Litera Z

1441 słów, strona 3 z 6.

zapusty daw.

karnawał; czas po święcie Bożego Narodzenia (25 grudnia), a przed Wielkim Postem, stanowiącym okres obejmujący 40 dni przed świętem Wielkanocy (termin Wielkanocy jest zmienny i wypada w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca). + 2 inne znaczenia „— I wiela to weselisk odprawi się w zapusty!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

zapuszczony tu daw.

opuszczony, przymknięty; zapuścić powieki (daw.) — opuścić powieki, przymknąć oczy. „Rzadko odzywał się i równie rzadko spoglądał na ludzi spod zapuszczonych powiek.” Faraon

zapytać się reg.

zapytać. „— wzruszony zapytał się Maciuś.” Król Maciuś Pierwszy

zapytałem się jej

«Zmienił porządek zdarzeń, bo wszak najpierw dał [jej podarki] a potem zadawał pytania, po to by nie złapali go za słowa mówiąc: jakże mogłeś dać jej [kosztowności], gdy ciągle nie wiedziałeś kim jest?» , zob. Raszi do 24:47. „I piłem, a i wielbłądy napoiła.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zapytamy się

czy chce ona odroczyć wyjazd, czy jechać od razu, zob. Raszbam do 24:57. «Stąd [wniosek], że nie wydaje się kobiety za mąż bez jej zgody», zob. Raszi do 24:57. „I rzekł do nich: „Nie zatrzymujcie mnie, skoro Wiekuisty poszczęścił drodze mojej; puśćcie mnie, abym poszedł do pana mojego".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Żar-Ptak

ognisty ptak, często spotykany w baśniach rosyjskich „Huczał kościół, aż mury się trzęsły, śpiewały serca wszystkie i gardziele, a te głosy płomienne i ogniem nabrzmiałe niby Żar-Ptaki rwały się z krzykiem wesela ogromnym, kołowały pod sklepieniami, kiejby poślepłe w upale, i w noc wiośnianą płynęły, na słońca si…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zara gw.

dziś popr.: zaraz. + 1 inne znaczenie „pojadę do Malborga i zara zapowiedź Lichtensteinowi poślę.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

Zaragoza hiszp.

Saragossa. „Zupełnie jak Zaragoza: już zdobyta, już wzięta, już na niej łyka.” Popioły

zaraz starop.

hebr. כַּיּוֹם ( kajom ) dosł. ‘jak dzień’. W znaczeniu «jak dzień jest jasny, tak sprzedaj mi pierworództwo poprzez oczywistą, [niepodważalną] sprzedaż», zob. Raszi do 25:31. + 1 inne znaczenie „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →

Zaraz by w bagnie skąpał się ten plucha ...

nie dziw więc, że Prusacy i pobratymcy ich Litwini czuli wieczną ku Niemcom nienawiść, która stała się wrodzoną prawie ich charakterowi. Za czasów pogańskich, a nawet po przyjęciu chrześcijaństwa, kiedy grzebano Litwina albo Prusaka, płaczkowie śpiewali nad nim: Idź nieboże z nędzy tego świata na lepszy, gdzie drapieżni Niemcy tobie panować nie będą, ale ty im ; o czem świadczą Bielski i Stryjkowski. Dotąd w głębokiej Litwie, pod panowaniem pruskim, nazwać wieśniaka Niemcem jest to zelżyć go najsromotniej. „Zaraz by w bagnie skąpał się ten plucha,” Grażyna

Zaraz do czoła sięgnąłem palcami

Pozbycie się jakiej bądź złej skłonności nie objawia się jako wypadek wyraźny i określony, ale raczej jest skutkiem długiej rozwagi, wewnętrznej walki; aż na koniec tajemniczym tryumfem dobrej woli, niewyraźnie jak noc do porannego zmroku, a zmrok do dziennego światła, na jaw wychodzi. Dlatego poeta nie uważa, że pierwsze P za powiewem anielskiego skrzydła zniknęło. „Zaraz do czoła sięgnąłem palcami,” Boska Komedia

Zaraz mu służyć będę

daw. forma grzecznościowa o znaczeniu: „Wrócę do pana za chwilę". „Zaraz mu służyć będę.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

Zarazem was poznał

daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: zaraz was poznałem. „— Zarazem was poznał.” Ludzie bezdomni

żardiniera z fr.

ozdobna podstawka lub stolik z zagłębieniem na rośliny doniczkowe. „…mi, wielkimi jak parasole, z naftowych przerobione na elektryczne, czarne toczone słupy, haftowane i malowane parawany, żardiniery dźwigające olbrzymie filodendrony i fikusy, obrazy w grubych ramach złoconych, pochodzące ze starych losowań Zachęty — to wszystk…” Granica

żardinierka z fr.

ozdobna stojąca półka pokojowa na kwiaty doniczkowe. „W rogu saloniku obok żardinierki stało pianino i znowu na nim zadziwiająco piękne sprzęciki i fotografie w wykwintnych stojących ramkach z pluszu i połyskującej blachy.” Syzyfowe prace

żardynierka

podstawka lub kosz na kwiaty. „Zapalił jedną lampę, z głównego okna wydobył przy pomocy Kazimierza żardynierkę i dwa wazony saskie a na ich miejsce ustawił wazony japońskie i starorzymski stolik.” Lalka

zaręczenie daw.

obietnica. „Majętniejsi dają zaręczenie na pewną sumę dla swego dziecka stosownie do stanu i zamożności, staje się ona własnością dziecka i bywa z jak największą oszczędnością i sprawiedliwością zawiadywana.” Podróże Guliwera

żargon

jidisz; język europejskiej diaspory żydowskiej. „— Nie ma obawy — wtrącił Wokulski — Większość naszych wspólników ma zwyczaj rozmawiać na sesjach po francusku i językowi nic się nie stało, więc chyba nie zaszkodzi mu kilka frazesów w żargonie.” Lalka

zarizaw ukr.

zarżnąłem. „Ataman Wowk, dawny młynarz w Nestewarze, krzyczał: „Ja kniazia Czetwertyńskoho, moho pana, zarizaw!".” Ogniem i mieczem

żarłoctwo daw.

