cześci — dziś popr. foma: czci; red. WL]. „Rojem pielgrzymów Galicyja cześci».” Boska Komedia
święty Hubert: opiekun myślistwa. „Za myśliwych, msza zwykła świętego Huberta».” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
święty Jan a. Jan Chrzciciel ok. 6/2 p.n.e. – ok. 32, 6/2 p.n.e.–ok. 32: żydowski pustelnik, prorok dla chrześcijan i muzułmanów, święty katolicki i prawosławny. Jego święto przypada 24 czerwca, natomiast zgodnie z tradycją pogańską w nocy z 23 na 24 czerwca obchodzone jest święto Kupały (Sobótka). „…asiaki skrzykiwały dzieuchy i chłopaków, bych lecieć za wieś, na wyżnie, palić sobótkowe ognie, gdyż to była wigilia świętego Jana — ale co ćma była i plucha, to mało kto dał się pociągnąć, że tylko kajś niekaj co tam pod lasem rozbłysnął jakiś słaby ogieniek.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
święty Marek a. Marek Ewangelista: wedle tradycji Kościoła autor biblijnej Ewangelii Marka. „I zaraz po obiedzie razem ze wszystkimi do roboty się stawił, objaśniając kobietom, że choć to dzisiaj wypadało świętego Marka, ale procesja odbędzie się dopiero w oktawę, trzeciego maja.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
święty pierścień: symbol władzy faraona. „— Przed wschodem słońca, Ramzesie, albo będziesz zdrów jak nosorożec, albo twój święty pierścień znajdzie się na ręku Horusa.” Z legend dawnego Egiptu
święty Piotr a. Piotr Apostoł zm. 64/67: apostoł, mający pierwszeństwo wśród dwunastu, pierwszy biskup Rzymu. „Bo oto stanął se ten wędrownik przed wrotami raju, puka i skamle żałośnie, aż święty Pietr zapyta: „Któżeś to i czego potrzebujesz?".” Chłopi, Część czwarta - Lato
święty pustelnik: św. Jan Chrzciciel, z którego popiersiem w mennicy florenckiej wybijano srebrne i złote floreny. „Mnie zespoliła z świętym pustelnikiem,” Boska Komedia
święty Sebastian zm. ok. 288/304: rzymski męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego; zginął przeszyty strzałami. „Chciał przywiązać ją nagą do słupa i podziurawić jej ciało strzałami, jak to uczyniono ze świętym Sebastianem.” Rok 1984
Swift, Jonathan 1667–1745: irlandzki pisarz. „Tłumaczono takich pisarzy jak Shakespeare, Milton, Swift, Byron czy Dickens; po zakończeniu tego procesu oryginalne utwory miały zostać zniszczone, wraz ze wszystkim, co się jeszcze zachowało z literatury dawnych epok.” Rok 1984
świńmi: dziś popr. forma N.lm: świniami. „— I ten już chodzi za świńmi...” Placówka
świrno z lit.: spichlerz. „U ścian obrosłych chwastami, u płotków, w śliwowym gaju, na wąskim ganku świrna rozmowy toczyły się ożywione, we włosach dziewcząt iskrzyły się kwiaty, ale kawalerowie nie mieli już na rękach białych rękawiczek ani tej rześkości i zamaszystości w postawach i r…” Nad Niemnem
świron a. świrna daw.: spichlerz, magazyn. „…k z zębiasto wyrzeźbionym okapem i niskie drzwi do wyjścia miał od dziedzińca, na którym zza niziutkiego opłotku widać było świron z wystającym i na kilku słupkach opartym dachem i stajnię, przed którą leżała brona, stały kozły do piłowania drzewa i żółciało t…” Nad Niemnem
świstuła: zabawka, rurka, z której wydmuchuje się drobne pociski. „— Jeżeli okno otworzę, jeden z nich strzela do mnie grochem przez świstułę, co wcale nie jest przyjemne.” Lalka
świta daw.: wierzchnia odzież chłopska, siermięga, kapota. „Takich to pięć biegunów nabył pan Zagłoba; prócz tego dla siebie i towarzyszów, również jak i dla kniaziówny nabył dostatnie świty kozackie.” Ogniem i mieczem
świtanim: świtaniem, świtem. „Ledwie mię na godzinę przed świtanim swemi” Treny
świtka daw.: wierzchnia odzież chłopska, siermięga, kapota. „Dziad, przerażony, zrzucił co prędzej lirę, torbę i świtkę.” Ogniem i mieczem
