Litera Z

2067 słów, strona 6 z 9.

zelota

zagorzały zwolennik czegoś. „…ożnym i niezbyt śmiałym jak każdy, co długo i pracowicie dochodzi do majątku na drodze handlowej, ale tak znaczącą (chociaż zeloci bonapartyzmu posądzali go o umiarkowanie), że mógł podnieść wobec władz sprawę, jak łatwo możemy odgadnąć, Edmunda Dantèsa.…” Hrabia Monte Christo

Zelwa

miejscowość na Grodzieńszczyźnie, nad rzeką Zelwianką; miejsce bitwy podczas wojny polsko-rosyjskiej w 1792. „Znienawidzić wojnę po tym, com uczuł, stojąc pod gradem kul u mostu Zelwy!” Popioły

zelżony

pohańbiony. „Zelżone jego zwłoki od zepsucia bronił...” Iliada

zelżyć

znieważyć, sponiewierać. + 1 inne znaczenie „Gdy zwłoki jego będą zelżone” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zelżyć kroku

zwolnić; uczynić marsz lżejszym, tzn. mniej forsownym. „Zelżył kroku na środku.” Bajki i przypowieści

zelżyć się czym

zhańbić się czymś. „Bo też zbytnia układność, acz jest poczciwa, ale człowieku też na jaki urząd przełożonemu ma też być, jaka ma być z rozumem uważana, aby się ją nie zelżył.” Żywot człowieka poczciwego

zelżywość daw.

obelga, zniewaga. „Ci, jeśliby je winą pieniężną karano, nic się nie polepszają; przeto niechby abo na długi czas więzieniem, albo jaką zelżywością karani byli.” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 2 wystąpienia →

zelżywy daw.

obelżywy, obraźliwy. „O skrzywdzenie honoru, zelżywe wyrazy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

żem głębiej nie pogrążył

dziś raczej: że głębiej nie pogrążyłem. „Żałuję, żem głębiej nie pogrążył mego miecza w jego przebrzydłym karku!” Klechdy sezamowe

żem i ja ptak

że i ja jestem ptakiem. „Takem się na nie napatrzył, jak się z jajka wykluwały i wypierzały, i uczyły latać, i zaczynały śpiewać, że mi się czasem zdaje, żem i ja ptak.” Tajemniczy ogród

żem je zawarła była

daw. forma czasu zaprzeszłego (oraz konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika); znaczenie: że je zawarłam (tj. zamknęłam) niegdyś, uprzednio (tzn. przed czasami opisywanymi, czynnościami i wydarzeniami wyrażonymi czasem przeszłym prostym). „— Ogołociłeś mnie z całego niemal mienia — mówiła ciotka — a serce zraniłeś tak głęboko, żem je przez długie lata zawarła była dla wszystkich i na wszystko.” Dawid Copperfield

żem naznaczył

dziś raczej: że naznaczyłem. „— Przysięgam ci, kapitanie, żem naznaczył jeden tylko dom!” Klechdy sezamowe

żem nie spełnił

dziś: że nie spełniłem. „Nie wiem, kto naznaczył inne domy kredą, to jedno wiem tylko, żem obietnicy swojej nie spełnił i wroga naszego nie odnalazłem.” Klechdy sezamowe

żem nie zrobił

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że nie zrobiłem. „Zacznę od siebie, żem nie zrobił tego,” Antygona

żem o mało nie porwał się

dziś raczej: że o mało nie poderwałem się. „Rozmowa niewolnic wprawiła mnie w takie zdziwienie, żem o mało nie porwał się z otomany na równe nogi.” Klechdy sezamowe

żem o wiktorii w polu zdesperował

że zwątpiłem o zwycięstwie w bitwie. „Oj, ciężkiem dni przebywał pod Podhajcami, chociażem wam wesołe pokazywał oblicze, abyście zaś nie myśleli, żem o wiktorii w polu zdesperował.” Pan Wołodyjowski

żem od razu znalazł się

dziś raczej: że od razu znalazłem się. „Zaklęcie było tak zręcznie ułożone, żem od razu znalazł się na tronie w postawie siedzącej.” Klechdy sezamowe

żem postąpił

dziś raczej: że postąpiłem. „— Nie jestem zarozumiały, ale każdy mi przyzna, żem postąpił mądrze.” Klechdy sezamowe wszystkie 2 wystąpienia →

żem potrzebował

inaczej: że potrzebowałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Wówczas już czułem, że wolałbym znaleźć w żonie doradcę, przyjaciółkę, oparcie, żem nieraz potrzebował zachęty, rady, rozumiem jednak, że połączenie takie było nieosiągalnym szczęściem na tej ziemi.” Dawid Copperfield

Żem prawie nie znał przy blaskach gromu

cytat z Hymnu o zachodzie słońca (inc. Smutno mi, Boże! ) Juliusza Słowackiego. „Przy blaskach gromu...” Ludzie bezdomni

żem przekonany

forma skrócona; inaczej: że jestem przekonany. „Zapewniałem, że są niezgłębione i żem przekonany, iż nikt jeszcze nigdy nie kochał tak głęboko.” Dawid Copperfield

żem się znajdował

inaczej: że się znajdowałem; przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika. „Zasnąłbym dnia tego ze ściśnionym sercem, gdyby nie to, żem się znajdował pod dachem osłaniającym i Emilki głowę.” Dawid Copperfield

żem skinął Ja i wieszcza wskrzesił

Mickiewicz na emigracji zaczął na nowo tworzyć po wyzwaniu, rzuconym mu przez Słowackiego w salonowej improwizacji. „Bo wie, żem skinął Ja — i wieszcza wskrzesił.” Beniowski

żem stracił

dziś raczej: że straciłem. „Bezsenność, codzienna chłosta i okropna myśl, żem stracił swoje państwo — wszystko to razem do głębi rozrania moje serce!” Klechdy sezamowe

żem tam nie był daw.

konstrukcja z ruchomą końcowką czasownika; inaczej: że tam nie byłem. „Szkoda, żem tam nie był.” Hamlet

żem wędrował

inaczej: że wędrowałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Przypomniało mi się, żem nie tak dawno jeszcze wędrował przez to miasto.” Dawid Copperfield

żem wyglądał; żem się położył

inaczej: że wyglądałem, że się położyłem (przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika). „Pamiętam, że, wychodząc z salonu pod strażą panny Murdstone, podała mi rączkę z niebiańskim uśmiechem i żem, ujrzawszy się w zwierciadle, wyglądał jak szalony, żem się położył spać z zawrotem głowy, w stanie zupełnego odurzenia.” Dawid Copperfield

żem wykopał studnię tę

midrasz uczy, że «pasterze Abimelecha wykłócali się o studnię, mówiąc ‘myśmy ją wykopali!’. Ustalili zatem pomiędzy sobą: ten kto pojawi się przy studni, a woda podniesie się na jego widok: do tego należy studnia, i podniosły się [wody], gdy zbliżył się Abraham», zob. Raszi do 21:30. „I rzekł Abimelech do Abrahama: „Na cóż te siedmioro jagniąt, które postawiłeś oddzielnie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żem wyzionął

inaczej: że wyzionąłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Jeśli nie uda mi się odnaleźć jej, gdybyż przynajmniej dowiedzieć się mogła, żem, szukając, wyzionął ducha!” Dawid Copperfield

żem zadał mu

dziś raczej: że zadałem mu. „Nie wątpiłem, żem zadał mu w kark cios śmiertelny, gdyż Chryzeida stała przede mną blada, w szatach żałobnych.” Klechdy sezamowe

żem zasnął

dziś raczej: że zasnąłem. „Zamordowanie potwornego Murzyna zmęczyło mnie tak bardzo, żem wkrótce zasnął snem głębokim.” Klechdy sezamowe