żarłoczność. „Wszystkiego mi dostarczali tak szybko, jak nadążyć mogli, z przyczyny mojej ogromności i niesłychanego żarłoctwa pokazując wielkie podziwienie.” Podróże Guliwera

żarłoczne Teutony

Tym szyderczym przydomkiem poeta przygania Niemcom, którzy w średnich wiekach często swoimi wojskami grasując po Włoszech, dali się we znaki miast i wsi mieszkańcom swą żarłocznością. „W kraju, gdzie żyją żarłoczne Teutony,” Boska Komedia

żarna przestarz.

urządzenie do mielenia ziarna, składające się z dwu okrągłych płaskich kamieni. Te skojarzenia byłyby znamienne dla Lucjana Rydla jako autora Zaczarowanego koła , gdzie motyw młyna odgrywa znaczną rolę. + 3 inne znaczenia „A gdzie żarna w chałupie znajdą, tam chłopa skatują, dobytek zagarną, ba!” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

zarno gw.

zaraz, od razu. „a granula zarno się jęła pokładać, a porykiwać, a stękać, żem do chałupy przygnał...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →

Żarnów

polskie miasto położone w województwie łódzkim, w powiecie opoczyńskim. „Ja nie wiem o niczym i jutro z rana jadę do Żarnowa na cały dzień!” Chłopi, Część czwarta - Lato

żarny

żarna; kamienie do ucierania ziaren na mąkę. + 1 inne znaczenie „Wyście bo to żarnych świc” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →

zaroiły się chłopcy zaczęły

dziś popr.: zaroili się, zaczęli; zaroili się tu: poruszyli się. „Zaroiły się chłopcy w słomie i oczy przecierać zaczęły, szepcąc sennym głosem:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zaros gw.

zaraz. „Zaros, juści racje mos,” Wesele

zarość daw.

zarosnąć. „Lada parów potrafi, śniąc, kwiatami zarość!” Napój cienisty

zaroz gw.

zaraz. „O, zaroz będzie latarka,” Wesele

zaroz bedom gw.

zaraz będą. „zaroz bedom cepiny,” Wesele

Zarpath hebr.

Sarepta, miasto fenickie na wybrzeżu Morza Śródziemnego, w połowie drogi pomiędzy Sydonem i Tyrem, dziś Sarafand w Libanie. „— Ja życzę twojej żonie i dzieciom, i cieniom twoich ojców, ażebyś ty o nich tyle dbał, ile ja o każdy okręt fenicki, o każdy kamień Tyru, Sydonu, a nawet Zarpath i Achsibu...” Faraon

żartki daw., daw. a. reg.

chyży, żwawy, prędki. + 1 inne znaczenie „Nieprawda, koń mój żartki?” Kordian to słowo w 2 lekturach →

żartko daw.

szybko. „Szedł nasz okręt północnym wiatrem żartko gnany” Odyseja

zarucko gw.

zaraz. „że zarucko kur zapieje,” Wesele

Zarudzki, Iwan Martynowicz zm. 1614

ataman kozacki, pojął za żonę Marynę Mniszchówną, żonę Dymitra Samozwańca, przeciwnik dynastii Romanowów. „A potrafiłby ty, jak jaki kniaź Zarudzki,” Noc listopadowa

zarza starop.

zorza. „Twoje nadobne lice jest podobne zarzy,” Pieśni

zarzewie daw.

tu: żarzące się węgle. + 1 inne znaczenie „— Mnie to się jeno spodobają takie historie o królach, o smokach albo i o strachach, co to jak się o nich słucha, to jaże mrówki człowieka obłażą i jakby zarzewia nasuł do piersi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

żarzewie daw.

namiętność, zapał. „Nigdy cudniej nie wyróżniały się śnieżne skronie od płonących cichym żarzewiem rumieńców lica.” Popioły

zarzucać

tu: zasypywać. „Zarzuca rów, okopy zwala” Iliada

zarzutka daw.

narzutka, okrycie zarzucane na ramiona. „Cieniutka jedwabna pończoszka, suknia ozdobna, zarzutka z cennych koronek, piękny trzewiczek, świeża wstążka we włosach nie upiększą kobiety brzydkiej, lecz podnoszą urodę pięknej.” Trzej muszkieterowie

żarzyć

tu: rozpalać na nowo. „I nowy ogień w sercach wojowników żarzy;” Iliada

zasada formowa

principium formale ; zasada w języku scholastyki średniowiecznej, według której kształcą się formy. „Ciałach owocem ich zasad formowych;” Boska Komedia

zasadzić się daw.

zaczaić się. „Ale kat, który jako mówiłem, wszystko uczyni, jeno krzywdy wyrządzonej dziewce przenieść nie może, już przedtem się na schodach zasadził...” Krzyżacy

zaśby gw.

skądże.

zaściągnięty

dziś popr.: zaciągnięty. „…ewać — ale widocznie i ta nadzieja taiła się w dziewczynie, gdyż przybywała nie tak jak niegdyś za dawnych czasów, w zaściągniętej tasiemką koszulinie, w kożuszku wełną do góry i z liśćmi w powichrzonych włosach, ale z pięknie splecionym warkoczem i z piersią…” Krzyżacy

zaścianek

Nazywają w Litwie okolicą lub zaściankiem osadę szlachecką, dla różnicy od właściwych wsi, czyli siół: osad wiejskich.

zasekwestrować

sądownie zająć majątek w celu zapewnienia roszczeń. „Bezpieczeństwa, bo w jednych Kiejdanch nic ci nie grozi, a tu stanie załoga książęca, która będzie substancji waścinej strzegła jak oka w głowie od wszelkiej swawoli żołnierskiej, i jeżeli jedne widły zginą, to mi waść zasekwestruj całą fortunę.” Potop

zasekwestrowano

skonfiskowano. „Gospodarz, krawczyna „rodem z Warszawy", ani myślał trzymać ich w swej izbie, gdy się dowiedział, że im czemodan zasekwestrowano.” Przedwiośnie

zasęp

smutek. „Co umarłym z tego, kiedy żyjącym w zasępie życie ubiega?” Nad Niemnem

zasiadł w prawie takim

podlega takiemu prawu. „Człowiek, urodziwszy sie, zasiadł w prawie takim,” Treny

zasie

dziś popr.: zaś. „Hej, jeszcze za czasów wojny Grzymalitczyków z Nałęczami spalili nam do cna nasz Bogdaniec, tak że jeno dom stary ostał, a co było, pobrali, służebni zasie uciekli.” Krzyżacy

zasię daw., gw., przest.

zaś, natomiast. + 1 inne znaczenie „A cienie zasię z drugiej były strony,” Boska Komedia to słowo w 6 lekturach →

zasie a. zasię daw.

zaś, natomiast. „Mgły się zakolebały z nagła, wzdęły i ruchający ciężko, niby wody roztopów wiosennych, biły w czarne pola albo zasie, kieby dymy kadzielne, wionęły sinym przędziwem ku niebu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zasiekać daw.

tu: zabić zwierzę np. szablą. „Jak nie ma tłuste być, kiedy w każdej chałupie od rana do nocy warzą a kraszą, a solą, a zasiekują jakby na Wielkanoc, a siędzie tam chłop do miski z rana, to nie wstanie od niej aże do południa, by się do drugiej przysiąść.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zasieli

dziś popr.: zasiali. „— Widzę, że moi wrogowie w duszy twej zasieli nieufność; cokolwiek bym więc powiedział, nie trafi do przekonania twego.” Faraon

zasiewku niepochybna wiara

pewna wiara w to, co wyrośnie po zasianiu. „I zasiewku mojego niepochybna wiara” Pieśni

zasilać się

tu: posilać się, jeść. „Potem się każdy ucztą gotową zasila;” Iliada

zaskoczyć

tu: przeciąć drogę. „Z jednym Skirwoiłło poszedł w głąb kraju na spotkanie owych rycerzy prowadzących posiłki do Gotteswerder, drugi powiódł Zbyszko wstecz ku wyspie, aby zaskoczyć ludziom zamkowym, którzy naprzeciw tamtym wyjść chcieli.” Krzyżacy

zaskoczym im daw.