swobodno ros.: wolno. „Paplać swobodno.” Noc listopadowa
swoją łódkę skierowałeś do łodzi rybaka: Do łodzi św. Piotra, czyli do św. Kościoła Chrystusowego. „Rad skierowałeś do łodzi rybaka?»” Boska Komedia
swoję: dziś popr. forma B.lp: swoją (zniekształcone dla rymu). + 1 inne znaczenie „Na to Ajas rozdartą uczuł duszę swoję” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
swoję głowę starop. forma: swoją głowę. „Ać swoję głowę podniosę!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
swoje znajome: dziś popr. forma B. lm r.m-os.: swoich znajomych. „A przyszedłszy bliżéj, strwożyli się, widząc na krzyżach ciała trupów, i poznali w nich swoje znajome; więc Szaman, usiadłszy pod krzyżami, płakał...” Anhelli
swołocz z ros., pogard.: osoba zasługująca na pogardę, podła. „Stroń, Sławianko, od swołoczy!” Kwiaty polskie
sworzeń: element łączący części maszyny w taki sposób, że mogą się one obracać. „Żyłem w piekielnym rozgardiaszu wśród rdzy, opiłków, nakrętek, sworzniów, kluczy naśrubkowych, młotków, wiertarek — rzeczy, których nienawidzę, ponieważ nie umiem sobie z nimi poradzić.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
swymi wdzięki: dziś popr. forma N.lm: swymi wdziękami. „Gdy męża swymi wdzięki przyciągnie do łona,” Iliada
swynia gw.: świnia. „Nie ludzie to, święty Pietrze, nie boskie stworzenia, a jeno te psy wściekłe i te swynie smrodliwe.” Chłopi, Część czwarta - Lato
swynojad z ukr.: świniożerca.
swywoli: swawoli. „Tu, na Zadnieprzu, lud gorszy niż gdzie indziej i tylko ręka księcia hultajów od swywoli powstrzymuje, a teraz, gdy się zwiedzą o wojnie z Zaporożem i o wiktoriach Chmielnickiego, tedy żadna moc ich od rebelii nie powstrzyma.” Ogniem i mieczem
swywolić daw., gw.: swawolić, bawić się. „Poleciała za nim w dobrej myśle, swywoląc po drodze.” Chłopi, Część czwarta - Lato
swywolnik a. swawolnik daw.: człowiek postępujący według własnej woli, niepodporządkowujący się autorytetom. „— Niech wasz książęcy majestat wspomni też i na to — mówił dalej Danveld — że nasi swywolnicy krzywdzą jeno świeckich i nienależących do niemieckiego plemienia ludzi, wasi zaś przeciw niemieckiemu Zakonowi rękę podnoszą, przez co samego Zbawiciela obrażają.” Krzyżacy
swywolny: swawolny. „Wystąpiła naprzód przecudna Minona, oczy miała spuszczone, oczy łez pełne, szarpał raz po raz jej bujny włos wiatr swawolny, polatujący od strony wzgórz.” Cierpienia młodego Wertera
sybaryta: osoba lubiąca rozrywki, zbytki. „— Dlatego — z kolei wybuchnął Witold — że jest to pyszałek, sybaryta, egoista, nie dbający o nic oprócz własnej pychy i wygody, nie widzący dalej niż do końca swego nosa, który zadziera pod obłoki dlatego, że ma większy od innych majątek, ciotkę hrabinę i stry…” Nad Niemnem
sybarytyzm: skłonność do zbytku i zniewieściałości (od greckiego miasta Sybaris w starożytnej Italii, słynnego z takiego trybu życia swoich mieszkańców). + 2 inne znaczenia „Ubogiej żony nie wykarmię, bogata wciągnęłaby mnie w sybarytyzm, a każda byłaby grobem moich planów.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Syberia: kraina geograficzna w płn. Azji, wchodząca w skład Rosji. „Z tajnego lotniska w Kanadzie polecieli rzekomo gdzieś na Syberię, gdzie mieli konferować z członkami Sztabu Generalnego Armii Eurazjatyckiej, którym zdradzili ważne tajemnice wojskowe.” Rok 1984
sybiliński: tajemniczy; Sybilla (mit. rzym.) — wieszczka, autorka ksiąg sybillińskich, w których były zapisane przyszłe losy Rzymu. Senat Rzymu w chwilach największego zagrożenia dla państwa wielokrotnie sięgał po przepowiednie z ksiąg sybillińskich. „W którymś z głębokich pluszowych foteli mogła, nie dostrzeżona i cicha, siedzieć córeczka dyrektora i podnieść nagle na mnie oczy znad książki — czarne, sybilińskie oczy, których spojrzenia nikt z nas wytrzymać nie umiał.” Sklepy cynamonowe
