Litera D

1007 słów, strona 3 z 5.

domy

Tak nazywały się klasztory, albo raczej zamki po różnych krajach Europy rozrzucone. „Sławą napełnił zagraniczne domy:” Konrad Wallenrod

Domy ciosowe

z kamienia piaskowego, ciosanego w bloki. „Domy ciosowe; prawie na każdym piętrze wielkie balkony albo balustrady biegnące wzdłuż całego piętra.” Lalka

Don hiszp.

pan, zwrot grzecznościowy używany przed imieniem osoby. + 1 inne znaczenie „— Raz mnie już topili, jeszcze jak my nad Donem z bratem mieszkali, drugi raz już mi w Jampolu mistrz głowę golił, a dlatego mi nic.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

doń daw.

skrót od: do niego. „Horacy, przemów doń, uczony jesteś.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

Don Juan

tu: opera Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756–1791). „Muzyka przestaje grać Yankee Doodle, a gra posępną arię Komandora z Don Juana; zaciągają drut między kozłami.” Sachem

Don Kichot

tytułowy bohater powieści Miguela de Cervantesa; szlachcic, który motywowany wzniosłymi ideami postanawia ruszyć w świat i wcielać w życie średniowieczny ideał rycerski, jest jednak pozbawiony poczucia rzeczywistości, przez co często naraża się na śmieszność (zasłynął m.in. walką z wiatrakiem, który wydawał mu się olbrzymem). „Wyobraźcie sobie Don Kichota w osiemnastym roku życia, Don Kichota bez pancerza i nagolenników, Don Kichota w kaftanie wełnianym, którego kolor niebieski przeszedł w odcienie to brudnozielonkawe, to brudnobłękitne.” Trzej muszkieterowie

doncella hiszp.

panienka. „Piękna doncella nie obróciła się, wchodząc we drzwi napotkane.” Popioły

dońcom

chodzi o kozaków zw. dońskimi (tereny ich osiedlenia w Imperium Rosyjskim leżały nad Donem na Ukrainie), którzy tworzyli doborową kawalerię wojska ros. „I mógłbym kilku dońcom grzbiety naszpikować.” Dziady, część III

donia ukr.

córeczka. + 1 inne znaczenie „pół omdlałą w mym ręku — z wstrętów, doniu, szydzę;” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

Doniesie czaszę

aluzja do przysłowia gr., mającego też rzym. i pol. odpowiedniki, mówiącego, że wiele rzeczy leży między ustami a brzegiem pucharu. „A przedsię i w tym straci czasem zęby.” Pieśni

doniesiono

«Gdy Abraham powrócił z góry Moria rozmyślał: gdyby mój syn został naprawdę zabity to przepadłby bezdzietnie! Muszę ożenić go z kobietą spośród córek Anera, Eszkola lub Mamrego. [Zatem] Bóg obwieścił mu, że urodziła się Riwka: odpowiednia para dla [Icchaka]», zob. Raszi do 22:20. „I błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi, w nagrodę tego, żeś usłuchał głosu Mojego".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

doniesiono Josefowi

tekst nie precyzuje kto poinformował Josefa, «niektórzy wyjaśniają, że był to Efraim, który stale odwiedzał Jakuba, by uczyć się Tory, a gdy Jakub zachorował w krainie Goszen, Efraim poszedł do Micraim do swojego ojca, by go o tym powiadomić», zob. Raszi do 48:1.

donna wł.

pani, kobieta. „…e wydała, ani na balach, uroczystościach, ani na turniejach, jak obecnie, w skromnej sukni z białego atłasu, mając przy boku donnę Estefanię, jedyną z dam hiszpańskich, która nie została wygnana przez zazdrość króla ani przez prześladowanie Richelieu.…” Trzej muszkieterowie

donżuan

w przenośni: uwodziciel kobiet; don Juan : bohater z dramatu hiszpańskiego Tirso de Moliny (1630), później bohater wielu utworów literackich. „tych wszystkich donżuanów, poetów, filozofów, bohaterów, te wszystkie tkliwe, bezinteresowne, złamane, rozmarzone albo silne dusze...” Lalka

Dopełnij tydzień tej

odnosi się to siedmiu dni uczty weselnej, zob. Raszi do 29:27. „I rzekł Laban: „Nie zwykło się tak czynić w miejscu naszym, aby wydawać młodszą przed starszą.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dopiąć

osiągnąć. „…zmodliła gorąco, tak ją ano słowa księże przejęły otuchą, a te śpiewy radosne, nabożeństwo i pamięć tego, czego to dzisiaj dopięła, tak ją ukrzepiły, iże całą radość składała pod Jezusowe nogi, zapomniawszy w pacierzu o całym świecie.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

dopiero o drugiej w nocy

Werter mówi nie o dniu wycieczki, lecz o dniu następnym, w którym wieczorem opisywał przyjacielowi wrażenia, przeżyte poprzedniej nocy. „Nie wiem już doprawdy, na czym skończyłem poprzednią swą opowieść, wiem tylko, że dopiero o drugiej w nocy znalazłem się w łóżku, i gdybym mógł gawędzić z tobą miast pisać, przetrzymałbym cię pewnie do białego rana.” Cierpienia młodego Wertera

dopiro starop.

dopiero. „Sama tylko dopiro szczupłym prątkiem wschodząc;” Treny

dopokąd

dopóki. „Dopokąd Bóg ten wrót mych strzeże,” Noc listopadowa

dopomóżże

dopomóż koniecznie (daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ). „— Panie Jezu Chryste, dopomóżże mi też...” Syzyfowe prace

doprowadzić Oblubienicę do jej Oblubieńca

To jest: Kościół do Chrystusa. „Oblubienicę do jej Oblubieńca” Boska Komedia

dopytywać się

wedle midrasza poszła spytać o radę w domu nauki u Szema, zob. Raszi do 25:22. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dorada

gat. ryby. „W końcu egipski wróżbita począł przepowiadać gościom przyszłość z ruchu tęczowych dorad, zamkniętych w kryształowym naczyniu.” Quo vadis

doradzca

dziś popr.: doradca. „Lecz Szaman zasłonił oczy i, podniósłszy kawałek ołowiu z ziemi, rzekł: ten ołów zabójcą jest i doradzcą złym.” Anhelli

dordzałość starop.

dojrzałość. „Nie mógł — owom ominął, jako w dordzałości” Treny

Dore Gustaw 1832–1883

znakomity ilustrator arcydzieł literatury światowej. „Były tam kopie z galerii drezdeńskiej i monachijskiej, Don Quichot z rysunkami Dobrego, Hogart...” Lalka

Doris

mały kraik górski nad rzeką Kefisosem, na północ od Focydy. „Matką Merope z Dorydy.” Król Edyp

dorozumieć się się daw.

domyślić się. „Dorozumiałem się z urywanych zdań, że to jakiś człowiek znajdujący się przypuszczalnie w okręgu Kurtza i że dyrektor go nie uznaje.” Jądro ciemności

dorozumiewać się daw.

domyślać się. „Kmieć, dowiedziawszy się o mnie (jak dorozumiewać się mogłem) tego, co mu sługa powiedzieć zdołał, wziął małe źdźbło słomy wielkości laski, której do podpierania się używamy, podniósł nim poły mej wierzchniej sukni, pokazując po sobie, jakby ją miał za jakowyś…” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →

Dory

Dorowie, ostatnia fala migracji greckich (ok. 1100 p.n.e.). „Są Achaje, Kydony, Dory bujnogrzywe,” Odyseja

dość sobie w tych ludziach podobał

popr. upodobać sobie w kimś. „Zawarł nowe znajomości z „Polakami" i dość sobie w tych nowych ludziach podobał, choć go nieraz swą „nieszczerością" ranili.” Przedwiośnie

dościgło by mnie nieszczęście

Lot prosił: «Gdy byłem pośród ludzi Sedomu, to Bóg widział moje czyny [na tle] czynów ludzi tego miasta i wyglądałem na sprawiedliwego i wartego uratowania, ale gdy pójdę [do Abrahama], to przy takim sprawiedliwym będę [wyglądał] jak złoczyńca», zob. Raszi do 19:19. „I rzekł Lot do nich: „O nie, panie!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dosiąc starop.

dziś popr. forma: dosięgnąć. „Ale nie lza dosiąc twego świętego ciała.” Lament świętokrzyski

dosiekali

kończyli kosić. „Kosiarze dosiekali łąki.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dosięże forma starop.

