Litera Z

1441 słów, strona 2 z 6.

zaczinszczik ros.: podżegacz. „Wówczas przewracano ławki, rozpoczynały się bitwy między gromadami uczniów — i w rezultacie wpadał do klasy brutal inspektor, ażeby któregoś tam z zaczinszczików wsadzić do kozy, ale i samego Iłariona ostro zwymyślać.” Syzyfowe prace
zad: tylna część ciała, pośladki. „Odwróciła się nagle nieproszonym zadem.” Napój cienisty
zada corny kawy z czytryną gw.: tu: nałoży zwiększony podatek. „Raz człowieka nie masz, drugi raz, to on tam natychmiast zada corny kawy z czytryną!” Syzyfowe prace
zadać: tu: zarzucić. „Dawniej było przy tym stękania dość, trudno i zadać sobie ów ciężar na plecy, trudno go i dźwignąć, i iść z nim.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zadać imparitatem z łac.: uznać za niegodnego. „Aleś waćpanna nie czarownica, przeto i ten postępek paskudnym mi się wydaje, za który jeśli mi pan Skrzetuski uszu nie obetnie, to mu imparitatem zadam.” Ogniem i mieczem
zadaczki ros.: zadania. „W istocie Marcinek umiał już czytać (rzecz prosta — po rosyjsku), pisać dyktanda, robić zadaczki na cztery działania i począł nawet ćwiczyć się w obu rozbiorach: etymologicznym i syntaktycznym.” Syzyfowe prace
zadaje: uderza. „krzyczy, biczem zadaje.” Ballady i romanse
Żaden z nich rogów księżyca nie zniża: Żaden z nowych faryzeuszów nie przyczynił się do ukrócenia potęgi Mahometan. „Żaden z nich rogów księżyca nie zniża,” Boska Komedia
zadławiony: uduszony. „Widząc ją zadławioną, z wielkiej alteracji” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Żadne ją dobro nie nęci stworzone: Wszystko oprócz Boga jest z niego stworzone. Stworzenie bowiem nie może przyciągnąć Stwórcę, ani zmienić Jego woli. Jest więc niepodobieństwem, żeby Jego wola, sama w sobie dobra i sprawiedliwa, dla istoty stworzonej z miłości lub nienawiści dla niej była sprawiedliwą. „Żadne ją dobro nie nęci stworzone” Boska Komedia
zadni: tylny. „Zbyszko wychylił się zza drzewa, napiął znów kuszę i zbliżył się gotów do strzału ku leżącemu bykowi, którego zadnie nogi kopały jeszcze ziemię.” Krzyżacy
Zadnieprze: Ukraina Lewobrzeżna; kraina hist. leżąca na lewym brzegu Dniepru. „Przeszło czterysta kół, nie licząc rzęsiście rozsianych wiatraków, mełło zboże na samym Zadnieprzu.” Ogniem i mieczem
żadny starop.: żaden, nikt. „Żadny nie ujdzie śmiertelnej szkody;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
żądny starop.: proszący, potrzebujący; wnoszący żarliwą, gorącą prośbę. „Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,” Lament świętokrzyski
zadość daw.: u Cylkowa: zadosyć , uwspółcześnienie. + 1 inne znaczenie „Wspomnę wtedy na przymierze Moje z Jakubem, i na przymierze Moje z Icchakiem i na przymierze Moje z Abrahamem wspomnę” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra to słowo w 2 lekturach →
zadosyć daw.: dziś: zadość. „Uczyniłby to choćby dlatego, by okazać, że woli jego musi się stać zadosyć.” Quo vadis
zadowalniając: zadowalając. „Dusza wyziera z jej oczu, a stanowisko społeczne ciąży jej, nie zadowalniając pragnień serca.” Cierpienia młodego Wertera
zadowolni: dziś: zadowoli. „Potem spiesznie opuszcza kościół zastanawiając się, w jaki też sposób dobry Bóg zadowolni sprzeczne żądania pani baronowej Krzeszowskiej i pana Tomasza Łęckiego?” Lalka
zadowolnić daw.: dziś popr.: zadowolić. „Nigdy nie jest zadowolony z siebie, przeto niczym go zadowolić nie sposób.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 3 lekturach →