Sybilla mit. gr; mit. rzym.: prorokini z antycznych legend, miała żyć tysiąc lat. + 1 inne znaczenie „Onę dawną Sybillę wiekiem swym przeżyła.” Treny to słowo w 2 lekturach →
Sybilline lochy: groty pod Neapolem. „Jażem nawiedził Sybilline lochy.” Fraszki
Sybir a. Syberia: kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, historyczne miejsce zsyłki m.in. Polaków. „Smakuje mu gospodarka, powloką go w kajdanach na Sybir i tam se będzie gospodarzył!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Sybircy: sybiracy, przestępcy zesłani na Sybir. „A wszakże ci Sybircy, których karzesz co dnia,” Kordian
sybirski z ros.: syberyjski. „Przyszli wygnańcy na Ziemię Sybirską, i obrawszy miejsce szerokie, zbudowali dom drewniany, aby zamieszkać razem w zgodzie i w miłości braterskiéj; było zaś ich około tysiąca ludzi z różnego stanu.” Anhelli
syćko gw.: wszystko. „i syćko wiemy.” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
Sycyliji: dziś: Sycylii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Plaga na długo Sycyliji smutnej,” Boska Komedia
Sydenham: stacja kolejowa w płd. części Londynu, ok. 12 km od dworca Charing Cross. „Nie przejechano jeszcze przez Sydenham, gdy z piersi lokaja wydarł się krzyk rozpaczy.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Sydon: miasto nad Morzem Śródziemnym, w dzisiejszym Libanie. Jedno z najstarszych i najważniejszych fenickich miast kupieckich, rywalizujące z Tyrem. + 2 inne znaczenia „Prędzej upadnie Tyr, prędzej miejsce Sydonu zajmie piasek, aniżeli Żyd zostanie kupcem.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
Sydony: Sydończycy, mieszkańcy Sydonu, fenickiego miasta i portu handlowego. „Etyjopskie zwędrowal — Eremby, Sydony,” Odyseja
Sygmunt: Zygmunt (Zygmunt I Stary). „Tuż z Aleksandrem Sygmunt, za którego” Pieśni
sygnąć gwar.: cisnąć, rzucić. „Rosły półkolem, zagajem, wśród kamieni, które z pola praszczury parobków te niwy orzących wyorały i w to miejsce sygnęły.” Przedwiośnie
sygnaturka gw.: najmniejszy dzwon kościelny. „Sygnaturka zaświergotała w powietrzu kiej ten ptaszek.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
sygnet: pierścień z dużym oczkiem, na którym wygrawerowane są inicjały, znak herbu rodzinnego lub jakiejś organizacji. „— Sygnet i pieczęć wam daję, pieczętujcie wszystkie wejścia, żebyście wiedzieli, którą z tych stu dróg przychodzi, a którą odchodzi ów złodziej.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
sygnować: tu: dzwonić. „Ale skoro jeno zasygnowali na sumę, naród porzucił zabawy i kiej wezbrany potok lunął do kościoła.” Chłopi, Część czwarta - Lato
sygnować na Angelus: dawać znaki, że zbliża się pora modlitwy maryjnej „Anioł Pański", odmawianej tradycyjnie o 6:00, 12:00 i 18:00. „Tymczasem na wieżach poczęto sygnować na Angelus.” Potop
Syjon: wzgórze w Jerozolimie ze świątynią z Arką Przymierza, potem: każde święte miejsce. „I każesz tym trwożnym, aby z kości swych zbudowali fundament pod Syjon świata, a duchowi memu każesz objąć rząd nam nim i nad ludami ziemi?...” Quo vadis
sykofancyja: sykofancja; umiejętność przypodobania się, pochlebstwo. „Co po sykofancyjej?” Fraszki
sykomora: drzewo z rodziny figowych. „W sykomorowy ów gaj, co się ciągnie” Romeo i Julia