przetniemy im drogę. „Zaskoczym im.” Krzyżacy

Zasław

nazwa miejscowości fikcyjnej nie mającej nic wspólnego z rzeczywistym Zasławiem na Ukrainie. + 1 inne znaczenie „— W Zasławiu, gdzie mieszkał od powrotu z emigracji.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

Zasławek

nazwa fikcyjna. „— Zasławek!...” Lalka

Zasławski-Ostrogski, Władysław Dominik 1618–1656

książę, koniuszy wielki koronny, regimentarz wojsk koronnych. „Jestem Zenobi Abdank, herbu Abdank z krzyżykiem, szlachcic z województwa kijowskiego, osiadły i pułkownik kozackiej chorągwi księcia Dominika Zasławskiego.” Ogniem i mieczem

zaśle

wyśle. „Mnie niechaj zaśle w pogańskie narody” Pieśni

Zasłona lekka, przejrzysz w jej przeźroczy

Myśl ukryta pod zasłoną prawdy jest następna: Nie światło, ale nocna ciemność grozi nam niebezpieczeństwem; ponieważ zakrywa przed nami wroga i nam pod fałszywym go obrazem przedstawia. W ciemności pokazuje się nam wąż kusiciel, który, jeślibyśmy go w dzień biały widzieli, obudziłby tylko w nas wstręt i grozę. Ale i w nocy nie może on nam szkodzić, jeśli sami uznamy, że jesteśmy w ciemności; jeśli z wierzącą i pełną nadziei duszą oczekujemy przyjścia nowego światła z myślą wzniesioną do nieba. Z wysokości nieba widzimy zstępujących do nas aniołów stróżów, których blasku oko nie znosi, lecz których moc tajemnicza zemdloną duszę podnosi i umacnia. Dostrzegamy w ich ręku miecz sprawiedliwości, przeznaczony bronić dobrych, a złych karać. A w chwili, kiedy w świadomości błędów naszych przerażeni jesteśmy nim, ten pokazuje nam nadłamane ostrze miłosierdzia, które wobec szczerego usiłowania przyszłej poprawy wszystkie przeszłe błędy nam przebacza. „Zasłona lekka, przejrzysz w jej przeźroczy.” Boska Komedia

zasłoniony daw.

dziś popr. forma: zasłonięty. „Beatrycze, jeszcze zasłoniona, mówi o Dantego miłości ku niej i sprzeniewierzeniu się jej: główna myśl Boskiej komedii, analogicznie do pieśni II Piekła.)” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →

zasługa

tu: pensja, zarobek. „— Mówił ta dzieńszczyk, że tam niby ten doktor Stogowski będzie brał lepszą zasługę.” Syzyfowe prace

zasługą pobożności jedna wyżej od nas stoi

Św. Klara z zakonu franciszkanek, do którego należała Pikarda. „Jedna tu w niebie wyżej od nas stoi,” Boska Komedia

zasmęcony

zasmucony (por. smętek : smutek). „Jakożem ja dziś po was wielce zasmęcony.” Treny

zaśmiernie starop.

pokornie. „Jeszcze był nie prześpiał zaśmiernie,” Bogurodzica

Zaspokoiłem twe pierwsze pytanie

Pierwsze było pytanie, jak wiemy z pieśni poprzedniej: kim jest ten błogosławiony, na które Justynian odpowiedział. Teraz poeta chce z ust błogosławionego usłyszeć historyczną wiadomość o początku, rozwoju i ustaleniu świętego państwa rzymskiego, którego godłem jest orzeł. „Zaspokoiłem twe pierwsze pytanie,” Boska Komedia

zasromać daw.

zawstydzić. „— Gdybym na ten przykład w bitwie z tyłu na niego natarł, a nie zawołał, by się obrócił, jużci bym hańbę na się ściągnął, ale czasu pokoju rozumem na hak nieprzyjaciela przywieść: tego się żaden prawy rycerz nie zasroma.” Krzyżacy

zasromany daw.

zawstydzony. „Szedłem, spuściwszy oczy zasromane,” Boska Komedia

zastalać przen.

zatwardzać, zakamieniać. „Już zastaliło się serce.” Popioły

zastanowić się daw.

zatrzymać się; stanąć. „Wybiega przez drzwi weselne, przeciskając się przez gromadę znieruchomioną; — słychać tupot jego kroków w sieni — to raz się zastanowi, to dalej biegnie; ...w trop za nim kołysze się Chochoł, szeleszcząc słomą po potrącanych ludziach.” Wesele

zastawić się

tu: obronić się, zabezpieczyć się. „— Trudno to będzie, dwór ma długie ręce i wszędzie poradzi się zastawić.” Chłopi, Część druga - Zima

zastawuje

dziś: zastawia. „Tam w końcu pająk sidła zastawuje musze.” Kordian

zastęp święty Drugi

Zastęp aniołów, który nie upadł, a zatem zbawienia przez krew i mękę Chrystusową nie potrzebował. Zastęp ten ciągle latający ogląda Boga i śpiewa pieśń jego chwały. „Drugi, co widzi, latając, i śpiewa” Boska Komedia

zastępy

hebr. צָבַא ( cawa ): 'armia, zastępy czyli odziały zorganizowane, aby prowadzić wojnę lub służyć'. Tu w znaczeniu: całe dzieło stworzenia, działające według stworzonych dla niego reguł.

zastrzegł

u Cylkowa: zaklął , korekta ze względu na niefortunną zbitkę „co by zaklął kto Wiekuistemu". „gdyby zaś wykupionym nie zostało” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zasuć gw.

zasypać, pokryć. „Wkrótce ognie w służebnych izbach zasuły się popiołem na trzonach i pogasły, aż wreszcie uczyniło się całkiem cicho w leśnym dworze i tylko psy szczekały od czasu do czasu na wilki w stronę boru.” Krzyżacy

zasumować się daw.

zamyślić się, zasmucić się. „Pochylił głowę zasumowany Skrobek, westchnął ciężko, do chaty wchodzi.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zasuwkę zasunęła szarpnąwszy rzemieniem

drzwi zamykano wówczas przesuwając rygiel przy pomocy rzemienia, a na jego końcu zawiązując węzeł. „Zasuwkę zasunęła szarpnąwszy rzemieniem.” Odyseja

zaświarczyć gw.

zaświadczyć; potwierdzić. „Niech cała wieś powie, niech matka zaświarczy!” Chłopi, Część czwarta - Lato

zaszczepić daw.

