Litera D

1007 słów, strona 2 z 5.

diable daw. forma: tu w znaczeniu: diablo, diabelnie. + 1 inne znaczenie „Wymów już, wymów, bo cię diable dusi.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca to słowo w 2 lekturach →
diable m'emporte: niech mnie diabli wezmą. „Diable m'emporte, jeśli wiem, czego chce ta jędza.” Dziady, część III
Diable! quelle corvée! fr.: Do diabła! Co za pańszczyzna! (w znaczeniu: ciężki obowiązek). „quelle corvée! — przecież po obiedzie.” Dziady, część III
diablo pot.: bardzo. „— Jestem więc na usługi, panie baronie — rzekł d'Artagnan — jakkolwiek pańskie nazwisko diablo trudno zapamiętać.” Trzej muszkieterowie
diaboł po niemiecku: diabła wyobrażano sobie często w obcisłym stroju niemieckim. „Skakał na pustej baszcie diaboł po niemiecku,” Satyry
Diakujem, pane! ukr.: Dziękujemy, panie! „— Diakujem, pane! — odparli, zanurzając blaszanki.” Ogniem i mieczem
dialektyk: tu: biegły w sztuce dyskutowania. „Lulek był nadzwyczajnie oczytany i świetny dialektyk.” Przedwiośnie
dialogi a là Lukian: Lukian z Samosaty (II w.n.e.), gr. pisarz i filozof, był autorem dzieł: Dialogi bogów i Dialogi umarłych . „Nie posiadam sztuki rozmawiania, zupełnie jakby pisarz prowentowy chciał układać dialogi a là Lukian dlatego, że umie pisać piórem...” Ludzie bezdomni
diametralnie: biegunowo, skrajnie. „Tu brzmią takie oto hasła, wdraża się w życie takie oto żelazne dyrektywy, takie padają wzniosłe i wspaniałe nakazy — a ona widzi w skutku coś bezwzględnie odwrotnego, coś śmiesznie i diametralnie przeciwnego.” Przedwiośnie
Diana mit. rzym.: starorzymska bogini łowów i lasów, przedstawiana w sztuce starożytnej jako kobieta będąca uosobieniem piękna i zdrowia. + 3 inne znaczenia „Ona, ten model na silną Dianę, miałaby wyjść za tego młodego starca!...” Nad Niemnem to słowo w 4 lekturach →
Diana z gajów wygnała Helicę: Diana w mitologii starożytnej była symbolem czystości. Spostrzegłszy ta bogini, że jej nimfa Halice nie dość pilnie strzegła tej cnoty, ze swoich świętych gajów ją wygnała. „«Dyjana z gajów wygnała Helicę,” Boska Komedia
diasek: diabeł. „Ale trzpiot w sprawie — piskorz w stawie — jeden diasek!” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
diatryba: przemowa lub utwór literacki, wyrażający sprzeciw albo krytykę. + 1 inne znaczenie „Po owej więc uczcie, na której znudziwszy się błaznowaniem Watyniusza brał wraz z Neronem, Lukanem i Senecjonem udział w diatrybie: czy kobieta ma duszę — wstawszy późno, zażywał, jak zwykle, kąpieli.” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →
Diawoł błahougodnyku ne straszen z ukr.: Człowiek czystego serca nie boi się diabła. „Diawoł błahougodnyku ne straszen.” Ogniem i mieczem
Dichter niem.: poeta. „Dichterem z nożem za kubrakiem,” Kwiaty polskie
Dichtery i Denkery: z niem. Dichter : poeta, Denker : myśliciel. „A że «Dichtery» i «Denkery»,” Kwiaty polskie
Dichtung niem.: poezja, poemat. „Bo «Dichtung» jedno, «Wahrheit» drugie.” Kwiaty polskie
Dickens, Charles 1812–1870: angielski pisarz. „Tłumaczono takich pisarzy jak Shakespeare, Milton, Swift, Byron czy Dickens; po zakończeniu tego procesu oryginalne utwory miały zostać zniszczone, wraz ze wszystkim, co się jeszcze zachowało z literatury dawnych epok.” Rok 1984
dictum łac.: zdanie, wyrażenie, żart, rozkaz. „Na takie dictum, latarnia znalazła się zaraz w komorze, Soroka kazał chłopu iść naprzód, sam zaś szedł za nim z pistoletem w garści.” Potop
dictum acerbum łac.: przykre powiedzenie. „Na takie dictum acerbum;” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
did ukr.: żebrak, dziad. „— Ne znaju, pane, ja did.” Ogniem i mieczem
didków syn: diabli syn. „A, didków syn przeklęty!” Ogniem i mieczem
Didymos z Aleksandrii ok. 65 p.n.e.–ok. 10 n.e.: gramatyk i filolog grecki, komentator i autor objaśnień do wielu utworów greckich poetów. „Przedstawiłem Homerowi Didymosa i Eustacjusza i wymogłem na nim, aby się lepiej z nimi obchodził, niż może zasłużyli, poznał bowiem zaraz, że nie mieli dostatecznego rozumu do pojęcia tak wielkiego poety.” Podróże Guliwera
Die Dame niem.: „Pani", niemieckie czasopismo ilustrowane. „Zakrzyknęła z zachwytu i oglądała go ze wszystkich stron, znajdując, że jest piękny jak model salonowca w „Die Dame".” Przedwiośnie
die Geschichte niem.: historia. „Patrz — «die Geschichte» jest u celu!” Kwiaty polskie
die unglücklichen Polen niem.: nieszczęśliwi Polacy. „Byli to malarze, studenci, artyści wszelkiego kalibru, rzemieślnicy i sieroty bezdomne, „die unglücklichen Polen".” Ludzie bezdomni
dieło... nomier z ros.: sprawa, numer.