„Zadruga": czasopismo nacjonalistów polskich (zgodnie z deklaracją w podtytule miesięcznika) wydawane w l. 1937–1939, stawiające sobie za cel walkę o „czystość etniczną" słowiańskiej Polski, łączące antysemityzm z antykatolicyzmem. Jeden z głównych ideologów Zadrugi (ruchu powstałego wokół periodyku), Jan Stachniuk, pseud. Stoigniew (1905–1963), w książce Dzieje bez dziejów wskazywał jako przyczynę upadku Polski katolicyzm, w szczególności zaś kontrreformację i działalność jezuitów. Nazwa Zadruga nawiązywała do terminu określającego typ starosłowiańskiej wspólnoty plemiennej; zadrużanie mitologizowali dawnych Słowian, wywodzili ich bezpośrednio od staroż. Greków, przeciwstawiali się zarówno endecji i porządkowi kapitalistycznemu, jak i wpływom chrześcijaństwa, w tym krytykowali przechodzenie na katolicyzm i w ogóle asymilację Żydów w Polsce. Hasłem Zadrugi było „Odkatoliczyć, unarodowić, dowartościować Polaka!". Autor tego sloganu, Antoni Wacyk pseud. Gniewomir (1905–2000), opublikował na łamach pisma m.in. artykuł Mesjonista Adam Mickiewicz („Zadruga" nr. 4–5, kwiecień–maj 1939), dyskredytując romantycznego wieszcza jako Żyda, a jego światopogląd jako semicki. „Szpik, łapacz z «dwójki» czy z «Zadrugi»” Kwiaty polskie
zadumi: wprawi w zdumienie. „Sokoły zadumi,” Dziady. Widowisko, część I
zadumieje: dziś: zdumieje. „Chwyci się Skrobek kamienia i aż zadumieje.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Zaduszki: święto w kościołach chrześcijańskich poświęcone wspomnieniu wszystkich zmarłych wiernych, obchodzone 2 listopada, wywodzące się z ludowych uroczystości ku czci zmarłych obchodzonych w kulturze przedchrześcijańskiej. „Zeszły się tu jakby na drugie Zaduszki, na swoją przedśmiertną ceremonię.” Granica
zadychliwość gw.: zadyszka. „Ale iż ją spierało, a zadychliwość raz wraz chwytała się bolących piersi, to musiała przystawać, wolnieć i już szła ciężko, z utrudzeniem, jeno tymi głodnymi oczyma latając po świecie i pośmiechując się do tych pól szarych, w zielonawe mgły przysłonionych, do…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
zadywytsia wsij swit bożyj ukr.: zadziwi się cały boży świat. „— Dzień sądu idzie już przez Dzikie Pola, a gdy nadejdzie: zadywytsia wsij swit bożyj...” Ogniem i mieczem
żądza starop.; tu forma B. lp: żądzą: namiętne pragnienie. + 1 inne znaczenie „Wznoś żądze ku milczeniu, ażeby cię strzegło.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
zadżdżyło się: spadł deszcz; por. dżdżyć: padać (o deszczu). „A zadżdżyło się na świecie, to chmurą ciężką nad kominem stał, i płatami po dachach się wieszał, i tłukł nad ziemią, nie wiedząc, kędy się dziać.” Dym
żądze starop. D. lp: żądzy. „Złej napierwsze początki żądze wykorzenić,” Pieśni
zadziczony: dziś: zdziczały. „zadziczona...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zadzierać gw.: zahaczać. „Tak go już cosik ponosiło, że ledwie ścierpiał, i takie myśle kłębiły się po głowie i przyćmiewały oczy, że coraz częściej pług mu się w rękach chybotał zadzierając o kamienie, zaś pod lasem tak się był zarył pod jakiś korzeń, aż krój się oberwał.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zadzierżystość: zadziorność. „W oczach jego malowała się okrutna fantazja i zadzierżystość, ale w obliczu miał wyraz uczciwy.” Ogniem i mieczem
zadzierzysty: charakterny. „Zadzierzysta była baba; Panie, świeć nad jej duszą!” Krzyżacy