tu: zamknąć. „To mówiąc, okno przymknięte zaszczepił,” Grażyna to słowo w 2 lekturach →

zaszczyciem

dziś popr.: zaszczycimy. „Walczcie więc, bo zwycięstwem pewnym się zaszczyciem.” Iliada

zaszczyt

powaga, szacunek. + 1 inne znaczenie „Nie miałyby zaszczytu.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

zaszedł

hebr. rdzeń נָטָה ( nata ): ‘rozciągnąć, pochylić, skłonić ku, skręcić ku czemuś, rozpostrzeć [namiot]’. Tu w znaczeniu: «odwrócił się od swoich braci [...], bracia pozbawili go jego przywódczej pozycji, gdy ujrzeli cierpienie swego ojca. Powiedzieli: ty nam powiedziałeś, żebyśmy sprzedali [Josefa], gdybyś kazał nam go zwrócić też byśmy cię posłuchali!», zob. Raszi do 38:1.

zaszło było słońce

słońce zaszło nagle, szybciej niż można było się spodziewać, dlatego Jakub tam zanocował, zob. Raszi do 28:11. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zaszturmować

wedrzeć się siłą; tu: opowiedzieć to, czego ktoś nie chce słuchać. „I ścierp, że jeszcze raz zaszturmujemy” Hamlet

zataczać gw.

tu: wnosić. „— zarządziła stara, wraz zataczając statki z Jagusią.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zataczać i odprzodkowywać armaty

ustawiać działa na pozycjach i odtykać lufy, zaślepione na czas transportu. „Na koniec ujrzano tłumy jazdy szwedzkiej pancernej, biegnące kłusem na skrzydła; zataczano i odprzodkowywano na gwałt armaty.” Potop

zatajać

ukrywać. „Znów zataja w skrzyni” Napój cienisty

zatajony daw.

przyczajony, ukryty. „Wsie, jako mówił Sanderus, sami Niemcy popalili, a baby z dziećmi w głębiach borowych zatajone.” Krzyżacy

zatarga

dziś popr.: zatarg. „I Atryd żonę weźmie krom wszelkiej zatargi».” Iliada

zatętniały

dziś popr.: zatętniły. „Znowu zadźwięczał dzwonek jeden, drugi, dziesiąty, cały rój, znowu trzasnęły baty, zatętniały kopyta i kulig pocwałował dalej.” Placówka

zatkwiony

dziś popr.: utkwiony. „Zatkwiony ostrzem w czub komina,” Szewczyk

zatlonego

zapalonego, tlącego się. „Są one na kształt prochu zatlonego,” Romeo i Julia

zatlony daw.

podpalony, tlący się. „Wraz ozwał się szczęk krzesiwa o krzemień, iskry poczęły się sypać i przy ich migotliwym blasku ujrzał Zbyszko białe czoło, ciemne brwi i wysunięte naprzód usta dziewczyny, które dmuchały w zatloną hubkę.” Krzyżacy

zatłumiać

dziś popr.: przytłumiać, tłumić. „Strach tak potężnie głos we mnie zatłumiał,” Boska Komedia

zatoka daw.

zakręt. „Wąwóz ciemnymi wiedzie ich zatoki,” Grażyna

Zatoka Arabska łac. Sinus Arabicus

historyczna nazwa Morza Czerwonego, rozciągającego się pomiędzy północną Afryką a Płw. Arabskim, stanowiącego część Oceanu Indyjskiego. „Nie myślał nawet o niebezpieczeństwach, jakie przedstawiała Zatoka Arabska, o której starożytni historycy opowiadali z przerażeniem.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Zatoka Sebenicka

ujście do Morza Śródziemnego jednego z ramion Nilu, nazwanego od gr. nazwy miasta Sebennytos, stolicy 12. nomu Dolnego Egiptu. „Następca tronu w połowie miesiąca Misori (początek czerwca) zbierze dziesięć pułków rozlokowanych wzdłuż linii, która łączy miasto Memfis z miastem Pi-Uto leżącym w Zatoce Sebenickiej.” Faraon

zatopiony zielenią

dziś raczej: zatopiony w zieleni. „Na tym miejscu, już bliskim ogrodzenia, cmentarz jest cały zatopiony zielenią, groby leżą jak krótkie zagonki granatowych albo żółtych bratków.” Medaliony

zatraceny z czes.

zatraceni, skazani na potępienie (przekleństwo). „— Zatraceny...” Krzyżacy

zatroszczył się tym dawnym kłopotem

dziś popr.: zatroskał się (...). „Albo była za duża temperatura, albo za silny płyn — zatroszczył się jeszcze tym dawnym kłopotem.” Medaliony

zatrwożony

przestraszony. „— spytała zatrwożona Zobeida, gdy Ali-Baba skończył swe opowiadanie.” Klechdy sezamowe

zatrwożył

hebr. חָרַד ( charad ): ‘drżeć, lękać się’. Midrasz uczy, że Icchak zadrżał, gdyż ujrzał otwierającą się pod Esawem Gehennę, zob. Raszi do 27:33. „I odpowiedział: „Jam syn twój, pierworodny twój, Esaw".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zatrzymał mię strumień

Strumień, który tu płynie, jak się dowiemy w następnych pieśniach, jest to Lete, według starożytnej mitologii, woda niepamięci. Ziemska szczęśliwość, zawarowana oczyszczeniem duszy ze zmaz grzechowych, wtedy tylko będzie zupełną, kiedy dręczące nas przypomnienie uprzednich grzechów z duszy naszej wygładzim. „Nie mógł iść dalej, zatrzymał mię strumień,” Boska Komedia

zatyć

roztyć się, utyć. „«Zatyli na twym, Florencyjo, chlebie” Boska Komedia

zatym

na to; na te słowa; po tych słowach. „Zatym wstał Aleksander i tak mówić począł:” Odprawa posłów greckich

zaufał

«Nie poprosił o żaden znak w tej sprawie», zob. Raszi do 15:6. „Ale oto słowo Wiekuistego doszło go, mówiąc: „Nie odziedziczy po tobie ten, a tylko [ten], który wyjdzie z łona twojego, ten odziedziczy po tobie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zaufany

tu: zadufany, mający bezgraniczne zaufanie. „Zaufana tym pszczoła, że dotkliwie kąsa,” Bajki i przypowieści

zaunywno ros.

smętnie, płaczliwie. „…lub w nerwowy niepokój, a poczciwy maszynista ćmił swego papierosika siedząc na stopniach maszyny, patrzał w przestwór i zaunywno pośpiewywał jednę z pięknych piosenek ludowych.…” Przedwiośnie

zausznice

tu: kolczyki. „W słońcu migotały złocenia lektyk, białe i różnobarwne suknie, pióra, zausznice, klejnoty, stal toporów.” Quo vadis

zausznik przestarz.

powiernik i osoba dostarczająca informacji. + 2 inne znaczenia „Albo jakiego zausznika, który chwalił konia swego mecenasa, aby go od niego wyłudzić?” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

zawada daw.

przeszkoda, przeciwność. „Wszystkie zawady” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zawakować daw.

o stanowisku pracy: zostać zwolnionym. + 1 inne znaczenie „Zawakowało tedy miejsce latarnika, które trzeba było jak najprędzej obsadzić, ponieważ latarnia niemałe ma znaczenie tak dla ruchu miejscowego, jak i dla okrętów idących z New Yorku do Panamy.” Latarnik to słowo w 2 lekturach →

zawarła

zamknęła. „Na tortur kleszczach, to oczy zawarła;” Balladyna

zawarować daw.