żem został zwyciężony

inaczej: że zostałem zwyciężony (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Zrozumiałem, żem został zwyciężony.” Dawid Copperfield

zemdleć daw.

tu: stracić siłę; osłabnąć. „Zemdlał, coraz się więcej jego stan pogorsza.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zemdlenie daw.

osłabienie. „To jawna rzecz, iż z potraw a z napojów rozkosznych nie mierność roście, która snadno skiełza się do pieszczoty, do bestliwości i do zemdlenia, które rzeczy są bardzo wielką zarazą rzeczypospolitej.” O poprawie Rzeczypospolitej

zemdlić starop.

osłabić. „…ż w starości swej do żadnej poczciwej sprawy, do żadnej potrzeby przygodzić nie może; druga, boimy się, aby nam ciała nie zemdliła, tak jako w niektórych schorzałych widamy, iżby się też już ni nacz dobrego przygodzić nie mógł; trzecia, boimy się, aby nam tak…” Żywot człowieka poczciwego

zemdlony

osłabiony. „Zamknąć i zemdlonego upokoić ciała.” Treny

zemknąć pot.

uciekać. „…ł komplementów muszkieterom, a ponieważ przeciwnik Portosa był już umieszczony w karecie, a przeciwnik Aramisa stchórzył i zemknął, zajęto się jedynie nieboszczykiem.…” Trzej muszkieterowie

żemła starop.

bułka. „Więc i u krup, u śledzi, u masła, u świec, u szklenic, u jabłek, u żemeł, u botów, u ryb, u żuru, u barszczu, u ogórków, u rozmaitych ogrodnych rzeczy siedzi, a kto by się ich naliczył.” Żywot człowieka poczciwego

Zemowit

Siemowit, syn Piasta, legendarnego założyciela dynastii. „Zemowit stoi wedla ojca prawie,” Pieśni

zemstę na zdrajcę

żądaniu temu sąd sejmowy uczynił zadość dopiero 1 września 1790 i to bardzo łagodnie; Poniński został skazany tylko na utratę czci, tytułu książęcego, szlachectwa, urzędów i zaszczytów, nazwiska oraz na wygnanie z kraju; na prośby rodziny darowano mu nawet publiczne wyprowadzenie piechotą za miasto przez straż. „…zmione krocie cierpiącej szlachty, nie mając na tym Sejmie dosyć czułych na ich krzywdę braci, jęczą do ciebie o zemstę na zdrajcę!…” Przestrogi dla Polski

zeń daw.

dziś raczej: z niego. + 1 inne znaczenie „W tej chwili król Wysp Hebanowych poczuł, że czarne marmury zeń spadły, i że mu odrosły nogi, silne i zwinne, jak za dawnych czasów.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

żenąć daw., gw., daw.

gonić (właśc. powinno być „żenie"). + 2 inne znaczenia „Boś ano bezbronny, słaby i płony jako ten listeczek, którym wiater żenie po świecie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

żeńca

człowiek pracujący przy zbiorach zboża. „— No, to mój drogi, posłuchaj, co wymyśliłem: każę udekorować wóz, przebierzemy się za neapolitańskich żeńców i będziemy wyglądali iście tak, jak na wspaniałym obrazie Lepolda Roberta.” Hrabia Monte Christo

zeniacka gw.

żeniaczka; zawarcie ślubu, małżeństwa. „Do zeniacki pirsy leń,” Wesele

żeniaty

dziś popr.: żonaty. „bo poniektóry, choć żeniaty, a też jakowejś pani służy.” Krzyżacy

żenich

mąż a. narzeczony. „A jeśli wśród Achiwów nie znajdzie żenicha,” Odyseja

żenie daw. forma, daw., starop. forma, forma starop.

dziś popr. forma Msc.lp: żonie. + 3 inne znaczenia „Przyniósł do zamku, i nakazał żenie,” Balladyna to słowo w 7 lekturach →

żeniec

ten, kto kosi zboże. + 1 inne znaczenie „…iedy go do nauki napędzano, krzyczał: „Nie dręczcie mnie!" i biegł co siła na folwark do parobkowskich dzieci czy w pole do żeńców albo pastuszków; ale czasem sam, z dobrej woli, zaczynał uczyć się żarliwie, z książką zaszywał się w takie kąty, że go wynaleźć…” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →

żeniny

dziś: żoniny. „Żeby przynajmniej moi wnukowie moje zwłoki mogli złożyć obok żeninych, na swojej ziemi, ale zupełnie swojej!” Pamiątki Soplicy

Zenon z Kition IV–IIIw. p.n.e.

filozof ateński, twórca szkoły stoickiej. „Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce.” Quo vadis

zeprzeć się

dziś: oprzeć się a. zaprzeć się. „— Uczyńcież mi, Wojcieszku, grządziel taki, co by jak się na nim zeprę, kamienie sam odwalał na prawo, na lewo, gdzie tyluśko jaki!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zepsować starop.

zepsuć. „Zdaje mi się, żem jest mistrzem i że do katowskiej przystępuję roboty, gdyż wiadomo waćpannie, że oni czarownicom włosy na głowie obcinają, aby zaś diabeł się w nich nie utaił i swoją mocą efektu torturów nie zepsował.” Ogniem i mieczem

zepsował

dziś: zepsuł. „Alem pierwszych obrazów w myśli nie zepsował,” Kordian

Zerach

od hebr. זָרַח ( zarach ): ‘świt, zaświecić, wzejście [słońca]’. Został tak nazwany «z powodu jaskrawego blasku purpurowej nici», zob. Raszi do 38:30. „I okazało się w czasie porodu jej, a oto — bliźnięta w jej łonie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żerdka gw.

zdrobn. od żerdź : cienka prosta gałąź ściętego drzewa, drążek. „— radziła Jagustynka, szprycując mięso w długachne flaki, że się skręcały po stole kiej te węże czerwone a tłuste, i co trochu rozwieszała je na żerdce nad kominem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

żerdź

cienki pień drzewa lub prosta gałąź. „Tu i ówdzie widać było szałasy naprędce sklecone z żerdzi i pokryte dachem z gałęzi, sprzedawano w nich lemoniadę, pierniki, melony i tym podobne przysmaki.” Przygody Hucka Finna

żeremie

konstrukcja z gałęzi, mchu i szlamu, budowana przez bobry, w której rodzą one młode. „— Ale żeremia bobrowe w nich są.” Krzyżacy

zeriba

afrykańska zagroda z ciernistych krzewów, chroniąca obozowisko przed napaścią dzikich zwierząt. „Zaraz za zeribą, z której zostały tylko kołki, leżał pierwszy koń zżarty prawie do połowy, o sto kroków drugi ledwie napoczęty, a zaraz za nim trzeci z wyszarpanym brzuchem i ze zgruchotanym łbem.” W pustyni i w puszczy

zerki

przeszpiegi, podpatrywanie. „Do Kamieńca, dla ordy zerek i rozboju.” Transakcja wojny chocimskiej

żertwa daw.

ofiara, zwykle przez spalenie. „I jej gachowi, żertwą uczcił należycie.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

żertwić daw.

ofiarować. „Gdzie ongi Odys tyle żertwił wolich ćwierci,” Odyseja

żertwiennik

miejsce składania ofiar, ołtarz. „Gdzie ma wonny żertwiennik, leci uśmiechnięta.” Odyseja

żertwienny daw.