zafarbowany: tu: zakrwawiony; por. farba : krew. „Ostrożnie zdziera blach zafarbowany,” Grażyna
zaferować z łac. fero , ferre : nieść, podawać, przekazywać: tu: przynieść (wypłatę), zarobić. „Pensję zabierać, gdy zaferuje — co dzień dwie szóstki na kawę do łapy, a cygara samej kupować i suszyć na piecu.” Moralność pani Dulskiej
zafrasować się daw.: zmartwić się. „Zafrasował się rybak bardzo, podrapał się w głowę i rzekł:” Klechdy sezamowe
zafrasowany daw.: zmartwiony, zasmucony. „Przez chwilę wahała się, zafrasowana.” Granica to słowo w 3 lekturach →
zagabać daw.: zagadnąć. „I zagabałem tymi słowy biedną duszę:” Odyseja
zagabnąć daw.: zagadnąć, zaczepić. „Muszę go jeszcze raz zagabnąć.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
zagadki słać do Kuryjera: chodzi o „Kurier Warszawski", założoną w 1821 r. najważniejszą gazetę informacyjną Królestwa Polskiego. „Waćpan musisz zagadki słać do Kuryjera.” Kordian
zagadkowiej: dziś popr.: bardziej zagadkowo. „Pierwszego zwano „Spinozą", drugiego nieco zagadkowiej „Balfegorem".” Syzyfowe prace
zagadnął: u Cylkowa 'powiedział to (Kain Heblowi)'; tekst nie precyzuje, co powiedział Kain, słowa 'to' nie ma w oryginale, 'powiedział to' sugeruje, że powiedział mu treść poprzedniego wersetu, co wprowadza w błąd.
zagadnienie reformy rolnej, parcelacji: reforma rolna uchwalona w 1920 przez sejm przewidywała przymusową parcelację, czyli podział wielkich posiadłości ziemskich na mniejsze działki (parcele), i wykup utworzonych działek przez bezrolnych i małorolnych mieszkańców wsi. Na zagospodarowanie nabytych gospodarstw państwo udzielało taniego, długoterminowego kredytu ze specjalnego funduszu. Przewidziano parcelację do 200 tys. ha rocznie, a porozumienie stronnictw prawicowych w 1925 ograniczyło parcelację prawie wyłącznie do majątków państwowych i publicznych. W latach 1930–1935 dokonano parcelacji tylko ok. 60–130 tys. ha rocznie, do 1939 reformę zrealizowano w ok. 60%. „Z Wojciechem Tczewskim weszło, oczywiście, zagadnienie reformy rolnej, parcelacji, pożyczek i długów.” Granica
zagąszcza: dziś: gąszcz a. zarośla. „Sułtan mimochodem spojrzał na zagąszcza trzciny i zauważył, że w trzcinie coś się porusza.” Klechdy sezamowe
żagiel!: okrzyk w porcie na widok okrętu.
żagiew: tu: pochodnia. „od żagwi gniewu Twojego!” Hymny to słowo w 2 lekturach →
Zagłębie: mowa o Zagłębiu Dąbrowskim, ośrodku przemysłu górniczego i hutniczego. „— Otóż tak: jedź dobrodziej ze mną do Zagłębia.” Ludzie bezdomni
zagon: oddział wojska operujący na obcym terytorium. + 2 inne znaczenia „Jednokonny ich wózek stał przy bramie; za bramą i dziedzińcem widać było ogród warzywny, na którego zagonach siedziało kilka kobiet wiejskich.” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →
zagończyk hist.: żołnierz doświadczony w walce na tyłach wroga, zwł. oddziałów tatarskich. „Marzyła o tym będąc jeszcze dziewczyną i oto marzenia miały się teraz urzeczywistnić, a w dodatku przy boku kochanego człowieka i najsławniejszego w Rzeczypospolitej zagończyka, o którym mówiono, że umie nieprzyjaciela choćby spod ziemi wykopać.” Pan Wołodyjowski
zagonik: oddział lekkiej jazdy, najczęściej przeznaczony do szybkich wypadów daleko na tereny wroga w celu zdobycia łupów, wzięcia ludzi w jasyr (tj. w niewolę) i osłabienia obrony przeciwnika. „…ość kąsały; przebijali się tedy przez tłumy, które się były zebrały na ulicach bardzo licznie, wskutek wieści, że pierwszy zagonik Tatarów, obiecanych przez chana królowi, nadciągnął i ma wejść do miasta, aby się zaprezentować królowi.…” Potop