zastrzec. „Po długich układach zgodził się wreszcie na ilość grzywien i na termin i zawarowawszy wyraźnie, ilu pachołków i ile koni ma wziąć Zbyszko, poszedł mu to oznajmić, przy czym widocznie w obawie, aby Niemcom nie strzeliła jaka inna myśl do głowy, radził mu, aby w…” Krzyżacy

zawarty daw., gw., daw.

zamknięty. „— Juści, co prawda, ale najgorsze, że trza było siedzieć zawarty.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

zawczoraj

dziś: przedwczoraj. „We śnie, to jest, niezupełnie we śnie, ale tak, kiedy zasypiam, na przykład zawczoraj.” Nie-Boska komedia

zawdy gw., daw., daw. a. gw.

zawsze. „Ochotnie on to zawdy robił i z niemałymi przekpinkami, ale dzisia było mu czegoś na sercu ciężko.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

zawdy a. zawżdy daw.

zawsze. „Księżna pani wam życzy jak matka, a i ja zawdy wolę jej dogodzić, niż się przeciwić, z takowej przyczyny, aby zaś smutku i płakania jej oszczędzić.” Krzyżacy

zawdziać daw.

przywdziać, ubrać. „Zygfryd zawdział płaszcz i wyszedł.” Krzyżacy

zawdzięczając

tu: odwdzięczając się. „Wyszedł, a zawdzięczając nierozumnej kupie,” Bajki i przypowieści

Zawedem posła, ałe za borodu ukr.

Zaprowadzimy posła, ale za brodę. „— Zawedem posła, ałe za borodu.” Ogniem i mieczem

Zawiadowcą

hebr. מֶשֶׁק ( meszek ): 'nabywanie, posiadanie' tu w konstrukcji: בֶּן מֶשֶׁק בֵּיתִי ( ben meszek beiti ): 'ten, który ma odziedziczyć mój dom'.

zawiązane

książki w XVI w. miały często okładki zaopatrzone w klamry lub rzemyki do zawiązywania. „One swe księgi, ale zawiązane” Fraszki

zawiernie starop.

naprawdę, rzeczywiście. „Jenże trudy cirpiał zawiernie,” Bogurodzica

zawieść

zaśpiewać; por. zawodzić. „A było to śpiewanie tak mocne a słodkie, jakoby wszystkie słowiki zawiodły po topolach w sadzie i jakby wszystkie krople rosy zabrzęczały po ziołach i po kwieciu polnym, i jakby wszystkie lipy w Piastowej pasiece zaszumiały drobnym liściem, a wszystkie zboża i…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zawiesił

w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „zaświecił". „W głowie mi ktoś lampę zawiesił i lampa się kołysze — nieznośnie.” Nie-Boska komedia

zawinąć się

szybko się wziąć do pracy. „Zawinęły się Krasnoludki ochoczo, jedni pień oczyszczali, drudzy znosili wszystko, co do wygody i ozdoby służyć mogło, i tegoż jeszcze wieczora miał król Błystek wspaniałą komnatę, w której mu nie tylko pięknie było, ale miękko i zacisznie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zawiścić daw.

czuć zawiść, zazdrościć; tu: zaprzeczona forma 1.os.lp cz.ter.: zawiszczę. „Myśl o ratunku, ja go nie zawiszczę.” Antygona

zawisnąć daw.

zależeć. „Od którego pomyślny zawisł koniec bitwy,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Zawisza Czarny z Garbowa ok. 1370–1428

polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy

Zawisza z Kurozwęk zm. 1382

regent Królestwa Polskiego, biskup krakowski, kanclerz koronny, podkanclerzy koronny. Niechętny mu kronikarz Janko z Czarnkowa pisze, że po jego śmieci w Kościele Mariackim w Krakowie było słychać diabelskie krzyki „Pojedziemy na ops!", tj. na rozpustę. „Jak mawiał nieboszczyk biskup Zawisza z Kurozwęk!” Krzyżacy

zawlekają się łzami jej oczy

dziś popr.: zachodzą łzami (...). „To jest daleko cięższa sprawa, od której zawlekają się łzami jej łagodne, szare, duże oczy.” Medaliony

zawłóczyć się daw.

zasłaniać się. „Konradowi von Jungingen zawłóczyła się cieniem dusza i życie, ale człowieka, który by z podobną radą wystąpił, on pierwszy skazałby, jako pozbawionego zmysłów, na ciemną izbę.” Krzyżacy

zawód

tu: zajęcie, przedmiot zainteresowania. + 1 inne znaczenie „Litwa jest już całkiem w przeszłości; jej dzieje przedstawiają z tego względu szczęśliwy dla poezji zawód, że poeta, opiewający ówczesne wypadki, samym tylko przedmiotem historycznym, zgłębieniem rzeczy i kunsztownym wydaniem zajmować się musi, nie przywołując…” Konrad Wallenrod

zawód biegać starop.

ścigać się, brać udział w gonitwie. „Zawod biega z krzywą szyją;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zawołanie

hasło służące do zwoływania rodu, np. w czasie bitwy, umieszczane w górnej części herbu; nie występuje w heraldyce innych krajów. + 1 inne znaczenie „Herbu jesteśmy Tępa Podkowa, a zawołania Grady!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

zawołany

sławny. „Więcej zawołany” Satyry

zawora daw.

zamknięcie. „Potem kluczem zaworę odsunęła wnętrzną,” Odyseja

zawotować z łac.

tu: podjąć decyzję, przegłosować. „Lecz niemal ważniejsza jeszcze była druga część obrad, na której z powszechną zgodą zawotowano, iż po przybyciu do kraju cała władza i kierunek wojny przejdzie w ręce króla, któremu szlachta, wojsko i hetmani we wszystkim posłuszni być mają.” Potop

zawracać gitarę pot.

zawracać głowę, naprzykrzać się, zajmować komuś czas czymś nieważnym i niemiłym. „— Nie zawracaj gitary z czytaniem.” Bankructwo małego Dżeka

zawrzała miłość jego ku bratu swojemu

«[Josef] zapytał go: czy masz brata ze strony matki? Odpowiedział: miałem brata, ale nie wiem, gdzie on jest. Czy masz synów? Tak, mam dziesięciu synów». A każdemu ze swoich synów Binjamin nadał imię, które zawierało jakąś aluzję do losu Josefa, zob. Raszi do 43:30. „I schylili się i pokłonili.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zawrzeć daw., gw.

zamknąć. „Zawrzyjcie zaraz, jak już nakazałem.” Antygona to słowo w 4 lekturach →

zawrzeć się daw.

zamknąć się; tu: owinąć się. „Zawrzeć się w jeden fałd kiru, o tyle” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

zawrzes gw.

zawrzesz; zamkniesz. „Tu drzwi zawrzes — tam se gwarzcie,” Wesele

zawściągać

dziś popr.: powściągać. „Zawściągać, trzymać w granicach człowieka.” Boska Komedia

zawsze daw.