sykomorów: dziś popr.: sykomor; sykomora — jeden z gatunków figowca, drzewo powszechne w Egipcie, Palestynie i Syrii. Z trwałego i lekkiego drewna wyrabiano skrzynie, trumny i inne cenne sprzęty. Owoce jadalne, ale mniej smaczne niż owoce figowca pospolitego. „Na płodnej ziemi Gosen z każdego pagórka tryskał ciemny gaj akacji, sykomorów i tamaryndusów, z daleka przypominających nasze lipy, wśród których kryły się pałacyki z rzędami przysadzistych kolumn albo żółte lepianki chłopów.” Faraon
Sykstus V 1521–1590: papież w latach 1585–1590, zreformował Kościół katolicki; pochodził z biednej rodziny, był synem rolnika. „W dodatku Bazin jest żądny wyniesienia i uczony; czytał on historię i wie doskonale, iż Sykstus V został papieżem, chociaż w młodości pasł trzodę chlewną.” Trzej muszkieterowie
Sylen mit. gr.: jedno z bóstw przyrody, mężczyzna z końskim ogonem i uszami, stały towarzysz Dionizosa. „Kozłonogi pływa Sylen.” Bal w operze
sylf: w średniowieczu: duch powietrza, uosobienie żywiołu powietrza (u Paracelsusa). „Więc rozesłałam sylfy; niechaj pracują” Balladyna
sylogizm: wnioskowanie pośrednie polegające na wyprowadzeniu nowego sądu, zw. wnioskiem, z dwóch innych sądów, zw. przesłankami. + 2 inne znaczenia „Będzie sylogizm takowy:” Ballady i romanse to słowo w 6 lekturach →
sylwan mit. rzym.: bożek leśny w postaci pół-człowieka, pół-zwierzęcia. „Zgrzytnęły żelazne kraty w ciemnych otworach, rozległy się zwykłe krzyki mastygolbrów: „Na piasek!" , i w jednej chwili arena zaludniła się gromadami jakby sylwanów pookrywanych skórami.” Quo vadis
Sym, Igo 1896–1941: popularny aktor filmowy (debiut Wampiry Warszawy z 1925 r.), odtwórca ról amantów, z pochodzenia pół Austriak (po matce), żonaty z córką słynnego malarza Juliana Fałata, Heleną; od 1929 w filmie pracował głównie w Niemczech, występując m.in. u boku Marleny Dietrich; w 1931 r. zaczął także karierę estradową w warszawskich teatrach rewiowych, śpiewał, grał na pile; jako agent niemieckiej Abwery, zginął zastrzelony na podstawie wyroku sądu polskiej organizacji podziemnej ZWZ; został pochowany z honorami na Powązkach, a jego śmierć stała się pretekstem dla władz okupacyjnych dla rozpoczęcia akcji odwetowych, zwłaszcza w środowisku teatralnym Warszawy. „Wywiad z fryzjerem Igo Syma;” Kwiaty polskie
Symbirsk: dzisiejszy Uljanowsk nad Wołgą. „Całe prawie życie spędzając w Rosji, w najrozmaitszych jej guberniach i powiatach, nie nauczyła się dobrze mówić po rosyjsku, a duchem przemieszkiwała nie gdzieś tam na Uralu, czy w Baku, w Symbirsku — czy zgoła w Tule, lecz wciąż w Siedlcach.” Przedwiośnie
symplak z łac.: prostak; tu: nowicjusz, początkujący. „Dzieci, które umiały już alfabet, „pokazywały" go symplakom świeżo przybyłym: niektóre uczyły towarzyszów ślabizoka, a przeważna większość, patrząc niby to w elementarze i mrucząc coś pod nosem, nudziła się haniebnie.” Syzyfowe prace
Symplegady: mityczne ruchome skały, miażdżące przepływający między nimi statek. „Przez morskie Symplegady płynąć, gdzie śmiały” Fraszki
Symplicjusz z łac.: człowiek naiwny, prostaczek. „Zaznajomiwszy się bliżej z Marcinem Borowiczem dzięki temu, że ich posadzono w jednej ławie, Wilczek jął edukować Symplicjusza.” Syzyfowe prace
symplistyczność: uproszczenie. „Gdy zaś Lulek nic o tym nie chciał wiedzieć, nie doceniał, nie interesował się — wyłaziło to spod ziemi i ukazywało niezupełność, ułomność, a nieraz śmieszną symplistyczność tez Lulka.” Przedwiośnie
symposion gr.: uczta, biesiada. „Wieczorem goście, którzy bywali już nieraz na ucztach Petroniusza i wiedzieli, że w porównaniu z nimi nawet uczty cezara wydają się nudne i barbarzyńskie, poczęli się schodzić tłumnie, nikomu zaś ani przez myśl nie przeszło, by to miał być „symposion" ostatni.” Quo vadis
