Litera D

1007 słów, strona 4 z 5.

dwa pułki bojowe

To jest aniołów wiernych i wybranych Pańskich. Aniołów dobrych, którzy przeciw złym i zbuntowanym duchom walczyli, i błogosławione dusze tych ludzi, którzy za życia ziemskiego złe skłonności zwycięsko pokonali. „Tu ujrzysz raju dwa pułki bojowe;” Boska Komedia

dwa raży

służący Wokulskiego w obawie przed gwarowym mazurzeniem „szadzi", tj. wymawia sz, ż, cz, zamiast s, z, c. „— Ta pani była tu dziś dwa raży — rzekł wierny sługa.” Lalka

dwa słowa: „Nie ma głupich"

dziś są to trzy słowa, jako że dawniej nie ma pisało się razem. „I na liście Maciusia, pogniecionym i zabłoconym, napisał tylko dwa słowa:” Król Maciuś Pierwszy

dwa strugi

dziś popr. dwie strugi; struga: potok, strumień. „Z nich dwa strugi, jak ręce związane pospołu,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dwa wielkie dzieła

To jest: Testament Stary i Nowy , Pismo Święte . „A ja: — «Dowodem są dwa wielkie dzieła,” Boska Komedia

dwa złote pół rubla

w zaborze rosyjskim 1 złoty dzielono na 30 groszy a. 15 kopiejek; 1 rubel dzielono na 100 kopiejek; tzn. 1 kopiejka liczyła 2 grosze, 50 kopiejek (pół rubla) 100 groszy, czyli 3 złote 10 groszy. „— Hultaj Żyd — mruknął młodszy — sprzedaje nam po pół rubla.” Placówka

Dwa żywioły miasta

w okresie przedrewolucyjnym istniała silna nienawiść między poszczególnymi narodami Zakaukazia, świadomie podsycana przez rząd carski w celu osłabienia ruchu rewolucyjnego i narodowo-wyzwoleńczego. W Rosji carskiej nazywano ludność azerbejdżańską Tatarami zakaukaskimi; Żeromski stale używa tej nazwy. „Dwa żywioły miasta — Tatarzy i Ormianie — czatowali na się wzajemnie z wyszczerzonymi zębami i wyostrzonym w zanadrzu kinżałem.” Przedwiośnie

dwadzieścia pięć od sta

dwadzieścia pięć procent. „Ależ to więcej niż dwadzieścia pięć od sta!” Skąpiec

dwadzieścia procentów

dziś popr.: dwadzieścia procent. „Dawniej świątynie udzielały nam pożyczek na piętnaście lub dwadzieścia procentów rocznie.” Faraon

dwadzieścia srebrników

«Czemu tak urodziwy mężczyzna jak Josef był sprzedany za tak niską cenę? Ponieważ twarz Josefa straciła blask z lęku przed wężami [i skorpionami] w tym dole i nie mogli go sprzedać drożej. Każdy z braci wziął dwa srebrniki jako swoją część, żeby kupić sobie buty, por. Amos 2:6», zob. Chizkuni do 37:28. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dwaj

«Jeden, aby zniszczyć Sedom, drugi, aby uratować Lota, trzeci [anioł], który zjawił się, by ogłosić nowinę Sarze, odszedł gdy tylko zakończył swoją misję», zob. Raszi do 19:1.

dwaj Brejgele

w malarstwie flamandzkim znani są dwaj artyści o tym samym imieniu i nazwisku: Pieter Brueghel starszy (1525–1569) i Pieter Brueghel młodszy (1564–1638), syn pierwszego. Pieter Brueghel młodszy zwany był także piekielnym (z hol. van der Helle ) z powodu często występującego w jego malarstwie motywu piekła i ognia. Pieter Brueghel starszy zasłynął jako pejzażysta. „Ale pejzażysty: bo są dwaj Brejgele)” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dwaj gołębiowie

dziś popr. forma lm: dwa gołębie. „Bo zaprawdę, że jak dwaj gołębiowie zlatywaliście na urnę projektów i wyłuszczaliście ziarno praw; a na plewy wasze zlatywali się maleńcy wróblowie, świergocąc o rzeczach mniejszéj wagi.” Anhelli

dwaj młodzieńce

dziś popr.: dwaj młodzieńcy. „Niedawno poszli tam dwaj młodzieńce i już nie powrócili.” Klechdy sezamowe

dwaj synowie Jakuba

«[Szymon i Lewi] byli synami [Jakuba], mimo to postąpili jak pospolici Szymon i Lewi, jakby nie byli jego synami, gdyż nie zasięgnęli rady [Jakuba]», zob. Raszi do 34:25. „I usłuchali Chamora i Szechema, syna jego, wszyscy wychodzący z bram miasta jego; i dał się obrzezać każdy mężczyzna, wszyscy wychodzący z bram miasta jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

[dwaj] mężowie owi

dwaj owi aniołowie, którzy przybyli do Lota. „Teraz gorzej postąpimy z tobą niż z nimi!" I naparli na męża [tego, czyli] na Lota, i przystąpili, by wyłamać drzwi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dwie babie

dziś popr.: dwie baby. „W pustym folwarku ledwie wynalazł dwie babie,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dwie bań

dziś popr. forma B.lm.: dwie banie.

dwie części

domyślnie: dwie trzecie. „Dwie części nocy uszło, a cień się przesila,” Iliada

Dwie części mowy, teraz i w tej chwili

W oryginale: mo ed issa , dwa słowa lombardzkie oznaczające rzecz jedną, synonimy, a które tu wytłumaczyliśmy przez: teraz i w tej chwili; słowa te po francusku tłumaczą się dosłownie à présent et maintenant . „Dwie części mowy, teraz i w tej chwili,” Boska Komedia

dwie niedziele

w mowie ludu: dwa tygodnie. „dwie temu niedziele” Dziady. Widowisko, część I

dwie połowie

dziś popr.: dwie połowy (pozostałość tzw. liczby podwójnej). „— Na dwie połowie Niemca rozwalił, a i mnie też Bóg z giermkiem poszczęścił.” Krzyżacy

dwie słońcy starop. forma

dziś: dwa słońca. „Owóż mamy dwie słońcy, owóż dwie Troi,” Odprawa posłów greckich

dwiestu

dziś popr. forma D.: dwustu. „Przywiódłszy Mickiewiczów dwiestu z Horbatowicz,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →

Dwóch

«[Reuben] miał czterech synów, powiedział jednak rzecz nierozumną, że Jakub miałby zabić jego synów, co [Jakub] skwitował: głuptasie pierworodny, czyż twoi synowie nie są moi? Dlatego nawet nie wysilił się, aby odpowiedzieć na jego słowa, lecz tylko zapowiedział im, że Binjamin nie pójdzie z nimi», zob. Radak do 42:37. + 1 inne znaczenie „I sprowadźcie brata waszego najmłodszego do mnie a poznam, żeście nie szpiegami, żeście prawi; brata waszego wrócę wam, a będziecie mogli krążyć po kraju«".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

Dwóch między nimi sprawiedliwych widzę

Kto są ci dwaj (pośród tylu dwaj tylko) sprawiedliwi? Najprawdopodobniej pierwszym jest Gwido Kawalkanti, przyjaciel Dantego, drugim sam Dante. „Dwóch między nimi sprawiedliwych widzę,” Boska Komedia

dwóch pachołków

hebr. נְעָרָיו ( nearaw ) dosł. 'jego młodzieńców'. Byli to «Iszmael i Eliezer, jako że ważny człowiek nie powinien wyruszać w drogę bez dwóch towarzyszy, bo jeśli jeden [z podróżnych] musi oddalić się za potrzebą, drugi pozostaje z nim», zob. Raszi do 22:3.

dwóch wężów

dziś popr.: dwa węże. „Dwóch sprzęgłych wężów zabić jednym cięciem,” Boska Komedia

