Litera Z

1441 słów, strona 6 z 6.

zronić

zgubić, upuścić. „— Przejęliśmy korespondencję królewską — rzekł Charłamp — którą Szwedzi zronili.” Potop

zrosiła

hebr. הִשְׁקָה ( hiszka ): 'nawadniała'.

zrozumiejcie

tu: porozumiejcie. „O drukarza nie mówię, z tym sie zrozumiejcie.” Pieśni

zrozumiesz

hebr. שָׁמַע ( szama ): ‘słyszeć’, tu jest odczytywane w znaczeniu ‘rozumieć, pojmować’, zob. Raszi, Radak, Raszbam do 41:15. „I stało się, że jako nam wyłożył, tak i było: mnie przywrócono na stanowisko moje, a jego powieszono".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zrozumże

wyraz zrozum z dodaną partykułą - że użytą dla wzmocnienia nacisku. „— Ach, kobieto, zrozumże: mamy teraz zrobić tak, żeby rządził cały naród — i król musi podpisać papier — to się nazywa manifest — i musi być uroczyste otwarcie pierwszego sejmu.” Król Maciuś Pierwszy

zruszać daw.

poruszać. „Nawał wichrów siekł ją i prał, podważał liche jej przyciesie, próbował zruszyć węgły, pędził dokoła, kwicząc przeciągle, tłukł w nią stumilowymi skrzydłami i wszczepiał między belki żelazne swoje pazury.” Popioły

źrzały daw.

dojrzały, dorosły. „— Opowiem całą winę tego wyrostka, której żaden źrzały mąż między nami nigdy by się nie dopuścił — odpowiedział Powała, spoglądając posępnie na Lichtensteina.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →

zrzęda

tu: zrzędliwość. „Jeśliś Charona doznał cierpkiej zrzędy,” Boska Komedia

zrzekła się pierwszej dziewiczej miłości

mowa o Wilhelmie Habsburgu zwanym Uprzejmym (ok. 1370–1406). „…wietniejszego dworu, a wreszcie najpiękniejsza z dziewic na ziemi, zrzekła się szczęścia, zrzekła się pierwszej dziewiczej miłości i poślubiła jako królowa „dzikiego" księcia Litwy, aby wraz z nim skłonić do stóp Krzyża ostatni pogański naród w Europie.…” Krzyżacy

źrzenica

dziś popr.: źrenica. „Wiedzie orzeł źrzenicę za zająca skokiem;” Iliada

zrzenice

dziś: źrenice, oczy; twarz Dziewicy przemienia się w trupią czaszkę z pustymi oczodołami. „Błyskawica zrzenice jej wyżarła.” Nie-Boska komedia

źrzenice daw., starop. forma D. lp rodz. ż.

źrenice. + 1 inne znaczenie „Brew ściągniona źrzenice” Iliada to słowo w 2 lekturach →

źrzóbek

źrebak (obecnie gwarowe: źróbek). „Która jakoby źrzóbek niełapany” Pieśni

źrzodło

dziś popr.: źródło. „Będąc na Idzie, liczne tryskającej źrzodła,” Iliada

zseła

zsyła. „bo go zseła Jasny Bóg.” Wesele

zsiadły

tu: stały (o stanie skupienia ciał fizycznych). „Wierzę, z ciał ciekłych i zsiadłych pochodzi».” Boska Komedia

zskrzytwieć gw.

zmarznąć. „Zskrzytwiałyby dziewosłąby;” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zstać starop.

stać. „Boć nie wiem, coć mi się zstało:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zstaje

wystarcza. „A póki wełny skąpej prządce zstaje,” Treny

zstało starop.

stało. „Już ci nie wiem, coć mi się złego zstało:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Zstąpię też i zobaczę

«To uczy sędziów, że nie powinni wydawać decyzji w sprawach dotyczących kary śmierci, zanim wnikliwie nie zbadają sprawy», zob. Raszi do 18:21. „I rzekł Wiekuisty: „Skarga na Sedom, i Amorę, tak wielką jest, a grzech ich, tak ciężkim bardzo!...” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zstąpił

hebr. וַיֵּרֶד ( wajered ): ‘zstąpił’, od rdzenia יָרַד ( jarad ): ‘schodzić w dół’; kto udaje się z Ziemi Izraela do Micraim (Egiptu), ‘schodzi w dół’, ponieważ Ziemia Izraela położona jest wyżej niż Micraim , a kto wraca z Micraim do Izraela ten ‘wstępuje’, co określane jest czasownikiem עָלָה ( ala ): ‘wznosić się, iść do góry/ku górze’. To 'schodzenie w dół' oraz 'wznoszenie się' może być także rozumiane w wymiarze duchowym. „I wyruszył Abram, wciąż idąc i koczując, ku południowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Zstąpił Eneasz w państwo nieśmiertelne ...

Od w. 1 do 43. Tu Dante, z czym się często spotykamy w jego Boskiej Komedii , chcąc uzmysłowić i silniej wrazić w duszę czytelnika swoje wysokie idee, bierze porównania i obrazy, jak mu na myśl przychodzą, zarazem z mitów starożytności pogańskiej i z Pisma Świętego. Tak Eneasz zstąpił w świat podziemny, ażeby tam zasięgnąć wieści przepowiedni o założeniu Rzymu a z nim rzymskiego państwa, stolicy namiestników Chrystusowych; św. Paweł porwany był duchem do nieba, ażeby tym, co tam widział, rozszerzył liczbę wierzących i umocnił ich w wierze. Eneasz i św. Paweł za życia jeszcze obaj wprowadzeni byli do królestwa leżącego poza granicą żywota ziemskiego i jego błędów; ponieważ Opatrzność wybrała ich obu do objawienia i spełnienia swoich wysokich celów. Ale poeta, uznając w sobie krewkość i ułomność ludzką, powątpiewa o swej godności wewnętrznej i o skutku usiłowań, jakie w nim z namowy rozumu powstały, i poczyna chwiać się w powziętym zamiarze. „Zstąpił Eneasz w państwo nieśmiertelne.” Boska Komedia