Dies illa, dies irae łac.: Dzień ów, dzień gniewu; początkowe słowa (w porządku przestawionym) średniowiecznego (XIII w.) hymnu kościelnego o Sądzie Ostatecznym; w liturgii katolickiej hymn pogrzebowy. „Usłyszał jak przez sen łacińskie wyrazy: Dies illa, dies irae...” Przedwiośnie
dies irae et calamitatis łac.: dzień gniewu i nieszczęścia. „Ciężkie bo to czasy na szlachtę się zbliżają: dies irae et calamitatis.” Ogniem i mieczem wszystkie 2 wystąpienia →
dies irae, dies illa łac.: dzień gniewu, ten dzień; pierwsze słowa średniowiecznej sekwencji (uroczystej pieśni) o końcu świata, wchodzącej w skład mszy żałobnej. „zali nie widzicie, że dies irae, dies illa się zbliża...” Potop
dieta: tu: przepis lekarski. „— Przecież ta sama dieta stosuje się i do kobiet.” Lalka
Dieu merci fr.: Bogu dzięki. „Mówił, że kierowali się do najbliższego angielskiego portu, gdzie kończyła się ich odpowiedzialność „Dieu merci"...” Lord Jim
dignitas, dignitatis łac.: godność. „Z odpowiedzi twojej miarkuję, że potrafisz dignitatem księcia i stanu szlacheckiego utrzymać.” Ogniem i mieczem
Dijoskoryda: Dioskoryda; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Tam był Orfeusz i Dijoskoryda,” Boska Komedia
Dik daw.: spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia Dick , zdrobnienia imienia Richard . „Bo mały Dik dał wszystkie książki i kajety niby do trzymania i zapomniał wymówić.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 5 wystąpień →
Dike mit. gr.: bogini i uosobienie sprawiedliwości, jedna z trzech Hor (tj. bogiń strzegących ładu między ludźmi a rytmem natury), córka Zeusa i tytanidy Temidy; jej imię oznacza: „sąd" a. „wyrok" (odpowiednik w kulturze łac. Iustitia , od ius : sprawiedliwość); Dike pilnowała zachowania równowagi i porządku w świecie. „Ni wola Diki podziemnych bóstw siostry,” Antygona to słowo w 2 lekturach →
diktowka ros.: dyktando. „— I ja se myślałem, że trudno, a teraz i stichi na pamięć umiem, i rachonki ci robię po rusku, i diktowkę.” Syzyfowe prace
Diligite justitiam qui judicatis terram łac.: Kochajcie sprawiedliwość, wy, którzy sądzicie ziemię. „Qui Judicatis Terram okres zamykało.” Boska Komedia
Dina: żeńska forma od hebr. דִּין ( din ): ‘sąd, osądzać’. Opowieść talmudyczna ( Berachot 60a) wyjaśnia, że Lea wiedząc, iż Jakub ma mieć dwunastu synów, «sama się osądziła [mówiąc]: jeśli to też będzie chłopiec, to Rachel, moja siostra, nie będzie nawet jak jedna ze służących, [które już mają po dwóch synów]. Modliła się więc nad [płodem] i zamienił się w dziewczynkę», zob. Raszi do 30:21. „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Diogenes z Synopy 413–323 p.n.e.: filozof gr.; głosił, że dla osiągnięcia szczęścia należy maksymalnie ograniczyć własne potrzeby i uniezależnić się od dóbr materialnych; według legendy sam prowadził ascetyczne życie, mieszkając w beczce. „Kilkuletni pobyt na kondzie w rozmaitych Pajęczynach dał mu sposobność, przy prowadzeniu życia mało co wykwintniejszego od wzorów zostawionych przez mistrza Diogenesa, zgromadzenia kilkuset rubli.” Syzyfowe prace
Diomedes: syn Tydeusa, Diomedesa, króla Argos, grecki wojownik, którym opiekowała się Atena. + 1 inne znaczenie „i Diomed, oba śmiałej myśli,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Dionizjusz: tyran syrakuzański. „Patrz, Aleksander, Dionizy okrutny,” Boska Komedia
Dionizjusz z Halikarnasu ok. 60–po 7 p.n.e: grecki historyk i retor, autor dzieła Starożytność rzymska . „…zy dawać najlepszy i najpochlebniejszy obrót i barwę, gdyż stronność szlachetna dla mojej ojczyzny, którą Dionizjusz z Halikarnasu dziejopisarzom tak mocno zaleca, była zawsze moim przymiotem.…” Podróże Guliwera
Dionizos mit. gr.: bóg wina i odradzającej się przyrody, jego rzymskim odpowiednikiem jest Bachus. + 1 inne znaczenie „Dał go jej Dyjonizos, jak utrzymywała —” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
Dios mit. gr.: Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. „Powiedz, córo Diosa, coś o tem!” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
diota: naczynie z dwoma uchami. „— Masz u mnie diotę kefalońskiego wina, to znaczy, że zdrów będę — odrzekł Grek.” Quo vadis
directe łac., fr.: bezpośrednio. + 1 inne znaczenie „— Directe nic jej nie powiem — rzekł sobie — ale jakowąś pociechę muszę jej obmyślić.” Pan Wołodyjowski wszystkie 2 wystąpienia →
Directoire exécutif fr.: Dyrektoriat Wykonawczy. „Nie miałem szczęścia ujrzeć żadnego z członków du Directoire exécutif w wielkim kostiumie, ale może to i lepiej, bo zapewne nie byłbym w stanie znieść słabymi oczyma piękności tego stroju.” Popioły
Dirke: tu: płynąca na płn-zach. od Teb rzeka, do której wrzucono szczątki Dirke (w mit. gr. drugiej żony Likosa, króla Teb, dla której odtrącił on Antiopę; synowie Antiope, Amfion i Zetus, pomścili matkę, przywiązując Dirke do byka, który ją rozerwał i stratował). „I w Dirki nurzasz się zdroju.” Antygona
discordia z łac.: niezgoda. „„Przysługiwałem się Michałowi w dobrej chęci — pomyślał — ale diablo wbrew jego chęci; miałaby zaś discordia z tego pomiędzy nim a Ketlingiem wyniknąć, to niech sobie Ketling lepiej jedzie..."” Pan Wołodyjowski
Disputationes Tusculanae łac.: Rozmowy tuskulańskie , tytuł jednego z dzieł filozoficznych Cicerona. „Robił przykłady matematyczne niezbyt lotnie, ale bystro, tłumaczył Disputationes Tusculanae Cycerona powoli, ale samoistnie, pisał ćwiczenia literackie i „logiczne" na cztery — słowem, był to dobry uczeń.” Syzyfowe prace
ditki ukr.: dzieci. „Jak mnie chłopi albo Niżowi spotkali, tak ja im piernacz pod nos i mówię: „Powąchajcie to, ditki, i idźcie do diabła!".” Ogniem i mieczem
diuk fr. duc , z łac. dux : wódz: książę (tytuł wyższy niż markiz). „Nadto w randze byłem wyższy od wielkiego podskarbiego, bo byłem nardakiem, gdy on tymczasem był tylko glumglumem (jest to tytuł o jeden stopień niższy, jak markiz wobec diuka w Anglii), lubo wskutek urzędu swego miał wyższe znaczenie ode mnie.” Podróże Guliwera
diuny: wydmy piaszczyste wzdłuż wybrzeży morskich. „Ów Baryka udał się nad Morze Bałtyckie i tam długo chodził po wybrzeżach oglądając piaszczyste góry nadmorskie, diuny, zaspy lotne, co najbardziej sypkie i zwiewne.” Przedwiośnie
diva łac.: boska; tytuł żony cezara. „Wspomina jeszcze czasem o niej Poppea, ale cezara umysł zaprzątnięty jest czym innym; zresztą, jeśli prawda, że diva Augusta jest znów w stanie odmiennym, to i w niej pamięć tamtego dziecka rozwieje się bez śladu.” Quo vadis
Diwy: podług starożytnej mitologii Persów złośliwe geniusze, które niegdyś panowały na ziemi, potem wygnane przez aniołów, mieszkają teraz na końcu świata, za górą Kaf. Obszerniej o tym u Hammera, skąd poeta przejął powyższe objaśnienie. „Czy Diwy z ćwierci lądu dźwignęli te mury,” Sonety krymskie
dixi łac.: powiedziałem; skończyłem.