ofiarniczy. „Niegdyś widziałem w Delos, przed żertwiennym głazem” Odyseja

żertwować

składać w ofierze. „Jak żertwował ci tłuste woły i barany!” Odyseja

żerujące

tu: zbierackie. „Ukryci w niedostępnych kanionach lub na pustych stepach potomkowie potężnych niegdyś pokoleń wiodą życie koczujące, trochę pasterskie, więcej myśliwskie, a po trochu także i żerujące.” Listy z podróży do Ameryki

zerwie

tu: przerwie. „Potrzeba go oświecić, a nieznośny ciężar zerwie cierpliwość.” Przestrogi dla Polski

żeś młody rozpustnik

forma skrócona; inaczej: że jesteś młody rozpustnik (że jesteś młodym rozpustnikiem). „Oto, żeś młody rozpustnik, któremu brak tylko doświadczenia, lecz żeś za to znalazł doświadczonego kierownika, któremu przyszła fantazja, przez przyjaźń, jak tamten utrzymywał, strzec cię od bzdurstwa, o które w twym wieku, przy miłości i braku doświadczenia,…” Dawid Copperfield

żeś mnie nie widział

inaczej: że mnie nie widziałeś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Jaka szkoda, żeś mnie nie widział przed śmiercią i żeś nie zdążył nasycić swych konających oczu drogim ci widokiem mych rysów!” Klechdy sezamowe

żeś musiała

inaczej: że musiałaś (przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika). „— Przypuszczam, żeś musiała coś o mnie słyszeć?” Dawid Copperfield

żeś naznaczył

dziś raczej: że naznaczyłeś. „— Jak to dobrze, żeś dom kredą naznaczył!” Klechdy sezamowe

żeś powinien

inaczej: że powinieneś. „Pamiętaj jednak, Aladynie, żeś powinien mi ufać na ślepo i spełniać wszystkie moje życzenia.” Klechdy sezamowe

żeś ty był praw daw.

że miałeś rację. „— I teraz widzę, żeś ty był praw, nie ja.” Krzyżacy

żeś uczynił łaskę

«Jeśli będzie ona z jego rodziny i będzie odpowiednia dla niego: będę wiedział, żeś uczynił łaskę mojemu panu», zob. Raszi do 24:14. „Zdarz-że przede mną dzisiaj, i uczyń łaskę panu mojemu Abrahamowi!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żeś wzięła

«Z tej przyczyny, że Rachel nie miała dzieci, Jakub spał z nią [częściej niż z Leą], aby dać jej ukojenie na duszy», zob. Radak do 30:15. „służebnica Lei, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żeś wzywał

inaczej: że wezwałeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Zdawało mi się, żeś mnie pan wzywał.” Hrabia Monte Christo

żeś znalazł

inaczej: że znalazłeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Oto, żeś młody rozpustnik, któremu brak tylko doświadczenia, lecz żeś za to znalazł doświadczonego kierownika, któremu przyszła fantazja, przez przyjaźń, jak tamten utrzymywał, strzec cię od bzdurstwa, o które w twym wieku, przy miłości i braku doświadczenia,…” Dawid Copperfield

zeście starop.

zejście wspólne, zebranie. „A patrz jedno, gdzieć się kolwiek na jakim ześciu albo na jakiej biesiedzie być przytrefi, by też siedział napoczciwszy i nabaczniejszy człowiek, gdy przydzie chociaj by nawietszy nikczemnik a łańcuchów nawiesza na sobie, już się ty pomkni, szarasy, siądźże ty…” Żywot człowieka poczciwego

zespola

dziś popr. forma: zespala. „Różne nasiona w swym łonie zespola,” Boska Komedia

zesromać się daw., gw.

zawstydzić się. „— zesromała się wielce.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zestarzałam

«Tora zmieniła [tu słowa Sary] ze względu na pokój [między małżonkami], ponieważ naprawdę Sara powiedziała [o mężu] „pan mój starcem”», zob. Raszi do 18:13. „— a pan mój starcem".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zestraszony

dziś popr.: zastraszony a. przestraszony. „Był tak pomieszany i zestraszony, że bankier zerwał się z krzesła.” Ziemia obiecana

zestrychowany daw.

zgarnięty na bok i odrzucony jako nadmiarowy; od strychulec : deseczka do do usuwania nadmiaru towarów sypkich, np. zboża, poprzez przesuwanie jej po krawędzi naczynia służącego jako miara, także: deseczka do usuwania nadmiaru gliny, przesuwana po krawędzi formy do wyrobu cegieł. „Były zestrychowane z powierzchni życia, odrzucone na bok przez jego nurt głęboki, wspaniały i zły.” Granica

zesuć

zsunąć. „— Doły jeszcze nie wyporządzone, to trza zesuć na klepisko.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

zesypane

dziś popr.: zsypane. „Leżały jedne na drugich — twarze człowiecze, niby zesypane do dołu ziemniaki — jak popadło: jedne bokiem, jak się leży na poduszce, inne obrócone w dół albo na wznak.” Medaliony

zeszedł

dziś popr.: zszedł. „Podniósł je i zeszedł ze schodów jak pijany.” Faraon to słowo w 3 lekturach →

zeszedł był

dawna forma czasu zaprzeszłego, używanego dla wyrażenia czynności poprzedzającej inną czynność wyrażoną w czasie przeszłym zwykłym; znaczenie: zeszedł (wcześniej). „Wbrew srogim myśliwskim zasadom Rafał zeszedł był ze stanowiska i chyłkiem dotarł do szczytu góry.” Popioły

zeszli

tu: spotkali. „Zeszli Prawdę satyryk i panegirysta.” Bajki i przypowieści

zeszlij

dziś: ześlij. „zeszlij na lud twój, wyniszczony bojem,” Kordian

zeszły

w podeszłym wieku. „Ksiądz w krzyżu; zeszły starzec w struganym kosturku;” Transakcja wojny chocimskiej

zeszpecić

spowodować, że będzie szpetny, czyli brzydki. „Łata buta nie zeszpeci!” Klechdy sezamowe

zetleć

tu: spłonąć. „i leciał w słońce — i zetlał w płomieniu.” Faust

Zeus mit. gr.

najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. + 3 inne znaczenia „Tak Zeusa wielkiego spełniała się wola” Iliada to słowo w 4 lekturach →

Zeus Lykejski gr. Lykajos a. Likajos : pochodzący od wilczycy, wilczy

przydomek Zeusa czczonego w pobliżu góry Lyjakos w Arkadii; wg niektórych opowieści było to miejsce urodzenia Zeusa, wg innych kult tego boga zapoczątkował w Arkadii bezbożny Likaon, który złożył mu w ofierze chłopca, za co został zamieniony w wilka; w jeszcze innej wersji synowie Likaona poczęstowali przebranego za wędrowca Zeusa zupą, w której wymieszali wnętrzności swego brata z wnętrznościami owiec i krów, za co spotkała ich taka sama kara. „Czy nie jasna rzecz, że to zachodzi wtedy, gdy przywódca zacznie postępować tak, jak w tej bajce, którą opowiadają w Arkadii koło świątyni Zeusa Lykejskiego?” Państwo

Zeus Meilichios mit. gr.

przydomek Zeusa, władcy bogów olimpijskich, jako bóstwa udzielającego oczyszczenia z win. „Przecież Hekate, Demeter, Dionizos i Zeus Mejlichios przynosili rozgrzeszenia.” Państwo

Zeus rodzinny

bóg opiekuńczy nad rodziną. „Ale ją stracę; rodzinnego Zeusa” Antygona

Zeusa

w tłum. Dmochowskiego: Jowisza. „Chyba Muzy, Zeusa córy ukochane,” Iliada

zewlec starop.