Dwóch wzajem na się opartych siedziało

Dwaj alchemicy, jako fałszerze złota, siedzą wzajem o siebie oparci, okryci trądem i przez całą wieczność drapią aż do krwi bolące ich strupy. „Dwóch wzajem na się opartych siedziało,” Boska Komedia

dwojaki

dwa połączone naczynia gliniane. + 1 inne znaczenie „Wreszcie zabrała się do roboty i wezwyczajone ręce robiły prawie same, gdyż myślami była kajś daleko, nawet nie wiedząc, że dzieci wyprowadziła do sadu, że uprzątnęła izbę i nałożywszy jadłem dwojaki, pędziła Józkę, bych je prędzej poniesła w pole.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

dwojaki gliniane

podwójne, gliniane naczynie służące dawniej do noszenia złożonych z dwóch składników (np. kartofli i zsiadłego mleka) obiadów np. na pole dla żniwiarzy. „Na miedzy, pod gruszą stały już dwojaki gliniane, złocąc się ziemniakami i bielejąc mlekiem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dwojaki płat

szkaplerz zakonny: część habitu zbliżona krojem do ornatu; tylko że nie z mnichy w szarej kapicy a z dwojakim płatem — zagadkowa wzmianka o zabiegach o jakieś opactwo. Próbę rozwiązania zagadki podjął Julian Krzyżanowski w studium O paru fraszkach Kochanowskiego („Odrodzenie i Reformacja w Polsce", 1964). Usiłował tam wyjaśnić, iż poeta zabiegał o godność komendatariusza, tj. przełożonego zakonu Bożogrobców w Miechowie, inaczej opata, że jednak starania te z powodu śmierci Zygmunta Augusta do skutku nie doszły. Klucza do rozwiązania zagadki dostarcza list Kochanowskiego do Stanisława Fogelwedera (t. II, s. 288). „W szarej kapicy a z dwojakim płatem;” Fraszki

dwoje koźląt

zgodnie z midraszem, działo się to w święto Pesach, więc jedno koźlę zostało złożone na ofiarę pesachową, a drugie przyrządzone jako przysmak, zob. Raszi do 27:7. „A teraz synu mój, posłuchaj głosu mojego w tym, co ci rozkazuję.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dwojej starop.

dwojakiej (tu: ludzkiej i ptasiej). „Polecę precz, poeta, ze dwojej złożony” Pieśni

dwójka

wywiad; Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) w latach 1921–1939, zajmujący się wywiadem, kontrwywiadem, kryptologią i dywersją pozafrontową. „Szpik, łapacz z «dwójki» czy z «Zadrugi»” Kwiaty polskie

dwojniaki a. dwojaki

dwa połączone naczynia ceramiczne. „W południe na progu stajni ukazał się stary Hamer, a za nim Niemka z dwojniakami gorącej strawy.” Placówka

Dwojra a. Dwojre

to imię w jidysz i po hebrajsku oznacza „pszczoła". „— A na imię mam Dwojra.” Medaliony

dworka Tais

tu nie jest owa sławna Tais koryncka, ale osoba wzięta z komedii Terencjusza pod tytułem: Eunuch . Podobało się poecie tę urojoną figurę w piekle umieścić. Tais gra główną rolę w tej komedii, Fedrias, syn Lacheza, i Trason szalenie w niej się kochają. Trason przez Gnatona posyła na jej usługi młodą niewolnicę. Gdy Gnaton wraca, Trason go zapytuje: „Czy Tais wielką mi czyni dziękę?" „Zaiste, i bardzo wielką!" Gnaton odpowiedział. „ Magnas vero agere gratias Thais mihi? , Ingentes . „To dworka Tais!” Boska Komedia

dworki

dziewczęta wiejskie zatrudnione we dworze. „…szystkiemu się dziwiła i co krok trafiała kulą w płot, pytając o wszystko przechodzących na bosaka i w wysokim podkasaniu „dworek" folwarcznych.…” Przedwiośnie

dworować daw.

żartować. „Opuściła go dawna niefrasobliwość w mowie i choć jeszcze trochę dworował przy wieczerzy z bojaźliwości dziewczyny, ale już inaczej, i przy tym służył jej tak, jak rycerski giermek obowiązany był służyć szlachciance.” Krzyżacy

dworscy

ludzie należący do dworu. „Prawią też dworscy, że Kuno Lichtenstein nie tylko dla krzcin, ale i dla narad z królem tu bawi...” Krzyżacy

dworzanin

zob. przypisy do Ks. Rodzaju 37:36.

dworzanin rękodajny

dworzanin mający zaszczyt i prawo podawania ręki swemu panu lub pani np. przy wsiadaniu do pojazdów, na koń itp. „Dworzanin rękodajny króla jegomości?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dworzaninowi

hebr. סַרִיס ( saris ) oznacza zarówno ‘dworzanin’ jak i ‘eunuch’. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dworzec daw.

tu: dwór, posiadłość. + 1 inne znaczenie „Jakoż tak było w istocie; ów dworzec książęcy był jakby ogniskiem, naokół którego, nawet w czasie nieobecności księcia, kupiły się dwa żywioły: miejski i leśny.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

dworzec kolei północnej

to jest wiodącej z Paryża w kierunku północnym (znajduje się przy placu de Roubaix). „powóz na dworzec kolei północnej...” Lalka

dworzyszcze daw.

gmach, okazały budynek. „W ulicach bliższych rynku pełno było jednak dworzyszcz z czerwonej cegły albo zgoła kamiennych, wysokich, ozdobionych przystawkami i czarnym krzyżowaniem po ścianach.” Krzyżacy

dworzyszczowy

chłop pańszczyźniany. „O, oto już i chaty pidsusidków poukrywane w młodych sadach wiśniowych; dalej wieś rozrzucona dworzyszczowych, a jeszcze dalej widnieje i żuraw studzienny na dworskim majdanie.” Ogniem i mieczem

dwu Kazimierzu daw. forma B.

dwóch Kazimierzy: Kazimierza Wielkiego i Kazimierza Jagiellończyka. „Widzę Jagiełła i dwu Kazimierzu” Pieśni

dwu łotru starop. forma

daw. B. liczby podwójnej; dziś: dwóch łotrów. „I dwu łotru na krzyż wbiła;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

dwu synu

Krzysztof, podkomorzy wieluński, poeta łaciński (zm. 1565) i Jan (zm. 1568). „I dwu synu jako dwu źrzenic opłakawszy,” Fraszki

dwudziestem sążni

na dwadzieścia sążni, tj. na ok. 40 m. „Dwudziestem sążni długi i szeroki.” Grażyna

dwudziestodwułokciowy

łokieć to miara długości około sześćdziesięciu centymetrów. Dwudziestołokciowy drąg ma zatem około dwunastu metrów, co trzeba złożyć na karb poetyckiej przesady Homera. „Dwudziestodwułokciowym” Iliada

dwudziestokilkoletni

dziś: kilkudziesięcioletni. „Dopiero około dziewiątej wszedł, a raczej wpadł do sklepu pan Mraczewski, piękny, dwudziestokilkoletni blondynek, z oczyma jak gwiazdy, ustami jak korale, z wąsikami jak zatrute sztylety.” Lalka

dwudziestostopowy

mierzący 20 stóp, tj. ponad 60 m; 1 stopa ang. wynosi w przybliżeniu 30,48 cm. „Zaczął mówić tonem takim, jakim mówi człowiek, przyznający się do niemożności przeskoczenia muru dwudziestostopowego, że teraz nie będzie mógł nigdy powrócić do domu; to oświadczenie przywiodło mi na pamięć powiedzenie Brierly'ego „że stary pastor w Essex ubós…” Lord Jim

Dwudziestu czterech starców szło parami

Pod figurą dwudziestu czterech starców poeta wyobraża tu, jak w Objawieniu św. Jana w rozdz. 4 dwadzieścia cztery pisma Starego Testamentu , począwszy od pięciu ksiąg Mojżeszowych, aż do ksiąg Machabejskich. Starce uwieńczeni białymi liliami symbolem są czystej nauki, jaka się w tych księgach zawiera. „Dwudziestu czterech starców szło parami,” Boska Komedia

dwudziestu piąciu

dwudziestu pięciu. „— Tak zniesion, że nie wiem, czy dwudziestu piąciu ludzi uszło, a i tych się po jednemu wyłowi, jeśli już ich Mellechowicz nie wyłowił.” Pan Wołodyjowski

dwunastu

mędrcy w Talmudzie ( Szabat 55b) objaśniają, że fakt, iż w tym miejscu pojawiają się słowa „synów Jakuba było dwunastu” uczy, że «wszyscy oni byli równie sprawiedliwi i Reuben nie popełnił żadnego grzechu», zob. Raszi do 35:22. «[Jakub] nie miał już więcej synów i przez resztę swoich lat powstrzymał się od obcowania z żonami, a zajął się służeniem Bogu», zob. Radak do 35:22. „A gdy ciężko rodziła, rzekła do niej położniczka: „Nie obawiaj się, gdyż i ten tobie synem!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dy , dyć

przecież. „Dy ja bym chyba trupem padł u progu, żeby mi się przyszło wyprowadzać z chałupy, a już kiedy bym wyszedł za wrota, to byście mnie musieli odwieźć prosto na cmentarz.” Placówka

dybać daw.