symptomata daw.: symptomy; objawy. „Nie takie są jej symptomata.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
syn [...] Eosy świetlanej: Memnon, syn Eos i Tithonosa, władca Etiopów i sojusznik Priama, zabity pod Troją. „Co go syn zamordował Eosy świetlanej!...” Odyseja
syn Hippodata: właśc. syn Hippotesa. „Syn Hippodata, Ajol mieszkał na niej.” Odyseja
syn Kreona: Likomedes. „Sławny Meryjon, siódmy — zacny syn Kreona.” Iliada
syn Latony: Apollo. „Syn Latony, niechybne miotający strzały,” Iliada
syn Mastora: Likofron. „Syn Mastora, kochany od nas jak rodzice,” Iliada
syn Menojkosa: Kreon, brat Jokasty. „Syna Menojka, a żony mej brata” Król Edyp
syn mój: w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „mój syn". „Gdzie syn mój?” Nie-Boska komedia
syn następcy tronu: przyszły cesarz Wilhelm II (lata panowania: 1888–1918) syn ówczesnego następcy tronu, Fryderyka Wilhelma. „Przy tym podobno pasjami lubi Polaków, a nawet synowi następcy tronu niemieckiego radził uczyć się po polsku...” Lalka
syn Nestora: Antyloch. „Śledzi syna Nestora, czyli jeszcze żyje.” Iliada
Syn nieroztropny ...: Faeton, który złym kierowaniem słonecznego wozu przestrogą jest dla rodziców, żeby nieroztropnym prośbom swoich synów nie ulegali. Zapytał nieroztropnie swoją matkę: kto był jego ojcem, Apollo czy Epafus? Podobnie poeta pyta myślą Beatrycze, chcąc się najpierw przekonać, czy to wszystko jest prawdą, co on w Piekle i w Czyśćcu o swojej przyszłości słyszał. „Syn nieroztropny, co pytał rodzicy,” Boska Komedia
syn Oileja: Ajas zwany Małym, dzielny wojownik grecki. „Z pośpiechem z miejsca swego wstał syn Oileja,” Iliada
syn Peleja: Achilles. „Na którym niezwalczony syn Peleja siedzi,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
syn Telamona: Ajas Wielki. „Pewni wydrzeć łup z ręki syna Telamona.” Iliada
syn Tydeja: Diomedes, jeden z najwybitniejszych wodzów greckich pod Troją, często współdziałający z Odyseuszem. „Pierzchnął i syn Tydeja, pociągnąwszy drugich;” Odyseja
syna drugiego: midrasz uczy, że Rachel proroczo wiedziała, iż Jakub będzie miał tylko dwunastu synów i ustanowi dwanaście plemion, modliła się więc, aby ten dwunasty syn pochodził od niej, zob. Raszi do 30:24. „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
syna Hagary: Iszmaela „A Abraham był w wieku stu lat, gdy urodził mu się Icchak, syn jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
syna Nachora: «Labana syn Nachora (a nie syna Betuela). [Jakub] wspomniał jego dziadka a nie ojca, gdyż Nachor był osobą znaną, poważaną i bardziej szanowaną niż Betuel», zob. Radak do 29:5. „I rzekł do nich Jakub: „Bracia moi, skąd wy?" I odpowiedzieli: „Z Charanu jesteśmy".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
syna pięknej Kalijopy: Orfeusza, który brał udział w wyprawie argonautów do Kolchidy po złote runo, „po kożuch barani". „Nauczonego syna pięknej Kalijopy,” Fraszki
syna swojego: Arindala. „Wspominał śmierć syna swojego, który zginął o życia świtaniu.” Cierpienia młodego Wertera
syna twojego: Talmud ( Sanhedrin 89b) odczytuje to jako dialog pomiędzy Bogiem i Abrahamem. Gdy Bóg powiedział „syna twojego” [Abraham] «odrzekł Mu: mam dwóch synów. Powiedział: „jedynaka twojego”, [Abraham] odpowiedział: ten jest jedyny u swojej matki i ten jest jedyny u swojej matki. Powiedział mu: „którego miłujesz”, [Abraham] na to: miłuję obu. [Więc Bóg] powiedział mu: „Icchaka”. I dlaczego od początku nie wyjawił mu, [o którego syna chodzi]? Żeby nie wprawić go w nagłe poruszenie, co zmąciłoby jego umysł i zdezorientowałoby go; a także dlatego, aby nakaz Boży stał mu się drogi, i by nagrodzić go za każdą z tych wypowiedzi», zob. Raszi do 22:2.