zrzucić, zdjąć. „Zostać, a z duszą zaraz zewlec troskę srogą.” Treny

zewłoki poimania swego

zwłoki swego niewolnika. „Na nim zawieś zewłoki poimania swego,” Fraszki

zewnątrz Europy

dziś: na zewnątrz (...). „Tu więc była ta ziemia, pochłonięta dziś, a istniejąca niegdyś zewnątrz Europy, Azji i Libii (Afryka starożytna), zewnątrz kolumn Herkulesa (Gibraltar) — ląd, na którym żyło potężne plemię Atlantów, z którym starożytni Grecy pierwsze wiedli wojny!” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

zewnątrz słychać było

dziś: na zewnątrz (...). „Z manometru widziałem, że „Nautilus" był na powierzchni, a zewnątrz słychać było chodzenie.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

zewnątrz statku

dziś: na zewnątrz (...). „— Jest więc zewnątrz statku?” 20 000 mil podmorskiej żeglugi wszystkie 3 wystąpienia →

Zews

dziś popr. Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. „na Zewsa kędziory straszliwe,” Noc listopadowa

zeżmie

ściśnie (od zżąć, żmę). „Zaraz srebro łakome zeżmie serce chłopu.” Transakcja wojny chocimskiej

zeznawszy starop.

tu: uznawszy. „Amazidis zeznawszy, iż to prawda, wdzięcznie wszytko przyjął od niego.” Żywot człowieka poczciwego

zezuć a. zzuć

zdjąć (buty). „A to zezuj, moja złota.” Wesele

żgać daw.

dźgać, kłuć. „…i grzmocić, brykać i fikać, hulać i się kulać, człapać i drapać, smagać i kozły magać, drygać i śmigać, hukać i fukać, rwać i żgać, pląsać i kąsać, krzyczeć i ryczeć; hasając na nutę swawolną, gdzie wcale hasać nie wolno, aż wielorybowi zrobiło się całkiem nie…” Takie sobie bajeczki to słowo w 2 lekturach →

zgadać się z kimś

porozumieć się z kimś; dogadać się z kimś. „Zgadała się we dwa słowa,” O Janku Wędrowniczku

zgadał

zgadywał. „Co by oznaczał, Rymwid łacno zgadał;” Grażyna

zgadni

dziś popr. forma trybu rozkazującego: zgadnij. „Zgadni, co by wprzód czynić: czy się ordzie bronić?” Transakcja wojny chocimskiej

zgadzać się

tu: umawiać się. „Przybył w ten sposób jeszcze jeden do szczupłego gronka, które się na wiec zgadzało.” Stara baśń

zgaga

tu ogólnie: cierpienie. „Powie, że zbyć nie może z serca swego zgagi,” Transakcja wojny chocimskiej

zgangreniały

toczony gangreną. „Jakimi dysze zgangreniałe ciało.” Boska Komedia

zgartywać daw.

zgarniać. „Wszędy zaś taki gwałt panował i krętanina, że w dyrdy biegali, poganiając się jeszcze do pośpiechu i wrzawę czyniąc coraz większą, dzieci nawet pędząc do zgartywania błota w obejściach i wysypywania żółtym piaskiem opłotków.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zgasnąć przen.

umrzeć. „…H POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE ZŁZAMI NAPISAŁ.…” Treny

zgęba

kęs. „Ten brzydki ród, ostatnią zgębę chleba wyłudziwszy chłopu, kradnie go z pieniędzy, pozbawia go z wszelkiego przemysłu, z zdrowia i z samego rozumu.” Przestrogi dla Polski

zgębę

kęs. „Nie dosyć, że dla ich nasycenia sierocą niedołężnych rodziców, wydzierają im ostatnią zgębę chleba, płużą krwią ludzką.” Przestrogi dla Polski

zgęsły

dziś: zgęstniały. „Krew zgęsłą na nim widać było i rany sine...” Stara baśń

zgiąć kolana!

hebr. אַבְרֵךְ ( awrech ), od בָּרַךְ ( barach ): ‘klękać’. Midrasz dostrzega tu dwa słowa: אָב רַךְ ( aw rach ): ‘ojciec’ i ‘delikatny’. Jest to określenie Josefa, który był dojrzały w mądrości jak ojciec, a w delikatnym, czyli młodzieńczym, wieku. Targum Onkelos odczytuje to jako: ‘oto ojciec [czyli doradca] króla’. zob. Raszi do 41:43. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zginąłże

konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy zginął. „Z ojca czy z własnej zginąłże on ręki?” Antygona

zginęła

w pierwotnej wersji: „umarła". „Jeszcze Polska nie zginęła,” Mazurek Dąbrowskiego

zgładzę

u Cylkowa jest to samo słowo co w poprzednim wersecie wytracę (wytrącę) ale tu jest inny czasownik: hebr. הַאֲבַדְתִּי ( haawadti ); doprowadzę do zguby, zniszczę . „A wszelka dusza, która by nie udręczała się dnia tego, wytraconą niechaj będzie z ludu swojego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zgligi starop. forma

zejdzie. „…zimę, tym mu sporzej będzie rość na wiosnę, bo drudzy powiedają, iż rychlej wypre, trudniej ci zawżdy owemu, co się dopirko zgligi, każdy gwałt wycierpić, niżli owemu, co już moc zaweźmie.…” Żywot człowieka poczciwego

zgliszczów

dziś popr. forma D. lm: zgliszcz a. zgliszczy. „Gdzie szukać medyka, kiedy tam jeno klasztor cały, a w mieście więcej jeszcze zgliszczów niż ludzi.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

zgmerać starop.

[tu:] wydobywać. „Co nie tylko po górach, po skałach szukając ich świat skryślali, ale i pod ziemią, i pod wodą już ich zgmerali, a na koniec ich i tam dostać nie mogą, ale je i z miedzi, i z żelaza, i czasem ze złota palą a dziwnie dystylują.” Żywot człowieka poczciwego

żgnąć daw.

dźgnąć, ukłuć. + 1 inne znaczenie „…ch zdradliwości, że to, jeśli cię Krzyżak obłapi, a z przodu w gębę cię całuje, to z tyłu gotów cię w tym samym czasie nożem żgnąć, któren obyczaj zgoła jest świński i nam Mazurom przeciwny...…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

żgnięcie gw.

dźgnięcie. „Właśnie wspomniało się jej o Jagnie, z którą wiedła zażartą, milczącą i nieustępliwą wojnę; o Jagusi, której samo przypomnienie było jako to żgnięcie w serce, że i teraz poderwała się z miejsca, żegnając się śpiesznie, a bijąc w piersi na dokończenie pacierza.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zgniła gorączka

w ówczesnej terminologii lekarskiej gorączka, przy której „soki ciała psują się i gniją". „— Boję się, żeby nie dostał zgniłej gorączki — rzekł raz do mnie Szapary.” Lalka

zgniły Zachód

pogardliwe określenie Europy zachodniej, używane przez reprezentantów reakcyjnej ideologii szczególnego posłannictwa Rosji jako wybawicielki świata. „Godziny tych gwar nowożytnych „zgniłego Zachodu" były, szczerze mówiąc, godzinami humorystyki.” Syzyfowe prace

Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany

W Litwie za wkroczeniem wojsk francuskich i polskich, zawiązano po województwach konfederacje i obrano posłów na Sejm. „Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

zgodzić daw., gw., daw.

zaangażować kogoś. + 1 inne znaczenie „Poczekaj, zgodzę ci dziewkę, bo Jagustynka tyla ci pomaga, co ten pies napłacze.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

zgodzić komu starop.

dogodzić komu. „Każdemu ma kosa zgodzi;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zgodzić się tu daw.

podjąć się pracy. Zgodził się za pastuszka, czyli został przyjęty do pracy jako pastuszek. „Zgodził się Maciuś za pastuszka.” Król Maciuś na wyspie bezludnej