Zstąpiłem do ziemskich ślubów

najważniejsze znaczenie dla Męża miały „śluby duchowe" — niebiańskie. Śluby ziemskie zatem były pewnego rodzaju „zniżeniem", zstąpieniem z wyżyn niebiańskich do ziemskiej rzeczywistości. „Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem — przeklęstwo mojej głowie, jeśli ją kiedy kochać przestanę.” Nie-Boska komedia

zstąpmy

«W swej niezwykłej skromności [Bóg] naradzał się ze swoim Boskim Trybunałem». Midrasz uczy, że była to kara „miara za miarę”: «oni powiedzieli „oto zbudujmy” , więc On wymierzył im podobną [karę] i powiedział „oto zstąpmy...itd.”», zob. Raszi do 11:7. „Wtedy zstąpił Wiekuisty, aby zobaczyć ono miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zstawa starop., strop.

nie brak. + 1 inne znaczenie „Tkając, lejąc w się wszytko, póki zstawa szyje;” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

zsunęła się

u Cylkowa: 'spuściła się'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. „I tak puścili Riwkę, siostrę swoją oraz jej karmicielkę, i sługę Abrahama i ludzi jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zszerszeniały daw.

pokryty szronem. „Zbyszko począł patrzeć: na dziedzińcu przez lecące z chmur płatki śniegowe widać było sanki, wokół nich siedzieli na zszerszeniałych i dymiących koniach ludzie Jurandowi.” Krzyżacy

zu schwer niem.

za ciężki. „— Zu schwer, zu schwer... Za ciężkie, kolego, za ciężkie...” Pożegnanie z Marią

zubastaja szczuka ukr.

zębaty szczupak. „— Zubastaja szczuka!” Ogniem i mieczem

zubożała

tu imiesłów, nie zaś czas przeszły: tzn. uboższa. „Już natura zubożała” Zemsta

zuchelek

kawałek. „Żeby choć zuchelek chleba.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zuchwalco

dziś popr. forma W.lp: zuchwalcze. „— Zuchwalco światowy!” Popioły

zuczyć daw.

dziś: nauczyć. „A was któż zuczył?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Żukowski, Wasilij Andriejewicz 1783–1852

romantyczny poeta, pisarz i tłumacz ros., autor słów hymnu Imperium Rosyjskiego Boże, zachowaj Cara! (ros. Боже, Царя храни! ), baśni (m.in. Śpiąca królewna 1831), wierszowanej adaptacji eposu staroindyjskiego Mahabharata (wyd. 1858). „Na tych posiedzeniach czytano i roztrząsano byliny, utwory Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego itd.” Syzyfowe prace

żułek

czyli pokarm, zwierzę pobiera pokarm i dodając ślinę żuje go i połyka, po niedługim czasie wypluwa z powrotem do jamy ustnej i ponownie przeżuwa, a następnie przeżuty pokarm jest znów połykany i trafia do kolejnych części układu trawiennego. „rozszczepiające kopyta przecięcie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

Zund, Kattegat i Skagerrak

cieśniny wiodące z Morza Bałtyckiego na Morze Północne. „Nasz imiennik przeprowadził pilne badanie morza, gdy tam początkowo defilował po wybrzeżu — a zwłaszcza badanie pewnego silnego prądu przybrzeżnego, który z oceanu poprzez Zund, Kattegat i Skagerrak idzie ku wschodowi.” Przedwiośnie

żupan z czes.

staropolski strój szlachecki. Noszono go po domu; w razie wyjazdu lub przybycia gości wkładano na żupan kontusz oraz przypasywano karabelę, czyli rodzaj szabli raczej paradnej niż używanej do walki. + 3 inne znaczenia „ów jest wzór, gloria et decus wszystkiego Rzeczypospolitej kawalerstwa!" Zbiegali się tedy podziwiać pana Zagłobę, a młodsi przychodzili całować poły jego podróżnego żupana.” Pan Wołodyjowski to słowo w 5 lekturach →

zupełnemu

pełnemu, jędrnemu (w niektórych komentarzach: doskonałemu). „I zupełnemu ciału krasa spadnie,” Pieśni

zupełnie ubezpieczone

tu: całkowicie bezpieczne. „Na górce zgromadzenia były zupełnie ubezpieczone: zamykano drzwi prowadzące do lokalu i stawiano wartę w kuchni przy schodach.” Syzyfowe prace

Zur Ordnung! niem.

Zachować porządek! „— Zur Ordnung! — rzekł Mistrz.” Popioły

zur Zeit niem.

obecnie, tymczasem. „…odta grasują z upodobaniem po ogrodach i sadach, a jeszcze więcej po narzeczonych nieobecnych autochtonów, przebywających zur Zeit na froncie.…” Pożegnanie z Marią

żuraw

tu: rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wiadrem wody ze studni. „I zaraz zaczął wyprzęgać szkapę i z niskiej studzienki wodę żurawiem ciągnąć, a w korytko lać, jakby tych, których przywiózł, wcale nie było.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

żuraw studzienny

rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wiadrem wody ze studni. „…akrzyknęły gęsi, tu, ówdzie zapiał kogut na wysokiej grzędzie; zaraz też w zbudzonej ze snu wiosce zaskrzypiały żurawie studzienne, zaryknęło wypędzone na wczesną paszę bydło, a sponad strzech słomą krytych zaczęły się unosić pasemka sinego dymu, znak, że tam…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