czyhać na kogoś a. na coś; znajdować kogoś a. coś. + 1 inne znaczenie „Po omacku, tuż za odgłosem najcichszych nawet kroków dybał, a tak trafnie pyskować umiał, że mu się żaden najzuchwalszy przechodzień nie oparł i nie sprzeniewierzył!” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →

dybki

dyby; specjalnie wyżłobione kawałki drewna, w które zamykano ręce i nogi skazańców. „— Hale, i wezmą me w dybki, w Sybir pognają...” Chłopi, Część czwarta - Lato

Dybowski Benedykt 1833–1930

uczony polski, zesłany w r. 1864 na Syberię, badał tamtejszą przyrodę, antropologię i języki ludów syberyjskich. „Tam mógł pracować, tam zdobył uznanie i przyjaźń Czerskich, Czekanowskich, Dybowskich.” Lalka

dyby

dawniej rodzaj kary, kłody z otworami, w które zakuwano ręce i nogi skazańca. „Występowali w nim biskupi w szatach z batystowymi rękawami, sędziowie w gronostajach, pręgierz, dyby, kieraty, kańczugi, a także bankiety Lorda mayora i całowanie stóp papieża.” Rok 1984

dyć gw., reg.

przecież. „— Dyć już nie wstrzymam — skarżyła się przed siostrą.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →

dychać gw.

oddychać. „…, odpoczywającym dośpiku, bo cichość padła barzej w uszach dzwoniąca, jakoby ziemia dech przytaiła — jeno wiater, jako to dychanie dzieciątka cichuśki, powiał od lasów, aż rosy potrzęsły się z drzew.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

dychanie daw.

oddech. „Usłyszał katowe dychanie, ujrzał świecące ślepia i zląkł się, bo rozumiał, że upiór.” Krzyżacy

dychawiczny

oddychający z trudem; chorobliwy. „Bo w dychawicznym biegu tego świata” Hamlet

dychtowny

ściśle i mocno opinający. „Gdy go ściskać poczęły dychtowne popręgi,” Bajki i przypowieści

dydek daw., gw.

drobna moneta. „Po dydku i już z ojcowym litkupem je przedają.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Dydona

założycielka i królowa Kartaginy; na wybrzeże Afryki uciekła z rodzinnego Tyru, gdy jej brat Pigmalion zabił jej męża Acharbasa; po pewnym czasie chciał ją zmusić do małżeństwa (pod groźbą wojny) barbarzyński władca Jarbas (tu:„Ijarba srogi"); postawiona wobec takiego wyboru Dydona, popełniła samobójstwo. Z Eneaszem powiązał losy Dydony Wergiliusz (Maro). „Gościu, własną twarz widzisz przeważnej Dydony,” Fraszki

Dydona... Kleopatra

sławne heroiny romansów miłosnych starożytności: Dydona — królowa Kartaginy, ukochana księcia trojańskiego Eneasza, Kleopatra — królowa Egiptu, ukochana wodzów rzymskich, Cezara i Antoniusza, Helena — królowa Sparty, ukochana królewicza trojańskiego Parysa, Hero — ukochana Leandra, Tyzbe — ukochana Pirama. „Laura naprzeciw jego bóstwa jest prostą pomywaczką, lubo tamta miała kochanka, co ją opiewał; Dydona flądrą; Kleopatra Cyganką; Helena i Hero szurgotami i otłukami; Tyzbe kopciuchem lub czymś podobnym, ale zawsze niedystyngowanym.” Romeo i Julia

dyferencja z łac.

różnica zdań, spór. „— A to, widzi jegomość, było tak: Mieli oni dyferencję z Siwińskimi, którą potem obowiązali się spłacić.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

dyfidencja z łac. diffidentia, z łac.

nieufność, niedowierzanie. + 1 inne znaczenie „Szwedów sto dwadzieścia pod Klewanami w pień wycięli, głosząc, że to z naszego rozkazu czynią, z czego wielkie powstały między nami a Pontusem dyfidencje.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

dyg

ukłon. „Goniły za nią rozcięte rękawy kontusika, podobne do skrzydeł dużego motyla, a gdy podnosząc rękoma poły jubki czyniła dyg przed tancerzem, to myślałeś, że w ziemię spływa jako zjawisko jakieś lub jak owe poniki, co w letnie jasne noce nad brzegami jarów skaczą…” Pan Wołodyjowski

dygnitarz

osoba piastująca ważny urząd, dostojnik. „— Szedł do samej księżniczki i nie zmieszał się wcale, chociaż ogromna sala pełna była dworzan, urzędników i dygnitarzy, każdemu umiał odpowiedzieć, no i dostał księżniczkę.” Baśnie

dygować gw., pot.

nieść coś z trudem, taszczyć. + 1 inne znaczenie „Hanka zwijała się teraz kole świń, tak skwapnie dygując ciężkie cebrzyki z żarciem, jaże jej pożałował, bo rzekł:” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

dyjamentem

diamentem; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Którego jesteś pięknym dyjamentem.” Boska Komedia

dyjamentowe goździe

stalowe gwoździe. „Jesli dyjamentowe goździe Mus ma w ręku,” Pieśni

dyjamentu

diamentu; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Jak dyjamentu szlif rażony słońcem.” Boska Komedia

Dyjana

Diana; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „«Dyjana z gajów wygnała Helicę,” Boska Komedia

Dyjanny

dziś: Diany; bogini Księżyca i łowów (odpowiednik Artemidy z mit. gr.). „Nie ma Dyjanny.” Balladyna

dykcjonarz daw.

słownik. „Gdy swoją lekcję skończył, ułożyłem ze słów, których się nauczyłem, bardzo piękny mały dykcjonarz i w krótkim czasie, dzięki mojej szczęśliwej pamięci, nauczyłem się jako tako lapucjańskiego języka.” Podróże Guliwera

dyktator

w starożytnym Rzymie republikańskim nadzwyczajny urzędnik obdarzony pełnią władzy, mianowany na przeciąg 6 miesięcy w razie wielkiego niebezpieczeństwa. „Rzymianie dyktatorów od Greków przyzwali;” Satyry

dykteryjka z łac. dicterium : żart

zabawne, krótkie opowiadanie, anegdota. „Mam ja w szkatule mózgu dykteryjki, czary” Kordian

dyl

drewniana belka. „Wiele też chałup zupełnie chyliło się ku ziemi, trzymając się tylko dylami pod strzechę wpartymi, jak kaleki o kulach stojące.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →

Dyl Sowizdrzał

błazen-psotnik, uosobienie mądrości ludowej i plebejskiego humoru, postać wywodząca się z folkloru płn. Niemiec. „…zorganizowaną w którymś z pokojów oficerskich książkę, opowieść o bohaterskich, wesołych i chwalebnych przygodach Dyla Sowizdrzała i Lamma Pasibrzucha.…” Pożegnanie z Marią

dyle

belki w podłodze. + 1 inne znaczenie „Muzyka zaś rznęła siarczyście i tany szły zapamiętałe, choć był taki gąszcz, że głowa przy głowie, plecy przy plecach, to i tak się trząchali, po izbie nosili, pokrzykiwali wesoło, a obcasami bili, że ino dyle skowyczały i szynkwas podrygiwał!” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 2 lekturach →

dyliżans

powóz pocztowy. „Pomimo to nie pomieniałbym mego ciasnego kąta na najwygodniejsze miejsce we francuskich dyliżansach albo angielskich wagonach.” Lalka

dym

tu: chata, gospodarstwo. „Przysiółek ten liczył ogółem osiemnaście dymów.” Syzyfowe prace

dymisja

pozbawienie kogoś urzędu albo stanowiska pracy. „— Odezwij się pan choć słówkiem jeszcze, a upamiętnię ci dzień Bożego Narodzenia dymisją...” Opowieść wigilijna

dymka

tkanina bawełniana, czasem z dodatkiem lnu. „…ł, pierwszy elegant okolicy, który nosił spiczasto przystrzyżoną brodę i w górę zakręcone wąsy, od stóp do głowy ubrał się w dymkę koloru kanarkowego i w zgrabnej czapce, w nowych butach, z fantazją stał na pustym wozie, galopem prawie przez parę koni ciągnięt…” Nad Niemnem