Zgoił ranę zwycięski oręż Karlomana

Karol Wielki zniszczył królestwo Longobardów, przez co wsparł Kościół i ugruntował cesarstwo zachodnie. „Ranę zwycięski oręż Karlomana.” Boska Komedia

zgoła gw., daw.

zupełnie, całkiem, wcale. + 3 inne znaczenia „Niebo, kiej ta płachta modrawa, przejęta wilgotnością i orosiała, przecierało się już ździebko nad ziemią czarną, głuchą i zgoła w mrokach zagubioną.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 9 lekturach →

zgoła mówiąc

mówiąc bez ogródek, mówiąc wprost. „Wzięłaś mi, zgoła mówiąc, dusze połowicę,” Treny

Zgon pośród gadów Sabella, Nazyda

Lukan w swojej Farsalii wspomina dwóch żołnierzy Katońskich w pochodzie przez piaski libijskie ukąszonych od wężów, Sabella i Nazyda. Pierwszy po ukąszeniu węża na proch się rozsypał, drugi tak obrzękł, że aż pancerz na nim pękł. „Zgon pośród gadów Sabella, Nazyda,” Boska Komedia

zgonić daw.

tu: dogonić. „Zgonił, porwał mię na koń.” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →

zgonina

plewa. „Męskie uczucia rozprysły się jak kupa zgonin, w którą podmuch wichru uderzył.” Ludzie bezdomni

zgotować

przygotować. „Zgotować żywność dla koni i ludzi:” Grażyna

zgotowione gw.

przygotowane. „Podź na łóżko, zgotowione.” Wesele

Zgrałeś się przy zielonym stoliku

tj. w karty lub w ruletkę. „Zgrałeś się przy zielonym stoliku” Wesele

zgrali

zgrali się. „Oszukał, bo grać przestał, tych, co wczoraj zgrali,” Satyry

zgruchnąć się gw.

zbiec się, nagle się zgromadzić. „Jakże się ludzie nie zgruchną, jak się do budy owej nie rzucą!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zgruntować

sięgnąć dna stopami. „Nieraz opuszczałem nogi w dół, ale nie mogłem zgruntować.” Podróże Guliwera

zgryziony

tu: odczuwający zgryzotę, zmartwiony. „Przed kuchnią wystawała zgryziona Ignacowa i mówiła, że Fitek całą noc nie szczekał, więc to nikt inny, tylko na pewno chłopaki od Chąśbów, dla których nie ma żadnego parkanu ani żadnego drutu.” Granica

zgryzota

zmartwienie, smutek. „katar żołądka, jeżeli się nie mylę; ci, co bliżej go znali, utrzymywali, że umarł ze zgryzoty...” Hrabia Monte Christo to słowo w 3 lekturach →

zgrzebi starop.

konopne włókno a. lniane pakuły. „…sprawek i postawek jego, a on chrapi jako świnia, kiedy się drożdży opije, a on sobie pluje na brzuch, a śliny mu się jako zgrzebi z gęby wloką, oczy się jako u szczurka, kiedy z mąki wylezie, błyszczą, suknisko popluskał, a czasem je za sobą po błotu wlecze,…” Żywot człowieka poczciwego

zgrzebło

grzebień lub szczotka służąca do czyszczenia sierści zwierząt. + 2 inne znaczenia „Nie pomogły ani zdobyczne na Fryzach grzebienie, ozdobnie z bawolego rogu wyrobione, ani nawet zgrzebło, po które jedna z niewiast poszła do stajni.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

zgrzebny

prosty, nieozdobny bądź utkany z grubego płótna. „Dziewczyna zaś, zamiast ją wziąć z jego rąk, zaczerwieniła się nagle, sama nie wiedząc dlaczego, i poczęła zaciągać pod szyją zgrzebną koszulę, która się była od szybkiej jazdy po lesie otwarła.” Krzyżacy

zgudka gw.

czkawka. „Leżała, ledwie dychając, stara zaś octem wycierała jej skronie i dopiero kiej chrzanu pod nos nakładła, Hanka oprzytomniała, otwierając oczy; zgudka ją jeno chyciła.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zgwałcić daw.

zadać gwałt, postąpić wbrew prawu i powinności, zbeszcześcić coś, uczynić krzywdę wbrew prawu. „Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje,” Treny

zgwałcony starop.

przymusem, na siłę, wbrew swej naturze potraktowany; tu: stłamszony, pozbawiony śmiałości i samodzielności. „Potym gdy już będzie podrastać, nie trzeba go też nazbyt w grozie chować, bo ona młodość jego, gdyż jeszcze zmysły słabe we mdłym ciele być muszą, tedy zbytnią grozą a frasunkiem snadnie może być zgwałcona, iż potym zawżdy straszliwa, tępa a głupia być musi.” Żywot człowieka poczciwego

zgwarzać się gw.

porozumiewać się ze sobą, rozmawiać. „Kokoty piały już na umor i ptaszyny różne zgwarzały się z cicha po sadach jakoby w tym pacierzu społecznym, kiej Hanka przecknęła, śpik ją ano zmorzył i strudzone, niewywczasowane kości ciągnęły pod pierzynę; ale się nie dała, szronem przetarła oczy i nalazłsz…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zhańbi

hebr. יִנְאַף ( jin-af ): popełni cudzołóstwo . „krew jego na nim” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zhardzieć

stać się hardym, wbić się w pychę, gardzić innymi. „Jako służący Jim stał się do niczego, tak zhardział od chwili, gdy diabła widział na własne oczy i czarownicom służył za wierzchowca.” Przygody Hucka Finna

zhreszy z ukr.

zgrzeszy. „Zhreszy kniaź, urezać mu szyję; zhreszy Kozak, urezać mu szyję!” Ogniem i mieczem

zhukany daw.

rozhukany (silny i gwałtowny). „Jak gdy zhukane” Iliada

ziać

ciężko oddychać. „Zatchnęły mu się piersi tak, że ledwie zieje,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

ziandar gw.

żandarm, policjant. „— Jaże trzy bryki ziandarów przyjechało na plebanię.” Chłopi, Część czwarta - Lato

ziandarm

żandarm. „Tropiły «śpiony i ziandarmy»,” Kwiaty polskie

ziareczko

dziś: ziarneczko. „W każde z makowych ziareczek” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

ziarn

dziś raczej: ziaren. „Ten muł i gorący klimat sprawia, że Egipcjanin, zamknięty między pustyniami, może mieć trzy zbiory w ciągu roku i około trzystu ziarn z jednego ziarna zasiewu!” Faraon wszystkie 3 wystąpienia →

ziarnko owe

dzis popr.: ziarnko owo. „Tak więc ów pośpiech zapadł obojgu ziarnkiem piasku na serce, a że byli coraz dalej od siebie, więc ziarnko owe zaczęło im nieco dolegać.” Pan Wołodyjowski

ziarno Demetry

zboże, chleb; Demeter w mit. gr. była boginią przyrody i urodzaju. „— Oto za kilka dni boska Ligia będzie spożywała w twoim domu ziarno Demetry.” Quo vadis

Zieleń

tytuł tzw. fantazji słowotwórczej Tuwima z tomu Treść gorejąca (inc. „O zieleni można nieskończenie"). „(Patrz Zieleń, bo już nie powtórzę),” Kwiaty polskie

zieleniak

młode wino po roku leżakowania. + 1 inne znaczenie „Wypił jednym haustem wino, skromnie mu nalane, i poznał po smaku, że jest to zieleniaczek z Montreuil, którym właśnie pogardzają tacy wytrawni znawcy jak on.” Trzej muszkieterowie to słowo w 2 lekturach →