żurawiec

neol. od: żuraw, ptak czujny, lecz wędrowny („zlatam, jak się ma na lato"); w tu użytym sensie metaforycznym: bywający gościem w ojczyźnie (jak Tetmajer i wielu naówczas artystów odbywających częste podróże, zwłaszcza na zachód i południe Europy). „Jestem sobie pan, żurawiec;” Wesele

żurnal mód

czasopismo poświęcone modzie. „…ra jednak wybornie uwydatniając jej kształtną i silną, w ramionach szeroką, a w pasie cienką kibić zdradzała znajomość żurnalu mód i rękę biegłego krawca.…” Nad Niemnem

żurnalia z fr. journal

dziennikarstwo. „Kiedy w żurnalii robaczywej” Kwiaty polskie

zwalać

tu: pobrudzić.

zwalana

powalana, pobrudzona. „Bo krwią carów zwalana;” Kordian

zwalenie testamentu

obalenie mocy prawnej testamentu. „— Ten pan Starski, także wnuk po nieboszczce pani Zasławskiej, co się podlizywał jej za życia, a teraz chce zwalić testament, bo mówi, że babka przed śmiercią zwariowała...” Lalka

zwaliska daw.

ruiny. „Kędy zostały trupy, ranni i zwaliska.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

zwalisko daw.

tu: ruina. „Niesie groblom zwalisko i mostom warownym” Iliada

zwarkoczony

spleciony w warkocz. „— Raz go baba za zbyt dokładne podpatry zwarkoczoną do prania bielizną tak na kładce obiła, że o własnym przodku zapomniawszy, tyłem od niej w poskokach koźlich zmykał i dopiero za wsią do utrafionej plecyma drogi należycie pyskiem zgłupiałym się odwrócił — ob…” Klechdy polskie

zwarł [w tym miejscu] ciało

u Cylkowa 'zwarł ciało za niem'; skorygowano, usuwając możliwą niejasność: 'za nim' odnosi się do 'żebra', w oryginale jest תַּחְתֶּנָּה ( tachtena ): 'pod nią, zamiast niej, w jej miejsce'.

zwarzyć

czasownik od war : wrzątek; tu: zniszczyć przez działanie zbyt niskiej temperatury. „Krzew zwarzył wicher ostry” Noc listopadowa

zwątlony

osłabiony. „Zwątlone nieco przedsięwzięcie twoje,” Hamlet

zwątpiałość

zwątpienie. „Ale co do zwątpiałości, to bynajmniej!” Nad Niemnem

żwawie daw. forma przysłów.

dziś popr.: żwawo; szybko. „Ta, widząc się w złym razie, żwawie go ofuknie:” Bajki i przypowieści wszystkie 2 wystąpienia →

zważywszy jego stopień

biorąc pod uwagę jego pozycję w hierarchii społecznej. „Ale zważywszy jego stopień, pomnij,” Hamlet

zwergl niem.

karzełek, krasnoludek. „Cóż by dał za to, żeby jeszcze raz w życiu pójść z sześcioletnimi obywatelami wolnego Schwizerlandu do lasu, szukać z nimi ukrytych między liśćmi „zwerglów" w wielkich, spiczastych czapkach, a z ogromnymi brodami...” Syzyfowe prace

Zwiahel

miasto w płn. części Ukrainy, dziś: Nowogród Wołyński. „— Z daleka, pane, spod Zwiahla.” Potop

zwiastować

tu: przynosić wiadomości. „Czy zwiastujesz” Iliada

zwiastun

tu: osoba przynosząca nowiny. „— Gdy spałeś snem smacznym, przybył do pałacu zwiastun, który mi przyniósł te trzy smutne wieści.” Klechdy sezamowe

związać się daw.

chwycić, jak w walce zapaśniczej. + 1 inne znaczenie „Wówczas Zbyszko zamiast odpowiedzieć cięciem na cięcie chwycił rycerza wpół, związał się z nim i pragnąc koniecznie wziąć go żywcem, usiłował wyciągnąć z siodła.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →

związał

hebr. עָקַד ( akad ): ‘związać z tyłu ręce i nogi’, zob. Raszi do 22:9. Od tego czasownika opowieść ta w żydowskiej tradycji nazywa się Akeda lub Akedat Icchak: Związanie Icchaka. „I rzekł Icchak do Abrahama, ojca swojego, i powiedział: „Ojcze mój!" I rzekł: „Oto jestem, synu mój!" I rzekł: „Oto ogień i drwa, a gdzież jagnię na całopalenie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zwichnął

hebr. תֵּקַע ( teka ) od rdzenia יָקַע : ‘oderwał, przemieścił, zwichnął’. Staw biodrowy «został gwałtownie zerwany», zob. Raszi do 32:26. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zwichnione

dziś popr. forma: zwichnięte. „Miały zwichnione nogi; stół także kulawy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

zwiędnienie

dziś: uwiąd; rzecz. od czas. zwiędnąć . „Celem uczuć — zwiędnienie; głosem uczuć — szumy” Kordian

zwiedzieć się

dziś: dowiedzieć się „— Bo — mówił — są tam psotne chłopaki, które jakby tylko o mnie się zwiedziały, oho!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zwiększyć się

wydoskonalić się. „Wszystko tchnie wytwornością, wszystko się zwiększyło.” Satyry

Zwierciadła, które wy zowiecie Trony

Tymi zwierciadłami są aniołowie, o których hierarchii w niebie dowiemy się obszerniej z pieśni XXVIII. „Zwierciadła, które wy zowiecie Trony,” Boska Komedia

zwierciadło

lustro. „Wymyślił wreszcie i zrobił takie sztuczne zwierciadło, iż wszystkie rzeczy piękne i dobre wyglądały w nim szkaradnie, a nawet śmiesznie, ponieważ były wykrzywione, zamazane, niewyraźne — za to złe rzeczy widać w nim było doskonale.” Baśnie