dymna a. kurna chata

chata bez komina, w której dym wydostawał się przez dach. „Lud jednak radował się w dymnych chatach przy ogniskach, przepowiadając po mroźnej zimie rok urodzajny, i wesoło czekał świąt, które miały niebawem nadejść.” Krzyżacy

dymnik

w chatach bez komina otwór albo rura do odprowadzania dymu. „Rzucił się nieszczęsny krasnoludek z gniazda na sam brzeg dymnika.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dynastia czternasta

panująca w Drugim Okresie Przejściowym przed przejęciem kontroli nad Deltą przez Hyksosów. Według części uczonych obejmująca królów rządzących Dolnym Egiptem równocześnie z władcami XIII dynastii (1802–1649 p.n.e.). „Taki złowrogi układ gwiazd, jaki dziś cięży nad Egiptem, zdarzył się pierwszy raz za dynastii czternastej, kiedy wasz kraj zdobyli i złupili Hyksosi.” Faraon

dyplom

tu: dokument stwierdzający pochodzenie szlacheckie. „W maju roku zeszłego Wokulski wziął się do tej sprawy, którą jego wyjazd do Bułgarii o tyle przyspieszył, że już w grudniu miał dyplom, z majątkiem było znacznie trudniej; w tym przecie dopomógł mu los.” Lalka

dyplomatycznie

oględnie, ostrożnie. „— Tak się to mówi — odparł dyplomatycznie zegarmistrz — ale żyd zawsze żydem!...” Mendel Gdański

dyrdać gw.

biec lub iść szybko drobnymi kroczkami. „— gadała prędko Kłębowa, ukazując się na progu z pełną zapaską piszczących gąsiąt, stare zaś z sykiem i gęgotem dyrdały za nią.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

dyscyplina

przyrząd (kilka rzemieni umocowanych do rękojeści) służący do wymierzania kar cielesnych. + 2 inne znaczenia „Przed nim na stole leżała wielka księga, w której notował dochód, a tuż nad jego głową wisiał pęk dyscyplin, przeznaczonych głównie na sprzedaż.” Lalka to słowo w 3 lekturach →

dyscypulus z łac. discipulus

uczeń. „— Zwariowałeś, dyscypulusie?” Popioły

dysenteria , dziś dyzenteria

czerwonka, krwawa biegunka. „Żołnierze poczęli chorować na dysenterię i złośliwe zapalenie powiek.” Faraon

dysertacja daw.

rozprawa naukowa, tu w znaczeniu ironicznym. + 1 inne znaczenie „Mógłbym już przerwać dysertacją, skoro mnie książę obrażasz, ale że cię pamiętam z pola, więc powiem, jak jest.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

dyskordia z łac.

niezgoda, skłócenie. „Czekamy cię nie w rozproszeniu, ale w kupie, nie w dyskordii, ale w zgodzie, nie z papierami, paktami, ale z mieczami w ręku!” Potop

dyskurs

tu z fr.: rozmowa. „— piękny dyskurs w obiady proszone.” Dziady, część III

dysonans muz.

niezgodne współbrzmienie dźwięków, brak harmonii. „Żałosna wrzawa, przechodząca w dzikie dysonanse, napełniła z kolei nasze uszy.” Jądro ciemności

dyspensa

wydawane w szczególnych przypadkach zwolnienie z obowiązku przestrzegania któregoś z przepisów prawa kościelnego. „Miały mu przyjść z Rzymu dyspensy; ale śmierć dała mu pierwej dyspensę, gdyż widocznie niezbyt postępkiem swoim Boga ucieszył.” Krzyżacy

dyspensator

zarządca. „W mgnieniu oka za dyspensatorem wbiegło dwóch silnych Kwadów, którzy, porwawszy Chilona za resztki włosów, okręcili mu głowę jego własnym łachmanem i powlekli go do ergastulum.” Quo vadis

dyspepsja z gr. dys : zły, peptein : trawienie

pot. niestrawność. „Zygmunt Yucker (pochodzący ze Szwajcarii), poczciwy człowiek, trapiony dyspepsją i tak kulawy, że głowa jego przy każdym kroku zataczała krąg, oświadczał, że na tak młode lata Jim „posiada ogromne zdolności."” Lord Jim

dysponent

zastępca kierownika w zakładzie handlowym. „…ia, z daleka omijając handle korzenne, których po dziś dzień nienawidzi, aż nareszcie przy protekcji swego dzisiejszego dysponenta, Rzeckiego, wkręcił się do sklepu Minclowej, która akurat została wdową, i w rok potem ożenił się z babą grubo starszą od niego.…” Lalka

dyspozytor

tu: rozkazodawca. „Ormianie spalili meczety wraz z tatarskimi kobietami i dziećmi, które się tam schroniły, i od marca do września byli panami życia i śmierci, a raczej dyspozytorami samej śmierci Tatarów.” Przedwiośnie

dysputy

tu: żartobliwe nawiązanie do instytucji uczonych dysput w kwestiach teologicznych (prowadzonych zwłaszcza w zakonach), żywych jeszcze w tradycji XVIII wieku. „Często były dysputy: która z nich rządniejsza?” Bajki i przypowieści

dystans

tu: pewien odcinek (linii kolejowej). „— A ja buduję dystans kolei — odparł gość.” Placówka

dystrakcja daw.

roztargnienie. + 1 inne znaczenie „Powierzchowność „kuzynki" sprawiała mu widoczną dystrakcję w układaniu zdań, objaśniających procent żelaza w rudzie miejscowej i rozmaitych gatunkach sprowadzanej.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

dystrybucja

tu: dawna nazwa sklepu z wyrobami tytoniowymi. „Mimo to był przez czas dość długi kasjerem w pewnej dystrybucji brukselskiej.” Ludzie bezdomni

dystylator

tu: fabrykant wódek (dziś: destylator). „Tam z pomiatanymi niegdyś garbarzami, szczotkarzami i dystylatorami grywał w wista, głosząc na prawo i na lewo, że arystokracja nie powinna zasklepiać się w wyłączności, ale przodować oświeconemu mieszczaństwu, a przez nie narodowi.” Lalka

dystyngwować z łac.

wyróżniać. „Tańczył tak i pan Zagłoba, tym tylko zacność swego urodzenia dystyngwując, że nie kwartą, ale półgarncówką pił przed drzwiami.” Ogniem i mieczem

dysymilować z łac.

ukrywać. „…, gdyż mi jest wcale nieznośna: oto czyście waściowie nie zauważyli, że od niejakiego czasu Skrzetuski — nie wiem, może dysymiluje — ale taki jest, jakby najmniej z nas wszystkich o salwowaniu onej niebogi myślał.…” Ogniem i mieczem

dysze

dziś popr. forma: dyszy. „Jakimi dysze zgangreniałe ciało.” Boska Komedia

dyszel daw.

drąg przymocowany do przedniej części podwozia wozu konnego, umożliwiający kierowanie wozem z zaprzężonymi końmi. + 2 inne znaczenia „Ten złamał dyszel, ten wywrócił wozy,” Ballady i romanse to słowo w 3 lekturach →

dyszkant

głos chłopięcy; odmiana wysokiego głosu ludzkiego, jaki najczęściej posiadają chłopcy przed mutacją. + 3 inne znaczenia „Myśląż oni tylko dopóty sztukę uprawiać, dopóki nie stracą dyszkantu?” Hamlet to słowo w 7 lekturach →

dyszkrecja

popr.: dyskrecja. „Z łaski, przychylności i dyszkrecji najjaśniejszego carza krymskiego, pana wielu ludów, pokrewnego ciałom niebieskim, z pozwolenia miłościwego króla polskiego Władysława, naszego pana, i dobrej ochoty odważnych wojsk zaporoskich, ufni w naszą niewinność i spra…” Ogniem i mieczem

dywan

wyraz perski: zgromadzenie, rada państwa. „Jak szatany, siedzące w dywanie Eblisa” Sonety krymskie

dywana

dziś popr. forma D. lp: dywanu. „Na strojnego dywana narożnej purpurze,” Napój cienisty

dywersja

niszczące działanie na tyłach wroga. „Co tam wyrabiali i jak znaczną uczynili dywersję, o tym acaństwo wiecie.” Pan Wołodyjowski

dywidenda

zysk. „trzeba skłonić Łęckiego, ażeby te 30 000 mnie powierzył; będę mu płacił 5000 rubli rocznie jako dywidendę...” Lalka

dywulgować z łac.