Zieliński

pisany na przemian tak bądź „Zieleński". „I Sobieski, posławszy Zielińskiego w przedzie” Transakcja wojny chocimskiej

Zielke

sklep z towarami galanteryjnymi i zabawkami przy ul. Piotrkowskiej. „W poprzek przez jezdnię (gdzie był Zielke,” Kwiaty polskie

Zielone Świątki

daw. ludowe święto wiosny, w polskiej tradycji katolickiej ludowa nazwa święta Zesłania Ducha Świętego, obchodzonego 7 tygodni po Niedzieli Wielkanocnej. „Działo się na pierwszy dzień Zielonych Świątek.” Klechdy polskie

zielonem

dziś popr.: zielonym. „A mój upiór śpi w jarze — na wybrzeżu zielonem,” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

zielonkowatej

dziś: zielonkawej. „— szepnęła wysoka, chuda, przygarbiona kobieta, o zielonkowatej zapadłej twarzy i wielkich czarnych oczach.” Ziemia obiecana

zielononóżka

kura polskiej rasy hodowlanej wyróżniającej się zielonymi nogami. „Mówiła wciąż o sobie, chociaż szło na pozór o wyborowe nasiona warzyw, jajka zielononóżek, opiekę nad sierotami i matkami, kursy niedzielne śpiewu chóralnego — to wszystko, co jest do obejrzenia w Pieszni.” Granica

zielsko

na przednówku, w miesiącach wiosennych, gdy zapasy dawne wyczerpały się, pokarmem bywał chleb, pieczony z mąki mieszanej z popiołem, mech, lebioda itd. „Tych żywnością jest chleb z śrutu, a przez ćwierć roku samo zielsko; napojem — woda i paląca wnętrzności wódka.” Przestrogi dla Polski

ziem

dziś popr.: ziemia. „Było tego, póki księża rowów nie poświęcili i póki ziem na Nowy Rok nie zamarzła tak, że i widły nie brały.” Krzyżacy

ziem Dunaju gdzie rzeka żegna Teutony

Węgry na pograniczu od Niemiec. „Szerszym korytem żegna Teutony.” Boska Komedia

ziemi

«[Chciał] zamieszkać tam, gdzie znajdzie sobie miejsce», zob. Raszi do 36:6. «[Udał się] tam, gdzie przemieszkiwał okazjonalnie, zanim Jakub powrócił [od Labana]. Teraz gdy przybył Jakub, [Esaw] osiadł tam […], ponieważ jego stada były bardzo liczne. Odczuwał przymus oddalenia się od [brata], wiedział bowiem z błogosławieństw, którymi ojciec obdarzył Jakuba, że ziemia Kanaan będzie należała do potomstwa Jakuba, ale że także i [Esaw] będzie miał swoją ziemię, gdyż ojciec pobłogosławił go: „z żyzności ziemi będzie siedlisko twoje” ( Ks. Rodzaju 27:39) czyli że [posiądzie jakąś] urodzajną ziemię», zob. Radak do 36:6. „A oto rodowód Esawa, czyli Edomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ziemi Ibrejczyków

«Wykradziono mnie z domu mojego ojca, z ziemi Hebrajczyków [tu: Ibrejczyków]. Rodzina Hebrajczyków była już znana z tego, że praojcowie [Abraham i Icchak] zamieszkują Kanaan, zatem ziemia [Kanaan] zaczęła być kojarzona z Hebrajczykami», zob. Radak do 40:10. „Jeżeli przypomnisz mnie sobie, gdy dobrze ci będzie, to wyświadcz że mi tę łaskę, i napomknij o mnie przed Faraonem, i wyprowadź mnie z domu tego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ziemia

tu: jednostka administracyjna większa od powiatu a mniejsza od województwa. „Przyjmowano poselstwa zagraniczne, deputacje ziem i wojsk; obmyślano sposoby zapełnienia pustego skarbca pieniędzmi; używano wszelkich sposobów, aby rozniecić wojnę tam wszędzie, gdzie nie płonęła dotąd.” Potop

ziemia chananejska daw.

dziś: Kanaan, starożytna żyzna kraina na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, wymieniana w Biblii jako ziemia obiecana Izraelitom przez Boga (tereny obecnej Palestyny). „…ych dodam, że tam brzoskwinie dochodzą takiej wielkości, iż jednej dwoma dłońmi nie obejmiesz, winogrona jak w ziemi chananejskiej; a kto chce ich kupić mniej jak sto funtów, temu powiedzą, żeby sobie poszedł do winnicy i zjadł darmo tyle, ile mu się podoba.…” Listy z podróży do Ameryki

ziemia dobrzyńska

obszar na wschód od Torunia, zagarnięty przez Krzyżaków wskutek bezprawnej umowy z księciem Władysławem Opolczykiem. „— Dużo miodu w ziemi dobrzyńskiej, dlatego ją trutnie obsiadły.” Krzyżacy

ziemia Gosen

obszar we wschodniej części delty Nilu, biblijna ziemia Goszen, gdzie zamieszkiwali Hebrajczycy w czasie tzw. niewoli egipskiej, i skąd wyprowadził ich Mojżesz. „Z dziesięciotysięcznym korpusem, przygotowanym do boju, zaopatrzonym w obóz i machiny wojenne następca uda się na wschód, ku gościńcowi, który biegnie od Memfis do Chetem, na granicy ziemi Gosen i pustyni egipskiej.” Faraon

Ziemia ma rodzima leży nad morzem ...

Cień, który tu mówi, jest to Franczeska, córka Widona z Polenty, panującego w Rawennie. Przez ojca zmuszona była wyjść za mąż za Jana Maletastę, pana Rimini, ułomnego i szpetnego; podczas kiedy brat jego młodszy, Paweł z Rimini, młodzieniec piękny i pociągający, uprzednio jej skłonność pozyskał. Mąż żonę z jej kochankiem zdybał na kryjomych pieszczotach i oboje szpadą przebił. Dante zgodnie z nauką kościoła, że każdy występek niewyznany przed śmiercią w spowiedzi, niezgładzony żalem i pokutą za życia zasługuje na potępienie, nieszczęśliwą Franczeskę uważał za potępioną. Ale tu surowy umysł Dantego ustępuje przed wrażeniem jego czułego serca, jakim podziela los młodej, pięknej a nieszczęśliwej córki swojego dobroczyńcy, a nawet swojej powinowatej. Rzewne współczucie poety tym piękniej tu się odbija, że z nim rzadko spotykamy się w tej pierwszej części poematu. Piękność tej pieśni poetyczna powszechnie jest oceniona, a przez kogóż nieuczuta? „Jeden z nich na to: «Ziemia ma rodzima” Boska Komedia

ziemia Synów Słońca

mitycznym przodkiem japońskiego rodu cesarskiego był Ninigi, wnuk bogini słońca Amaterasu. „Zszedłszy na ląd w ziemi Synów Słońca, Obieżyświat zaczął się błąkać po ulicach miasta.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Ziemia van Diemena

nazwa geograficzna używana w latach 1642–1855, określająca australijską płd.-wsch. kolonię mieszczącą się na wyspie, która w 1855 została przemianowana na Tasmanię. „Próżna rzecz nudzić czytelnika szczegółami przypadków, które się nam na tych morzach przytrafiły, dosyć jest powiedzieć, że płynąc do Indii Wschodnich, wytrzymaliśmy wielką burzę, która nas zapędziła na północny zachód od Ziemi van Diemena.” Podróże Guliwera

ziemianin

właściciel majątku ziemskiego, obszarnik, dziedzic. „Resztę towarzystwa stanowiło dwóch ziemian z okolic Krakowa i trzech mieszczan w czerwonych składanych czapkach, których cienkie końce zwieszały się im z boku aż na łokcie.” Krzyżacy

ziemianów

dziś popr. D. lm: ziemian. „Lub cicha radość, była gazetą ziemianów.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Ziemiańska

także tzw. Mała Ziemiańska: modna przedwojenna kawiarnia w Warszawie, mieszcząca się przy ul. Mazowieckiej 12; miejsce spotkań literatów, poetów, dziennikarzy, aktorów i innych osób z kręgów artystycznych, a także miłośników literatury sztuki. „Kwiaciarni «Złocień», przy «Ziemiańskiej».” Kwiaty polskie

ziemica daw.