dziś: dosięgnie. „My nic nie wiem, nas ledwie czczy odgłos dosięże;” Iliada to słowo w 3 lekturach →

doskonałość peryklejska

chodzi o doskonałość sztuki powstającej w Atenach za rządów Peryklesa (495–429 p. n. e.), który przyczynił się do budowy Partenonu i Propylei, a także rozbudowy Pireusu, otaczał przyjaźnią i wsparciem Fidiasza, Anaksagorasa, Sofoklesa i Herodota; mówi się o wieku Peryklesowskim jako o okresie rozkwitu kulturalnego Aten. „Doskonałości Peryklejskiéj,” Fortepian Chopina

dośpik gw.

drzemka. „…żko mgławicami zasnute oczy, poruchiwał się ździebko, przecykał z wolna, ale jeszczech się lenił w słodkim, odpoczywającym dośpiku, bo cichość padła barzej w uszach dzwoniąca, jakoby ziemia dech przytaiła — jeno wiater, jako to dychanie dzieciątka cichuśki, po…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

dossier fr.

zbiór dokumentów dotyczących jakiejś osoby lub sprawy. „To dossier całego życia świadczyło, że parę wierszy zdołał jednak zamieścić w pismach reklamowych, małych prowincjonalnych świstkach, oraz dwa dłuższe poematy okolicznościowe w wydawnictwie jubileuszowym dwudziestolecia straży ogniowej i pamiątkowej księdze zj…” Granica

dostać starop.

tu: przeciwstawić się w walce. + 3 inne znaczenia „I mnie biorąc za ciebie, nie będzie śmiał dostać,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

dostać komuś

sprostać komuś, dorównać komuś. „Jeno w zgrozie ci dostoję,” Łąka

dostać odkosza daw.

oświadczyć się i nie zostać przyjętym. „Myślę niby, że zachowa ciężką urazę, jeśli dostanie odkosza, i wcale go to nie usposobi życzliwie dla pańskiego małżeństwa.” Skąpiec

dostać szpady na kogoś

dobyć szpady. „Która mię przymusiła dostać na was szpady.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dostał koń owsa

w oryg. początek ang. przysłowia: While the grass grows, the steed starves (tj. podczas gdy trawa rośnie, rumak głoduje), odpowiadającego polskiemu: „Nim słońce wzejdzie, rosa oczy wyje". „Tak, ale znasz pan przysłowie: dostał koń owsa...” Hamlet

dostali szable

dobyli szabli; wyciągnęli szable z pochew. „Dostali szable, pewnie krwawy bój wybuchnie.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dostały daw.

dojrzały. „…dygotem, zapierały dech i prężyły w takich ciągotkach, że staczała się na chłodne, oroszone trawy, padając ciężko jak owoc dostały...…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

dostatek

bogactwo. „Nie był to dwór wielkopański, ale jeden z tych starych, szlacheckich dworów, w których niegdyś mieściły się znaczne dostatki i wrzało życie ludne, szerokie, wesołe.” Nad Niemnem

dostatkiem daw.

wystarczająco. „Komu tu będzie dostatkiem smakować szczęśliwość i kochanie, kiedy wszystko kruche jako zeschła gałęź, co?” Pan Wołodyjowski

dostatni

tu: dostateczny, wystarczający. „Dostatnich odpowiedzi na próżno byś badał.” Grażyna

dostępować skały starop.

zbliżać się do skały. „Poświęconej nie myśli dostępować skały.” Pieśni

doświarczać gwar.

doświadczać. „Hipolit, jak mówił mocnozęby Jędruś, doświarczał koni.” Przedwiośnie

Dosyć na dniu ma statek ostatek

sens fragmentu: wystarczy już powagi w tym dniu, ostatek czasu poświęćmy zabawie. „Dobrej myśli ostatek.” Pieśni

Dosyć!

hebr. רַב ( raw ): ‘dużo’, tu w znaczeniu: ‘tego aż za wiele!’. «Wiele jeszcze przede mną radości i szczęśliwości, skoro mój syn Josef ciągle żyje!», zob. Raszi do 45:28. „I osłupiało serce jego; gdyż nie wierzył im.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dosyt starop.; tu forma N. lp: dosytem

zaspokojenie potrzeb, nasycenie; por. współczesne wyrażenie: najeść się do syta. + 1 inne znaczenie „Było to twierdzenie, moralne zwycięstwo okupione niezliczonymi klęskami, ohydnym przerażeniem, ohydnym dosytem.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

Dotąd wierzch jeden Parnasu wędrowca

Wykładacze Boskiej Komedii tak to miejsce tłumaczą: ponieważ jeden wierzchołek Parnasu Bachusowi, drugi Apollinowi był poświęcony, poeta chce tu wyrazić, że on siły swego geniuszu nie tylko filozofią, ale i teologią chciałby teraz wesprzeć. „Na resztę drogi i trudów wędrowca.” Boska Komedia

dotis

miara zbliżona do polskiego łokcia [czyli ok. 60 cm; red. W.L.]. „Rodzice chrzestni ofiarowali każdemu z dzieci po cztery dotis białego perkalu i po biczu niebieskich paciorków.” W pustyni i w puszczy

dotkliwy

ostry. „Nie chciało, kiedyś prze dotkliwą mowę” Treny

dotrwania

hebr. אֶמֶת ( emet ) dosł. ‘prawda’, w znaczeniu iż Bóg 'naprawdę wypełnił swoje obietnice', zob. Raszi do 32:11. „I rzekł Jakub: „Boże ojca mojego Abrahama, i Boże ojca mojego Icchaka, Wiekuisty, któryś rzekł do mnie: »Wróć do ziemi twojej i do ojczyzny twojej a uszczęśliwię cię«,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dotrzymać

utrzymać. „Prysła strzała i łuku dotrzymać” Iliada

dotrzymywać placu daw.

nie przegrywać pojedynku. „Aramis napadł na swojego tak gwałtownie, że ten, nie mogąc dotrzymać placu, cofał się z jakieś pięćdziesiąt kroków.” Trzej muszkieterowie

Dover

miasto portowe w płd.-wsch. Anglii, w hrabstwie Kent; położone naprzeciw wybrzeża Francji w najwęższej części kanału La Manche, oddalone o 33 km od kontynentu. „O dziesiątej z rana statek zarzucił kotwicę w porcie Dover.” Trzej muszkieterowie

Dovete leone

Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walki... trzeba być lisem i lwem ( Książę Niccolo Machiavelli). „bisogna essere volpe e leone.” Konrad Wallenrod

dowbysz daw., ukr.

dobosz. „„Dowbysze" i teorbaniści wyjechali na czoło wojska; huknęły kotły, zadźwięczały litaury i teorbany, a do wtóru im pieśń przez tysiące głosów śpiewana wstrząsnęła powietrzem i stepem:” Ogniem i mieczem

dowcip daw., tu daw., starop.

tu: być może chodzi o sprytne ukrywanie uczuć (dowcip jako fortel, zdolność kombinowania, pomysłowość). + 3 inne znaczenia „Sydońskiego dowcipu w nim robota słynie...” Iliada to słowo w 10 lekturach →

dowiadać sie o tym starop.

dowiadywać się o to, zastanawiać się nad tym. „Ani mi teraz łacno dowiadać sie o tym,” Treny

dowiedą gw.

dowiodą. „— Nie czekał, jaże mu dowiedą!” Chłopi, Część czwarta - Lato

dowiedły gw.

dowiedli. „— A bo mu to dowiedły, że zabił tego strażnika?” Chłopi, Część czwarta - Lato

dowiedział się

hebr. וַיַּרְא ( wajar ) dosł. ‘zobaczył’. «Jak to ‘zobaczył’? Nie ‘zobaczył’ ale raczej ‘usłyszał’! Czemu jednak [napisane jest, że] ‘zobaczył’? Zobaczył w świętej, choć niewyraźnej wizji, że jest dla niego jakaś nadzieja w Micraim. Lecz nie było to rzeczywiste proroctwo, w którym mógłby poznać, że [ma to związek] z Josefem», zob. Raszi do 42:1. Komentarz odnosi się tu do podobnie brzmiących słów שֶׁבֶר ( szewer ): ‘sprzedawanie żywności’ i שֶׂבֶר ( sewer ): ‘nadzieja’. interpretując wyrażenie ‘zobaczył Jakub zboże’ jako ‘zobaczył Jakub nadzieję’.

dowodnie daw.

wyraźnie. „Opat ujrzawszy Maćka, zanim jeszcze zsiadł z konia, cisnął w jego stronę oszczepem, nie dlatego wprawdzie, aby go ugodzić, ale by w ten sposób tym dowodniej swą zawziętość przeciw bogdanieckim ludziom okazać.” Krzyżacy

dowodzca

taka forma w tekście; dowódca. „Był to niegdyś dowodzca u wolnych Szwajcarów.” Kordian

dowodźca

dowódca.