zagorą: zagorzą; zapalą się. „Niechaj duchy płomieniem zagorą!” Noc listopadowa
zagorzały: spalony, wyschnięty. „A zagorzałe zioła dżdża z nieba wołają.” Pieśni
zagrały trąbki wsiadanego przez munsztuk: dano stłumiony sygnał do odjazdu; munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. „Nazajutrz zagrały trąbki wsiadanego przez munsztuk tak cicho, że je ledwie usłyszano, chciał bowiem Czarniecki odejść w tajemnicy przed Szwedami.” Potop
zagroda: tu: ogrodzenie oddzielające namiot Achillesa od pozostałej części obozu. „W otaczającej namiot stanąwszy zagrodzie,” Iliada
zagrodnik daw.: ubogi gospodarz wiejski, właściciel jednej zagrody. „Mniej wprawnemu oku wydałby się on może podróżującym synem zagrodnika, gdyby nie długa szpada, która zwieszona na skórzanym pasie biła go po nogach, i gdyby nie wierzchowiec z najeżoną sierścią, którego dosiadał.” Trzej muszkieterowie
zagrożeni od Litwy daw.: dziś: zagrożeni przez Litwę. „Sławianie, od dawna już chrześcijanie, stali na wyższym stopniu cywilizacji; a lubo pobici lub zagrożeni od Litwy, powolnym wpływem odzyskali moralną przewagę nad silnym, ale barbarzyńskim ciemiężycielem i pochłonęli go, jak Chiny najeźdźców tatarskich.” Konrad Wallenrod
zaguba: w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „zguba". „Żegnam cię wśród skał, pomiędzy którymi znikasz — bądź co bądź, fałsz czy prawda, zwycięstwo czy zaguba, uwierzę tobie, posłanniku chwały.” Nie-Boska komedia
zagubiony: tu: pomordowany, unicestwiony. „Składłaś dziateczki swoje zagubione srogo.” Treny
zaguby daw.: zguby, klęski. „Ale nie tak się lękam trojańskiej zaguby,” Iliada
żagwić się neol.: czas. utworzony od rzecz. żagiew (płonący kawał drewna; pochodnia), synonim: płonąć. „Czemu się żagwisz?...” Hymny
zahaczyć: tu: skreślić, zrezygnować z niego. „— Myślałem, żeś go już zahaczyła — rzekł.” Krzyżacy
zaiste daw.: partykuła, podkreślająca prawdziwość zdania. „— Nic zaiste.” Iliada
Zająca już nie znać w życie: oznacza to, że żyto wysoko już wyrosło. „Zająca już nie znać w życie,” Pieśni
Zajączek, Józef 1752–1826: polski i francuski generał, polityk; obrońca Konstytucji 3 maja w wojnie polsko-rosyjskiej 1792; walczył w powstaniu kościuszkowskim, jako członek Rady Najwyższej Narodowej reprezentował lewicę; uczestnik wojen napoleońskich; mianowany przez cara Aleksandra I pierwszym namiestnikiem Królestwa Polskiego; uległy wobec władz rosyjskich, otrzymał tytuł księcia; wolnomularz. „— A ty, rotmistrzu, coś się nie wstydził z tylimi wąsami służyć pod Zajączkiem, znasz tylko bogatych.” Popioły
zajadły: gwałtowny, nieustępliwy. + 1 inne znaczenie „Gniewna, na wszystkie strony wzrok zajadły” Iliada
zajda gw.: drewniany, dwuczęściowy, połączony łańcuchem wóz (sanie), służący do transportu drzewa; tu: „na zajdach", czyli opadając z tyłu. + 1 inne znaczenie „Odprowadzała ich cała wieś, zaś wozy zawalone tobołami szły na zajdach.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
zajdę, kto rzeczy mych podpierać będzie: znajdę kogoś, kto będzie popierał moje interesy; znajdę sprzymierzeńca. „Najdę, kto rzeczy mych podpierać będzie.” Odprawa posłów greckich