synaczek: dziś: syneczek. „W chacie mieszkało troje ludzi: Piast, Rzepicha i synaczek ich, którego wołali Ziemowit, bo się okrutnie w tych polach kochał, a co wyszedł na próg chaty, to mówił: „Ziemio, witaj!".” O krasnoludkach i sierotce Marysi
synagoga: świątynia żydowska. „— To, panie, że synagogi istnieją otwarcie na Zatybrzu, ale chrześcijanie, chcąc uniknąć prześladowań, muszą się modlić w ukryciu i zbierają się w opustoszałych szopach za miastem lub w arenariach.” Quo vadis
synami Bilhy: «Zwykł przebywać z synami Bilhy, ponieważ [inni] bracia nimi gardzili [jako synami służącej], on zaś się z nimi bratał», zob. Raszi do 37:2.
synchronistyczny z gr.: zawierający zestawienie współczesnych sobie wydarzeń. „Przez całe życie układał jakieś niesłychanie szczegółowe i dowcipne tablice synchronistyczne.” Syzyfowe prace
syndetikon: klej. „Syndetikonu pusta tubka,” Kwiaty polskie
synekdocha: odmiana metafory (dokładniej: metonimii) i figura retoryczna zarazem; zastosowanie części zamiast całości ( pars pro toto ) dla przenośnego przywołania znaczenia. „O synekdochach Cycerona,” Kwiaty polskie
synekura z łac.: płatne stanowisko niepowiązane z żadnymi obowiązkami; tu: żart. + 1 inne znaczenie „Rozmawiał z nimi i sypał tyle okruszyn chleba, że wróble miały tam istną synekurę i nie odlatywały z krużganku.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
synem starości: hebr. בֶּן זְקֻנִים ( ben zkunim ): ‘syn starości’, w znaczeniu ‘syn który urodził mu się na starość’, ale słowo זָקֵן ( zaken ): ‘starzec’, może być też rozumiane jako ‘mędrzec’ czyli ‘syn mądrości, mądry syn’: «wszystko, czego [Jakub] nauczył się od Szema i Ebera: przekazał [Josefowi]», zob. Raszi do 37:3.
syngielton z ang.: jedynak. „Jedynak, syngielton!” Syzyfowe prace
synie daw. forma: dziś popr. forma N. lp: synu. „Myśląc o synie, którego pożarła kraina grobowcowa, i o bracie, którego pochłonęło nieszczęście.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →
synod: zebranie duchowieństwa i świeckich, podejmujące decyzje w sprawach kościelnych. „— Widzę — rzekł z powagą — że cudujesz się nad moim mieczem: wiedz przeto, że synody zezwalają duchownym na miecze, a nawet na balisty i katapulty w podróży, my zasie jesteśmy w podróży.” Krzyżacy
synogarlica: szlachetna odmiana gołębicy; przypisywano jej bezwzględną wierność jednemu partnerowi, niejako „naturalną monogamiczność". + 2 inne znaczenia „Smutną synogarlicę na zdradnej zasadzce” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
Synopa: miasto portowe w Turcji, ok. 650 km na wschód od Stambułu. „Ten przed laty Bohuna rzemiosła wojennego uczył; na wyprawy czarnomorskie z nim chodził i Synopę na współkę w jednej z takich wypraw zrabowali, więc też kochał go jak syna i wdzięcznie przyjął jego wysłańców, nie okazując najmniejszej nieufności, zwłaszcza że…” Ogniem i mieczem
synów swoich, i żony swe: «Męskich [członków rodziny] umieścił przed kobietami, podczas gdy Esaw postawił na przedzie kobiety, przed mężczyznami (por. Ks. Rodzaju 36:6)», zob. Raszi do 31:17. „I rzekł: »Podnieśże oczy twe, a zobacz: wszystkie barany, pokrywające trzodę, pręgowate są, nakrapiane i pstre: gdyż widziałem wszystko, co Laban czyni tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
synów twoich, i córki twoje: zapytali go: «Kogo jeszcze masz tutaj, czy masz jeszcze krewnych, oprócz tych, co są w domu?», zob. Raszbam do 19:12. „Teraz gorzej postąpimy z tobą niż z nimi!" I naparli na męża [tego, czyli] na Lota, i przystąpili, by wyłamać drzwi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