tu: ciągle. „płaczliwie, zawsze dając przestrogi” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

...zawsze spełniam je jak najlepiej

staroegipskie maksymy. „Cudzych też oszczerstw nie powtarzam, a już co się tyczy poselstwa, zawsze spełniam je jak najlepiej..."” Faraon

zawsze taki zburzyć Kartaginę!

aluzja do Katona Starszego (232–148 p.n.e.), który każde ze swoich przemówień w senacie rzymskim kończył zdaniem: „Poza tym sądzę, że należy zburzyć Kartaginę." „— A ja zawsze do swojego, jak ten gubernator rzymski (nie pomnisz?), co to gadał: zawsze taki zburzyć Kartaginę!...” Lalka

zawszem się kochał

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zawsze się kochałem. „Zawszem się kochał w porządku i ekonomii, a w jakimkolwiek znajdowałem się stanie, zawszem sobie z namysłem układał sposób życia.” Podróże Guliwera

Zawsześ mu pozwalała

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: Zawsze mu (...) pozwalałaś. „— Zawsześ mu na wszystko pozwalała i sama chyba widzisz, jakie masz z tego skutki.” Granica

zawszeż

czy zawsze. „Zawszeż liczne mają publicum?” Hamlet

zawżdy starop., gw., daw.

zawsze; tu: tak czy inaczej, koniecznie. „Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie.” Bajki i przypowieści to słowo w 6 lekturach →

zawżdyć starop.

zawsze. „Zawżdyć mi za mało stały,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zawziątek

dziś popr.: zawziętość. „Gdy mnie tak oszołomił wróg pełen zawziątku,” Odyseja

zażarto

dziś: zażarcie; zajadle, w zapamiętaniu. „Lecz skoczyłem tak zażarto,” Zemsta

zazdrość zjednałeś w mojej małej osobie

spowodowałeś zazdrość (u żony) o moją skromną osobę. „Zacny biskupie, w mojej małej osobie,” Pieśni

zażec daw.

rozżarzyć, rozpalić. + 1 inne znaczenie „Na nowo zażec jego wściekłość, którą” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

zażegnać

tu: przezwyciężyć, pokonać. „Zdołała wszystkie zażegnać zawady,” Makbet

zaziajany gw.

zziajany. „Głęboka cichość szła górą nad ziemiami, rozpalone powietrze jaże ślepiło migotem, ziejąc takim skwarem, że skroś tych białawych, roztrzęsionych płomi jeno niekiej przeleciał bociek ważąc się ciężko na omdlałych skrzydłach i zaziajane wrony przefrunęły.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zazierać gw.

spoglądać. + 1 inne znaczenie „Już o całym świecie przepomniała, cięgiem zazierając do śpiących.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 3 wystąpienia →

zazula z ukr.

kukułka. „— Zazulu niebożę, a ile lat będziem żyć w stadle z tą oto panną?” Ogniem i mieczem

zażyć

zaznać, doznać, doświadczyć. + 1 inne znaczenie „Rozkoszy zażyć mogła: o biedne i płone” Treny wszystkie 2 wystąpienia →

zażyć z mańki

tu: oszukać, wywieść w pole; wyrażenie wzięte z języka wojskowego: zażyć z mańki (tj. z lewej ręki) oznaczało niespodziewane uderzenie przeciwnika w walce na białą broń z lewej strony, po szybkim przerzuceniu broni z ręki do ręki. + 1 inne znaczenie „Postanowiłem więc wybadać Szumana i chcąc zażyć go z mańki, rzekłem:” Lalka to słowo w 2 lekturach →

zażyje tych proszków

dziś raczej: zażyje te proszki. „— Niech twój pan zażyje tych proszków, ale wątpię, aby mu pomogły.” Klechdy sezamowe

zażył

tu: wziął, przywłaszczył. „Piotr zażył, a nie swoje, kunsztownie pożyczył.” Satyry

zażywać daw.

tu: używać, stosować. „…wziął widły dobrze okute, dwuzębne, z zadziorami, i topór stalowy, szeroki, na dębowym toporzysku nie tak krótkim, jakich zażywają cieśle.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

zbajczyć

wymyślić coś nierzeczywistego. „zbajczyli przez długą noc?” Wesele

Zbaraż

miasto w zachodniej części Ukrainy, ok. 20 km na płn. wschód od Tarnopola; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. + 1 inne znaczenie „Pójdziem tedy pod Zbaraż, tam się odżywim i wypoczniem, może też coś żołnierzy skupi się do nas i z nowymi siłami ruszymy w ogień.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

zbarażczyk

tu: weteran spod Zbaraża; w obronie Zbaraża (1649) przed Kozakami Chmielnickiego i Tatarami brały udział wojska polskie pod komendą trzech regimentarzy i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. „I zbarażczyk?...” Potop wszystkie 5 wystąpień →

zbarcz neol.

obarcz. „Stłum grzeszną ochotę, zbarcz dźwięk swój — żałobą,” Napój cienisty

zbawić starop.

tu: uratować. + 1 inne znaczenie „Nie mogła go od zguby żadna zbawić siła,” Iliada to słowo w 4 lekturach →

zbawić żywota starop.

pozbawić życia. „Zbawię żywota każdego;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →

zbawion

pozbawiony. „On chętnie zrzeknie się tego ciężaru, chętnie Bogu i Rzeczypospolitej powie: „Puśćcie sługę w pokoju", bo oto znużon już bardzo i sił zbawion, a przy tym i tego pewien, że pamięć jego ni grób nie zaginie.” Ogniem i mieczem

zbereźnik daw.

bezwstydnik, swawolnik, hultaj. „Widzicie ich, zbereźniki!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

zbestwiony daw.

rozbestwiony, nieposłuszny. „— A ty jesteś babą, babą nikczemną, głupią i zbestwioną.” Trzej muszkieterowie

zbiegi

dziś popr. forma M.lm: zbiegowie. „Na których słowo i znak wszyscy zbiegi” Boska Komedia

zbierać

gromadzić (tu chodzi o gromadzenie tekstów, fraszek). + 1 inne znaczenie „Słowiczki liche zbiera, a swe łakome” Treny wszystkie 2 wystąpienia →

zbierajcie

u Cylkowa: obierajcie , korekta ze względu na inne znacznie czasownika: obieranie kojarzone jest z obieraniem ze skórki. „rok jubileuszowy” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zbierema się gw.

zbierzemy się. „Bedzies świciuł, zbierema się!” Wesele

zbiesić się

tu: rozzuchwalić się. „Zbiesił się całkiem.” Syzyfowe prace

zbieżał starop.

przejechał. „A po rzekach wóz nacięższy zbieżał.” Pieśni

Zbigniew z Brzezia 1360–1425

marszałek wielki koronny, przez pewien czas również starosta krakowski. „…łaj z Michałowic, i proboszcz od świętego Floriana, a zarazem podkanclerzy Mikołaj Trąba, i marszałek Królestwa Zbigniew z Brzezia, i Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit, syn Ziemowita, księcia na Płocku, jeden między nimi młody, ale dz…” Krzyżacy