Zwierciadło Narcyza

woda, w której przeglądał się piękny młodzieniec Narcissus. „Ażebyś lizał Narcyza zwierciadło,” Boska Komedia

Zwierciadło sprawiedliwości

jedno z określeń Matki Boskiej w litanii. „Zwierciadło sprawiedliwości...” Potop

zwierściadło starop.

zwierciadło. „W zwierściadło, co powiększa, wspojźrzał człowiek mały:” Bajki i przypowieści wszystkie 3 wystąpienia →

źwierz starop.

zwierzę. „Skąd źwierz i ptastwo pije; a ta w wiecznym pęcie” Treny

Zwierz dziki

«Był to przebłysk proroctwa, bo w końcu żona Potifara zaatakowała [Josefa]. Dlaczego Bóg nie wyjawił [Jakubowi, że Josef żyje]? Ponieważ bracia nałożyli klątwę na każdego, który by to wyjawił i uczynili także Boga stroną tego zobowiązania. Ale Icchak wiedział, że [Josef] żyje, lecz pomyślał: jakże ja mam to ujawnić, skoro sam Bóg nie chce tego wyjawiać?», zob. Raszi do 37:33. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zwierz hirkański

słynący z drapieżności tygrys z Hirkanii, krainy położonej u stóp Kaukazu, nad Morzem Kaspijskim. „«Okrutny Pirrus, jak ów zwierz hirkański...»” Hamlet

zwierza

zwierzęta; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Gdy zwierza ryczą, a ich rykiem lasy.” Boska Komedia

zwierzę o jednym oku

lufa muszkietu, opieranego na widłach, lub armaty osadzonej na lawecie. „Jest źwierzę o jednym oku,” Fraszki

Zwierzę to niczym chuci nie ostudza

Namiętność łakomstwa nigdy nie jest zaspokojona tym, co posiada, nigdy syta. Przez zwierzęta , z którymi się para , wyraża poeta inne występki, jakich ona jest rodzicielką, jako to: kradzież, łup, zdrada i niesprawiedliwość. „Zwierzę to niczym chuci nie ostudza,” Boska Komedia

zwierzyć się

zawierzyć się; powierzyć komuś swój los. „Czy mógłbyś zwierzyć się słudze?»” Ballady i romanse

zwieść gw.

spotkać. „Turbowała się jeno o Antka, bo zaraz jej rzekli, jako z narodem się nie złączył i nie poszedł; rozumiała, iż to na złość staremu zrobił, a może i la tego, by się w ten czas gdzie z Jagusią zwieść...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zwieść pojedynek

tu: stoczyć. „Wkrótce śmiertelny pojedynek zwiodą.” Grażyna

zwiesna gw.

wiosna. „Niewiela mi potrza, to se u dobrych ludzi uproszę i do zwiesny z Panajezusową łaską przechyrlam, a jeszcze się coś niecoś grosza uścibi — to rychtyk la nich na przednówek...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →

zwiesną gw.

wiosną, na wiosnę. „Zapłać za płótno, co mi je zwiesną podarła na bielniku, i za te spyskane ziemniaki.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zwiesnowy gw.

wiosenny. „…osem zawodził i kieby się zapamiętał, tak dzwonił jakoby ta dziewka poniektóra, kiej ją rozeprze kochanie lebo ten dzień zwiesnowy, że w pola leci, skroś zbóż się przebiera i śpiewa ze wszystkiego serca wiatrom, polom, niebu jasnemu i swojej duszy weselnej.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

zwietrzyć

wyczuć, wywąchać. „Ale w tej chwili zobaczył przed sobą wielki i ciemny kształt zwierzęcia, które idąc z wiatrem, do ostatniej chwili nie mogło go zwietrzyć, tym bardziej że zajmował je zapach rozsmarowanego po pniach miodu.” Krzyżacy

zwikłać

tu: splątać. „Skoczyły, lejc się zwikłał, jarzmo” Iliada

zwilczały neol.

upodobniony do wilka. „Żółte, chude, obdarte, dzikie, zwilczałe te istoty czołgały się w pokorze po ziemi.” Opowieść wigilijna

zwilżyj

dziś popr.: zwilż. „Rosą zwilżyj mi rzęsy, skostniałe od skwaru,” Łąka

zwinąć niebiosy

przypomina wyrażenie z Apokalipsy św. Jana (Ap 6:14) „A niebo odstąpiło jako księgi zwinione". „— Czemuż bym się tedy miał wstydzić onego wołania, czemuż bym nie miał bać się onej chwili, kiedy drżał przed nią ten, który mocny jest zwinąć niebiosy, niby postaw sukna?” Cierpienia młodego Wertera

zwiódł

zachowując w tajemnicy termin ślubu, o co Werter niedawno nie śmiał się zapytać. Podobnie zatajono i przed Goethem termin ślubu Charlotty Buff z Kestnerem. Goethe pisze z tego powodu: „Gott segn'Euch, denn ihr habt mich uberrascht. Auf den Charfreitag wollt ich heilig Grab machen und Lottens Silhouette begraben. So hangt sie noch und soll denn auch hangen, bis ich sterbe".(„Niech Pan błogosławi was, bo mnie zaskoczyliście. W Wielki Piątek chciałem robić święty grób i pochować sylwetkę Lotty. A tak wisi dalej i powinna wisieć, aż umrę." tłum. Lucyna Sekuła) „Dziękuję ci, Albercie, żeś mnie zwiódł.” Cierpienia młodego Wertera