wtajemniczyć. + 1 inne znaczenie „— Co prawda, to czarowałem — odpowiedział pan Zagłoba — bom się też tego piekielnego kunsztu jeszcze za młodych lat od jednej czarownicy w Azji wyuczył, która zakochawszy się we mnie, wszystkie arcana czarnoksięskiej sztuki mi dywulgowała.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

dyzgust łac., przestarz., z łac.

niechęć, niezadowolenie. + 2 inne znaczenia „Powiada tedy do Żabkowskiego: „Nie będę do Kozaków strzelał, bo zawszeć to chrześcijanie, choć Bogu dyzgusta czynią; ale do Tatarów (powiada) nie wytrzymam!" — i jak jął dmuchać, tak ich podobno coś z pół kopy przez całą bitwę popsował.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

dżan

wyraz pieszczotliwy: jagniątko, duszka. „Żony emira zajęły się w dość ludzki sposób ledwie żywą ze zmęczenia Nel i chociaż w całym Chartumie dawał się uczuć brak żywności, znalazły dla małej dżanem trochę suszonych daktylów i trochę ryżu z miodem, po czym zaprowadziły ją na piętro i ułożyły do snu.” W pustyni i w puszczy

dzban

w którym nosiły wodę Danaidy (Dziewki niebogi) skazane za zabicie mężów (zob. w. 31–32) na wieczne napełnianie beczki bez dna (czyli bani bezdennej z w. 27); w mit. gr. Danaidy czerpały wodę za pomocą sit. „Dziewki niebogi.” Pieśni

dźbłem

zamiast: źdźbłem. Wyd. Libery i Sawrymowicza tłumaczy tę formę wymową poety. „Tegom żądał, o to przez długie modliłem się lata i nareszciem już bliski mojego celu — świat ludzi zostawiłem z tyłu — niechaj sobie tam każda mrówka bieży i bawi się dźbłem swoim, a kiedy go opuści, niech skacze ze złości lub umiera z żalu.” Nie-Boska komedia

dżdża gw., daw., starop.; D. lp od: deżdż

deszczu. + 1 inne znaczenie „Siwe mgły dymiły z przemiękłej ziemi, opadając drobnym i zimnym dżdżem, oślizgłe drogi siwiły się opite wodą, a poczerniałe chałupy ledwie co były widne w szarudze; a przemiękłe drzewiny, skurczone, jawiły się kajś niekaj dygotliwym cieniem, kieby z tych skłac…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

dżdże daw.

deszcze. „Nie przyszło wprawdzie do tego, bo nie znalazł się nikt, który by chciał tu zamieszkać, i chatę, a raczej glinę na chruścianych ścianach, rozpłukały z czasem dżdże — miejsce jednakże nie używało odtąd dobrej sławy.” Krzyżacy

dżdżów

deszczów. „…z ogniska życia umysłowego do Klwowa, Kurozwęk lub — jak doktor Obarecki — do Obrzydłówka, podlega z upływem czasu, wskutek dżdżów jesiennych, braku środków komunikacji i absolutnej niemożności mówienia w ciągu sezonów całych — stopniowemu przeistaczaniu się w…” Siłaczka

Dżek daw.

spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia Jack , zdrobnienia od imienia John . „Dżek Fulton urodził się, mieszka i chodzi do szkoły w Ameryce i powieść o nim jest powieścią amerykańską.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 2 wystąpienia →

Dżekuńcio daw.

polskie spieszczenie anglosaskiego imienia Jack (zdrobnienia od imienia Jonh ), ze spolszczoną (dziś niepoprawną) pisownią i formantem słowotwórczym -uńcio , wyrażającym czułość i poufałość. „— Dżekuńciu kochany, poleć mu mnie.” Bankructwo małego Dżeka

Dżems daw.

spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia James . „I wtedy nie tylko Dżems i Harry będą chętnie czytali, ale wszyscy.” Bankructwo małego Dżeka

dżet zwykle w lm

drobny, czarny kawałek wypolerowanego węgla, używany jako ozdoba stroju. Zwykle w większych ilościach. + 1 inne znaczenie „Były nadmiernie grube lub przesadnie chude, pomarszczone i nabrzękłe, siwe lub wyłysiałe, poubierane w dystyngowane czarne suknie z różnych epok, z koronkami albo dżetami, spłowiałe i dziwnie pachnące.” Granica to słowo w 2 lekturach →

dżgać

dziś popr.: dźgać. „Dobrze napisał Baka, że śmierć dżga za katy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dziać daw.

strzelać z łuku bądź z kuszy. „Nie potykałam ja się dotychczas nigdy, ale nie nowina mi z kuszy dziać i trudy na łowach znosić.” Krzyżacy

dziad bez jeża

wędrowni żebracy (dziadowie) przyczepiali sobie do kija, którym się podpierali, kolczastą skórkę jeża i taką bronią w razie potrzeby oganiali się od napastujących ich psów oraz wrogo nastawionych ludzi. „Toć Cygan bez drumli jako dziad bez jeża.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dziadak pogard., gw.

żebrak, nędzarz. „Dziadak, jucha!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

dziady z Kalwaryje

Kalwaria Zebrzydowska, na południe od Krakowa, była słynnym miejscem odpustowym (15 sierpnia), gdzie też schodzili się liczni żebracy, dziadowie-lirnicy, korzystający z ogromnego nagromadzenia wiernych, nawet z odległych stron. „jak te dziady z Kalwaryje” Wesele

dział

tu: wzgórek, wzniesienie. Wyrażenie gwarowe występujące na Podkarpaciu, w innych regionach Polski nieużywane. „Ale Rejent był na dziale,” Zemsta

działek

niewielki kawałek gruntu przypadający z podziału ziemi; który odtąd miał do niego należeć na zawsze : w manifeście powstania styczniowego (22 stycznia 1863) ogłoszono zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów, które jednak z powodu niemożności wyegzekwowania pozostało tylko deklaracją; 2 marca 1864 rząd carskiej Rosji ogłosił zniesienie pańszczyzny i nadanie wszystkim chłopom polskim prawa własności do użytkowanej przez nich ziemi, za odszkodowaniem na rzecz dotychczasowych właścicieli wypłacanym przez państwo; chłopi bezrolni otrzymali ziemię z dóbr skarbowych, kościelnych i skonfiskowanych uczestnikom powstania. „Na działku, który odtąd miał do niego należeć na zawsze, znalazły się trupy — szedł tedy zabrać je stamtąd.” Rozdzióbią nas kruki, wrony

działo starop.

dzieło; czyn, czynność. „Pomoży mi to działo słożyć,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →

działobitnia

bateria artyleryjska. „Uśpionym rycerzom zdawało się, że to właśnie zaczęto silne przygotowanie artyleryjskie, uskuteczniane ogniem bębniącym jakiejś całej działobitni, i że wnet nastąpi czołowe uderzenie nieprzyjaciela.” Przedwiośnie

dzianet daw.; z wł. giannetto : koń wyścigowy, z arab.

wierzchowiec wyćwiczony według szkoły hiszpańskiej. + 1 inne znaczenie „W tej chwili pan Rozwan Ursu nadjechał pędem na czarnym anatolskim dzianecie, a za nim kilku karałaszów służbowych.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →

dziąsł

dziś popr. forma D. lm: dziąseł. „Pierś bym wyrwała z dziąsł jego bezzębnych,” Makbet

dziatek swoich płakać starop.

płakać po swoich dzieciach. „Swoich płakać nie będziesz, ale wyć będziesz!” Odprawa posłów greckich

dziatki daw.

dzieci; Helena miała jedno dziecko, córkę Hermionę. „Miałem dziatek troje,” Balladyna to słowo w 5 lekturach →

dziatwa daw.

dzieci. „Słownych przekazów drobna obawia się dziatwa:” Iliada to słowo w 2 lekturach →

dzicza

forma staropolska, tak jak: łodzia, pieczenia itp.; dziś: dzicz. „Twych służalców sprośna dzicza,” Zemsta

dziczka

dzikie drzewo owocowe. „…m rąbie, chaszcze i kamienie dobywa, na miedzę daleko toczy, krzaki tarniny kopie, piołuny i dziewanny siecze, ziemię spod dziczek wybiera.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dzidy

dziś popr. forma N.lm: dzidami. „Idzie młodzież długimi dzidy uzbrojona,” Iliada

dzieci

«Czemu słowo „dzieci” jest w liczbie mnogiej? W dniu uczty księżne przyniosły swoje dzieci, a Sara nakarmiła [niemowlęta] piersią, ponieważ [kobiety] mówiły: to nie Sara urodziła, tylko znaleźli podrzutka na placu targowym i przynieśli», zob. Raszi do 21:7. + 1 inne znaczenie „A Abraham był w wieku stu lat, gdy urodził mu się Icchak, syn jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

dzieci Beliala

przen. poganie; Belial: bożek pogański wspominany w Starym Testamencie . „Lasy przesiekli, zamki po drodze stawiali i w końcu okrutnie Litwę ogniem i mieczem pognębili, tak że cały naród, który tę ziemię zamieszkuje, chciał już ją porzucić i szukać innej, choćby na kraju świata, choćby między dziećmi Beliala, byle od Niemców daleko.” Krzyżacy

Dzieci, które mu ziemskie piękności powiły mit. gr.