doznałeś

tu: poznałeś. „Doznałeś, co świat umie i jego kochanie,” Treny

doznanej wiary

zaufanego; o sprawdzonej, doświadczonej wierności. „Człowieka doznanej wiary,” Ballady i romanse

doźrzeć

dziś popr.: dojrzeć. „— Nie uczynię ja tego, miłościwa pani, chyba za dwa albo za trzy roki, gdy mi Pan Jezus pozwoli ślub spełnić i gdy ta jagódka doźrzeje; a co do nóg przystępowania, choćbym i chciał, nie mogę, boć one w powietrzu wiszą.” Krzyżacy

drabant z niem.

polski taniec z XVII w., połączenie poloneza i mazura. + 1 inne znaczenie „Kapela, złożona z klimontowskich Żydków, rznęła od ucha mazury, oberki, krakowiaki, drabanty.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

drabina

bok wozu w kształcie drabiny ustawionej poziomo, por. wóz drabiniasty. „…dko i dwie kobiety, obejrzawszy się ujrzały za sobą długi wóz napełniony słomą, którą z obu boków przytrzymywały drewniane drabiny, a okrywał wzdłuż wozu rozesłany, pasiasty i barwisty, na domowych, wiejskich krosnach utkany kilimek.…” Nad Niemnem

drabinkę

w oryg. bliższe elżbietańczykom a tackled stair , czyli schody sznurowe używane na okręcie. Dalszy ciąg tego samego marynarskiego obrazu, który wprowadził wyraz „żagiel". Także w oryg. zamiast „do szczytu mego szczęścia" jest „do najwyższego masztu". Paszkowski te zwroty, znane żeglarskiej Anglii, zmienił, ponieważ taka terminologia nie przemawiałaby do czytelników jego pierwszych przekładów. „Tam ci mój człowiek przyniesie drabinkę” Romeo i Julia

drabka gw.

drabinka. + 1 inne znaczenie „Witek siedział na progu obory i podrapywał się zajadle, i przeziewał, a że wróble poczęły zlatywać z dachów do studni i trzepać się w korycie, to przyniósł drabkę i wlazł pod okap zajrzeć do gniazd jaskółczych, bo cicho tam jakoś było.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →

drabować

korygować. „Dziś nam szlachectwa przeczą, każą nam drabować” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dracena a. smocze drzewo

drzewo z rodziny liliowatych o grubym, rozgałęziającym się pniu i dużych liściach. Występuje tylko na Maderze i Wyspach Kanaryjskich. Niektóre gatunki hodowane są w doniczkach jako ozdobne. „Po półgodzinnym łechtaniu podniebienia wybornymi sosami i słodyczami uczuwało się potrzebę wyciągnięcia ciała na elastycznej kuszetce, ponętnie ustawionej śród palm i dracen.” Nad Niemnem

drach z niem. Drache

latawiec. „Dracha robiłem.” Kwiaty polskie

drachma

starożytna grecka moneta, na ogół srebrna. „A ponieważ wolą moją jest, ażebyście wy, wodzowie, oficerowie i żołnierze, zawsze dzielili moje szczęście, więc przeznaczam: po jednej drachmie dla każdego żołnierza z tych, którzy poszli na wschód, i tych, którzy wracają z nami od wschodniej granicy.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

dragan z fr.

żołnierz lekkiej jazdy. „Ludzi istotnie będzie dość, bo pójdzie ze mną chorągiew generała podolskiego, a druga pana podkomorzyńska, prócz tego zaś Motowidło z semenami i dragani Linkhauzowi.” Pan Wołodyjowski

drągi

dziś popr. N. lm: drągami. „Długimi drągi z brzegu pędzą na głębinę.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

dragon daw.

żołnierz, który walczy pieszo, a przemieszcza się konno. + 2 inne znaczenia „…samo do niego, jak i do pana Bychowca z chorągwi wołoskiej, jak do pana Wurcla z artylerii, jak do pana Wołodyjowskiego z dragonów, a nawet do pana Baranowskiego z husarii, chociaż ten ostatni był już dobrze szpakowaty i szeplenił, mając podniebienie potrzaska…” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

dragonia

wojsko walczące pieszo, a poruszające się konno. „Prócz dragonii Charłampowej i rajtarów szwedzkich był lekki znak Niewiarowskiego i poważna chorągiew własna książęca, w której namiestnikiem był Ślizień.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

drajsig z niem. dreißig

trzydzieści. „Słowo honoru: miętkie drajsig — i sza.” Popioły

Drake, Francis 1540–1596

angielski kaper (licencjonowany pirat), żeglarz i polityk brytyjski, jako pierwszy Anglik opłynął kulę ziemską. „Prądy te znały wszystkich mężów, którymi szczyci się naród, i służyły im wszystkim — od sir Francisa Drake'a do sir Johna Franklina — rycerzom utytułowanym lub nie, wielkim błędnym rycerzom morza.” Jądro ciemności

drałować

uciekać. „W gronie kilku starych kolegów drałował z lekcyj i bujał po okolicy, a nawet nocą ganiał po ulicach, po jamach i wertepach, po zwaliskach gwebryjskich świątyń i ruinach starych meczetów.” Przedwiośnie

Dramat układasz

problem uprawnień artysty do „poetyzowania" realnego życia, do tworzenia literatury z cierpień innych ludzi, spleciony z zagadnieniem szczerości artysty, nurtował Krasińskiego w tym okresie bardzo silnie. Głos odzywający się „skądsiś" nazywa Mąż głosem Szatana, jest to bowiem głos krytycyzmu i sceptycyzmu. Ten typ romantycznych rozterek Męża, które są wyrazem rozterek własnych Krasińskiego, potraktował Słowacki satyrycznie w Fantazym . „Dramat układasz.” Nie-Boska komedia

Draper, John William 1811–1882

historyk amer., autor głośnej książki Dzieje stosunku wiary do rozumu . „…, kiedy pilnowacze zajęci byli malcami i nie przeszkadzali rozmawiać, dowiedzieli się, że nowy nie tylko czytał Buckle'a i Drapera, ale posłyszeli z ust jego pytanie o dzieła, jakich ani oko klerykowskie nie widziało, ani ucho nie słyszało.…” Syzyfowe prace

draperia

tkanina ułożona w dekoracyjne fałdy. „W tejże chwili podniosła się portiera i piękna, szlachetna głowa, tylko blada straszliwie, ukazała się spoza draperii.” Trzej muszkieterowie

drapichrust pot.

włóczęga, łobuz. „Spędzono wszystkich greckich drapichrustów z Neapolis i miast okolicznych, którzy napełnili arenę tak nieprzyjemnymi wyziewami czosnku i potu, iż dziękowałem bogom, że zamiast siedzieć w pierwszych rzędach między augustianami, byłem z Ahenobarbem za sceną.” Quo vadis

drapnięcie

ucieczka; por. daw. pot. drapnąć : uciec, dać nogi za pas. „Rozruchać się tyle znaczy co ruszyć się z miejsca; być walecznym jest to stać nieporuszenie: pojmuję więc, że skutkiem rozruchania się twego będzie — drapnięcie.” Romeo i Julia

draśniętym

skrót od: draśnięty jestem. „to nic, nic, draśniętym tylko.” Hamlet

dratwa

mocna nić, używana m.in. przez szewców. + 1 inne znaczenie „A kiedy nie masz dratwy, to dziur nie kol szydłem...” Kordian to słowo w 2 lekturach →

Drawa

rzeka w płn. Włoszech, płd. Austrii, wsch. Słowenii i płn. Chorwacji, dopływ Dunaju. „Jechał wielkim, starodawnym traktem górskim, który przecina rzeki Sawę, Drawę i Mur.” Popioły

dręczyła

obarczała ją ciężką pracą, zob. Raszi do 16:6.