żwirami nasute

zasypane żwirem. „Żwirami nasute czoło” Ballady i romanse

zwitki pakuł

pasma lnianych włókien, używane na przykład do uszczelniania. „Z wściekłością ściskał sobie gardło, w którym dławiły go, niby zwitki pakuł, łzy niezdolne wypłynąć.” Siłaczka

zwlekali

«[Zwlekaliśmy] z twojej przyczyny, inaczej już byśmy wrócili z Szymonem i nie martwiłbyś się przez te wszystkie dni», zob. Raszi do 43:10. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zwłoczyć daw.

dziś popr.: zwlekać. „I piękny za nim Parys udać się nie zwłoczył,” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →

zwłóczyć daw.

dziś: zwlekać; ociągać się. + 1 inne znaczenie „Że zaproszą, o tym wie, ale dlaczego zwłóczą?...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

zwlókł

tu: spędził. „Postał chwilę małą, odpowiadającą ściśle owej, którą kozioł przedtem koło latarni zwlókł, i machnąwszy dłonią, wszedł do chałupy i drzwi za sobą zatrzasnął.” Klechdy polskie

zwodny

dziś: zwodniczy. „Zwodna szczęśliwość!” Boska Komedia

zwodzić daw.

tu: prowadzić, sterować. „Kiedy ci przy okręcie zwodzą bój okrutny,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zwól

pozwól, dopuść. „Mnie jego daj i zwól;” Noc listopadowa

zwolena starop., daw.

wybrana. „U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!” Bogurodzica to słowo w 2 lekturach →

zwoleństwo

pozwolenie. „Daj ty zwoleństwo duszy, niech poleci” Noc listopadowa

zwolić daw.

tu: pozwolić, zezwolić, dopuścić. „Nie zwolę wieńca!” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

zwolnionym będziesz

«I [wtedy] weź mu żonę spośród córek Ebera, Eszkola lub Mamrego», zob. Raszi do 24:8. „I rzekł do niego Abraham: „Strzeż się, abyś nie zaprowadził syna mojego tam!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zwonok ros.

dzwonek. „Za szest' sekund zwonok!” Syzyfowe prace

zwora

zasuwa. „Podjęto mosty i zemkniono zwory.” Grażyna

zwornik

w architekturze: element wiążący sklepienie. „Z olbrzymiej masy płynnej wyciąga gotowe belki, tafle, kliny, zworniki, odlane, a raczej ulane według danego architektonicznego planu.” Przedwiośnie

zwrócisz

u Cylkowa: 'wróć żonę...' i 'wrócisz'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia pomiędzy znaczeniem słów 'wracać' a 'zwracać'. „Ale przyszedł Bóg do Abimelecha we śnie nocnym i powiedział mu: „Oto umrzesz z powodu kobiety, którąś wziął, bo ona zamężna".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zwrotniczowa

żona zwrotniczego, pracownika kolei obsługującego zwrotnicę, która pozwala kierować pociągi na właściwy tor w miejscu, gdzie droga się rozwidla. „Aż usta otworzyła szeroko dobra zwrotniczowa:” Król Maciuś Pierwszy

zwrotny

przewrotny. „Ten, co ma umysł zwrotny, a język przedajny,” Satyry

zwycięstwo Anglików w Afganistanie

w walkach z Afganistanem Anglicy odnieśli zwycięstwo, 26 maja 1879 r. został zawarty korzystny dla Anglii, ale krótkotrwały pokój. Do zajęcia Kabulu, stolicy Afganistanu, przez Anglików wówczas nie doszło. Kabul został zdobyty przez gen. F. S. Robertsa dopiero w nowej kampanii, 3 października 1879 r. „Rok 1879 zaczął się zwycięstwem Anglików w Afganistanie, którzy pod jenerałem Robertsem weszli do Kabulu.” Lalka

zwycięztwo

dziś popr.: zwycięstwo. „I rzekł do nich ów doradzca: oto postawmy trzy krzyże na naśladownictwo męki Pana naszego, i na tych trzech drzewach przybijmy po jednemu z najmocniejszych w każdéj gromadzie rycerzy; a kto najdłużéj żyć będzie, przy tym zwycięztwo.” Anhelli

zwyczai

dziś popr. forma D. lm: zwyczajów. „Maciusiowi strasznie się chciało śmiać z tych dziwnych zwyczai, ale udał poważnego i nic nie mówił.” Król Maciuś Pierwszy

zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła

nie przyniosła ujmy. „Aleś i zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła;” Pieśni

Zwyczajne u dworu

magnaci urządzali swoje dwory na wzór dworu królewskiego, ustanawiając szereg urzędów. Obok oficjalistów, którzy byli płatni, hierarchia dworska obejmowała również nie obarczonych żadnymi stałymi funkcjami dworzan, z których część związana była jednak z dworem służbowo, przeważnie na całe życie, i pobierała wynagrodzenie zależnie od ilości posiadanej służby i koni. Cały dwór, liczący niekiedy kilkaset osób, dzielił się zasadniczo na dwie części: właściwy dwór szlachecki i służbę pochodzenia plebejskiego. I tak np. oficjalnie zarządzał stajnią pańską koniuszy, w rzeczywistości wyręczający się masztalerzami, starszymi stajennymi. Pośrednie stanowisko na dworze zajmowali specjaliści, np. architekci, lekarze, muzycy, którzy jako przeważnie cudzoziemcy nie byli szlachtą, korzystali jednak z przywilejów dworzan. „Bije w dziurawy bęben werbel jegomości” Satyry

zwyczajny daw., gw.