ziemia (forma augmentatiwum). „Jeśli chcesz, to się tą ziemicą z tobą” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

ziemie starop. B. lp rodz.ż., starop. forma

tu: oddziały z poszczególnych obszarów kraju, ziem. + 1 inne znaczenie „Lżej mu się potem zrobiło, a że noc dosyć jasna dozwalała ciągnąć dalej, ledwie cokolwiek koniom na polance spocząwszy, ruszył, spiesząc nie do domu, ale na prost ku jezioru Lednicy, gdzie się spodziewał znaleźć w pochodzie już wojewodów i ziemie.” Stara baśń to słowo w 3 lekturach →

ziemieński forma starop.

ziemiański, szlachecki; cząstka ziemieńska : dziedziczna część posiadłości szlacheckiej, ziemskiej. „Na którą nie tylko moja cząstka ziemieńska,” Treny

ziemny

ziemski. „I miłe kwiaty na ziemnym obszarze,” Konrad Wallenrod

Ziemowit

popr.: Siemowit ; syn Piasta i Rzepichy, domniemany następca króla Popiela i pradziad Mieszka I. „W chacie mieszkało troje ludzi: Piast, Rzepicha i synaczek ich, którego wołali Ziemowit, bo się okrutnie w tych polach kochał, a co wyszedł na próg chaty, to mówił: „Ziemio, witaj!".” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Ziemowit IV ok. 1352–1426

książę płocki, prowadzący samodzielną politykę zagraniczną, długo występował jako przeciwnik Jagiełły, dał się poznać jako dobry administrator. „…w, w którym go dawno nie widziano, i nakazał pościg opryszków na całej granicy swego księstwa, wezwawszy zarazem księcia płockiego, aby uczynił również to samo i również nie szczędził kar na zuchwalców.…” Krzyżacy

Ziemowit V 1389–1442

książę mazowiecki, dziedziczny lennik Polski. „…odkanclerzy Mikołaj Trąba, i marszałek Królestwa Zbigniew z Brzezia, i Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit, syn Ziemowita, księcia na Płocku, jeden między nimi młody, ale dziwnie „do wojny przemyślny", którego zdanie wysoce sobie sam wi…” Krzyżacy

ziemstwo

„Ziemskie sądy składają się z urzędników mających jurysdykcją, obranych przez zgromadzoną szlachtę na sejmikach elekcyjnych”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Sądy ziemskie zajmowały się sprawami cywilnymi szlachty osiadłej. „Wygrał w ziemstwie fortunę albo w trybunale?”” Satyry

Zima bywszy zejdzie snadnie

zima przybywszy, łatwo ustąpi. „Zima bywszy zejdzie snadnie;” Pieśni

zimie starop. forma

zimą. „Dobrze się na to rozmyśliwszy, mógłby to drugi z siebie otrząsnąć jako zimie z płaszcza śnieg, przyszedszy do ciepłej izby.” Żywot człowieka poczciwego

zimie, lecie starop. forma

zimą, latem. „Zimie, lecie i w jesieni.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zimnica

malaria. + 1 inne znaczenie „Gerda, jakby zimnicy dostał, drżał jeszcze cały od wczorajszego strachu i dzisiejszego deszczu zimnego.” Stara baśń wszystkie 2 wystąpienia →

zimny kraj

Syberia, dokąd władze carskiej Rosji wysyłały skazańców. „Dlaczego za książki wysyłali do zimnego kraju?” Kajtuś Czarodziej

zimny zwierz koziorogi

koziorożec (zimowy znak zodiaku). „Żeby miał co paść zimny zwierz on koziorogi.” Transakcja wojny chocimskiej

zimostradny daw.

nędzny, mizerny. „Niż do głowy podobna; dziady zimostradne!” Transakcja wojny chocimskiej

zimowliki

zimowe mieszkania Kozaków. „…ostateczną zasłoną od wszelkiej przykrości, mimo zwyczajną skłonność Zaporożców do rozboju; i lubo przechodząc przez ich zimowliki, będziemy często nawiedzani od towarzyszów i ich czeladzi, a każdy będzie pił gorzałkę z podwód, ile mu się podoba, ekonomia huma…” Pamiątki Soplicy

zimownik

osada, w której Kozacy przeczekują zimę. „Brzegi Dnieprowe były już od ujścia Pszoły zupełną pustynią, na której gdzieniegdzie tylko bielały kozackie zimowniki, ale rzeka stanowiła gościniec łączący Sicz z resztą świata, więc też i ruch bywał na niej dość znaczny, zwłaszcza gdy przybór wody ułatwiał ż…” Ogniem i mieczem

żinku ukr.

żonę. „— I hetmanem zostanę, i kniaziównę za żinku wezmę, mnie nie chłopkę brać.” Ogniem i mieczem

ziobro gw.

żebro. „— Żyw będzie, jeśli jeno ziobra, nie pacierze, ma połamione — rzekł, zwracając się do księżny.” Krzyżacy

ziomek

osoba wywodząca się z tej samej ziemi (krainy, regionu, państwa). + 1 inne znaczenie „Nie przez gniew przeciw ziomkom” Iliada to słowo w 3 lekturach →

ziomki

dziś popr. forma N. lm: ziomkami. „Systema i to, co za ziomki swemi” Beniowski

ziścić się

spełnić się. „— Wiem ci ja to; jeno mnie trapi, że królowa nie prorokowała szczęśliwego końca tej wyprawie, a co ona prorokuje, to się zawsze ziści.” Krzyżacy

zjąć daw.

dziś: zdjąć. „Gdy zejmiesz duszy jarzmo,” Noc listopadowa

zjadłbym śledzia

miałbym za swoje, czułbym się z pyszna. Wyrażenie powstało w związku ze staropolskim zwyczajem, według którego w zapustny wtorek, o północy, na zakończenie zabawy, podawano śledzia. Oznacza więc coś nieprzyjemnego, tym bardziej że następuje po poprzedniej przyjemności. „Zjadłbym śledzia z rąk patrona,” Zemsta

zjadle

jadowicie, zabójczo. „Spuszcza je na blask cnoty, a zjadle pokorny,” Satyry

zjadłeś fis

tj. pominąłeś jedną nutę. „— Te, trąba, zjadłeś fis jak skwarek!” Chłopi, Część druga - Zima

zjadłość

zajadłość, zapamiętanie w gniewie a. walce. „Wkrada się zjadłość i w kąty spokojne —” Monachomachia

zjadły

dziś: zajadły, uparty. + 2 inne znaczenia „Dla ciebie zjadłe smakują trucizny,” Hymn do miłości ojczyzny (Święta miłości kochanej ojczyzny...) to słowo w 4 lekturach →

zjałowieć

stać się bezpłodnym. „Bodaj im wszystkie ich maciory zjałowiały!” Ogniem i mieczem

zjawa

tu: pojawienie się. „niechaj zjawa nasza chwali;” Faust wszystkie 2 wystąpienia →

zjawienie daw.