Drel

nazwisko anglosaskie; bardziej prawdopodobna pisownia: Drell . „— No tak, jak mi pani oddała te sześćdziesiąt cztery centy, to potem Gill dał mi dwa centy, Drel, Hamilton, Parkins, Watson, Karr — po cencie.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 2 wystąpienia →

drelich

rodzaj mocnej, grubej, lnianej tkaniny. „…„drugorocznych" synów w rozmaitych klasach gimnazjum, miało nadto surducinę wytartą do ostatniej nitki, krótkie spodnie z drelichu wypchnięte na kolanach, buty obciążone tak wielką ilością przyszczypków, że pod nimi istotna postać tych butów zginęła — rzadko k…” Syzyfowe prace

Drewlanie

plemię wschodniosłowiańskie zamieszkujące w dorzeczach Słuczy i Prypeci na Polesiu Wołyńskim (najważniejsze grody: Owrucz, Korosteń), w r. 884 podbici i obłożeni daniną przez Olega, władcę Rusi Kijowskiej; w 946 r. włączeni do Księstwa Kijowskiego. „Wreszcie zabredził o Drewlanach,” Kwiaty polskie

drgawy neol.

drgający a. skłonny do drgania. „W drgawym powietrzu coraz złotowłosiej” Napój cienisty

driada mit. gr.

nimfa leśna mieszkająca w drzewach. „Jak wracająca w drzewo rodzime dryjada.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

driakiew daw., z gr. thēriakē : odtrutka przeciw ukąszeniu, daw.

używany w medycynie ludowej uniwersalny lek roślinny, złożony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mięsa żmii, ziemi z Lemnos, często z dodatkiem opium. + 3 inne znaczenia „Starał się nawet nie zastanawiać nad powodem, który ją do tego skłonił, a który przyrównał w duszy do wstrętnej driakwi, co to nią trzeba częstokroć pysk niechętny wysmarować, aby się jeszcze wstrętniejszego wrzodu pozbyć.” Klechdy polskie to słowo w 5 lekturach →

drobiazg

tu: dzieci. „Dopiero byłoby dla drobiazgu dziedzictwo!...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

dróg dnia ubitych kołami Tytana

odwołanie do mit. gr.: tytanem (należącym do drugiego ich pokolenia, był Helios, bóg i uosobienie słońca; według wierzeń staroż. Greków dzień trwał tyle, ile zajmowało mu przemierzenie nieba na złotym rydwanie zaprzężonym w cztery białe konie. „Z dróg dnia ubitych kołami Tytana.” Romeo i Julia

droga

tu: podróż, wyjazd. „Acz mię twa droga, miła, barzo boli,” Pieśni

droga Pobrzeżna

Via Littoralis. „Wiadomo było w Rzymie, że cezar chce odwiedzić po drodze Ostię, a raczej największy statek na świecie, który świeżo przywiózł był zboże z Aleksandrii, stamtąd zaś drogą Pobrzeżną uda się do Ancjum.” Quo vadis

Droga, o słodka moja Beatryce

Wykrzyknik podziwu i zachwycenia. „«Droga, o słodka moja Beatryce!»” Boska Komedia

Drogę do góry wskażcie nam, gdy wiecie

W drugiej pieśni Piekła widzieliśmy, że poeta chwiejący się i wątpiący, zachęcony tylko słowami Wergiliusza, odważa się na koniec na tę podróż tajemniczą, ażeby poznać grzeszników w miejscu ich kary pośmiertnej. W 10 wierszu tejże pieśni w Dancie i Wergiliuszu objawia się podobne zwątpienie. Albowiem sam rozum, którego symbolem jest Wergiliusz, bez pomocy wiary i jej objawienia, nie czuje się dość silnym, ażeby mógł zarazem i poznać grzechy, i z grzechów się oczyścić. Podobne zwątpienie wyrażają tu przechodzące dusze, na nowym stanowisku, w jakim po raz pierwszy znajdują się. „«Drogę do góry wskażcie nam, gdy wiecie».” Boska Komedia

drogę wskażę, ile znam i znać ją mogę

Rozum, czyli jego symbol, Wergiliusz, prowadzić będzie poetę do kresu, do jakiego iść mu dozwolono. „I wskażę, ile znam i znać ją mogę.” Boska Komedia

drogi daw. forma N.lm

tu: wielki, bogaty. + 2 inne znaczenia „Tajemnymi drogi,” Grażyna to słowo w 2 lekturach →

drogman z arab.

drogoman, tłumacz; wyraz arabskiego pochodzenia: tardżaman . + 1 inne znaczenie „Drogman mój Soliman, sławny z tego i chełpliwy, że był niegdyś tłumaczem Champoliona, Roseliniego, Fresnela i wielu innych, opowiadał mi o swoich dawnych panach różne drobne szczegóły ich podróży i ze mnie zapewne zbierał zapas małych postrzeżeń, którymi będzi…” Ojciec zadżumionych to słowo w 2 lekturach →

Drohiczyn

miasteczko nad Bugiem w powiecie Biała Podlaska. „Wspominała wycieczkę jedną do Drohiczyna, drabiniastymi wozami, w licznym towarzystwie młodzieży.” Przedwiośnie

Droit de l'homme et du citoyen fr.

prawo człowieka i obywatela. „— i wyryte inne: Droit de l'homme et du citoyen.” Popioły

drojetowy

zrobiony z drojetu : dawnej tkaniny wełnianej lub półwełnianej na jedwabnej osnowie. „Już tam pierwsze sanie stawały i matka w kontusiku drojetowym, z siostrami w odświętnych sukniach, witała gości, błagała o zaszczycenie niskich progów.” Popioły

dromader

wielbłąd jednogarbny. „Innym razem nie należący do lekkonośnych dromader utrząsł ją tak, że przez dwa dni nie mogła przyjść do siebie, słowem, o ile Nel po dwu lub trzech przejażdżkach, na które pozwolił pan Rawlison, zapewniała, że nie ma nic rozkoszniejszego na świecie, o tyle pan…” W pustyni i w puszczy

drop

ptak z rzędu żurawiowych, uważany za jednego z najcięższych na świecie ptaków latających, dziś gatunek ginący, w Polsce objęty ścisłą ochroną. + 1 inne znaczenie „Położono na ogniu gotowe ćwierci baranie; zdjęto też z koni kilka dropiów upolowanych w czasie dnia, kilka pardew i jednego suhaka, którego pachoł wnet zaczął obłupywać ze skóry.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

dropiaty

pokryty plamami, cętkami. „Już coraz rzadziej niedźwiedź ociera się kudłatym ciałem o pień starego buka; coraz rzadziej przychodzi śnić w cieniu jego gałęzi wielkorogi jeleń — i wilk-kobylarz nie tak często czatuje tutaj na dropiate jagniątka łani.” Popioły

dropieć neol.

czas. utworzony od przym. dropiaty, tj. pstry, nakrapiany; znaczenie: pokryć się plamami, cętkami. „…oc całą, a tak zasię skowyczały w polach kiej to stado zgłodniałych wilków; a hulały rzetelnie, bo ano rankiem ziemia już dropiała spod stratowanych i wyżartych śniegów, gdzieniegdzie ino po dołkach i bruzdach bieliły się poszarpane płaty, a zagony świeciły ły…” Chłopi, Część druga - Zima

drożyć się

żądać wysokiej ceny; sercem się drożą : chcą wysokiej ceny za serce. + 3 inne znaczenia „Gdy się więc nad rubiny i szmaragi drożył,” Bajki i przypowieści to słowo w 5 lekturach →

druciarze

ludzie, którzy drutowali pęknięte garnki. „Nigdy tu nie wstępowali handlarze starzyzny ani druciarze, ani śmieciarki.” Katarynka

Drucki-Lubecki, Ksawery 1779–1846

minister skarbu w rządzie Królestwa Polskiego, konserwatywny polityk, zwolennik współpracy z Rosją. „rozumie się, Lubecki, Drucki-Lubecki, kiedy to błaźnisko, Morusek Mochnacki, znalazło się w przedpokoju, błagając o ukrycie go przed tłuszczą, którą nieustannie od samego początku awantury podbechtywał, a która w końcu ścigała go po ulicach, żeby go jak psa po…” Syzyfowe prace

drudzy

tu: niektórzy, inni. „Drudzy, co podali” Treny

drudzy, co macie pogodę

inni, którzy macie okazję, sposobność. „Wy też drudzy, co macie pogodę,” Pieśni

druga gwiazda napoleońska

Rzecki w naiwnym kulcie dla dynastii napoleońskiej i w przekonaniu, że o biegu historii decydują wielcy ludzie, uważa Wiosnę Ludów za rezultat działalności Ludwika Napoleona. „Wszyscy widzieliśmy drugą gwiazdę napoleońską, która obudziła Włochy i Węgry; a chociaż spadła pod Sedanem, nie wierzę w jej ostateczne zagaśnięcie.” Lalka

druga na plac jedzie

inna się popisuje. „I choć druga na plac jedzie” Pieśni

druga podobna brama

Porte Saint–Denis, również brama triumfalna na cześć Ludwika XIV z r. 1672. „O paręset kroków dalej druga podobna brama, a między nimi szeroka ulica, ciągnąca się na prawo i lewo.” Lalka

drugdy starop.