przyzwyczajony; tego zwyczajny : przyzwyczajony do tego. „— Nie z trybularza wieje, nie, a chociem i tego zwyczajny, ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zwykłych

tych, do których przywykliśmy. „Tylko rozkoszy zwykłych używamy.” Treny

zwykłymi sposoby

dziś popr. forma N. lm: zwykłymi sposobami. „— Nadeszły czasy gniewu bożego, czasy takich klęsk i takiego upadku, że zwykłymi sposoby już nam się nie podnieść z tej choroby, a gdy ja chcę użyć nowych, jedynie salutem przynieść mogących, tedy mnie opuszczają nawet ci, na których gotowość liczyłem, którzy…” Potop

zybenknopfy

żandarmi. „— Zybenknopfy — wrzasnął przyjaciel Rafałów, właściciel oleśnickiej psiarni.” Popioły

żyć nie będzie

«I z powodu tej klątwy umarła Rachel w drodze», zob. Raszi do 31:32. „I odpowiedział Jakub, i rzekł do Labana: „Bo obawiałem się, bo sądziłem, że może wydrzesz mi córki twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Zych

malowniczo położona miejscowość w okolicach Baku, dawniej ulubiony cel zamiejskich wycieczek; obecnie osada przemysłowa. „W najpiękniejszej miejscowości — oazie naftowej pustyni, Baku — kędyś na tak zwanym Zychu, w zatoce Półwyspu Apszerońskiego, woniejącej od kwiatów i roślinności Południa, gdzie przejrzyste morze szmerem napełniało cienie nadbrzeżnych gajów, pani Barykowa nie m…” Przedwiośnie

zychier z niem. sicher

pewnie.

życia przędzę mit. gr.

odwołanie do Mojr, bogiń losu i przeznaczenia, które znały przyszłość zarówno bogów, jak i ludzi; tradycyjnie przedstawiano je jako prządki. „W ohydzie, wzgardzie, smutną ciągnie życia przędzę:” Iliada

życie jest snem tylko

pojęcie życia jako snu jest bardzo częste w literaturze. I tak np. Życie snem , to tytuł jednego z dramatów Calderona (1600–1681). Por. także w Anhellim Słowackiego Rozdział XII. w. 791 (w wyd. Biblioteki Narodowej Seria I., tom 7) —„Wszystko jest snem smutnym". „Niejednemu już wydawało się, że życie jest snem tylko, a i mnie uczucie to nie opuszcza ni na chwilę.” Cierpienia młodego Wertera

życzliwość

dobrodziejstwo. „Nie uznasz, Panie, za Twe życzliwości.” Treny

życzył

tu: użyczył. „Chowaj swe dobrze, coć Bóg życzył z nieba;” Fraszki

żyd

tu: kleks, plama z atramentu. „Żyd, jaśnie panie.” Zemsta

zydel z niem. Sidel

prostej roboty drewniany stołek bez poręczy. + 2 inne znaczenia „Znać było, że lubił wygodę, utulność i zadomowienie się drobiazgowo gospodarne, bo miał i ławę, i zydle, i kufer, codziennym czyszczeniem wygładzony, i pościel olśniewająco białą, z doborem poduszek od największej do najmniejszej, i stół, podarunkową zapewne i…” Klechdy polskie to słowo w 5 lekturach →

żydoskie

popr.: żydowskie (tu zapis gw. wymowy). „— Żydoskie paroby!” Chłopi, Część druga - Zima

żydowski

tu: podły, interesowny; innowierczy. „Ale co zacni żołnierze, to tylko lamentowali i jeden przed drugim narzekał: „Dość nam tej służby żydowskiej!” Potop

żydy wozić daw.

przechylać się. „Jaguś poszła na swoją stronę, zaś Rocho siedział przed domem razem z Bylicą, któren już żydy woził, tak go śpik morzył.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

Żydzi chederowi

którzy uczęszczali do chederu, początkowej szkoły żydowskiej, i otrzymywali tradycyjne wychowanie, wyobcowujące ich z kultury europejskiej. „— Ale bez twej pomocy zrobią to Żydzi chederowi, a z tobą zrobiliby uniwersyteccy.” Lalka

żygadło

zapalnik. „Gdy ładunek został nabity, lont weń włożony i przystemplowany z wierzchu szczelnie gruzem za pomocą stępora, jak nabój w lufie — jeden z pracowników zapalił dwa żygadła, drugi — dwa, trzeci — dwa.” Ludzie bezdomni

Zygmunt

mowa o Zygmuncie Krasińskim. „Z religijną czcią czytywała ona poezje swego dalekiego kuzyna, Zygmunta, i zdawało się jej, że dziś znalazła ilustrację do Nie-Boskiej komedii.” Lalka

Zygmunt i August nazywany

Zygmunt II August (1520–1575), król polski, wielki książę litewski. „Panował podtenczas ostatni Jagiellon, dwoma imionami: Zygmunt i August nazywany.” Nad Niemnem

Zygmunt Luksemburski 1368–1437

król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. Sienkiewicz tytułuje go cesarzem o 30 lat za wcześnie. „— Widzieć, nie widziałem, alem słyszał, że pan z Garbowa ma w służbie Turków, których pobrał, wojując nad Dunajem u cesarza rzymskiego Zygmunta.” Krzyżacy