Dizraeli: właściwie Beniamin Disraeli (1804–1881), polityk angielski, przywódca konserwatystów, w tym czasie premier i kierownik polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii. „Żebym ja napisał szaradę o Dizraeli albo o Bismarck, to byłaby polityka, ale o Kozaki to przecie nie jest polityka, tylko wojskowość.” Lalka
djabłów: popr.: diabłów. „Śmiałem się z djabłów, nie wierzyłem w czary,” Ballady i romanse
dla daw.: tu: z powodu. + 1 inne znaczenie „Ośmielił się tym wieszczek: «Ani dla ofiary,” Iliada to słowo w 6 lekturach →
dla B, dla ICE: Niektórzy komentatorzy, a między tymi Alfieri, myśleli, że przez te zgłoski B i ICE poeta chciał zrobić żart ze skróconego imienia Beatrice, które było Bice. Sam tekst zbija ten domysł, gdy mówi, że poszanowanie dla samych zgłosek, z jakich się składa imię Beatrycy, które napełnia go całego, skłoniło mu głowę. Mi quella reverenza che s'indonna Di tutto me, pur per B e per ICE Mi richinava . „Lecz przez cześć, jaką mam dla B, dla ICE” Boska Komedia
dla chłodu daw.: dziś: z powodu chłodu. „Dla chłodu i panujących w domu ciągów miała na sobie rodzaj sukiennego tołubka, spod którego widać było tylko brzeg perkalowej spódnicy.” Nad Niemnem
dla folgi: dla ulżenia. „W tych blaskach widać opasłe, przechylone w tył dla folgi podbródkom głowy piwoszów, młode twarze kobiece i śliczne, zdziwione buzie dziecinne, których oczy niemal nie wychodzą na wierzch z ciekawości.” Sachem
dla Icchaka i Riwki: ponieważ żony Esawa praktykowały bałwochwalstwo, zob. Raszi do 26:35. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dla ich małości: z powodu ich niewielkich rozmiarów. „Ale co domostw, dobytku i obejścia, to pilnowały Bożęta, które też i Skrzatami dla ich małości zwano.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
dla oczu ducha: dla duszy. „Znak to dla oczu ducha płodny w groźbę.” Hamlet
dla oka dobrani: dobrani dla zachowania pozorów. „Z tytułu ichmościowie, dla oka dobrani,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
Dla panien pokojowych: w bogatszych dworach szlacheckich prócz płatnej służby przyjmowano dziewczęta z chudopacholskich rodzin szlacheckich, pełniące funkcje pośrednie między damą do towarzystwa a służebną. „Dla panien pokojowych, dla służebnic płatnych.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
dla poznaki: aby zaznaczyć coś; por. zwrot o odwrotnym znaczeniu: dla niepoznaki. „Chyba wstrzymam dla poznaki” Łąka
dla równego podziału: dziś popr.: do równego podziału. „Ojciec, umierając, zostawił im w spadku szmat ziemi niewielki dla równego podziału.” Klechdy sezamowe
dla sromu daw.: z powodu wstydu, hańby. „Co by wprzód nie mógł być gościem dla sromu.” Boska Komedia
Dla tej ociętnej i niestałej deki starop.: dla tego opornego i chwiejnego, wątłego sztyletu. „Dla tej ociętnej i niestałej deki.” Fraszki
dla wieku daw.: z powodu wieku. „Przede wszystkim trzeba było obmyślić mieszkanie dla króla, który tak dla wieku, jak i dostojności swojej nie mógł przecież spać pod liściem łopianu, jak to czynili dworzanie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
dla wielkiego bólu: dziś: z powodu wielkiego bólu. „Wyciągnąć jej dla wielkiego bólu już nie usiłował.” Rozdzióbią nas kruki, wrony
dla zaboju daw.: z powodu zabójstwa. „Przymuszony z Kitery uciec dla zaboju,” Iliada
dlaboga daw.: wykrzyknienie wyrażające emocje; na boga, przebóg itp. „Dlaboga, wymień go, wymień czym prędzej,” Hamlet
Dlaczego oczyma której nie ma: Ze słów Chrystusa do św. Piotra, według Ewangelii św. Jana, gdzie mówi o Janie: „Tak chcę, ażeby został, aż przyjdę, co tobie do tego". Wielu wykładaczy Pisma Świętego myślało, że św. Jan nie umarł i żyje aż do Sądu Ostatecznego. Dlatego tu poeta bada ciekawymi oczyma, czy św. Jan jest tu z ciałem, czy bez ciała? „Szukasz tu rzeczy takiej, której nie ma?” Boska Komedia
dlatego bo: dziś popr.: dlatego że. „Dodam jeszcze, że marszałek dworu tylko dlatego się zgodził, bo go doktór niedawno wyleczył z boleści, gdy zjadł nieświeżą rybę.” Król Maciuś Pierwszy
dlatego nazwano imię jego Jakub: hebr. rdzeń עֶקֶב ( ekew ): ‘pięta’, od którego pochodzi imię Jakub, oznacza także ‘postępować/iść za czymś, okrążyć, podchodzić, wyprzedzać, wypierać, zajść od tyłu’. Esaw kipiał z gniewu: «może nazwano go Jakubem w odniesieniu do tego, że w przyszłości mnie „podejdzie”? A dlaczego Icchak się zatrwożył? Pomyślał: może zgrzeszyłem, żem pobłogosławił młodszego przed starszym i zmieniłem porządek rodzinnych powiązań? Gdy Esaw zaczął krzyczeć „podszedł mnie już dwukrotnie!”, ojciec zapytał go: cóż ci zrobił [Jakub]? Odpowiedział mu: wziął moje pierworództwo. A [Icchak] odrzekł: z tego powodu martwiłem się i trwożyłem, że może przekroczyłem granicę sprawiedliwości, teraz [wiem], że pobłogosławiłem pierworodnego, więc „będzie błogosławionym”!», zob. Raszi do 27:36. „Gdy usłyszał Esaw słowa ojca swojego, krzyknął krzykiem wielkim, i gorzkim niezmiernie, i rzekł do ojca swojego: „Pobłogosław i mnie, ojcze mój!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dłoń w trąbkę zwinął: aby lepiej dostrzec z odległości. „Wstaje, i dłoń w trąbkę zwinął,” Ballady i romanse
dłonią giaura: Giaur, poprawniej Kiafir, znaczy „niewierny”. Tak muzułmanie nazywają chrześcijan. „Zostały dłonią giaura wyryte imiona.” Sonety krymskie
dług honorowy: w ówczesnej obyczajowości szlacheckiej: dług wynikający z przegranej w karty. „— Naprzód baron, potrzebując pieniędzy na pokrycie długu honorowego, oświadczył, że zastrzeli się, jeżeli nie dostanie ośmiuset rubli, choćby za swoją ukochaną klacz, a po wtóre, baronowa nie życzy sobie, aby jej mąż przyjmował udział w wyścigach.” Lalka
długi czas: «Dwadzieścia dwa lata», zob. Raszi do 37:34. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
długiej niecierpliwe bitwy: zniecierpliwione długą bitwą (składnia łac.). „Krzyżactwo, długiej niecierpliwe bitwy,” Grażyna
Długim milczeniem ochrypiała stoi: Kiedy te trzy namiętności, krewkość zmysłowa, pycha i chciwość, hamujące nasz postęp ku wysokości moralnej i strącające nas na dół, przepalą się w swoich ogniach, na koniec przebudza się w nas rozum. Lecz rozum, ponieważ i tak długo w nas milczał, nie może od razu, przy pierwszym przebudzeniu się jasno i wyraźnie do nas przemawiać; dlatego zdaje się być ochrypły za długim milczeniem . Tu Dante uosabia rozum w osobie Wirgiliusza. Cześć, jakiej doznawał ten poeta w wiekach średnich, jego talent umiarkowany, oświecony smakiem i ukształceniem wyższym umysłowym, jego styl jasny i zwięzły, na koniec jego VI Ekloga , w której Dante, a przed nim jeszcze Konstanty Wielki dopatrzyli proroczej zapowiedzi chrystianizmu, wyraźnie skłoniły Dantego, [by] zrobić z Wirgiliusza symbol rozumu. Jako gorący zwolennik Augusta i wielbiciel cesarstwa rzymskiego jest Wirgiliusz także przedstawicielem ideałów politycznych Dantego, wszechświatowej potęgi cesarzy. Wirgiliusz jest w Dantowskiej Komedii przewodnikiem do wysokości, o ile bez światła objawionej wiary rozum może podążyć. „Długim milczeniem ochrypiała stoi.” Boska Komedia
długimi gonitwy daw. forma N.lm: dziś: długimi gonitwami. „A zmordowanych długimi gonitwy,” Grażyna
długo książę w niewoli u nich siedział: w 1393; Sienkiewicz prawdopodobnie przesadza na temat czasu trwania niewoli. „Długo książę w niewoli u nich siedział i dopiero gdy król Władysław wojną im zagroził, ze strachu go puścili; ale przy owym napadzie umarła matka Danusi, bo ją serce udusiło, które jej pod gardło podeszło.” Krzyżacy
długocienny: rzucający długi cień. „I oszczep długocienny ciśń szparko we wroga!"” Odyseja
długość: w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „odległość". „To się zbliżym na długość szabel naszych.” Nie-Boska komedia
długoż: czy długo. „Długoż bawiło?” Hamlet
Dmitrij Dmitrijewicz Kuruta: rosyjski generał greckiego pochodzenia, szef sztabu Wielkiego Księcia Konstantego; prowadził też biuro zajmujące się raportami, donosami oraz kontrolą korespondencji w Królestwie Kongresowym.