drudzy, inni. „A drugdy mu zbiją plece,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

drugi

u Cylkowa 'wtóry'. „I stało się tak.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

drugi Karol

Karol Walezy, brat Filipa pięknego, króla Francji. „Od Franków wpędzi drugiego Karola.” Boska Komedia

Drugi Korpus a. 2 Korpus Polski wojsk.

jednostka organizacyjna Polskich Sił Zbrojnych w latach 1943–1947, przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. „Przyjechał ktoś z Drugiego Korpusu, może nas zabierze do Włoch.” Pożegnanie z Marią

drugi... Trojańczyk

Ganimedes. Por. przyp. do Brody ( Fragmenta [XXXII]), wers 41, t. II, s. 263. Fraszka podrwiwa sobie z uczonych objaśnień, którymi humaniści zaopatrywali dzieła pisarzy starożytnych. „Był przyniesion Trojańczyk dla tejże posługi."” Fraszki

drugie gw.

tu: inni. + 1 inne znaczenie „Przyszedł Mateusz z Grzelą, wójtowym bratem, przyszedł Stacho Płoszka, Kłąb ze synem, stryjeczny Adam i drugie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

drugiego koła

Św. Franciszek z Asyżu. „Objąć drugiego doskonałość koła,” Boska Komedia

drugiego nieprzyjaciela

mowa o wojnie z Rosją, czego autor nie mógł w 1886 r. napisać wprost ze względu na cenzurę carską. „Oddałem ten kraj Szwedom, aby ich orężem drugiego nieprzyjaciela pohamować, wyżenąć go z granic, odzyskać, co stracone, i w jego własnej stolicy mieczem traktat wymusić...” Potop

drujki gw.

słodki. „— Bieżcież rychlej do Tomkowej, to się tam napasiecie nowinkami barzej drujkimi niźli miód.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

drumla

mały, prymitywny instrument muzyczny, należący do idiofonów (tj. drgających całą powierzchnią). Składa się z elastycznej sztabki metalowej oprawnej w żelazną ramkę w kształcie podkowy. Do ramki przymocowana jest skórka albo sprężynka, za pociągnięciem której instrument zaczyna drgać, wydając w zasadzie jeden tylko dźwięk. Grający trzyma drumlę w ustach i odpowiednio modulując ich układ potrafi wzbogacać ten dźwięk o różne tony. + 2 inne znaczenia „Podniósł się zaraz na poszczekiwanie ono leżący u ogniska Cygan, który na drumli grał, a na ramieniu małpkę do łańcuszka przywiązaną trzymając, skakać ją uczył, i spojrzał bystro dokoła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →

drużba daw.

życzliwość, przyjaźń; tu: grupa przyjaciół. + 1 inne znaczenie „(Są to właściwie macki drużby,” Kwiaty polskie to słowo w 4 lekturach →

drużba mój cnotliwy

być może fraszka zwraca się do Jana Januszowskiego, drukarza-humanisty, wyraz drużba bowiem oznaczał imiennika. „Toż się i mnie przydało, drużba mój cnotliwy,” Fraszki

druzga

drzazga. „Tylko zgódźcie się: dalbóg, pobijem na druzgi” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

drużka z ukr., z ros.

przyjaciółka. + 2 inne znaczenia „Wiodły ją te brzozy drużki,” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 4 lekturach →

drwalnia

miejsce do cięcia a. rąbania i składowania drewna dla potrzeb gospodarstwa domowego (np. na opał). „Z tej strony muru stała szopa i drwalnie wybudowane w sposób nadzwyczaj lekkomyślny.” Syzyfowe prace

Drwię sobie z was, gwiazdy!

Romeo wierzy, iż gwiazdy, rządzące jego życiem skazały go na bezgraniczne cierpienie; drwina z gwiazd jest więc zapowiedzią samobójstwa, buntem przeciw losowi. „Drwię sobie z was, gwiazdy!” Romeo i Julia

dryjakiew z gr.

driakiew, używany w medycynie ludowej uniwersalny lek roślinny, złożony m.in. z cynamonu, imbiru, dziurawca, miodu, mięsa żmii, ziemi z Lemnos, często z dodatkiem opium; tu: środek odurzający. + 1 inne znaczenie „— Kto chce miód wybrać — mówił — musi pszczoły odurzyć, a małoż to durzących dryjakwi ma medyk waszej książęcej mości?” Potop to słowo w 2 lekturach →

drylich

dziś: drelich; rodzaj grubej tkaniny bawełnianej. „Zwykle chodzą w drylichach albo perkaliczkach,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

drynda daw. pot.

dorożka; wynajmowany pojazd konny do poruszania się po mieście. „Na stopnie drynd dwukonnych w biegu,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

dryndula

mały pojazd, powozik, często jednoosobowy. „Ranek dnia przy końcu jesieni, ranek chory i jakby spłakany, gdy drżąca z zimna i (powiedzmy szczerze, co tam!) — ze strachu, trzęsłam się jednokonną dryndulą do pani W.” Ludzie bezdomni

drzącą

dziś: drżącą. „Wyniosłam drzącą ręką i przez otwory” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

Drzemał Homer niekiedy

aluzja do słów Horacego z Listu do Pizonów (w. 359): Czasem i Homerowi zdrzymać się przychodzi, / Lecz w długiej dzieła pracy zasnąć się też godzi. — tzn., że nawet największym talentom zdarzają się momenty zniżenia lotu. (Q. Horatius Flaccus, De arte poetica [...] przekład Onufrego Korytyńskiego, Warszawa 1770, s. 19). „Drzemał Homer niekiedy — fraszka zadrzemanie,” Satyry

drzemota

sen. „Więc pokąd trwa jego drzemota,” Odyseja

drzewa

kopie. „Wsparły nawet Niemców „drzewa" polskie i odrzuciły ich w tył, zwłaszcza że pierwsze uderzyły w nich trzy straszne chorągwie: krakowska, gończa pod Jędrkiem z Brochocic i nadworna, której Powała z Taczewa przewodził.” Krzyżacy

drzewiej daw., starop.

dawniej, niegdyś, wcześniej. „…się kłócili barzej i za łby brali, że nawet śmierć wybierała swoje gęściej niźli po inne roki — takusieńko było i łoni, i drzewiej; do tego się już był naród wezwyczaił, rozumiejąc dobrze, jako inaczej być nie będzie...…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →

drzewo

W tym kręgu czyszczą się żarłocy. Poznamy ich bliżej w następnej pieśni, wychudłych i zmienionych. Jeżeli przypomnim sobie, że kształt i postać cieniów stan wewnętrzny ich duszy wyraża (patrz przypisek do pieśni III Piekła , w. 34), nietrudno będzie wyciągnąć z tego sens moralny, że bezmierne pożądanie ziemskiego pokarmu wtrąca duszę w stan najsmutniejszy, odciąga ją od wyższych dążeń, od rzeczywistego duchowego życia. Symbolem tego rzeczywistego użycia jest to drzewo, którego wonnych i pięknych owoców pokutujący za obżarstwo wciąż daremnie łakną. Zwężony od ziemi kształt tego drzewa, a stopniowo rozszerzający swoje gałęzie coraz wyżej i przezroczysta rosa, jaka jego liście nieustannie odświeża, odkrywa jasno moralno-religijną alegorię, jakiej sam czytelnik łatwo się domyśli. + 1 inne znaczenie „Rozmowę słodką przerwał widok drzewa,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

drzewo nabaku

sisyphus spina christi [krzew kolczasty z rodziny szakłakowatych rosnący w Azji, Afryce, Australii; jujuba, szydlica, nabak; red. W.L.]. „…unglą, wśród której rosły kępami kolczaste akacje, wydające znaną gumę sudańską, a tu i ówdzie pojedyncze, olbrzymie drzewa nabaku, tak rozłożyste, że pod ich konarami stu ludzi mogło znaleźć przed słońcem schronienie.…” W pustyni i w puszczy

drzewo octowe

także: sumak odurzający, sumak octowiec ( Rhus typhina ); gatunek rośliny z pochodzącej z Ameryki Płn., mający w Polsce status antropofita zadomowionego i uprawiany dla celów ozdobnych, roślina miododajna; krzew a. niskopienne drzewo o parasolowatej koronie i liściach nieparzystopierzastych (mierzących do 0,5 m), wybarwiających się jesienią na kolor szkarłatny, pomarańczowy i żółty; również kwiatostany w kształcie stożkowatych kolb przybierają czerwonobrunatną barwę; octowiec wytwarza sok mleczny, który wydziela się po przecięciu gałęzi i po pewnym czasie twardnieje i czernieje; owoce, drobne, zebrane w zbite, owocostany barwy amarantowej, posiadają b. kwaśny smak, od którego pochodzi nazwa rośliny. „Liście orzechów włoskich i drzew octowych plamiły zieloność trawników niby krew rozlana i skrzepła.” Ludzie bezdomni

drzewo tekowe

gatunek drzewa podzwrotnikowego używanego m. in. do budowy okrętów, ze względu na fakt, iż słabo wchłania wodę. „Na pokładzie stały dwa małe domki z tekowego drzewa, zaopatrzone w drzwi i okna.” Jądro ciemności

drzewy

dziś popr. forma N.lm: drzewami. „Muły ociosanymi obciążają drzewy,” Iliada

drzwi puściły

bo je wyważono. „Doktor nie puścił, ale drzwi puściły.” Fraszki

drzwi w skale wykute

Wrota, drzwi prowadzące wyzwalającą się z grzechu duszę na górę oczyszczenia. „Był to wprost otwór, drzwi w skale wykute:” Boska Komedia

du alte Slavine niem.