Zeus wielokrotnie uwodził śmiertelne kobiety. Z takich związków narodzili się m. in.: Herkules, Perseusz, Helena, Minos i Radamantys. „Dzieci, które mu ziemskie piękności powiły.” Iliada

dzieciaków

popr. forma B. lm: dzieciaki. „Adams zrobił na podwórku sanki i woził dzieciaków za darmo.” Bankructwo małego Dżeka

dzięcielina gw., reg.

gatunek koniczyny. + 1 inne znaczenie „Równinę przerzynały drogi białe i trochę zieleniejące od z rzadka porastającej je trawy; ku nim, niby strumienie ku rzekom, przybiegały z pól miedze, całe błękitne od bławatków, żółte od kamioły, różowe od dzięcieliny i smółek.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

dzieciniałem

dziś: dziecinniałem. „Upojony tą wonią, zdało się, że dzieciniałem,” Konrad Wallenrod

dziecinka

zdrobnienie od dziecina (dziecko); noworodne : nowonarodzone (por. współcz. wyraz: noworodek). „Któremi by dziecinki noworodne spiły” Treny

dzieciński gw.

dziecięcy. „Kajś niekaj boby tysiącami białych ślepiów stróżowały przy ziemniakach, a tu i owdzie na dołkach lny niebieściły się bledziuśkim kwiatem, niby te przymrużone od blasków dziecińskie oczy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

dzieciństwo

tu: nic poważnego, głupstwo; nic, czym należy się przejmować. + 1 inne znaczenie „Runt dzieciństwo!” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →

dziecka gw.

dzieci. „bo się dziecka kładło spać.” Wesele

dziecko naturalne daw.

dziecko nieślubne, pochodzące ze związku pozamałżeńskiego. „Bogutówna była dzieckiem naturalnym pewnej wdowy, która służyła po okolicznych dworach jako kucharka i nikogo z rodziny w tych stronach, jak się zdaje, nie miała.” Granica

dziedzic

spadkobierca. „Nie zostawiłem tutaj żadnego dziedzica” Testament mój

dziedzina daw.

ziemia, gospodarstwo, dziedzictwo, coś, co się dziedziczy. + 1 inne znaczenie „ono to owym miastem wielkim” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →

dziegieć

lepka ciecz uzyskiwana w wyniku suchej destylacji drewna lub kory, ze względu na swoje właściwości bakteriobójcze stosowana daw. jako lekarstwo, a także jako smar, impregnat i klej. + 2 inne znaczenia „…ę i tłuszcz barani; dalej czumacy z solą, stepowi i leśni pasiecznicy oraz woskoboje z miodem, osadnicy leśni ze smołą i dziegciem; dalej chłopi z podwodami, Kozacy regestrowi, Tatarzy z Białogrodu i Bóg wie nie kto — włóczęgi — siromachy z końca świata.…” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

dzięgiel

roślina z rodziny selerowatych, kwiaty w kulistych baldachach mają kolor biały, u niektórych odmian czerwonawy; wyróżnia się mocnym, charakterystycznym zapachem. + 1 inne znaczenie „W gęstwinę leszczyn uplątane, wysoko tam kwitły błękitne cykorie, śniegiem bielały puszyste kity kotuszników, krzaczysty, liliowy dzięgiel z groniastych koron swych rozlewał mocną woń heliotropu.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

dziejopis

kronikarz. „Wawel — dziejopis” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

Dziekanka

zabytkowy zajazd na Krakowskim Przedmieściu, zburzony w 1944 r., obecnie odbudowany i zamieniony na dom akademicki dla studentów szkolnictwa artystycznego. „— Zajechałem na Dziekankę, ale było mi tak tęskno, żem zaraz poszedł do Lesisza, do piwnicy...” Lalka

dziękaż

dziękuję bardzo; konstrukcja formy gwarowej ( dzięka ) z partykułą wzmacniającą -że , skróconą do -ż . „— Dziękaż Ci, Panie Jezu Chryste, żeś mi w tej robocie dopomógł, amen!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Dziękuj i módl się do aniołów słońca

Do Boga, którego tu poeta nazywa słońcem aniołów, bo aniołów w niebiosach, jak nas nasze ziemskie słońce, Bóg, oświeca. „Dziękuj i módl się do aniołów słońca” Boska Komedia

dziękujęć

skrót od: dziękuję ci. „Dziękujęć, mój drogi.” Hamlet

dzieła daw.

dla. „Twego dzieła krzciciela, bożycze,” Krzyżacy

dzielne syny

dziś popr. forma B. lm.: dzielnych synów. „Lecz ja, najnieszczęśliwszy, miałem dzielne syny,” Iliada

„dzielnica łacińska"

dzielnica Paryża na lewym brzegu Sekwany, między Panteonem a pałacem Luksemburskim, od XII w. stanowi centrum naukowe. Tu znajdują się najważniejsze szkoły wyższe i instytuty naukowe. „Pomiędzy placem Bastylii i placem Rzeczypospolitej skupia się przemysł i rzemiosła; naprzeciw nich, po drugiej stronie Sekwany, leży „dzielnica łacińska", gniazdo uczących się i uczonych.” Lalka

dzielność starop.

cnota, zaleta; pol. cnota i dzielność to odpowiedniki łac. virtus . + 2 inne znaczenia „Mych sposobów uznaj dzielność;” Ballady i romanse to słowo w 3 lekturach →

dzieło z ros.

sprawa. „— Jego dzieło jutro — odparł sołtys.” Placówka

dzień a. dzienia starop.

barć wyrobiona w żywym drzewie, ul leśny; także: dzienno , dzienie . „Za kunami łażę w dzienie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

dzień dnia

dziś popr.: „co dnia", „co dzień" lub „dzień w dzień". „Przechodził z klasy do klasy, tak i owak łatając braki systematycznych i porządnych studiów, jak to bywało za czasów ojcowskich, kiedy trzeba było przysiadywać fałdów dzień dnia i wszystko pilnie odrabiać do ostatniego udarien'ja.” Przedwiośnie

dzień feralny z łac.

dzień niepomyślny, fatalny, w którym wszelkie przedsięwzięcia kończą się niepowodzeniem lub nieszczęściem. Wiara w dni feralne, uznawana przez niektóre religie, była dość rozpowszechniona w owej epoce, choć oficjalnie uważana już za przesąd i wyśmiewana w literaturze (patrz: Małżeństwo z kalendarza Franciszka Bohomolca, Zabobonnik Franciszka Zabłockiego i inne). „Dzień feralny!” Zemsta

Dzień gasnął

Podczas namysłu rozumu dzień upłynął; noc nadchodzi, a z nią nowe zwątpienie. Albowiem postanowienia rozumowe zawsze są chwiejne, jedna wiara jest pewna siebie. Dlatego poeta pyta niżej w wierszu 11: czy może o własnej sile iść w tak wielką drogę? „Dzień gasnął, wszystko, co żyje na ziemi,” Boska Komedia