dmuchać komuś w kaszę: lekceważyć, znieważać kogoś. „Jak się panu w kaszę dmucha!” Zemsta
dnem uciekają: wysychają, wsiąkając w dno. „Rzeki dnem uciekają,” Pieśni
dni galowe: święta państwowe, obchodzone w Rosji w rocznicę urodzin lub wstąpienia na tron cesarza. „Do stałych zwyczajów Wilczka należało uciekanie z kościoła w niedzielę i dni galowe.” Syzyfowe prace
dni kilka albo dziesięć: dosłownie jest tu mowa o ‘dniach’, ale midrasz oraz dysputa talmudyczna ( Ketubot 57b) interpretują to jako prośbę o rok lub dziesięć miesięcy odroczenia, zob. Raszi do 24:55. „A gdy wstali z rana, rzekł: „Puśćcie mnie do pana mojego!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Dni-lat wędrówki mojej: hebr. מְגוּרַי ( meguraj ): ‘miejsce zamieszkania, miejsce pobytu/przebywania’, od rdzenia גוּר ( gur ), z tego samego rdzenia wywodzi się słowo גֵּר ( ger ): ‘przybysz, obcy osadnik’ w niektórych kontekstach także: ‘konwertyta’. Jakub powiedział: «moje dni bycia obcym przybyszem; całe moje życie byłem nietutejszym przybyszem w cudzych krainach», zob. Raszi do 47:9. „I rzekł Faraon do Jakuba: „Ileż dni-lat życia twojego?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dnia pewnego: «Był to ich dzień świąteczny, gdy udali się wszyscy do świątyni swoich bożków, [żona Potifara] pomyślała: nie znajdę już bardziej odpowiedniego dnia niż ten, by obcować z Josefem. Powiedziała więc [domownikom]: jestem chora i nie mogę iść z wami», zob. Raszi do 39:11. „Nie ma wyższego w domu tym nade mnie, a nie odmówił mi niczego prócz ciebie, przeto żeś ty żoną jego; i jakże miałbym spełnić tę niegodziwość wielką, i zgrzeszyć przeciw Bogu!?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dnieć: świtać. „Gdzie zadnieje brzask nadziei,” Zemsta
Dnieje ...: dialog zawiera krytykę konserwatywnych koncepcji politycznych dotyczących relacji między polskim ludem a szlachtą, poruszanych m.in. w Psalmach przyszłości i Przedświcie , gdzie Krasiński, starając się ukoić lęk przed możliwą rzezią szlachty, rewolucją chłopską i w związku z tym rozbratem wewnątrz narodu, postulował ścisły sojusz między tymi dwoma stanami („Jeden tylko, jeden cud: / Z szlachtą polską polski lud"). Wykrzyknik Czepca: „Dnieje!!!" stanowi bezpośrednie nawiązanie do tytułu Przedświtu i oznacza świt niepodległości Polski.
dniem dobrym uraczył: powiedział mu „dzień dobry”. „Wspojźrzał pan na Szymona, dniem dobrym uraczył:” Satyry
dniem pierwej: dzień wcześniej; poprzedniego dnia. „Dniem pierwej zbiła sobie czoło.” Romeo i Julia
do: słowo 'do' dodane przez Cylkowa, NIE ma go w oryginale. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Do Apollina pytyjskich wyroczni: do Delf. Miejsce wyroczni zwało się pierwotnie Pytho; stąd starą kobietę, która tam wróżyła, zwano Pythią. „Do Apollina pytyjskich wyroczni” Król Edyp
do bękartów Carycy iść: Branicki ożenił się z Aleksandrą Engelhardtówną, naturalną córką carycy Katarzyny II. „trza było do bękartów Carycy” Wesele
do bieguna: słowa dodane przez Czubka na podstawie rękopisu. „— Oni są ludźmi wolnymi, panami jej od bieguna do bieguna.” Nie-Boska komedia
Do błędów nagromadzonych: dwa pierwsze wydania (1835, 1837), a także rękopiśmienna kopia jako źródło cytowanych słów podają Koran ks. 2, wers. 18 . Jak stwierdził Kleiner (w poprzednich wyd. Bibl. Nar.) — zdania takiego w Koranie nie ma, a wskazane miejsce poświęcone jest potępieniu niewiernych, którzy „podobni są ludziom zatykającym sobie uszy przed grzmotem". W III wydaniu motto podpisane zostało: „Bezimienny", co oznaczać miało samego autora Nie-Boskiej komedii wydawanej anonimowo. W użyciu tego motta można dopatrzyć się charakterystyki sytuacji arystokracji i osobistego stosunku Krasińskiego do własnej klasy. „„Do błędów, nagromadzonych przez przodków, dodali to, czego nie znali ich przodkowie — wahanie się i bojaźń; — i stało się zatem, — że zniknęli z powierzchni ziemi i wielkie milczenie jest po nich".” Nie-Boska komedia
Do chutoriw, pane, do seła ukr.: Do chutorów, panie, do wsi. „— Do chutoriw, pane, do seła...” Ogniem i mieczem
do ciebie krótkie rymy: Fraszki były bardzo poczytne wśród dworzan. Kochanowski sam je partiami rozsyłał w podarunku znajomym i przyjaciołom. „Ślę te do ciebie krótkie rymy swoje,” Fraszki
do czubków: do domu obłąkanych. „Bo do czubków odwieźć każę.” Zemsta
do dnia daw., gw., daw., daw., reg.: przed nastaniem dnia. + 3 inne znaczenia „Musisz do dnia wyjechać.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
do dom daw., gw.: do domu. „Nie było sposobu dalej orać, zabrał więc pług na sanice i założywszy wałacha pojechał do dom po nowy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
do domu: do głównej sali, zob. Raszi i Radak do 43:26. „Nie wiemy, kto włożył pieniądze nasze do biesag naszych".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
do dziewiąci lat: Horacy, w Liście do Pizonów (tzw. Sztuka poetycka ), w. 338 pisze: „...niech rękopis będzie schowany w głębi skrzyni i tam pilnowany do dziewiątego roku" (tł. T. Sinko). „Próżno mnie do dziewiąci lat swe fraszki chować,” Fraszki
do gardła: tj. do śmierci. „Do gardła stać przy tobie będziem!".” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
do grodu: do sądu grodzkiego. „Byliby też niechybnie poszli do grodu, gdyby nie to, że wypadkiem zjechali się u proboszcza w Krześni.” Krzyżacy
do Julii: pierwsza ich rozmowa napisana jest w formie sonetu.
Do kaduka! przestarz.: do diabła! „— Do kaduka! — zawołał.” Trzej muszkieterowie
do Kolna: do Kolonii: humanistyczna drwina z średniowiecznej wiary w relikwie: w Kolonii pokazywano kości jedenastu tysięcy dziewic, towarzyszek św. Urszuli, rzekomo wymordowanych przez Hunów. „Mogłeś do Kolna jechać: tam ich jest niemało."” Fraszki
do królewskiego... dachu: do pałacu. „A gdy do królewskiego przyszedł Hektor dachu,” Iliada
do kwartału: w ciągu trzech miesięcy. „To byłaby bezczelność, gdyby miał nie umrzeć do kwartału!” Skąpiec
do łóżnice starop. forma D. lp rodz. ż.: do łożnicy, czyli do łoża małżeńskiego. „Nie do takiej łóżnice, moja dziewko droga,” Treny
do ludu swojego: «Do członków jego rodziny, którzy zmarli przed nim […] i Tora nie rozróżnia tu, czy byli to ludzie prawi czy grzesznicy», zob. Radak do 25:8.