Zbigniew z Oleśnicy 1389–1455

biskup krakowski (1423–1455), w 1449 został pierwszym kardynałem polskiego pochodzenia; jego karierę wydatnie przyspieszyło uratowanie życia Władysława Jagiełły podczas bitwy pod Grunwaldem. „Zaś bezpośrednio przy osobie królewskiej znajdował się ksiądz podkanclerzy Mikołaj i sekretarz Zbyszko z Oleśnicy, młodzieńczyk uczony, biegły w sztuce czytania i w piśmie, ale zarazem siłą do dzika podobny.” Krzyżacy

zbijać

tu: zwalczać. „Na cóż więc zbijać myśli, co się zmienić muszą?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

zbili gw.

od: zbilić, zbylić: pamiętać, pomyśleć o czymś, tu: ani zbili: w jakimś innym sensie, dziś mętnym (jak cała przemowa Gospodarza); może: niewątpliwie lub tp ? . „ani zbili szlachta w herbie,” Wesele

zbiór

majątek, bogactwo. „Przegrał, lecz pięknie przegrał, nie oszczędza zbioru,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

zbira gw.

zbiera.

zbisurmanić się daw., pogard.

przen.: stać się niesfornym, nieokiełznanym; zacząć łobuzować. + 1 inne znaczenie „…spominałem ci przecie, jakom między nimi wiele lat spędził i do godności wielkich mogłem dojść; ale żem się nie chciał zbisurmanić, więc musiałem wszystkiego poniechać i jeszcze mi śmierć męczeńską zadać chcieli za to, żem ich najstarszego księdza na wiarę pra…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

zbodzie

zepchnie; dosł.: strąci z konia. „Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie,” Pieśni

zbogacić

dziś: wzbogacić. „Bo nie tylko mógł przez nią zbogacić Egipt, napełnić skarb i zdobyć wiecznotrwałą sławę, ale jeszcze — mógł zaspokoić, dotychczas nieświadomy, dziś potężnie rozbudzony instynkt zniszczenia Asyrii.” Faraon

zbogacić się

dziś: wzbogacić się. „Sierotom nie zostało nic, a stryj się ich krzywdą i tak nie zbogacił.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zbogacony

dziś: wzbogacony. „Na koniec, aby nie zdawać rachunku, zaopatrują się w akt zabezpieczający (tu opisałem mu znaczenie jego) i zbogaceni łupem, usuwają się od urzędów.” Podróże Guliwera

zbojca daw.

dziś popr.: zabójca. „Tak mówiła; usłuchał Ares, ludzi zbojca.” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

zbór ariański

świątynia ariańska. Arianie albo bracia polscy: odłam reformacji polskiej, który wyłonił się z kalwinizmu. W początkowym okresie (1563–1569) w arianizmie górował nurt plebejski, radykalni ideologowie ariańscy potępiali nierówność społeczną, uchylali się od służby wojskowej i sprawowania urzędów. Niektórzy spośród szlachty ariańskiej rozdawali swe majątki ubogim, uwłaszczali chłopów i żyli z pracy własnych rąk. U schyłku XVI w. w arianizmie zwyciężył kierunek umiarkowany; reprezentanci jego wycofywali się na pozycje szlacheckie, nadal jednak głosili idee humanitaryzmu i wolności sumienia. W okresie kontrreformacji arianie uchwała sejmową zostali wygnani z Polski (1658). „— Ten dom — mówiła — jest to jakoby dawny zbór ariański, przerabiany wielokrotnie.” Przedwiośnie

zbór helwecki

dom modlitwy jednego z wyznań kalwińskich. „A to, co bierzecie za kościół o czterech wieżach, to jest zbór helwecki, w którym co niedziela Bogu bluźnią — a tamto kościół luterski.” Potop

zbór narodów

«[Bóg] oznajmił mi, że w przyszłości ma wyjść ze mnie jeszcze zbór i narody, jako że powiedział mi „naród i zbór narodów” ( Ks. Rodzaju 35:11). „Naród” odnosiło się do Binjamina, ale „zbór narodów” oznacza jeszcze dwóch, oprócz Binjamina, a więcej synów mi się nie narodziło, dał mi zatem [Bóg] do zrozumienia, że w przyszłości jedno z plemion się rozdzieli, i teraz ja przekazuję tę [zapowiedź] tobie», zob. Raszi do 48:4. + 1 inne znaczenie „A padł postrach Boży na miasta wokoło nich, i nie ścigali synów Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

Zborowski, Samuel zm. 1584

magnat polski, rotmistrz królewski, skazany za morderstwo banita, jako hetman kozacki przebywał na Siczy, po powrocie do Krakowa ścięty. + 1 inne znaczenie „Czasy Samka Zborowskiego przeszły i nie miały wrócić więcej.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

zboże

hebr. שֶׁבֶר ( szewer ): 'sprzedawanie i nabywanie żywności/zboża'.

zbożny starop., daw.

pobożny, dostatni (raczej w sensie bogactwa duchowego). + 2 inne znaczenia „A na świecie zbożny pobyt,” Bogurodzica to słowo w 2 lekturach →

zbracić się z kim starop.

pobratać się z kim. „Jać nie wiem, z kim się ty zbracisz,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zbroczyć

zakrwawić. „Jeden w drugiego ciele chciwi oszczep zbroczyć.” Iliada

zbrodnią daw. forma

dziś B.lp r.ż.: zbrodnię. „Kładziesz zbrodnią na zbrodnią, klękłeś przed zbrodniarzem.” Kordian

zbrodnia skolimowska

mord na rodzinie młynarza Stanisława Regla w Skolimowie (pod Warszawa) 4 lutego 1922. „Zdarzył się tutaj w tym czasie napad ohydny, tak zwana „zbrodnia skolimowska".” Przedwiośnie

zbrodzień starop.

zbrodniarz. „Zbrodzień i zdrajca...” Potop

zbronować broną

spulchnić i wyrównać wcześniej zoraną ziemię. „— Zorałem cię pługiem, zbronowałem broną, ale chyba łzami obsiać cię sądzono!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Zbrucz

rzeka na zach. Ukrainie, lewy dopływ Dniestru; niegdyś rzeka graniczna. „Dalszą rozmowę przerwali nowi goście, nadbiegli z doniesieniem, iż jeszcze jakieś wojsko do obozu się zbliża, które nie może być kozackie, bo nie od Konstantynowa, ale całkiem z innej strony, od rzeki Zbrucza, nadciąga.” Ogniem i mieczem

zbudować się czym a. być zbudowanym czym

zyskać otuchę, nadzieję lub wyrobić sobie dobre zdanie z powodu czegoś (czyjegoś postępku, obserwowanych zjawisk itp.). „Zbudował się z takowej dobroci człowieka,” Bajki i przypowieści

zbuduję się

«Syn [hebr. בֵּן ( ben ) od rdzenia בָּנָה ( bana ): 'budować'] nazywany jest tak, ponieważ jest 'budowlą' [powstałą] z ojca i matki. [Saraj] powiedziała: jeśli będziesz miał syna z mojej służącej, będę go postrzegała tak, jakby był moim synem, i będzie dla mnie jak [biologiczny] syn», zob. Radak do 16:2.