Zygmunt, Zygmunt

dzwon „Zygmunt" zawieszono na wieży katedry wawelskiej za Zygmunta Starego. Narracja Stańczyka odtwarza sytuacje, które Matejko odmalował w swych obrazach: zrazu Dzwon Zygmuntowski , potem Zygmunt I słuchający dzwonu Zygmunta . „Zygmunt, Zygmunt...” Wesele

zygmuntówka

szabla z wytrawionym, ozdobionym złotem portretem Zygmunta III Wazy oraz łacińskim napisem: imieniem króla, jego monogramem lub sentencją Sigismundus III Rex Poloniae (Zygmunt III król Polski); cechami samej broni (takimi jak szerokość klingi, krzywizna) poszczególne egzemplarze różniły się między sobą znacznie. „Pewnie tu probowano hartu zygmuntówek,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

zygmuntowskie czasy

okres panowania dwóch ostatnich dziedzicznych królów Polski z dynastii Jagiellonów: Zygmunta I Starego (1467–1548), koronowanego w 1507 r. i jego syna, Zygmunta II Augusta (1520–1572) od 1530 koregenta (panującego wraz z ojcem), od 1548 króla Polski. „Były w niej kawałki z natury dobre, zupełnie gładkie, były inne, zawalone sporymi bryłami na dość znacznej przestrzeni, a były też i tak zwane dołki, istniejące tam od czasów jeżeli nie piastowskich, to na pewno zygmuntowskich.” Syzyfowe prace

zygrywać

bawić się. „Teraz by ze mną zygrywać się chciała,” Fraszki

żyjącemu Bogu

Kleiner przypomina, że jest to powtórzenie frazeologii saintsimonistycznej, w której często używało się nazwy Dieu vivant — Bog żyjący. „Nuż, odpowiedzcie żyjącemu Bogu — wznieście pieśni wasze — chodźcie za mną wszyscy, wszyscy, jeszcze raz obejdziem i zdepcem świątynię umarłego Boga.” Nie-Boska komedia

żyję u achajskich łodzi

sens: jestem w greckiej niewoli. „Gdy usłyszy, że żyję u achajskich łodzi».” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Żyję w Piekle

to stwierdzenie również można odnieść do twórczości i ideologii Zygmunta Krasińskiego jako autora Nie-Boskiej komedii . Rzeczywistość ziemską, szczególnie zaś polityczną uważał on za piekielną. „Żyję w Piekle!” Wesele

żyła starop.

tu: męski członek. + 1 inne znaczenie „Chodzi by w raju, nie zakrywszy żyły.” Fraszki to słowo w 2 lekturach →

Żylecja

żart. o Welecji, korporacji studenckiej powstałej w 1883 r. na Politechnice w Rydze, w wyniku rozłamu w bardziej konserwatywnej Arkonii; Welecja zrzeszała studentów pochodzenia polskiego wszystkich wyznań, wywodzących się z różnych warstw społecznych; od 1916 r. działała w Warszawie. „Draby z «Żylecji» i «Pałkonii»,” Kwiaty polskie

żyły skurczonej

hebr. גִּיד הַנָּשֶׁה ( gid hanasze ): ‘ścięgno stawu biodrowego, nerw kulszowy’. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Zyndram z Maszkowic zm. ok. 1414

polski rycerz niemieckiego pochodzenia. „Rybałci opiewali go w pieśniach jako wzór honoru i męstwa, sławiąc jego imię na równi z imieniem Zawiszy z Garbowa i Farureja, i Skarbka z Góry, i Dobka z Oleśnicy, i Jaśka Naszana, i Mikołaja z Moskorzowa, i Zyndrama z Maszkowic.” Krzyżacy

żyroskop

urządzenie służące do pomiaru lub utrzymywania orientacji przestrzennej. „…zych wstrząsów i na pozór nieodwracalnych zmian wyłaniał się w końcu — zawsze ten sam — podstawowy porządek, podobnie jak żyroskop stale wraca do swojego pierwotnego położenia, niezależnie od tego, jak bardzo wychyli się w jedną czy drugą stronę.…” Rok 1984

zyść starop.

uzyskać, ziścić; tu: udać się. „Dostawał, nie wiem, czemu onym się zyść miało” Odprawa posłów greckich

zyskować

dziś popr.: zyskać. „Gospodarz, we dwójnasób chcąc zyskować z roli,” Bajki i przypowieści

zyszcze

dziś popr.: zyska. „Ale ty się pokrzep, bo już widzę, jako będzie: pojedzie, ostrogi na dworze mazowieckim zyszcze, gdyż tam granica blisko i o Krzyżaka nietrudno...” Krzyżacy

zyszczę daw. forma

dziś: zyskam. „Zyszczę jej litość i wezmę obrony.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

zyszczesz starop. forma 2 os. lp cz. przysz.

odzyskasz. „Nie zyszczesz dusze, która dotkła raz napoju” Pieśni

zyszczy nam, spuści nam starop.

zdobądź dla nas, ześlij nam. „Zyszczy nam, spuści nam.” Bogurodzica

zyszczyć

zyskać. „Prostą drogą zyszczym mało,” Zemsta

żyw, zabit daw. krótkie formy przym.

dziś: żywy, zabity. „Trzeba jednak naprzód wiedzieć, czy żyw, czy zabit".” Quo vadis

żywę starop. forma 1 os. lp.

żyję. „Wesoło żywę, w trosce położony,” Pieśni

żywe ciało

u Cylkowa: mięso dzikie , jw.

żywe obrazy

rozrywka towarzyska polegająca na tym, że grupa osób, przebranych w odpowiednie kostiumy, przedstawiała jakąś scenę historyczną albo alegoryczną. „Pamiętam, w grudniu mieliście świetne żywe obrazy.” Lalka

żywe srebro daw.

daw. nazwa rtęci. + 1 inne znaczenie „Ludzkiej naturze, że jak żywe srebro” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

żywem

czy jestem przytomny? „Żywem, czy mię sen obłudny frasuje?” Treny

żywią forma starop.

żyją. „Jednak i pod kamieniem żywią skryte rany.” Treny

żywić gw.

tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. + 3 inne znaczenia „— Dyć żywię jeszcze, gospodyni!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

żywie daw., daw. forma, starop. forma

dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. „Już żywie, domacali się w niej ducha, Jambroży powiada, że jeszcze z pacierz, a już by pięty pokazała światu; Rocho trze ją jeszcze śniegiem i poi, ale pono lekować się będzie musiała długo.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 6 lekturach →

żywięcy daw.