do luftu pot.: do niczego, nic niewarte. „…kosza, nie mówił właściwie nic na serio — jak gdyby cały świat był wart diabła, jak gdyby, szczerze mówiąc, wszystko było do luftu.…” Granica
do maści: do koloru, w tym samym kolorze. „W innym kącie piec bielony, do maści z izbą; obok pieca stolik empire, zdobny świecącymi resztami brązów, na którym zegar stary, alabastrowymi kolumienkami dźwigający złocony krąg godzin; nad zegarem portret pięknej damy w stroju z lat 1840 w lekkim muślinowym…” Wesele
do Meneli: do Menelaosa (forma imienia skrócona ze względu na rytm). „Z tym wszystkim do Meneli radzę jechać tobie.” Odyseja
do najpierwszej sfery: Planeta księżyc według pojęć astronomicznych Ptolomeusza. „Aż do najpierwszej sfery sięgającej,” Boska Komedia
do namiotu Sary: midrasz uczy, że «wprowadził ją do namiotu i stała się tak [wyjątkowa] jak jego matka, bowiem jak długo żyła Sara lampa paliła się od przedwieczoru Szabatu do przedwieczoru [następnego] Szabatu, błogosławieństwo spływało na ciasto i obłok tkwił ponad namiotem, a gdy [Sara] zmarła [wszystko] to ustało. Lecz kiedy zjawiła się Riwka [cuda te] powróciły», zob. Raszi do 24:67. „I wzięła zasłonę i zakryła się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
do nozdrzech forma D. lm: dziś popr. do nozdrzy. „Znajdę go w Częstochowie, to go tu przywiozę; nie znajdę, to choćby na Multany za nim się powlokę i póty go szukać nie przestanę, póki o własnej mocy szczyptę tabaki sobie do nozdrzech podnieść zdołam.” Pan Wołodyjowski
do ojca twego, który włada morzem: mowa o Posejdonie. „Módl się do ojca twego, który włada morzem.” Odyseja
do onąd: hebr. עַד כֹּה ( ad ko ): ‘do tam, aż do tamtąd’. Pójdziemy «na niewielką odległość, która jest przed nami. Ale wedle midraszowego wyjaśnienia, [Abraham pomyślał]: zobaczę, gdzie będzie to, co Bóg mi zapowiedział, [gdy mówił] „takim כֹּה ( ko ) będzie ród twój!” ( Ks. Rodzaju 15:5)», zob. Raszi do 22:5.
do ostatka spożyli: «Jehuda powiedział do [braci: zostawcie] staruszka, poczekamy aż skończy się w domu jedzenie», zob. Raszi do 43:2. „A głód był ciężkim w kraju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
do ostatniej przyszliśmy tortury: Ostatnią torturą poeta nazywa siódmy i ostatni krąg góry czyśćcowej. „Już do ostatniej przyszliśmy tortury,” Boska Komedia
do pana chorążego koronnego: chodzi o Aleksandra Koniecpolskiego herbu Pobóg (1620–1659): księcia, chorążego wielkiego koronnego, uczestnika wojen kozackich. „Waszmość, panie czerkaski, pchnij też gońców z oznajmieniem sprawy do pana chorążego koronnego i do księcia Dominika.” Ogniem i mieczem
do pieśni: występuje tu nieznany (anonimowy) autor, któremu jednak nie dane jest, jak dawnym średniowiecznym śpiewakom, opiewać wzniosłej, rycerskiej i bohaterskiej przeszłości, lecz teraźniejszość skarlałą i nędzną. „Do pieśni — do pieśni.” Nie-Boska komedia
do podziemiów gwar.: do podziemi (końcówka ów pod wpływem odmiany rzeczowników męskich). „W rzeczy samej była tam dziura, właśnie nawet okno do podziemiów, gdzie są zachowane wielkie skarby, jakich by na całym świecie nie znalazł.” Lalka
do pokoja forma starop.: do pokoju. „Ale ze mną pospołu pódź aż do pokoja” Treny
do pola: na zewnątrz. „— Gniewliwy to on ci i teraz bywa; nieraz kubkiem o ziemię praśnie i precz za drzwi do pola wyskoczy.” Krzyżacy
do razu: od razu. „Natychmiast do razu,” Satyry
Do rzek królowej: Do rzeki Arno. „Do rzek królowej biegł falą wezbraną,” Boska Komedia
Do sankcji: do uznania. „Do sankcji tego nowego wybryku” Romeo i Julia
do Seiru: «Opisał mu wydłużoną drogę, bo miał zamiar dojść jedynie do Sukot, pomyślał: jeśli [Esaw] planuje zrobić mi coś złego, niech zaczeka, aż dojdę do niego [do Seiru]. Lecz wcale tam [Jakub] nie poszedł», zob. Raszi do 33:14. „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
do siego roku: do przyszłego roku. „A ta się cieszy, że do siego roku” Balladyna
do skarbcu: do skarbca, a właśc. tzw. skarbczyka, pomieszczenia służącego do przechowywania cenniejszego dobytku; tu pełniącego również funkcję spichlerza. „Tegoż właśnie złodzieje do skarbcu wieczora” Bajki i przypowieści
do spożycia: u Cylkowa 'ku spożyciu'.
do sprzączki: chodzi o sprzączkę u trzewika; ozdoby te były wykonywane z mniej cennych kamieni ze względu na łatwość ich zniszczenia lub zgubienia. „Ledwo go potem złotnik chciał zażyć do sprzączki.” Bajki i przypowieści
do sprzętów i omłotów: do czasu zwiezienia plonów i wymłócenia zboża. „Siedziałem cicho do sprzętów i omłotów.” Potop
do starozakonnych rośnie niechęć: w latach tych antysemityzm wzmocnił się znacznie na tle konkurencji ekonomicznej. W r. 1876 ukazała się broszura Jana Jeleńskiego: Niemcy, Żydzi i my , która w ciągu kilku lat osiągnęła cztery wydania. W r. 1882 tenże Jeleński zaczyna wydawać pierwsze pismo antysemickie pt. „Rola". W r. 1881 dochodzi w Warszawie do rozruchów antyżydowskich, które powtórzyły się w dwa lata później. „W ogóle, może od roku, uważam, że do starozakonnych rośnie niechęć; nawet ci, którzy przed kilkoma laty nazywali ich Polakami mojżeszowego wyznania, dziś zwą ich Żydami.” Lalka
do szczętu: dziś: doszczętnie, całkiem. „…iegdyś bywało w Bogdańcu uprawnej ziemi daleko więcej, ale od czasu gdy w bitwie pod Płowcami ród Gradów wyginął prawie do szczętu — zbrakło rąk roboczych, a po napadzie śląskich Niemców i po wojnie Grzymalitów z Nałęczami żyzne niegdyś niwy bogdańskie pozaras…” Krzyżacy
do szyje forma starop.: do szyi, na szyję. „Rzuć sie ojcu do szyje ręczynkami swemi.” Treny
do ta strona: w gwarze ludu polskiego na terytorium litewsko-białoruskim wygłosowe „ę" wymawiane było jak „a" („ta strona" zamiast „tę stronę") „Dzień jeden nie upłynął od przyjazdu pana do ta strona, aż ci już taka pewność siebie!” Przedwiośnie
do tej treści: To jest: do Boga. „Więc do tej treści, w czym znak jej dobroci,” Boska Komedia
do tyla: na tyle, tak bardzo. „Do tyla umysł skołatała młody,” Konrad Wallenrod
Do tylam was rozwadzał: Tak długo rodzielałem was, bijących (wadzących) się. „Do tylam was rozwadzał, aż mi sie dostało;” Pieśni
do upodoby gw.: wedle upodobania. „…ę żałobną nutę i wypominać próbował, ale już nikto nie wtórował ni słuchał, wszyscy bowiem gwarzyli, stowarzyszając się do upodoby, świarcząc sobie przyjacielstwa i raz wraz przepijając, a co skorsi do kieliszka wymykali się chyłkiem i wiedli ku karczmie.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
do waju gwar.: do was. „— wykrzyknął prawie głośno — póki rucham tymi kulasami, to ani jednej morgi nie odpiszę i do waju na wycug nie pójdę...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
do wody: do wód, do uzdrowiska. „— jechać do wody.” Satyry
do wtoru: dziś do wtóru; jako towarzyszące muzyce.