właśc. Slawe : ty stary Słowianinie. „— Prędzej, prędzej, du alte Slavine — mruczał przez zęby.” Pożegnanie z Marią

Du calme, du calme fr.

spokojnie, spokojnie. „— Du calme, du calme.” Jądro ciemności

Du lieber Gott! Es ist ja schon zehn Uhr niem.

Boże kochany! Jest już przecież dziesiąta godzina. „Es ist ja schon zehn Uhr...” Lalka

dualistyczny z łac.

dwoisty, charakterystyczny dla dualizmu, poglądu akcentującego istnienie dwóch przeciwstawnych pierwiastków lub sił, np. ducha i materii. „A miłość idealna dla Elżbiety — to też nie było takie proste, nie wchodziło wcale w dualistyczny, naprzemianległy schemat duszy i ciała.” Granica

dubeltowy

podwójny. „Jeden mówi, że pan każe drukować osobne kalendarze z podwójną ilością dni krzyżowych i wigilii, aby domownikom nałożyć dubeltową liczbę postów; drugi, że pan zawsze się umie pogniewać o coś na służbę z okazji Nowego Roku lub odprawy, aby móc nic nie dać.” Skąpiec

Dubisa

(lit. Dubysa ), rzeka w płd. części Litwy, dopływ Niemna. „O opuszczeniu Taurogów nie było już mowy i nie potrzebował pan starosta tego czynić, bo po tym nowym zwycięstwie partie nie śmiały przechodzić na tę stronę Dubisy.” Potop

duby smalone

głupstwa, brednie, rzeczy zmyślone, koszałki-opałki. Dubiel w staropolszczyźnie znaczył tyle co: głupiec, prostak. + 1 inne znaczenie „Dziewczyna duby smalone bredzi,” Ballady i romanse to słowo w 3 lekturach →

Duch Augustyna i Illuminata ...

Z tych pierwszych i następnych imion wymienionych tu w tekście przez poetę widzimy, że błogosławieni, którzy tworzą te dwa kręgi, wszyscy mniej więcej byli świecznikami Kościoła i mędrcami bożymi, którzy po śmierci, duchem na słońcu, jako źródle światłości ziemskiej, mieszkają. A wedle większej lub mniejszej swojej wziętości i sławy za życia tu należą do kręgu pierwszego albo drugiego, który świeci słabszym blaskiem jego odbitym od pierwszego, na wzór dwóch łuków tęczowych, do których poeta porównał te dwa kręgi błogosławionych na początku tej pieśni. „Duch Augustyna i Illuminata.” Boska Komedia

duch Boży

«[Duch Boży jest w nim] dla objaśniania snów, to o ileż bardziej będzie dla mądrego zarządzania ziemskimi sprawami», zob. Raszbam do 41:38. „I podobało się słowo to w oczach Faraona, i w oczach wszystkich sług jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Duch boży na nas jako promień spływa

Błogosławiony Folko, o którym wyżej nadmieniła Kunizza. „Duch boży na nas jako promień spływa,” Boska Komedia

duch idzie od nich

czuć ich zapach, aromat. „Ino patrzeć, jak się dopieką, bo już duch idzie od nich.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

duch jakiś ponury lombardzki

Sordello, jeden z lepszych Prowansji poetów, znakomity uczony, urodził się w Mantui. Dumę z uznania swojej wartości okazuje jeszcze przed bramą czyśćcową: widać, że jeszcze nie dźwigał ciężarów, pod którymi uginają się dumni, będący już za tą bramą, a które najlepiej dają uczuć dumnym, jak pycha ziemskiej sławy jest czcza i znikoma. „On nam najbliższą wskazać może drogę».” Boska Komedia

Duch krzyknął

Cień tu mówiący jest papież Mikołaj III. Gdy mając głowę ukrytą w jamie lochu, posłyszał, że ktoś przy nim stoi, nie mogąc widzieć przychodnia, w domyśle bierze go za papieża Bonifacego VIII, który ma jego miejsce w tymże samym lochu zająć. Poeta swoją podróż do piekła odbył, jak podaje, w roku 1300, w którym Bonifacy VIII żył jeszcze, przeto Mikołaj III, według pieśni X, z której wiemy, że potępieni przewidują przyszłość zdziwiony był bardzo jakoby przyjściem Bonifacego do jego lochu. „Duch krzyknął: «Ha, tu jesteś, Bonifacy?” Boska Komedia

duch mój rażon światłem jasnym

To jest: światłem wiary. „Gdyby nie duch mój rażon światłem jasnym,” Boska Komedia

duch Ryszarda i duch Izydora

Izydor, biskup sewilski, Ryszard, kanonik regularny z San Victor, obaj Hiszpanie, znani z bogobojności i nauki, mistycy teologiczni. „W nich duch Ryszarda i duch Izydora” Boska Komedia

duch Segijera

Sigieri w kwarterze jednym miasta Paryża, który tu nazwany jest Słomianym, Vigo degli strami , czytał i wykładał logikę przy ulicy, która dotąd nazywa się du fonare , od starofrancuskiego słowa fonare (słoma). Została tak nazwaną, ponieważ niegdyś w auli akademickiej w Sorbonie paryskiej nie było ani ławek, ani stołków do siedzenia, więc każdy student przynosił z sobą kul słomy, żeby miał na czym siedzieć. Nieśmiertelny Dante był jednym z tych słuchaczy Sigiera, i siedząc na kulu słomianym, słuchał też wykładu jego logiki w Sorbonie paryskiej. „Spogląda na mnie, to duch Segijera” Boska Komedia

Duch Światłości

być może Sienkiewicz czyni tu aluzję do imienia Lucyfera, pochodzącego od łac. lux ferrens : niosący światło. „— Ale dlaczego, panie, zamiast: w imię Boga, mówicie: „w imię Ducha Światłości"?” Krzyżacy

duch Szu

egipski bóg powietrza powstały z tchnienia Amuna; jego imię znaczy dosł.: pustka . Wspierający niebo ojciec boga ziemi Geba i bogini nieba Nut. Dawca ożywczego tchnienia i orzeźwiającego wiatru. „„Bóg wcielony we wszystkie rzeczy, duch Szu we wszystkich bogach.” Faraon

duch widzący Areopagity

Dionizjusz Areopagita, autor dzieła: De Coelesti Hierarchia . „A duch widzący Areopagity” Boska Komedia

duch zaraźliwy

tchnienie zarazy lub porażająca zła siła, siła diabelska. „Od ziemie sie co wznióswszy, duchem zaraźliwym” Treny

ducha wygniecie

zadusi (w dawnej polszczyźnie „duch" to „oddech". „Spadnie, pochwyci w szpony i ducha wygniecie:” Iliada

duchem gw., daw.

tu: szybko, prędko. + 1 inne znaczenie „Józia, namocz duchem śledzie!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 5 lekturach →

duchowieństwo obydwóch obrządków

księża katoliccy i prawosławni. „Później dopiero zapłonęły serca nienawiścią ku Chmielnickiemu, ale zarówno serca szlachty i duchowieństwa obydwóch obrządków.” Ogniem i mieczem

duchowieństwo trzech obrządków

tj. obrządku rzymskokatolickiego, greckiego i ormiańskiego. „Gdy król przybył, witało go miasto uroczyście: więc duchowieństwo trzech obrządków, rajcy miejscy, kupiectwo, cechy.” Potop

duchu

dziś popr. forma D. l. poj.: ducha. „On z wozu wspaniałego stoczył się bez duchu.” Iliada