zajękła kobieta: W następnych kręgach czyszczą się cienie tych, którzy w ziemskim swoim życiu za fałszywym dobrem zbyt żarliwie gonili. Niewiasta, jaka tu się przedstawia, symbolem jest, według jednych komentatorów, kłamstwa; według innych, fałszywego dobra. Kto na nią okiem czystym, wolnym od namiętności pogląda, ten ją widzi tak, jak ją tu poeta maluje. Ale kiedy namiętność pogląda na nią, obleka się ona we wdzięki, jakie nikną wtedy, kiedy ją prawda z jej fałszywych uroków obnaży i w rzeczywiście szpetnej nagości oczom patrzącego pokaże. „Przyśniła mi się zajękła kobieta,” Boska Komedia
zajękliwy gw.: jąkający się. + 1 inne znaczenie „Jak zajękliwi; a my szliśmy dalej,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
zajękły: jąkający się. „Przyśniła mi się zajękła kobieta,” Boska Komedia
zajeść: zagryźć. „Mógł mnie zajeść, zjadł mi tylko jagnię».” Bajki i przypowieści
zajęty: tu: zagnieżdżony. „w męstwie, bojaźń w umysłach zajęta.” Iliada
zajmować daw.: rabować. „Gdyś im zajmował stada baranów i wołów?” Odyseja
zajrzeć daw.: zazdrościć. „Daj ją potem lub zaraz; nie zajrzę mu łaski,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
zajrzeć a. zaźrzeć daw.: zazdrościć. „Przecież nie zajrzym.” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
zajźrzą jako żywo starop.: zawsze (przez całe życie) zazdroszczą. „Cnocie zajźrzą jako żywo,” Pieśni
zajźrzeć daw., starop.; tu 2 os. lp: zajźszysz: zazdrościć. „Zajźrzę wam, gęste lasy i wysokie skały,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
żak daw.: uczeń, tu ogólnie: chłopak. + 1 inne znaczenie „Żaki i w ogóle dzieci, wypychane w tył, krążyły jak uprzykrzone muchy wśród tłumu, wdzierając się wszędzie, gdzie ukazało się choć trochę wolnego miejsca.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
zakał: przyczyna wstydu. + 1 inne znaczenie „Jaki zakał szpetny,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
zakała: tu: wstyd. Najczęściej słowo to oznacza osobę przynoszącą wstyd innym. + 1 inne znaczenie „Gdy Hera, chcąc odwrócić tak wielką zakałę,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
zakałem: wadą. „„Mądrość przecież zaszczytem, nierozum zakałem”.” Satyry
zakarbować: zaznaczyć karbami, tj. nacięciami. + 1 inne znaczenie „Czekaj, zakarbuję ja to sobie na twojej skórze.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
zakąt daw.: zakątek. „Rafał wlepił w przestrzeń oczy, widział dokładnie każdy zakąt i szczegół, ale w tej samej chwili wspominał ją i obejmował, jak inną, z dziecięcych lat.” Popioły
zakazujesz starop.: zalecasz się. „Sam pannę ściskasz, sam się zakazujesz,” Fraszki
Żaki prawią perory: powszechnie przyjętym zwyczajem na prowincji były popisy uczniów szkół, zwłaszcza jezuickich i pijarskich, przed panem, który był ich protektorem. Wygłaszane na cześć pana wiersze to przede wszystkim panegiryki. „Żaki prawią perory, ksiądz prefekt za nimi” Satyry
żaki teatralni: zgrywające się młokosy. „Bohatyry miłosne, żaki teatralni,” Satyry
żakiet: tu: marynarka męska o długich, ukośnie ściętych połach. + 1 inne znaczenie „Zobaczył tam swoją piękną twarz, siwe wąsy, swój ciemny żakiet bez zarzutu, gładkie spodnie, jakby dopiero co wyszły od krawca, i uznał, że wszystko jest dobrze.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Zakint, Same, Dulichion: wyspy sąsiadujące z Itaką. „Na lesistym Zakincie, Samie, Dulichionie,” Odyseja
zakładaj korab’: zaczynaj budować okręt (arkę). „Zakładaj korab’, cieśla nauczony,” Pieśni
zakładając po napoleońsku ręce: krzyżując je na piersiach (ulubiony gest Napoleona I). „— Wie pan — rzekła zakładając po napoleońsku ręce — że pan jest albo bardzo oryginalny, albo...” Lalka