Do wymawiania sipa zamiast sia: Bolończycy zamiast sia (tak, niech tak będzie) wymawiają sipa . „Do wymawiania sipa zamiast sia;” Boska Komedia
do wyspy: mowa o Ogygii (lokalizacja niepewna). „Do wyspy się zbliżając leżącej daleko,” Odyseja
Do you speak English? ang.: Mówisz po angielsku? „— Do you speak English? — zapytał szybko First Lieutenant.” Pożegnanie z Marią
do ziemie starop. forma: do ziemi. „Tej niezdarzonej goście nigdziej do ziemie!” Odprawa posłów greckich
do zimnej wody: do samobójstwa. „Tyś mię prawie do zimnej wody już dognała.” Fraszki
do znaku daw., gw.: całkowicie. „Słońce już się było wyniesło galancie i mgły opadły do znaku, kiej dopiero ode wsi zaczęły nadchodzić kobiety.” Chłopi, Część czwarta - Lato
do zwiesny gw.: do wiosny. „Aby ino do zwiesny przetrzymać, to już łacniej będzie, lekciej.” Chłopi, Część druga - Zima
dobiegał do końca: dziś popr.: dobiegał końca. „Skoro zebrała się suma przedmiotów czy pieniędzy zaspakajająca ambicje maszynisty, nie obraźliwa dla jego godności osobistej, remontik dobiegał do końca.” Przedwiośnie
dobór sztuczny: stosowany przez hodowców zwierząt celem otrzymania ras posiadających żądane cechy. „Tępiąc wszystko, co lepsze, zrobiliśmy dobór sztuczny i wypielęgnowaliśmy najgorszych.” Lalka
dobra myśl starop.: pogoda ducha, pogoda umysłu, dobre usposobienie, dobry nastrój. + 1 inne znaczenie „Wszystka moja dobra myśl z tobą precz odchodzi,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
dobrą myśl położyć: wyrzec się swawoli. „A ty musisz tę swoje dobrą mayśl położyć,” Fraszki
dobrą sławą nie da naprzód nikomu: nie da się wyprzedzić nikomu, gdy chodzi o dobre imię. „Ten dobrą sławą nie da naprzód nikomu,” Pieśni
dobra wola tu: daw. B. lp. dobrą wolą: swoboda. „Dajże mi dobrą wolą w domu,” Pieśni
Dobranoc, wonna lilija, Dobranoc!: fragment pieśni maryjnej Dobranoc Ci, Pani świata .
dobraż: czy dobra. „— A dobraż ona?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
dobre starop. forma: tu: zdrowe. + 1 inne znaczenie „I dobre rzeczypospolitej naszej.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
dobre wodzi starop.: dobrze powodzi. „Niech ci sie, miła, wszystko dobre wodzi,” Pieśni
dobrej myśli: pogoda ducha, wewnętrzny spokój. „Dobrej myśli, przyczyny wszytkich rzeczy znamy.” Treny
dobro: u Cylkowa: 'wybór'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia. „I rzekł Faraon do Josefa: „Powiedz braciom swoim: Oto co wam uczynić, — objuczcie bydło wasze, a idźcie, udajcie się do ziemi Kanaan;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dobro ziemi Micraim: krainę Goszen, zob. Raszi do 45:18. „I rzekł Faraon do Josefa: „Powiedz braciom swoim: Oto co wam uczynić, — objuczcie bydło wasze, a idźcie, udajcie się do ziemi Kanaan;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dobrodziej: tu: ksiądz. „Aż z tej omdlałej szarości świtów, z tych sennych jeszcze, omroczałych pól — jakoby w kościele rozmodlonym i oniemiałym, kiedy dobrodziej ma wznieść na podniesienie Hostię Przenajświętszą — wystrzelił z nagła głos skowronkowy...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
dobrodziejkoż: daw. konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż , użytą tu w funkcji wzmacniającej. „A dobrodziejkoż ty moja!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
dobrodziejstwy: dziś popr. forma N. lm: dobrodziejstwami. „„Nietajno wam, zacni Ojcowie, z jakim umysłem przychylnym i z jakim sercem byłem zawsze dla tego świętego miejsca i dla waszego Zgromadzenia, również z jaką stałością otaczałem was swą opieką i obsypywałem dobrodziejstwy.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
dobrość gw.: dobroć. „— A może ta i co więcej najdzie Hanka — dodał z dobrością.” Chłopi, Część czwarta - Lato
dobrowolny starop.: chętny, posłuszny, pełny dobrej woli. „Dobrowolne, układny, skromne i wstydliwe.” Treny
dobrowolnym darem: hebr. נְדָבָה ( nedawa ): dobrowolny dar . „Mięso zaś ofiary dziękczynno-opłatnej w dzień ofiarowania jej spożytym będzie; nie należy zostawiać z tego do jutra.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Dobrski Julian 1811–1886: znakomity tenor operowy, W Halce St. Moniuszki śpiewał partię Jontka (Warszawska premiera opery odbyła się w r. 1858); w Teatrze Wielkim występował do stycznia 1866 r. „Sala wydała mu się jakaś niewielka i brudna i dopiero gdy zastanawiał się nad przyczynami tych zmian, przypomniał sobie, że ostatni raz był w teatrze na występie Dobrskiego w Halce, mniej więcej przed szesnastoma laty.” Lalka
Dobrudża: kraina między M. Czarnym a Dunajem. „Słowo, wasza miłość, rzeknij, a ja waszej miłości Akerman pod nogi położę i Dobrudżę położę — i te ordy, które tu ałusy mają — i te, które w Dzikich Polach koczują — i te, co wszędy tu w zimownikach leżą, będą raby twoje, jako ja twój rab!...” Pan Wołodyjowski
dobrudzcy ordyńcy: dobrudzcy Tatarzy, orda tatarska z zachodu, z terenów dzisiejszej Mołdawii i płd. Ukrainy. „Subaghazi, znacznym podarkiem ujęty, pozwolił mu nowych pięciuset dobrudzkich ordyńców z sobą zabrać, szło więc za nim półtora tysiąca ludzi dobrych, siła, z którą można było przecie coś począć.” Potop
dobrudzcy Tatarzy: orda tatarska z zachodu, terenów dzisiejszej Mołdawii i płd. Ukrainy. „Dowodził nim Akbah-Ułan, z dobrudzkich, zatem najtęższych w boju Tatarów, stary i doświadczony wojownik, wielce w ułusach dla swojego męstwa i srogości szanowany.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Dobrynia Nikiticz: bohater ruskich legend (bylin, poematów ludowych), jeden z trzech wojów, odpowiedników zachodnioeuropejskich rycerzy (obok Ilji Muromca i Aloszy Popowicza); pogromca wielogłowego węża Gorynycza (żmija, smoka), członek drużyny kniazia Włodzimierza; był znakomitym łucznikiem, wyróżniał się rycerskimi cnotami (siłą, odwagą, wiernością władcy), ale także wiedzą, umiejętnościami muzycznymi (grał na gęślach i śpiewał), a także wybitnymi zdolnościami w grze w szachy; jego prototypem historycznym miał być Dobrynia, krewny oraz wódz wielkich książąt kijowskich Światosława I i Włodzimierza I Światosławicza. „…ich, jak Wolga Swiatosławicz, Mikuła Sielaninowicz, o bohaterach kijowskich, jak Ilja Muromiec, Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz itd., czyli o rzeczach nudnych jak flaki z olejem, a dla nastroju badawczo-racjonalistycznych podrostków niezmiernie śmiesznych,…” Syzyfowe prace
dobrze daw.: omal. „Dobrze już nie szaleję, ja, furta strapiona;” Pieśni
dobrze być panem, być władzcą: Kleiner przypuszcza, że na wypowiedź tę mogła wpłynąć scena z dramatu Fryderyka Schillera Sprzysiężenie Fieska , w której Fiesko wygłasza monolog o rozkoszach władzy książęcej. Wiadomo, że Krasiński interesował się dramatem Schillera. „Jakże tu dobrze być panem, być władzcą — choćby z łoża śmierci spoglądać na cudze wole, skupione naokoło siebie, i na was, przeciwników moich, zanurzonych w przepaści, krzyczących z jej głębi ku mnie, jak potępieni wołają ku niebu.” Nie-Boska komedia