Duchy, widziałem, na piasku siedziały

Tu jesteśmy jeszcze w kręgu gwałtowników, w trzecim jego oddziale, gdzie są karani ci, co popełnili gwałt przeciwko Bogu. Z tych liczby są lichwiarze, którzy tu pod deszczem ognia na stepie piaszczystym siedzą. Zwieszone worki na ich szyjach, co są godłem ich chciwości zbierania pieniędzy, podają zarazem poecie zręczność przedstawienia herbów familijnych tych lichwiarzy, co najwięcej w wieku XIII słynęli we Włoszech. Lwa mieli w herbie Gianfigliazzowie, gęś Ubriacchowie, wieprza Scrovagniowie, rody szlacheckie we Florencji i w Padwie. Poeta szydzi z ducha kramarskiego, który wtedy opanował arystokrację tych miast. „Duchy, widziałem, na piasku siedziały.” Boska Komedia

dudek pot.

hebr. דּוּכִיפַת ( duchifat ): dudek . + 1 inne znaczenie „— Nie trzeba, ażeby milady była przez tego dudka widziana — rzekł do siebie nieznajomy.” Trzej muszkieterowie

dudlić gw.

grać na instrumencie. „— Pietrek, a przestań, przecież to już prawie Wielki Poniedziałek, a ten dudli a dudli...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

dudniało

dziś popr.: dudniło. „…przedmieść Warszawy, a całe to miasto było w ruchu, w biegu, w skoku, w jakimś locie wszystkich na wszystkie strony — gdy dudniało, jak bęben, od automobilów ciężarowych, od przeciągającej artylerii, dźwięczało od kroku wojsk maszerujących w rozmaite strony, C…” Przedwiośnie

dudy

tu: płacze. „— Cóż, były dudy?” Syzyfowe prace

Duelista

pojedynkoman, od franc. duel — pojedynek. „Duelista to, duelista pierwszej klasy.” Romeo i Julia

dufać daw.

ufać, pokładać nadzieję. + 1 inne znaczenie „Żeby się tak miało co chłopa w pobliżu, można by i zamek wziąć, tak nam dufał...” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

Duglas

Douglas, Robert (1611–1662), Szkot, od 16 r. życia żołnierz armii szwedzkiej, feldmarszałek, uczestnik wojny trzydziestoletniej. Podczas potopu szwedzkiego dowodził wojskami szwedzkimi w Prusach Książęcych. Za zasługi wojenne otrzymał tytuł hrabiego, a jego potomkowie stali się jednym z najbogatszych rodów arystokratycznych Szwecji. „— Hołd ma przyjmować w imieniu królewskim jenerał Duglas — odrzekł ksiądz — tak mi z Krakowa piszą.” Potop wszystkie 14 wystąpień →

duk z łac. dux

książę, wódz. „Tak tylko bowiem imaginacja ludowa mogła sobie przedstawiać niezwalczonego swego szampierza, pogromcę hetmanów, duków, szlachty i w ogóle Lachiw, którzy aż do jego czasów byli okryci urokiem niezwyciężoności.” Ogniem i mieczem

dukanie

czytanie z trudem, z zacinaniem się, niepłynne. „Mogło się było wydawać, że tajemniczy dyrektor przyjeżdża po to, żeby z równą ścisłością zbadać i skontrolować smak zajęczego combra, jak postępy chłopaków wiejskich w dukaniu.” Syzyfowe prace

dukat

złota moneta używana w Europie do XIX w. + 1 inne znaczenie „Kassim był zły, pochmurny, zawistny i na dukaty łakomy, Ali-Baba zaś był łagodny, wesoły, nikomu bogactw nie zazdrościł i nie pragnął złota.” Klechdy sezamowe to słowo w 3 lekturach →

dulcis recordatio łac.

słodkie wspomnienie. „— Nie ja zostanę, ale serce zostanie, a jedno dulcis recordatio ze mną pojedzie.” Ogniem i mieczem

Dulcyn

braciszek zakonny; umknął po kryjomu i wstąpił w rolę zapaleńca religijnego, wmawiając w lud łatwowierny, że on jest rzeczywistym apostołem bożym. W r. 1305 w górach Nowary założył sektę znaną odtąd pod imieniem dulcynów. Dulcyn w krótkim czasie zebrał z tysiąc zwolenników około siebie, lecz ścigany przez wojsko biskupa miasta Vercelli schwytany został w górach Nowary razem ze swoją żoną i z nią [w:] 1307 r. żywcem spalony na rynku tegoż miasta. „— «Jak ujrzysz słońce, powiedz Dulcynowi” Boska Komedia

Dulcynea iron.

ukochana Don Kichota; w jego wyobraźni — piękna i subtelna dama, w rzeczywistości brzydka i ordynarna chłopka. „I zarżał widząc Dulcyneję.” Kwiaty polskie to słowo w 3 lekturach →

dulczyć gw.

siedzieć gdzieś z obowiązku. + 1 inne znaczenie „Nie baczycie, jakem to przy was dulczyła, kiejście leżeli w połogu.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Dulichion

wyspa sąsiadująca z Itaką. „Na pszeniczny Dulichion statek wyprawiony” Odyseja

dulskie... głosy

tytułowa bohaterka komedii Moralność pani Dulskiej (1907) Gabrieli Zapolskiej to typ obłudnej, ograniczonej i krzykliwej drobnomieszczanki. „Nieporządne kaczki chłeptały strawę, nurzając dzioby, nogi i brzuchy w korytku — gęsi wydawały co pewien czas iście dulskie i klępie głosy podziwu nad wszystkim i nierozumienia nic a nic na tym świecie.” Przedwiośnie

duma

rodzaj smutnej pieśni. „Brząknął w struny i dumę zanucił wspaniałą.” Odyseja

Dumas, Aleksander 1802–1870

powieściopisarz i dramaturg francuski, popularny twórca awanturniczych powieści opartych na motywach historycznych; autor: Trzech muszkieterów , Hrabiego Monte-Christo i in. „…elley, uperfumowany Feuillet, pesymista Leopardi, najniespodziewaniej spotykające się z tym poetą-myślicielem bajki starego Dumasa, awantury bezmyślnej Braddon, jeszcze coś z dzisiejszych ulubieńców francuskiej arystokracji: Claretiego, Craven etc., etc.…” Nad Niemnem

dumieje

dziś popr. forma: zdumiewa. „To, nad czym umysł tylko się dumieje.” Boska Komedia

Dunaj

ulica w Warszawie na Starym Mieście (zupełnie zniszczona w czasie powstania warszawskiego). „Często przychodzili do nas dawni koledzy ojca: pan Domański, także woźny, ale z Komisji Skarbu, i pan Raczek, który na Dunaju miał stragan z zieleniną.” Lalka

dunderować gw.

łajać, gromić. „— Kiej pies odarty tak się wydziera i dunderuje!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Duns Szkot, Jan 1266–1308

szkocki filozof i teolog; jeden z najważniejszych filozofów i teologów Europy Zachodniej w okresie średniowiecza (wraz z Tomaszem z Akwinu i Williamem Ockhamem); miał znaczący wpływ zarówno na myśl kościelną, jak i świecką. „Arystoteles zaś rozgniewał się mocno, gdy mu opowiadałem o pracach Dunsa Szkota i Ramusa, przedstawiając tych dwóch uczonych.” Podróże Guliwera

Dunstan z Canterbury ok. 909–988

święty kościoła katolickiego (wspomnienie 19 maja), opat klasztoru Glastonbury, arcybiskup Canterbury (960–988), patron kowali, złotników, ślusarzy i muzyków. „Gdyby dobry święty Dustan dotknął takim zimnem nosa złego ducha, zamiast używać swej zwykłej broni, szatan z pewnością narobiłby wrzasku na cały świat.” Opowieść wigilijna

Duny

najprawdopodobniej chodzi o płyciznę Downs, znajdującą się na płd.-wsch. wybrzeżu Anglii. „Stanęliśmy na Dunach trzynastego kwietnia roku 1702.” Podróże Guliwera

dur gw., daw.

stan odurzenia, obłęd, choroba. + 1 inne znaczenie „— I związali, ale porwał ci je kiej te nicie nadgniłe, aż się przelękły wszystkie, bo wydał się, jakby mu dur do łba przystąpił albo i zły opętał.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

dura lex, sed lex łac.

twarde prawo, lecz prawo. „Dura lex, sed lex...” Ludzie bezdomni

duràk ros.

dureń, głupiec. „Biedny ty — duràk — —” Noc listopadowa

durch z niem.