widzenie. „I nie spał — a widział ją tak wyraźnie, jakby w zjawieniu albo we śnie.” Krzyżacy

zjawiona kobieta daw. forma

dziś: kobieta, która się zjawiła. „Zjawiona kobieta miała na sobie powłóczysty strój ze złotej tkaniny, haftowanej w kwiaty.” Klechdy sezamowe

zjawione daw.

które się zjawiły. „Przede wszystkim otworzysz drzwi żelazne, zjawione w tym miejscu, gdzie ziemia się przed chwilą rozstąpiła.” Klechdy sezamowe

Zjazd

ulica Nowy Zjazd w Warszawie, która od placu Zamkowego biegła po wiadukcie do mostu Kierbedzia na Wiśle. + 1 inne znaczenie „Schodzi przez plac Zamkowy i Zjazd nad rzekę.” Kajtuś Czarodziej to słowo w 2 lekturach →

zjednać starop.

pozyskać. „A do onego nieboraka przyszedszy, powiedział mu: „żem ci już wszystko zjednał".” Żywot człowieka poczciwego

zjełczały

zepsuty. „„Niech raczej ta księga zawczasu spłonie, niżbym miał poniewczasie sam w ogniu czyśćcowym ku własnemu obrzydzeniu, jak to sadło zjełczałe, skwierczeć — pomyślał rozsądnie.” Klechdy polskie

zjeść arbuza

pogodzić się z odmową, przyjąć odrzucenie oświadczyn. „Poznał jednak, że skoro nie było czasu na zaloty, trzeba było prędko działać i wszystko od razu na hazard wystawić: pojechać, oświadczyć się z miejsca i albo po przyspieszonych zapowiedziach ślub wziąść, albo zjeść arbuza.” Potop

zjęzykowali neol.

naopowiadali. „czego nie zjęzykowali:” Wesele

zjimać daw.

chwycić. „Daj pokój matce, póki chęć ją zjima” Odyseja

zjuszony daw.

zbryzgany krwią. „Omywszy sobie ręce i nogi zjuszone,” Odyseja

zkukłać daw.

potłumić. „Kto chce harde pogaństwo zkukłać i zwyciężyć:” Transakcja wojny chocimskiej

Zła szukać nie trzeba, można w nie wpaść

Hezjod, Prace i dnie 287–289. „Za to na progu dzielności bogowie trud położyli” Państwo

złączym

w wersji pierwotnej: „złączem". „Złączym się z narodem.” Mazurek Dąbrowskiego

złagodzić

tu: uspokoić, poskromić gniew. „Niech cię to złagodzi,” Iliada

złaja daw.

sfora. „Autolyka synowie zebrawszy psów złaje” Odyseja

złam daw.

odłam; to, co zostało odłamane od całości. „Skała stanowiąca tylną ścianę czarna, popękana; grunt złożony z wielkich złamów lodu; wszędzie dziko i pogrzebowo.” Listy z podróży do Ameryki

złamał przysięgę rzeczypospolitej

złożoną przy wyborze na prezydenta, przez zamach stanu 2 grudnia 1851 roku. „Mówi, że złamał przysięgę rzeczypospolitej, że jest kuglarzem, któremu oswojony orzeł napluł w kapelusz...” Lalka

złamał Zeusa rozkazy

mowa o prawie gościnności, wedle którego nie wolno było krzywdzić przybyszów; Achilles zaś uznał Priama za swojego gościa. „Zgwałciłbym ludzkość, złamał Zeusa rozkazy».” Iliada

złasować daw.

potajemnie zjeść z łakomstwa. „Nie chcę mieć bez ustanku pod nosem szpiega, zdrajcy, którego przeklęte oczy śledzą wciąż, co robię, pożerają wszystko, co posiadam, i myszkują na wsze strony, czyby się nie udało czegoś złasować.” Skąpiec

zlatać

spadać.

złaźtaż

konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż , tu: w funkcji wzmacniającej; złaźta (gw.): złaźcie, schodźcie.

złe daw.

tu: zły duch, licho. + 1 inne znaczenie „„A czy mnie tu złe przyniosło!" — myślał, drżąc cały na wspomnienie baby.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

źle

tu: ledwie. „Więc jeszcze źle świtało, jeszcze gwiazdy bladły,” Transakcja wojny chocimskiej

złe chwile

nudy — znany bohaterom romantycznym stan depresji, melancholii, zniechęcenia, znużenia, zwany przez Francuzów mal du siécle (chorobą wieku). Kleiner w przypisie wylicza bohaterów romantycznych, którym znana była ta dolegliwość: Oberman E. P. de Sénancoura, René Chateaubrianda, Childe Harold Byrona, Lambro i Kordian Słowackiego. G. Sand pisała w związku z Obermanem o cierpieniach moralnych, które dadzą się podzielić na trzy kategorie: „ Primo — namiętność napotykająca przeciwności w swoim rozwoju, a więc walka człowieka z otaczającą go rzeczywistością. Secundo — świadomość wyższych uzdolnień przy braku woli, która mogłaby je uczynić przydatnymi. Tertio — świadomość miernych uzdolnień, świadomość jasna, oczywista, nieodparta, ujawniona. Te trzy kategorie cierpień moralnych można wyjaśnić i zamknąć w trzech imioniach: Werter, René, Oberman" ( Eseje , Warszawa 1958, s. 32). „Nie zważaj na to, com powiedział — napadają mnie często złe chwile — nudy.” Nie-Boska komedia

źle się uiścił z obowiązku

dziś popr.: źle się wywiązał z obowiązku. „Lecz książę francuski źle się uiścił z włożonego nań przez papieża obowiązku pośrednictwa.” Boska Komedia

złe szczęście

zły los. „A mnie za me staranie złe szczęście potkało.” Pieśni

Złe Tłumoki

Malebolge , słowo złożone z bolgia : otchłań, wór, przez podobieństwo: tłumok, i z malo : zły, przeklęty. Bulgas Galii saccos scorteos appellant . Sam obraz miejsca szczegółowo tu opisany wyjaśnia stosowność użytego tu przez poetę porównania. „Jest miejsce w piekle zwane Złe Tłumoki,” Boska Komedia

żleb

podłużne, rynnowate wcięcie przecinające pionowo stok lub ścianę skalną, powstałe na skutek wietrzenia skał. „Z najskrytszego żlebu” Z wichrów i hal

zlec gw.

urodzić dziecko. „Dogonił mnie wójt i prosił, byście, Dominikowa, zaraz szli do niej, już tam krzyczy i wydziera się, że pewnie tej nocy zlegnie!...” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 4 wystąpienia →

zlecenia dokonać

dziś raczej: wykonać zlecenie. „Przykro mi jest ogromnie, lecz muszę zlecenia dokonać.” Dawid Copperfield

zlękli się przed nim

nie mogli odpowiadać z powodu zawstydzenia, zob. Raszi i Radak do 45:3. Z powodu lęku o siebie, pamiętni tego, co mu niegdyś wyrządzili, zob. Bechor Szor i Chizkuni do 45:3. „I podniósł głos swój z płaczem: i usłyszeli Micrejczycy, i usłyszał dom Faraona.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zlękniony

przestraszony. „Ale Sezam, po raz wtóry mylnie nazwany Bezamem, pozostał zamknięty przed zlęknionym Kassimem.” Klechdy sezamowe

zleniałość daw.

lenistwo. „Naprzód wtedy (jako powieda Sallustius) wyrokiem swoim zabronił wszystkich przyczyn zleniałość przynoszących, zakazał też, aby żaden w obozie chleba ani żadnej warzonej i pieczonej potrawy nie przedawał; aby się dla jakiego pożytku motłoch za wojskiem nie włóc…” O poprawie Rzeczypospolitej

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.