zbuk gw.

zgniłe jajko; tu: rodzaj wyzwiska. „— Jeszczech byś me, stary zbuku, nie przepił.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zbyć daw., starop., tu: 3 os. lp: zbędzie

pozbyć się, stracić. + 1 inne znaczenie „Brało go wówczas ziewanie, ciągoty, gorączka, i zapowiadał Maćkowi, że wróciwszy do zdrowia, pójdzie znów na koniec świata, na Niemców, na Tatarów — albo na inną podobną dzicz — byle zbyć życia, które mu cięży okrutnie.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

zbyć się daw., gw., daw.

pozbyć się. „Jeno parę niedziel, a widzi się człowiekowi, jakoby na całe roki zbył się bied a turbacji.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

zbyrczeć gw.

brzęczeć (z gwary góralskiej, za pomocą której Sienkiewicz naśladował staropolszczyznę). „Czuję jeno, jako mi pod pazdurami brzęka i zbyrczy...” Krzyżacy

Zbyszków daw.

Zbyszkowy, należący do Zbyszka. „— Bogdaniec i tak w połowie Zbyszków, a da Bóg zdrowie, to mu go zagospodaruję jako się patrzy.” Krzyżacy

Zbyt poznani

przejrzani. „Zbyt poznani, milczycie, a głupi wam wierzy.” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

zbyteczny starop.

nadmierny. „Nie odstraszą zbytecznym ogniem zarażone” Pieśni

zbytecznych

zbyt obfitych. „Wtem, gdy się dymem kadzidł zbytecznych zakrztusił —” Bajki i przypowieści

zbytek daw.

nadmiar. „Przy pogłębianiu dokopano się też obfitego źródła, które w niedługim czasie napełniło fosę tak, że musiał Maćko obmyślać ujście dla zbytku wody.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

zbytni

tu: zbyteczny. „Która zostaje jak zbytnia potrawa,” Boska Komedia

zbytnie daw. forma przysł., starop.

dziś: zbytnio, zanadto. + 1 inne znaczenie „Boś zbyt dobry, zbyt łaskaw, zbytnie dobroczynny».” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

zbywać daw.

tu: zostawać; por. o nadwyżce czegoś: zbytek luksusu, zbytek jedzenia. „Wyjadł kapustę, wyjadł groch do czysta, łyżką w puste dno stuknął, przechylił rynkę, wylizał co zbyło okrasy, w piec garnki wstawił, chodzi po izbie jak stary i po kątach patrzy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zbywszy starop.

pozbywszy się, utraciwszy. „Mdleje zaraz, a zbywszy siły przyrodzonej,” Treny

zdać na patent

uzyskać świadectwo ukończenia szkoły. „Z trudem, o głodzie niemal i w srogiej poniewierce przetrwał korepetycjami klasę trzecią, czwartą — i zdał na patent.” Syzyfowe prace

zdać się daw., gw.

przydać się. „Dziewka juści, coby się zdała, jeno co tylachny koszt.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zdać się na kondycję

poddać się, podpisać zawieszenie broni; kondycja (z łac.) — warunek. „Zda się na kondycję królowi i co mu kto uczyni?” Potop

Zdałać miała

zdała ci się... szczuplejsza niż ta, na której byś ty przestać miała. „Ojczyzna, niżlibyś ty przestać na niej miała;” Treny

zdania przedsięwziętych

sądy a priori, czyli powzięte z góry, przed potwierdzeniem ich doświadczeniem. „Zaufany filozof w zdaniach przedsięwziętych” Bajki i przypowieści

zdanie się

poddanie się. „— Waść, na wypadek zdania się zamku, będziesz mi odpowiadał za zdrowie wojewody, tobie tę funkcję powierzam.” Potop

zdarzenia polityczne

zapewne powstanie styczniowe, a następnie represje rządu rosyjskiego oraz reforma uwłaszczeniowa. „Później jednak część majątku pochłonęły zdarzenia polityczne, resztę — podróże po Europie i wysokie stosunki.” Lalka

zdarzyć

tu: obdarzyć.

zdatny

tu: umiejętny. „A do zdatnego rzeczy stosując użycia,” Satyry

zdawa

dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zdaje. „Ani mi się też podobna rzecz zdawa, by Bóg miał zgubić tak znaczną Rzeczpospolitę, w której światło prawdziwej wiary płonie.” Potop

zdawać daw.

oddawać. „— A czemu to już zdajecie mi Spychów?” Krzyżacy

zdawam się

dziś: zdaję się. „— Zdawam się na królewskie słowo!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zdawić starop.

zdławić, zdusić. „Wszytki nagle zdawić muszę.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zdeb przestarz.

ostronos; ssak z rodziny szopów. + 1 inne znaczenie „Odrętwiałość znikła z twarzy Tatara, oczy grały mu jak u dzikiego zdebia, twarz była blasków pełna, a białe kły połyskiwały mu spod wąsa — i w dzikiej swej urodzie zupełnie był podobny do strasznego Tuhaj-beja.” Pan Wołodyjowski wszystkie 2 wystąpienia →

zdębić się neol.

zapewne: stanąć dęba. „I cała w strasznym wysiłku się zdębi,” Król Edyp

zdebilitować z łac. debilitatio : osłabienie, ułomność

osłabić. „— Prawda jest, panie Michale — mówił — że dokonaliśmy wielkich rzeczy w Warszawie, ale broń Boże dłuższego pobytu, tak, mówię ci, zniewieścielibyśmy jako ów sławny Kartagińczyk, którego słodkość aury w Kapui ze szczętem zdebilitowała.” Ogniem i mieczem

zdejm

dziś popr. forma 2 os. lp trybu rozkazującego: zdejmij. „Idź natychmiast do pałacu i zdejm z króla zaklęcie!” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

zdejmcie

zdejmijcie. „Zdejmcie to z tego, jeżeli tak nie jest.” Hamlet

zdejmie Faraon głowę twoją

hebr. נָשַׂא רֹאשׁ ( nasa rosz ) dosł. ‘podnieść głowę’. „I odpowiedział Josef i rzekł: „Oto wyjaśnienie jego: trzy kosze to trzy dni:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zdemontowana

tu: uszkodzona. „Od naszej baterii przyleciał huzar donosząc, że jedna z armat zdemontowana.” Lalka

zdezelowany

zniszczony. „Nauczyciel wziął kredę w skostniałe palce i na zdezelowanej tablicy napisał jakiś znak.” Antek

Zdjął

hebr. אָסַף ( asaf ): ‘zbierać, zebrać, zgromadzić, usuwać, dołączyć’. „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zdjęła

u Cylkowa: 'złożyła'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I doniesiono Tamarze, mówiąc: „Oto teść twój udaje się do Timny, aby strzyc owce swoje".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zdobycz

dawny dopełniacz liczby mnogiej. „Strzeż się więc takich zdobycz, co czynią zelżywym.” Satyry

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.