dobrze żyw starop.: ledwie żywy. „Gość poglądając dobrze żyw, a ono” Fraszki
dobytek marniał bez paszy: brakowało pożywienia dla bydła; dobytek : bydło a. inne zwierzęta domowe. „Przypomniał sobie ową wiosnę spędzoną niegdyś na wsi, gdy chleba i mąki po chatach ubogich brakło, gdy matki zielskiem dzieci swe żywić musiały, gdy dobytek marniał bez paszy, a kto z otręb podpłomyk miał, ten się za szczęśliwego liczył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
dobywać: wydobywać, wyciągać. „…rym koło uroczyska wypadła droga, co za człowiek taki o każdej dnia godzinie pnie siekierą w nim rąbie, chaszcze i kamienie dobywa, na miedzę daleko toczy, krzaki tarniny kopie, piołuny i dziewanny siecze, ziemię spod dziczek wybiera.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
dochodząc aż do: u Cylkowa: 'aż po wejście do'; uzasadnienie korekty: hebr. בֹּאֲכָה ( boacha ): ‘idąc na, w kierunku na’ jest wskazaniem kierunku, nie ma tu mowy o ‘wejściu’. „Odłączże się ode mnie; jeżeli na lewo, to ja na prawo, a jeżeli na prawo, to ja na lewo".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dochodzić: tu: dojrzewać. „Tymczasem dochodziły zboża i Ślimak nazajutrz po Matce Boskiej Szkaplerznej wziął się do zżęcia żyta.” Placówka
dociec: dobiec. „I wieku dojźrzałego już pora dociekła,” Satyry
docierać daw.: tu: napadać, atakować. „Wielkie psy leciały pobok, szczerząc niekiedy kły i odszczekując lipeckim, które raz wraz zajadle docierały.” Chłopi, Część czwarta - Lato
doczesny: tu: przejściowy, czasowy. „Doczesną burzę w sercu jego wzbudzi,” Grażyna
dodać serca daw.: dodać odwagi. „Jakiego serca Turkowi dodamy,” Pieśni
dodawa: dziś 3 os.lp.: dodaje. „…nieprzyjaciela czyni, lecąc przez wieś wielkim pędem; za główną zasię armią gromada psów okrutnym wrzaskiem męstwa do boju dodawa.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Dodona: wyrocznia w Epirze, gdzie wróżono z szumu liści świętego dębu. + 1 inne znaczenie „Boże Pelazgów, w zimnej wzywany Dodonie,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
doinka gw.: naczynie do dojenia; doniczka. „— Nie bój się, napisze, już ja go uproszę — powiedziała matka, zabierając się do słania mu na kanapie wprost okna; pomagali jej wszyscy, a nawet sam organista przyniósł sporą doinkę i wsunął ją ze śmiechem pod kanapę.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
dojena gw.: dotknęła. „Ale parob bardzo hardo odszczekiwał, ani myśląc posłuchać, a kiej go jakimś słowem barzej dojena, wraził widły w gnój i zawołał ze złością:” Chłopi, Część czwarta - Lato
dojeżdżacz daw.: członek służby łowieckiej, osoba ścigająca z chartami i ogarami zwierzynę podczas polowania. „Widząc rumaki szczwaczów, dojeżdżaczów smycze,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
dojnica: naczynie na mleko. „Na podwórku rozległo się ryczenie krów; dziewczęta zerwały się z siedzeń i pośpiesznie naczynia ze stołu sprzątać zaczęły; potem Elżusia nie ukazała się już więcej, a Antolkę widać było z dojnicą w ręku prędko przez sień na dziedziniec wybiegającą.” Nad Niemnem
Dojrzym wnet dziewki: dojrzymy wnet dziewkę; dostrzeżemy dziewczynę. „Dojrzym wnet dziewki, wiszącej za gardło” Antygona
dojść: tu w znaczeniu: podejść. „Nelly doszła i powiedziała:” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
dojść do lat daw.: osiągnąć odpowiedni wiek. „Jaśko, doszedłszy do lat, pojął w małżeństwo Jagienkę z Mocarzewa, z którą spłodził Zbyszka.” Krzyżacy
dok: basen portowy. „Gdybym jutro wrócił do domu, założę się, że zanim dwa dni upłyną, na pierwszym lepszym doku natknę się na jakiegoś ogorzałego od wiatru morskiego pomocnika kapitana, który na mój widok zawoła: „Czy pan mnie poznaje?” Lord Jim
dokazać daw.: tu: sprawić. + 1 inne znaczenie „Lecz nie dokaże” Iliada to słowo w 2 lekturach →
dokonać starop., daw.: dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). + 2 inne znaczenia „Czas, byś go podniósł, Boże, lub gromem dokonał.” Kordian to słowo w 3 lekturach →
dokonano: łac. zwrot: peractum est! „Wówczas, wśród okrzyków: „Dokonano!" — posługacze uprzątnęli trupy, pacholęta zaś zagrabiły krwawe ślady na arenie i potrząsnęły ją listkami szafranu.” Quo vadis
dokonywa: dziś popr.: dokonuje. „Krzysia instynktem niewieścim odgadła natychmiast, że w panu Michale dokonywa się jakaś przemiana.” Pan Wołodyjowski
doktór: dziś popr.: doktor. „Na przykład robotnik czy doktór, czy urzędnik — każdy za pracę dostaje pieniądze.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
doktryner: wyznawca jakiejś teorii, w jej stosowaniu nieliczący się z rzeczywistością, jednostronny i ciasny. „Wziąść starego doktrynera — precz; w jedną drogę z nimi!” Nie-Boska komedia
dokumenta: dziś popr. forma: dokumenty. „Sam czytał raporty jenerałów, sam rozstrzygał wątpliwe kwestie, a jego adiutanci brali z ministerium wojny potrzebne dokumenta.” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →
dół poboczny: pułapka z przynętą, wykopany na poboczu, w ostępie. „Postrzegł ścierwo, chciał dostać i wpadł w dół poboczny.” Bajki i przypowieści
dolać wody do parowozu: w piecu wewnątrz lokomotywy parowej palił się węgiel, podgrzewał wielki kocioł wody, a woda pod postacią pary wylatywała na zewnątrz, poruszając koła lokomotywy. Zapasy wody uzupełniano podczas postojów, dlatego na niektórych stacjach kolejowych do dziś stoją wieże wodne, z których dzięki różnicy wysokości przelewano wodę do zbiornika lokomotywy za pomocą wielkiego kranu zwanego żurawiem wodnym. „Zatrzymywali się na dużych stacjach, kiedy trzeba było dolać wody do parowozu.” Król Maciuś Pierwszy
dolce wł., muz.: słodko. „Kiedy zaśpiewa — dolce, lento” Kwiaty polskie
doległość daw.: cierpienie, dolegliwość. „Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległości,” Pieśni
Dolet, Étienne 1509–1546: drukarz i pisarz fr. okresu Odrodzenia, stracony za postępowe poglądy na placu Maubert, gdzie od 1887 r. stoi jego pomnik. „Doleta, na placu Maubert, już o godzinie szóstej rano, i robotnikom dążącym do fabryk sprzedają torebki z wytrząśniętym tytoniem po 10 centymów sztuka.” Ludzie bezdomni
doletni daw.: taki, który „doszedł do lat", we właściwym wieku, dorosły. „Pomyślał przy tym, że jeśli pan Mikołaj z Długolasu ma doletniego syna, to tam kiedyś wyzwie go na walkę pieszą lub konną, byle za skrzata nie darować.” Krzyżacy
Dołgoruki: własc. Dołgorukow, Jurij Aleksiejewicz (1602–1682), kniaź rosyjski, bojar i wojewoda. Dowodził wojskami rosyjskimi w wojnie polsko-rosyjskiej 1654–1667, w 1658 zajął Wilno, w 1670 r. wsławił się także stłumieniem powstania Stieńki Razina (ok. 1630–1671), atamana Kozaków dońskich. Zamordowany podczas powstania strzelców w 1682 r. „Lecz piorunujące zwycięstwo Czarnieckiego i Sapiehy nad Chowańskim i Dołgorukim, a hetmanów koronnych nad Szeremetem ukończyły ją wkrótce.” Potop
Dolina Józefata: miejsce boskiego Sądu Ostatecznego. „Już chyba i na Dolinie Józefata większego tłoku nie będzie.” Ogniem i mieczem