na wskroś; dogłębnie. „Lancami psubratów — durch!” Popioły

durchfall a. durchwal

w gwarze obozowej: biegunka. „Dostanie pan durchfallu i wykituje pan w try miga.” Pożegnanie z Marią

durra

inaczej sorgo; roślna zbożowa, pastewna i przemysłowa, uprawiana na obszarach tropikalnych i subtropikalnych. + 1 inne znaczenie „Durry i zapasów dla ludzi mogło z wielką biedą wystarczyć jeszcze na dwa dni.” W pustyni i w puszczy wszystkie 2 wystąpienia →

durzyć daw.

zwodzić, oszukiwać. + 1 inne znaczenie „Głosy ja słyszę, czy bogi mnie durzą».” Antygona to słowo w 2 lekturach →

durzyć kogoś daw.

zwodzić, oszukiwać, bałamucić, zawracać głowę. „Że on cię durzy, przywieść chce o zgubę.” Hamlet

duś

dawne określenie dukata. „Weźże je sobie, tę trochę uciułanych dusiów, i spraw odzienie podług mody i naszego tu zwyczaju...” Popioły

dusa gw.

dusza. „ino na wsi jesce dusa,” Wesele

dusiołek

w polskich wierzeniach ludowych demon odwiedzający nocą śpiących i próbujący ich dusić, potrafi przybierać postać jakiegoś przedmiotu lub istoty żywej. „Wylazł z rowu Dusiołek, jak półbabek z łoża.” Dusiołek to słowo w 2 lekturach →

dusiszczurze

nowa aluzja do imienia Tybalta i imienia kota ze wspomnianego poematu Reynard–Lis . „Pójdź tu, Tybalcie, pójdź tu, dusiszczurze!” Romeo i Julia

dusza daw.

w znaczeniu: „żywe stworzenie"; dawniej duszami nazywano ludzi, np. szlachcic posiadał wieś z określoną ilością dusz, czyli chłopów; jedną (...) duszą (...) ubyło : z jedną duszą ubyło. Jerzy Axer przekonująco dowodził, że jest to niejako odpowiedź na cytat z listu, który otrzymał Cicero od swojego przyjaciela Serwiusza Sulpicjusza. Przyjaciel pytał Cycerona cierpiącego po śmierci córki Tulii: „ in unius (Jedną) mulierculae animula (maluczką duszą) [si] iactura facta est (ubyło), tanto opere [commoveris] (tak wiele)?". Postać i dzieło Cycerona są ważne również w Trenie XVI i XIX. + 1 inne znaczenie „Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.” Treny

duszą kinie starop.

przeżyje chwilę ekstazy. „Magdalena pod namiotem żywym duszą kinie.” Fraszki

dusza moja przylgnęła do prochu

Psalm 112 w oryginale po łacinie: Adhaesit pavimento anima mea . „dusza moja przylgnęła do prochu».” Boska Komedia

Dusza swój pobyt zmienia

Grzech wstecz nas pociąga, dopóki się go zupełnie nie pozbędziem. Aż dotąd stara skłonność wstecz odciąga najlepszy zamiar. W chwili zupełnego wyzwolenia od grzechu czujemy się w sobie rzeczywiście wolnymi i wtedy objawia się w nas stała, już niechwiejąca się wola wstąpienia na wyższe stanowisko moralne. Dlatego to ta wola żądania lepszego pobytu jest nieomylną skazówką i dowodem zupełnego oczyszczenia ze zmazy grzechowej. „Wola ją bodzie, że swój pobyt zmienia;” Boska Komedia

Dusza ta wchodząc w ciała klatkę starą

Dusza Trajana. „Dusza ta wchodząc w ciała klatkę starą,” Boska Komedia

dusza w ciemności schodzi

niedokładny cytat z wiersza Jana Kasprowicza, zaczynającego się od słów: „W ciemności schodzi moja dusza". „Jest to ta droga, po której „dusza w ciemności schodzi, w ciemności noc bezdenną...".” Ludzie bezdomni

dusza wielkiego Henryka

Henryk VII z domu Luksemburskiego, cesarz niemiecki, na którego opiekę liczył najbardziej poeta w nadziei powrotu z wygnania do ojczyzny swojej. „Zasiądzie dusza wielkiego Henryka.” Boska Komedia

dusza z żelazka

dawniej żelazko składało się z dwóch części: obudowy z rączką i żelazną podstawą, zwężającą się łukowato ku przodowi, oraz dopasowanego kształtem do obudowy żelaznego wsadu, zwanego duszą, który rozgrzewano na palenisku pieca i umieszczano wewnątrz. „Co pewien czas wytrząsała z wielkim łoskotem na blachę sczerniałą duszę z żelazka, a na jej miejsce wpuszczała na pogrzebaczu nową, czerwoną i pałającą.” Granica

dusze

«Oddaj mi uprowadzonych moich ludzi, których uratowałeś», zob. Raszi do 14:21. „I pobłogosławił go, i rzekł: „Błogosławiony Abram Bogu Najwyższemu, dzierżącemu niebo i ziemię;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dusze połowicę starop.

połowę duszy. „Wzięłaś mi, zgoła mówiąc, dusze połowicę,” Treny

duszny daw., przestarz.

duchowy, dotyczący duszy. „Rozpacz żrąca mu duszę od czasu śmierci Rotgiera, zbrodnie popełnione przez zemstę, zgryzoty, przerażające widzenia, duszne targaniny zmąciły jego umysł już od dawna do tego stopnia, że z największym tylko wysiłkiem bronił się szaleństwu, a chwilami nawet mu s…” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

dusznych

duchowych. „Gdyby chodzili dotąd śród swych dusznych dzieci,” Dziady, część III

duszu moju, świtło moje z ukr.

duszę moją, światło moje. „— Zabił ja ją, duszu moju, świtło moje!” Ogniem i mieczem

dutki

jelita, wnętrzności. „— wołała rozzłoszczona do ostatka, wywalając jednocześnie na stół z garnka dymiącą się wątrobę i dutki, gdy jakiś wóz zaturkotał i dzwonek zajęczał na dworze.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

dux łac.

wódz.

duza gw.

dużo.

duża daw.

tu: dużo. „jeszcze duża takich Polaków ostało,” Wesele

duza scęścia, małe kosta gw.

dużo szczęścia, małe koszty. „duza scęścia, małe kosta.” Wesele

dużać się a. dążać się gwar.

mocować się, pasować się. „Dużałem się tak z samym sobą, jak pływacz z wodą, lat może ze trzy, a smętek zdrowia ubierał i czarne myśli siłę zjadały, aż bezsilny i z jakimiś dziwnymi, przechodzącymi i znów powracającymi boleściami na łoże padłem, dziewięć lat potem przez tę chorobę gniec…” Nad Niemnem

dużo razy

poprawniej: wiele razy. „I dużo razy myślał Maciuś:” Król Maciuś Pierwszy

duzom gw.

dużą. „Chciałabym być duzom:” Wesele

dużoż

czy dużo (daw. konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż ). „Dużoż tego było?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

duży

tu: w pełni. + 1 inne znaczenie „Mąż dużej ręki, któż mu rówien będzie” Grażyna

dwa a dwa daw.

dwa razy dwa. „— Jak dwa a dwa cztery!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Dwa cienie zwrócili się

dziś popr. forma czasownika: zwróciły się. „Ze drżeniem ku mnie zwrócili się oba;” Boska Komedia

dwa lata

u Cylkowa: 'na dwa lata' słowo 'na' usunięte; uzasadnienie korekty: nielogiczna obecnie konstrukcja 'spłodzić kogoś na dwa lata'. „Wtedy zstąpił Wiekuisty, aby zobaczyć ono miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

dwa Leszczkowie

dwóch Leszków: Leszek Biały i Leszek Czarny. „Są dwa Leszczkowie; jest król wzrostem mały,” Pieśni

dwa niemowy

dziś popr.: dwie niemowy. „A szliśmy milcząc jako dwa niemowy,” Boska Komedia

Dwa P i S

PPS, Polska Partia Socjalistyczna, partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym, założona na zjeździe założycielskim 17–23 listopada 1892 w Paryżu początkowo jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich; po pierwszym zjeździe krajowym w 1893 r. w Lasach Ponarskich, doszło do rozłamu związku na partie: Socjal-Demokrację Królestwa Polskiego i Polską Partię Socjalistyczną, której organem było czasopismo „Robotnik" (wyd. od 1894 r.), której redaktorem od nr. 7 był Józef Piłsudski, członka Centralnego Komitetu Robotniczego PPS.

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.