Dzień jeden nieszczęśliwy

mowa zapewne o zatwierdzeniu pierwszego rozbioru Polski przez sejm w dniu 30 IX 1773 r. „Dzień jeden nieszczęśliwy zniszczył wieków dzieło.” Satyry

dzień mych urodzin

rzeczywiście na 28 sierpnia przypadał dzień urodzin Goethego i jego przyjaciela Kestnera, męża Karoliny, ukochanej Goethego z Garbenheim (por. przypis do listu z 26 maja). Wkrótce po swych urodzinach Goethe wyjechał z Garbenheim, by zapanować nad swą namiętną miłością do Karoliny. „Dziś jest dzień mych urodzin.” Cierpienia młodego Wertera

dzień Rozesłania Apostołów

15 lipca. „— Dzień Rozesłania Apostołów — odrzekł ksiądz podkanclerzy.” Krzyżacy

dzień świętego Piotra i Pawła

jedno ze świąt w kościele katolickim, obchodzone 29 czerwca na cześć świętego Piotra (ok. 33–64/67), apostoła i pierwszego biskupa Rzymu, oraz świętego Pawła (ok. 5/10–64/67), apostoła i męczennika za wiarę. „Na odpust ci one tak radośnie zwoływały, boć to był dzień świętego Piotra i Pawła, zawdy w Lipcach uroczyście obchodzony.” Chłopi, Część czwarta - Lato

dzień sybirski

tu: dzień polarny. „Przyszedł więc dzień sybirski, a słońce nie zachodziło, lecz biegało niebem, jak koń w zawodzie z płomienistą grzywą i z białym czołem.” Anhelli

dzień wyścigów

w roku 1878 wyścigi rozpoczęły się w pierwszych dniach czerwca. „Nareszcie nadszedł dzień wyścigów, pogodny, ale nie gorący; właśnie jak potrzeba.” Lalka

dziennik mój

o tym, że Werter pisał pamiętnik, nie było dotąd wzmianki. Notatkę tę Goethe dodał dopiero w drugiej redakcji. „Wpadł mi dziś właśnie w ręce dziennik mój, zaniedbany od niejakiego czasu i zdumiewam się czytając, jak krok za krokiem, świadomie, wplątałem się w to wszystko.” Cierpienia młodego Wertera

dzieńszczyk z ros.

ordynans. „— Mówił ta dzieńszczyk, że tam niby ten doktor Stogowski będzie brał lepszą zasługę.” Syzyfowe prace

dzierżak

dłuższa część cepa trzymana w ręku przy młóceniu. „Mówiąc to, zmrużył domyślnie oczy i zakołysał z zachwytem głową, luźnie zatkwioną na cienkiej, jak zwątlony dzierżak, szyi, na ukos żyłą nabrzmiałą przekreślonej.” Klechdy polskie

dzierżyć

trzymać. „Dzierżże go za łeb i nie puszczaj, bo inaczej gorze ci!” Krzyżacy

dzierżyć coś o sobie starop.

utrzymywać coś o sobie; głosić coś na swój temat. „O sobie niechaj dzierży, żeby tak był groźny,” Odprawa posłów greckich

dziesiąta woda na kisielu

Kisiel, potrawa litewska, rodzaj galarety która się robi z rozczynu owsianego; płucze się wodą, aż póki nie oddzielą się wszystkie cząstki mączne: stąd przysłowie. „On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Dziesiątej

niegdyś wieś, dzisiaj przedmieście Lublina. Montanus dostał ją jako kanonik lubelski po śmierci Chmielowskiego w grudniu 1562 (por. Nagrobek Pawłowi Chmielowskiemu , II 58). „Jam tylko był w Dziesiątej, która przy Lublinie.” Fraszki

dziesięć Murzynów

dziś popr. forma: dziesięciu Murzynów a. dziesięcioro Murzynów. Pierwsza z tych form jest właściwa, jeśli grupa składała się z samych chłopców, druga, mająca zastosowanie do grupy dziewczynek i chłopców, wydaje się bardziej prawdopodobna, ponieważ autor chciał przekonać czytelników, że „dzikie" dziewczynki są równie sprawne i waleczne jak chłopcy. „Idzie Maciuś, idzie Klu-Klu i jeszcze dziesięć Murzynów.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 2 wystąpienia →

dziesięć złotych

do poł. XIX w. mennica w Warszawie wybijała polskie monety; posługiwano się nimi długo, mimo wprowadzenia w Królestwie waluty rosyjskiej, rublowej. 1 zł polski równał się wartości 15 kopiejek, a 10 groszy wartości 5 kopiejek. „Wreszcie machnął ręką i poszedł dalej, może myśląc, że w innym sklepie kalosze bez literek kosztowałyby go dziesięć złotych.” Lalka

dziesięcią okręgi

dziś popr.: dziesięcioma okręgami. „Pyszna go miedź otacza dziesięcią okręgi;” Iliada

dziesięcina

dawna danina kościelna (pierwotnie dziesiąta część płodów naturalnych). + 2 inne znaczenia „A zabrawszy wszystko, celnik wychodził z chaty, mówiąc: oto masz jabłoń owocami okrytą, muszę z niéj wziąć dziesięcinę.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →

dziesięcinny

tj. składany w ramach podatku kościelnego na wsi, tj. dziesięciny , stanowiącego dziesiątą część zbiorów. „Dziesięcinnego wieprza w nos go łechce:” Romeo i Julia

dziesięcioletnie klęski

wojna trojańska trwała dziesięć lat. „Dzień ten dziesięcioletnie klęski” Iliada

dziesięciosążniowy

mierzący dziesięć sążni; sążeń : miara długości wynosząca ok. 1,7–2 m. „— Trzeba będzie postawić most dziesięciosążniowy — odezwał się młodszy pan.” Placówka

dziesięciu

czemu powiedziane jest, że „dziesięciu”? «Czyż nie jest [dalej] napisane, że [Jakub] nie wysłał [z nimi] Binjamina? To sugeruje, że w braterskich uczuciach [do Josefa] byli podzieleni na dziesięciu, ponieważ miłość i nienawiść nie była u nich wszystkich jednakowa. Ale odnośnie do nabywania zboża wszyscy byli jednomyślni», zob. Raszi do 42:3. + 1 inne znaczenie „I rzekł: „Niech też nie gniewa Pana, że mówić będę: Może znajdzie się tam trzydziestu?" I rzekł: „Nie uczynię, jeżeli znajdę tam trzydziestu".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dziesięciu lat

jeśli żona spędziła z mężem dziesięć lat i nie urodziła mu dzieci, powinien poślubić następną żonę, zob. Raszi do 16:3.

dzieucha gw.

dziewucha, dziewczyna. „A ludzie wchodzili i wychodzili bez przerwy — szli gospodarze i komornicy, szły kobiety i dzieuchy, szli starzy i młodzi — całe Lipce tłoczyły się w izbie i w sieniach, zaś do okien cisnęło się tyla dzieci i tak swywoliły, jaże Witek, nie poredząc ich rozegnać…” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

dzieusze gw.

dziewczynie. „Dzieusze chciało się lecieć, to w mig uwinęła się z robotą i nim Hanka zalepiła piec, zabrała troje dwojaków z mlekiem, chleby we fartuszek i poleciała.” Chłopi, Część czwarta - Lato

dzieuszy gw.

kobiecy. „Przecie dobrze baczyła, jako po inne lata w tę porę to jeno się czerwieniło po zagonach od kiecek i aż się trzęsło od przyśpiewek i wrzasków dzieuszych.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Dziewanowski, Dominik 1759–1827

uczestnik kampanii napoleońskich, późniejszy generał brygady Armii Księstwa Warszawskiego. „Zakręcił się, pozawiązywał znajomości, stosunki, wynalazł koleżeństwa i został wreszcie wpisany do księgi kompanicznej jazdy Dziewanowskiego, do najprzedniejszego szyku, który już był chodził w awangardzie Jana Henryka.” Popioły

dziewczę

hebr. יַלְדָּה ( jalda ): ‘dziewczynka’. „I ujrzał ją Szechem, syn Chamora, Chiwejczyka, księcia owej ziemi, i porwał ją, i położył się przy niej, i zgwałcił ją.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dziewczyna

tu: panna, osoba niezamężna. „Zbyszkowi, gdy o tym myślał, zdało się rzeczą pewną, że już nie ujrzy Danuśki dziewczyną.” Krzyżacy

dziewica starop., daw.

hebr. בְּתוּלָה ( betula ): ‘dziewica’, w znaczeniu biologicznym, zob. Raszi do 24:16. + 3 inne znaczenia „Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,” Bogurodzica to słowo w 4 lekturach →

dziewicę

hebr. נַעֲרָה ( naara ): ‘młoda dziewczyna’. „I ujrzał ją Szechem, syn Chamora, Chiwejczyka, księcia owej ziemi, i porwał ją, i położył się przy niej, i zgwałcił ją.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dziewięć łokci

ok. 4m. „Dziewięć łokci, a znowu dziewięć sążni miary” Odyseja

dziewięć sążni

ok. 16 m. „Dziewięć łokci, a znowu dziewięć sążni miary” Odyseja

dziewięć sułtanic Feba

w ten sposób określa się tu Muzy, opiekunki twórczości artystycznej. „Dziewięciu Feba sułtanic” Kordian

dziewięcią

dziś popr. forma N. l. mn.: dziewięcioma. „Dawał biesiady, bogów czcił dziewięcią” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

dziewięciu stróżów

podobnych stróżów wybierano później podczas olimpiad. „Teraz dziewięciu stróżów powstało z swej ławy:” Odyseja

dziewierz starop.