Dolina Szwajcarska: przy Alejach Ujazdowskich (istniała do roku 1945). Znajdował się w niej ogródek koncertowy i restauracyjny, ze ślizgawką w zimie. Mieścił się tu także pałacyk Warszawskiego Towarzystwa Łyżwiarskiego. 22 czerwca 1878 odbyła się w Dolinie Szwajcarskiej wielka zabawa maskaradowa z loterią na cel dobroczynny. „Jeszcze z kwadrans posiedzieli we troje, rozmawiając o niedawnej zabawie w Dolinie Szwajcarskiej na cel dobroczynny, o przybyciu Rossiego i o wyjeździe do Paryża.” Lalka
doliniec: dolina. „Tam na zielonym dąb szumi dolińcu,” Napój cienisty
dolor łac.: smutek, nieszczęście. „— Waszmość się nie dziw moim śluzom — rzekł wreszcie Charłamp — bo jeśli waści na samą wieść tylko o przygodzie dolor nieznośnie serce ściska, cóż dopiero mnie, którym patrzył i na jej konanie, i na jego boleść przechodzącą miarę przyrodzoną.” Pan Wołodyjowski
Dolores, Wenecja: tytuły walców: Dolorès (1880), autorstwa Émile Waldteufela, oraz zapewne Na lagunach , z operetki Johanna Straussa Noc w Wenecji (1883) albo też Piękna Wenecja (1862) Edwarda Macka. „…kim wzruszeniem, niepewne dźwięki nigdy niestrojonego, długiego, żółtego fortepianu ze złotą firmą „Zakrzewski" — Dolores, Wenecja — jej śpiew: Lorsque tout est fini, quand se meurt vo-o-otre beau rêve...…” Granica
dołów smołowcowych: zagłębień wypełnionych naturalnym asfaltem, często występujących w okolicach złóż ropy naftowej. „I wyszedł król Sedomu, i król Amory, i król Admy, i król Cebojimu, i król Bela, czyli Coaru, i uszykowali się do boju z nimi w dolinie Siddim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dom: w znaczeniu: 'członkowie jego domu', zob. Raszi do 12:17. „I będzie, gdy ujrzą cię Micryjczycy, powiedzą wtedy: żona to jego, — i zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
dóm: dziś popr.: dom. „Przed dóm Angielki dworska zajeżdża kareta;” Kordian
dom Karasia: pałac z XVIII w. między ul. Oboźną i Kopernika, na rogu Krakowskiego Przedmieścia (rozebrany w 1913 r.) „…ńca nieruchomy Kopernik, z nieruchomym globusem w ręku, odwrócił się tyłem do słońca, które na dzień wychodziło spoza domu Karasia, wznosiło się nad pałac Towarzystwa Przyjaciół Nauk i kryło się za dom Zamoyskich jakby na przekór aforyzmowi: „Wstrzymał słońce,…” Lalka
dom Łęckich: wg S. Godlewskiego prawdopodobnie opisuje tu Prus dom, przy ul. Kruczej 26, który podobnie jak prawie cała ulica uległ zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego. Na odbudowanej obecnie ulicy Kruczej mieszczą się głównie gmachy urzędów i instytucji. „Szczęściem słyszał, że dom Łęckich znajduje się gdzieś w okolicach Alei Jerozolimskiej; pomimo to upłynęło kilka minut, nim odszukał ulicę i numer.” Lalka
dom Rezlera właściwie Roeslera: dom przechodni z Krakowskiego Przedmieścia na ul. Senatorską; wybudowany w w. XVIII; znajdowała się w nim stara restauracja. (Zniszczony w czasie wojny, obecnie Krakowskie Przedmieście nr 79). „Przez dom Rezlera (który przypomina mu onegdajszą pijatykę!) i część Senatorskiej pan Ignacy dostaje się na Miodową.” Lalka
Dom Zamoyskich: przy ul. Nowy Świat 69, zbudowany przez Andrzeja Zamoyskiego w latach 1839–1846, zajęty przez władze wojskowe od r. 1863 (zniszczony w czasie ostatniej wojny, obecnie zrekonstruowany). „…ca, które na dzień wychodziło spoza domu Karasia, wznosiło się nad pałac Towarzystwa Przyjaciół Nauk i kryło się za dom Zamoyskich jakby na przekór aforyzmowi: „Wstrzymał słońce, wzruszył ziemię.” Wokulski, który w tym właśnie kierunku wyglądał ze swego balkon…” Lalka
doma daw.: w domu. „Które zbyt rade, że panują doma,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
Domarat z Kobylan 1380–1440: uczestnik bitwy pod Grunwaldem, od 1428 marszałek nadworny koronny. „Na to podnieśli się groźni rycerze: Marcin z Wrocimowic, herbu Półkoza, Florian z Korytnicy, Bartosz z Wodzinka, Domarat z Kobylan, Powała z Taczewa, Paszko Złodziej z Biskupic, Zyndram z Maszkowic, Jaksa z Targowiska, Krzon z Kozichgłów, Zygmunt z Bobowy i St…” Krzyżacy
dombaza: niewielki statek używany najczęściej do przewożenia towarów. „Tymczasem bajdak albo dombazę i przewoźników dla waci przygotuję, którzy cię do Kudaku zawiozą.” Ogniem i mieczem
Domicjusz Korbulon: wódz rzymski w I w. n.e. Za panowania cesarza Klaudiusza dowodził wojskami w walkach z plemionami germańskimi, a w 55 r. n.e. został mianowany przez Nerona naczelnym wodzem wojsk na wschodzie, gdzie rozpoczął wieloletnią, ale zwycięską wojnę z Partami o Armenię. W 67 r. Neron, zaniepokojony jego wzrastającą popularnością, zmusił go do popełnienia samobójstwa. „Młody służył obecnie pod Korbulonem przeciw Partom i po ukończonej wojnie wracał do miasta.” Quo vadis
Domicyjana: Domicjana; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „A gdy je ścinał miecz Domicyjana,” Boska Komedia
domie: dziś popr. forma Msc. lp: domu. „Ogień przestraszył was jak gołąbki śpiące, aleście zasypiały w domie pożaru i ciałka wasze już więdły.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
domieściż starop., daw.: doprowadź do miejsca. + 1 inne znaczenie „Domieściż twe dzieci,” Bogurodzica to słowo w 2 lekturach →
domik: zamiast domek. Mówi to jakiś szlachcic litewski. W jego wypowiedziach odzwierciedlają się pewne cechy dialektu kresowego, będące wynikiem oddziaływania języka rosyjskiego („domik", nadużywanie zaimka osobowego). „Już trzy lata, mówię tobie, chcę kupić niewielki domik, ot taki sobie za sto, za dwieście tysięcy, na stare lata, ale nie śpieszę się.” Lalka
domina łac.: pani. „I teraz oto dziękując jej za opiekę nad Winicjuszem wtrącał jakby mimo woli wyraz: „domina", który nigdy nie przychodził mu na myśl, gdy na przykład rozmawiał z Kalwią Kryspinillą, ze Skrybonią, z Walerią, Soliną i innymi niewiastami z wielkiego świata.” Quo vadis
Domine, non sum dignus łac.: Panie, nie jestem godzien. „W izbie słychać było teraz tylko uroczysty głos księdza Wyszońka: Domine, non sum dignus — a wraz z nim trzaskania skier w ognisku i świerszcze grające zawzięcie, a jakoś żałośnie w szparach komina.” Krzyżacy
Dominus vobiscum łac.: Pan z wami. „Lecz ksiądz także był wzruszony i gdy pierwszy raz zwrócił się do ludu mówiąc: Dominus vobiscum!” Potop
domowe statki daw.: sprzęty domowe. „Inne siedziały na zagonach pieląc warzywo, inne jeszcze szły z wiadrami wody na ramionach albo w wielkich fartuchach niosły dzikie zielsko, albo przed domami myły domowe statki, albo po grzędach rwały do koszów liście sałaty, lebiody, buraków.” Nad Niemnem
domowi: domownicy. „Domowi jego strażą, gość nieprzyjacielem.” Dziady, część III
domowina gw.: trumna. „— Jeno mu domowiny nie żałuj, niechta chudziak rozeprze się choćby po śmierci — powiedział Jambroż smutnie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
domus transitoria łac.: dom przechodni, nazwa pałacu Nerona. „A jeśli chodzi o ruinę jakiegoś tak wielkiego, jak na przykład domus transitoria, to czy opłaci się nam składać ofiary, by tę ruinę odwrócić?” Quo vadis

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.