synowi Achillesa: mowa o Neoptolemosie. „Synowi Achillesa, wojów gromiciela.” Odyseja
synowica daw.: bratanica, córka brata. „Pogardliwy ton, z jakim stara kniahini mówiła o swej synowicy, tak był widoczny, że nie uszedł uwagi porucznika.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
synowie Aymona: nawiązanie do średniowiecznej opowieści Czterech synów Aymona (fr. Les Quatre fils Aymon ). „Co po koniu na nas dwóch, nie mogę przecież usiąść za tobą, wyglądalibyśmy jak dwaj synowie Aymona po stracie swego brata.” Trzej muszkieterowie
synowie ojca twojego: «Jako że [bracia] pochodzili od różnych matek, [Jakub] nie powiedział ‘synowie matki twojej’» , zob. Raszi do 49:8. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
synowiec daw.: syn rodzonego brata. „Zwracam, kochany synowcze Hamlecie,” Hamlet to słowo w 5 lekturach →
syntaksa: składnia języka. „…ierał minę surową; kiedy się natrząsał szyderczo z głupich mniemań małych „przywiślańców" na punkcie arkanów etymologii i syntaksy — pan Majewski chichotał do rozpuku; kiedy inspektor spoglądał na drzwi ze złością i podglądającym rodzicom dawał znaki, aby się…” Syzyfowe prace
syntaxim łac.: składnia. „Szczerze mówiąc, ledwiem się przez infimę, gramatykę i syntaxim przebił nie bez trudu, a poetyki i retoryki owo zgoła zaniechałem.” Popioły
synu Atrejowy: Achilles zwraca się do Agamemnona. „— «Teraz bardzo się lękam, synu Atrejowy,” Iliada
synu Dardana: Dardan był założycielem całej Dardanii, w której mieściła się m. in. Troja. W ten sposób Iryda podkreśla, że Priam jest prawowitym królem. Biologicznym ojcem Priama był Laomedon. „— «Ufaj, synu Dardana!” Iliada
syny: dziś popr. forma M.lm: synowie. „Gdzie syny Alkinoja, przyjmujący datki” Odyseja
Syny wszytki pobiją: syn Hektora Astyanaks został również zabity przez Neoptolemosa na oczach jego matki, żony Hektora, Andromachy. „Syny wszytki pobiją, dziewki w niewolą” Odprawa posłów greckich
sypilska Niobe mit. gr.: królowa Teb, żona Amfiona; miała czternaścioro dzieci (zw. Niobidami), siedem córek i tyluż synów; nieopatrznie pyszniła się, stawiając siebie ponad Leto, matkę dwojga zaledwie dzieci, lecz boskich: Apollina i Artemidy; mszcząc się za urażony honor Leto wystrzelali oni z łuku potomstwo Niobe, która widząc to, zatraciła się w rozpaczy; będącą w tym stanie Zeus litościwie zamienił w skałę: górę Sipylos w Azji Mniejszej (stąd przydomek „sypilska"). „Stoją na kształt posągów sypilskiej Nijoby.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Syriusz: najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa. „Co mi przeszkadza wyobrażać sobie, że już posiadam sławę na przykład na Syriuszu?” Lalka
syrma: szata noszona przez aktorów w tragedii. „W chwilach gdy przestawał dla nabrania tchu, chór śpiewaków powtarzał ostatnie wiersze, po czym znów Nero zrzucał wyuczonym od Aliturusa ruchem z ramienia tragiczną „syrmę", uderzał w struny i śpiewał dalej.” Quo vadis
syrso gw.: szersza. „ano Kaśka w sobie syrso.” Wesele
Syrty: Wielka i Mała Syrta, zatoki Morza Śródziemnego u płn. wybrzeży Afryki. „Idziemy, żeby wziąć we władanie jego bałwany aż po zdradzieckie mielizny Syrtów, po żółte piany Suezu.” Popioły
Syrty Cyrenejskie: zatoki w Afryce Pn. „I Syrty Cyrenejskie, Muzom poświęcony” Pieśni

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.