brat męża; szwagier (Brückner jako purysta językowy zwalczający w polszczyźnie zapożyczenia, szczególnie z jęz. niem. zwracał uwagę na obcą etymologię tego drugiego określenia). „Powinno być pod hasłem «dziewierz»,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

dziewka daw., starop., zdr. od starop. dziewa

dziewczynka, dziewczyna, panienka. + 2 inne znaczenia „Magda, dziewka organistów, zanosiła się płaczem i krzyczała wniebogłosy pod ścianą.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 4 lekturach →

dziewki w niewolą zabiorą

do kobiet zabranych w niewolę należała żona Hektora, Andromacha; została niewolnicą Neoptolemosa i urodziła mu trzech synów: Pergamosa, Pielosa i Molossosa. „Zabiorą; drugie g'woli trupom umarłym” Odprawa posłów greckich

dziewosłąb gw.

swat. „Zskrzytwiałyby dziewosłąby;” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

dziewosłęb daw., starop.

osoba starająca się o rękę dziewczyny w czyimś imieniu; swat. + 2 inne znaczenia „„Słuchajcie, dziewosłęby o rękę królowej!” Odyseja to słowo w 3 lekturach →

dziewosłęb a. dziewosłąb daw.

swat. „— To me proś w dziewosłęby i sprawiaj wesele choćby zaraz po żniwach.” Chłopi, Część czwarta - Lato

dziewosłębić daw.

swatać. „Radziwiłł poczerwieniał cały jak panna, którą dziewosłębią, ale zmiarkowawszy, że zgromadzeni milczą głucho i poglądają na niego ze zdumieniem, rzekł:” Potop

dzieża

drewniane naczynie służące do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego. + 2 inne znaczenia „Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży, przyokrytej pierzyną.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

dzieżka

mała dzieża , tj. naczynie drewniane, wykonane z klepek, o kształcie ściętego stożka a. walca; wyrobem dzieży (jak również beczek) zajmował się bednarz ; duże dzieże używano do wyrabiania ciasta chlebowego, mniejsze do przechowywania żywności. + 1 inne znaczenie „Postawiła w ganku dzieżkę zsiadłego mleka i bochen.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

dżig ang. jig

rodzaj barokowego tańca, wywodzącego się z Wysp Brytyjskich. „Spróbowałem zatańczyć dżiga.” Jądro ciemności

dzik ndiri

dziki afrykańskie mają głowę zakończoną szeroko, kły okrągłe, nie trójkątne i dość długi ogon, który szarżując zadzierają do góry. „To jednak spotkanie omal nie skończyło się wypadkiem takim, jaki zdarzył się Lindemu, albowiem ndiri, do którego Kali po strzale zbliżył się niebacznie, zerwał się i rzucił się na niego z postawionym do góry ogonem.” W pustyni i w puszczy

dzika figa

ficus sycomorus [figa morwowa, sykomora sykomora: afrykańskie drzewo figowe o niesmacznych owocach, lecz cenionym przez rzeźbiarzy drewnie; red. W.L.]. „Trafili na szeroką dolinę, w której była woda i rosło kilkanaście dzikich fig, więc zatrzymali się, by dać wytchnienie koniom i pokrzepić się zapasami.” W pustyni i w puszczy

Dzikie Pola

zwyczajowe określenie stepowej krainy nad dolnym Dnieprem, w XVII w. prawie niezamieszkanej, stanowiącej schronienie dla Kozaków, zbiegów i koczowników, pas ziemi niczyjej między Rzeczpospolitą a tatarskim Chanatem Krymskim; historyczna nazwa Zaporoża. + 2 inne znaczenia „Współcześni kronikarze wspominają, iż z wiosny szarańcza w niesłychanej ilości wyroiła się z Dzikich Pól i zniszczyła zasiewy i trawy, co było przepowiednią napadów tatarskich.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

dzikim

hebr. פֶּרֶא ( pere ): osioł nieudomowiony, żyjący na pustyni, słowo pere nie ma znaczenia pejoratywnego.

dziobią gdyby kruki

dziobią niby kruki. „Krzywymi nas szablami dziobią gdyby kruki,” Kordian

dziryt z tur.

rodzaj krótkiej włóczni. + 2 inne znaczenia „Po trzykroć nań zabójczym dzirytem naciera;” Iliada to słowo w 4 lekturach →

dzirżę starop.

dzierżę. „Dzirżę kosę na rejistrze,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Dziś jego trzoda nowej paszy chciwa

Kiedy św. Tomasz z Akwinu, dominikanin, życie św. Franciszka, który z św. Dominikiem był podporą Kościoła świętego, opowiedział, w następnych wierszach objaśnia, o ile jego zakon odstąpił od pierwotnych ustaw swojego zakonodawcy i jak niewielu pozostało wiernych pierwotnym ślubom zakonu. „Dziś jego trzoda nowej paszy chciwa,” Boska Komedia

Dziś nam, błagamy, daj powszechną mannę

Przez powszednią mannę rozumie tu poeta nie chleb powszedni, o który modlimy się na ziemi, ale ożywienie, pokrzepienie ducha łaską bożą, bez czego żaden postęp duchowo-moralny nie jest możebny. „Dziś nam, błagamy, daj powszechną mannę,” Boska Komedia

dzisia gw., starop.

dzisiaj. „Wójt obiecował go na dzisia.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

dzisiok gw.

dzisiaj. „a dzisiok, jak sie Jaga wydała” Wesele

Dziuba

zdrobn. od. Jadwiga; tu: o Jadwidze Beck (1896–1974) pisarce i dziennikarce polskiej, prywatnie żonie ministra Józefa Becka. „Że Ciano w tany porwał Dziubę,” Kwiaty polskie

dziwna daw.

co dziwne; co zadziwiające. „I dziwna, żaden owad na nich nie usiada.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dziwno

dziwnie. „chwila dziwno osobliwa.” Wesele

dziwno się swym żakom stawi starop.

dziwnie (w dziwny sposób) się ukaże swoim uczniom. „Dziwno się swym żakom stawi,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

dziwożona a. boginka

niebezpieczny demon żeński z wierzeń dawnych Słowian, przedstawiany w postaci szkaradnej kobiety lub pięknej, uwodzicielskiej dziewczyny; boginki zamieszkiwały zarośla w pobliżu rzek, strumieni i jezior, niekiedy także lasy.

dżokej z ang.

zawodowy jeździec biorący udział w wyścigach konnych. Fakt, że Hrabia tak nazywał swoich służących, potwierdza jedynie, jak bardzo hołdował angielskiej modzie. „Nazywają się w jego pałacu dżokeje.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Dżon daw.

spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia John . „Za to brudasowi Dżonowi dała zupełnie nową książkę Pennella i Dżon oderwał kawałek okładki, a w środku zamazał masłem.” Bankructwo małego Dżeka

dżonka

niewielki drewniany statek żaglowy używany na Dalekim Wschodzie. „Gwizdnąwszy silnie, skierował statek ku portowi na drogę oblężoną przez mnóstwo statków, łódek rybackich, dżonek i po godzinie lawirowania „Rangoon" nareszcie osiągnął port, a pasażerowie jeden po drugim opuścili statek.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

dżuma

o wybuchu epidemii dżumy w okolicach Astrachania (miasto u ujścia Wołgi) przyniósł pierwszą wiadomość »Kurier Warszawski« z 7 stycznia 1879 r. „Tu zaś, w Europie, ani mniej, ani więcej, tylko — wybuchła dżuma w okolicach Astrachania i lada dzień może do nas zajrzeć.” Lalka

dźwiękanie

dziś: B.lp.: dźwięczenie. „Ale nad całym tym gwarem górował huk młota i dźwiękanie żelaza w pobliskiej kuźni, przed którą stała gromadka lamentujących niewiast.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dźwiękły

dziś popr. forma: dźwięknęły. „Tymczasem janczary dźwiękły głośniej, z obu stron drożyny ukazały się ściany stodół, później parkany, bielone chaty, i sanie wśliznęły się na utorowaną, szeroką ulicę wioski.” Syzyfowe prace

dźwignienie

dziś popr.: dźwignięcie, podźwignięcie. „Kiedy dźwignieniem dwóch rządów się strudził,” Boska Komedia

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.