żywotny. „Jest nasz naród okrutnie żywięcy i moc w sobie też ma niepożytą.” Krzyżacy

żywiej

wyraźniej. „Owszem, żywiej mu jeszcze na oczach stały srebrzyste plony żyta i złote — pszenicy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

żywiemy żywot

żyjemy życiem. „A my owszem żywiemy żywot tym ważniejszy,” Treny

żywiesz starop. forma

dziś: żyjesz. „Ty, jako żywiesz, tak, widzę, i mówisz” Odprawa posłów greckich

żywili

dziś popr.: żyli. „Ale teraz to tak, jakby nigdy inaczej nie żywili...” Krzyżacy

żywli daw.

czy jest żywy. „Nazajutrz dzień pan Zagłoba, ciągle w desperacji trwając, udał się do pana Czarnieckiego z prośbą, aby posłał do Szwedów obaczyć, co się z Rochem przygodziło; żywli czy w niewoli jęczy, czy też gardłem za swą śmiałość zapłacił?” Potop

żywo daw., gw.

szybko. „Wygarniaj z pieca, a żywo!” Chłopi, Część czwarta - Lato

żywo do grobu wtrącone

pogrzebane żywcem. „Synu, plony wiosenne żywo do grobu wtrącone,” Konrad Wallenrod

żywot daw., gw., gw., daw.

tu: żołądek, brzuch. „płone jadło, to przelatuje przez żywot kiej bez sito.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →

żywot bożego żebraka

Świętego Franciszka. „cudowny żywot bożego żebraka,” Boska Komedia

Żywot Chodkiewicza

utwór autorstwa Adama Naruszewicza (1733–1796), polskiego zakonnika rzymskokatolickiego i historyka. „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, Żywot Chodkiewicza to były jakby światła pochodni w noc ciemną.” Popioły

Żywot Katona

to tytuł dzieła Plutarcha, biografia Katona Młodszego (95–46 p.n.e.), rzym. polityka, filozofa stoika, nieprzejednanego zwolennika republiki, który uchodził za wzór cnót obywatelskich i uczciwości. W walce o władzę między Cezarem a Pompejuszem Katon stanął po stronie tego ostatniego, a jego klęskę uznał za równoznaczną upadkowi republiki i z tego powodu popełnił samobójstwo w Utyce (stąd zwany jest też Katonem Utyceńskim). „A przed nim leży Fedon i żywot Katona.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Żywot przeżyli bez hańby i chwały

Wszystkie poruszenia i uczucia duszy grzeszników przez ich pozorne ciała, czyli cienie, wyrażają się na zewnątrz plastycznym obrazem. Męki cielesne, jakie widzimy i w dalszym ciągu piekła i czyśćca widzieć będziemy, są wyobrażeniem cierpień duchowych, a każda kara najlogiczniej zastosowana jest do rodzaju grzechu, jakim dusza zbrukała się w żyjącym ciele. Tu najpierw spotykamy duchy bez charakteru, bez żadnej wartości moralnej; tych nędzników z aniołami, którzy w czasie buntu aniołów przeciw Bogu pozostali obojętnymi (wina obojętności największą ściągająca na siebie wzgardę w czasie politycznych stronnictw, w jakich żył Dante), odrzuca niebo, nie przyjmuje samo piekło. Położenie ich między niebem a ziemią, w przedpieklu, zastosowane jest do ich życia. Bez przerwy i spoczynku śpieszą za swoją chorągwią, którą wiatr na różne strony szamoce. „Żywot przeżyli bez hańby i chwały.” Boska Komedia

Żywot św. Genowefy

najpopularniejsza w XIX wieku książka religijna dla ludu, przekład z niemieckiego oryginału napisanego przez kanonika Krzysztofa Schmida (1768–1854); od 1835 r. wyszło kilkadziesiąt polskich wydań. „Genowefy, Różę z Tannenburgu, Rinaldiniego, Robinsona Kruzoe, a nareszcie — Tysiąc i jedną nocy.” Lalka

żywota

hebr. רֶחֶם ( rechem ): ‘łono’. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żywy

tu: porywczy, gwałtowny.

zyz daw.

dziś popr.: zez. „Tak mówiąc, spojrzał zyzem, gdzie śród biesiadników” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →

żyzność

hebr. חֵלֶב הָאָרֶץ ( chelew haarec ) dosł. ‘tłuszcz/tłustość ziemi’. + 1 inne znaczenie „I rzekł Faraon do Josefa: „Powiedz braciom swoim: Oto co wam uczynić, — objuczcie bydło wasze, a idźcie, udajcie się do ziemi Kanaan;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

Zza karety, gdzie stawał

jako hajduk. „Zza karety, gdzie stawał, przesiadł się w karetę,” Satyry

zza węgła

zza rogu, narożnika. „I rzucali młodzi, starzy robotę i lecieli skrzypków owych słuchać, a na wesele choć zza węgła patrzeć, kto tańcować nie mógł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zżec daw.

spalić. „Siły jego wyczerpały się w podróżach i trudach, aż wreszcie gdy w tym grodzie, który był głową świata, utwierdził dzieło Mistrza, jedno ogniste tchnienie Złości zżegło je, i widział, że walkę trzeba podjąć na nowo.” Quo vadis

żżec starop.

spalić; żżono : palono. „Nago zwłoczono, ciało żżono” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zżółkłymi łony

zżółkłymi łonami. „zżółkłymi łony i, nagością swoją” Hymny

zzuć daw.

zdjąć buty. „Zzuj ty lepiej buty, bo ci strasznie skrzypią...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zżymać się daw.

oburzać się, reagować niecierpliwie, gniewnie. + 1 inne znaczenie „Konrad, zbudzony, zżymał się i gniewał,” Konrad Wallenrod to słowo w 3 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.