zakładał do wózka szkapinę: zaprzęgał konia do wozu. „I zakładał do wózka szkapinę i do miasteczka jechał, żeby tam parę groszy zarobić.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zakładów zgody: rękojmi („zakładników") zgody (małżeńskiej). „Dziatek lichych pilnując, zakładów zgody.” Pieśni
zaklataja ukr.: zaklęta. „— Żeby mnie tę dziewkę dali, ja by był wasz lacki brat, wasz druh, wasza szabla, dusza wasza zaklataja, wasz pies.” Ogniem i mieczem
zaklęcia: tak! w tym przypadku u Cylkowa jest 'zaklęcie', gdyż w hebr. oryginale jest tu słowo אָלָה ( ala ): ‘zaklinać, przeklinać, składać przysięgę, której złamanie wiąże się z byciem przeklętym’. „I odpowiedział mi: »Wiekuisty, co postępowałem przed Nim, pośle anioła swojego z tobą, i poszczęści drodze twojej, a weźmiesz żonę dla syna mojego, z rodziny mojej, i z domu ojca mojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zakleksany daw.: pobrudzony kleksami z atramentu. „— Patrzcie, książki Dżeka są czyste i porządnie obłożone, a Dżona pomazane, z rogami pozawijanymi, brudne i zakleksane.” Bankructwo małego Dżeka
zaklęsły gw.: zapadły, wklęsły. „Zaś nad tym całym światem, zaklęsłym ździebko w miejscu, kędy wieś przywarła, wisiało rozgorzałe, złotawe słońce, pobrzmiewały skowronkowe śpiewania, rozlegały się niekiedy od obór tęskliwe ryki bydła.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
zaklęte: hebr. חֵרֶם ( cherem ): rzecz poświęcona, zastrzeżona, całkowicie zakazana, obłożona klątwą, niedostępna, przeznaczona na zniszczenie. „wykupionym być nie może” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
zaklęty, u źródła stoi ...: zarysowany tu obraz poetycki odpowiada obrazowi pędzla Jacka Malczewskiego Rycerz u studni . Zwrócił na to uwagę już sam Wyspiański, który przesłał Malczewskiemu egzemplarz Wesela z zakreślonym tym właśnie fragmentem. Motyw „zatrutej studni" występuje często u tego znakomitego malarza, współczesnego Wyspiańskiemu, w funkcji symbolicznej. Cykl reprodukcji obrazów z tym motywem, pt. Zatruta studnia , ukaże się w r. 1906 z poetyckim komentarzem L. Rydla. „zaklęty, u źródła stoi” Wesele
zaklętym: hebr. חֵרֶם ( cherem ): rzecz poświęcona, zastrzeżona, całkowicie zakazana, obłożona klątwą, niedostępna, przeznaczona na zniszczenie. „gdyby zaś wykupionym nie zostało” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
zaklinać przez: dziś popr. forma: zaklinać na. „— «Zaklinam cię przez” Iliada
zakolebać się gw.: zakołysać się. „Mgły się zakolebały z nagła, wzdęły i ruchający ciężko, niby wody roztopów wiosennych, biły w czarne pola albo zasie, kieby dymy kadzielne, wionęły sinym przędziwem ku niebu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
zakołysania: u Cylkowa: przedstawienia ; korekta dla zgodności z Szemot 29:27. „Kto z synów Aharona przynosi krew z ofiar opłatnych i łój, temu dostanie się i łopatka prawa w udziale.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra wszystkie 4 wystąpienia →
zakołysania waszego: u Cylkowa: przedstawienia przez was . „nazajutrz po Szabacie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
zakołysanie: u Cylkowa: przedstawienie .
zakołysze: u Cylkowa: przedstawi .
zakołysze nim: u Cylkowa: przedstawi go . „nazajutrz po Szabacie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
zakon daw.: Testament jako część Biblii. + 1 inne znaczenie „Pan z Tęczyna odpowiedział wprawdzie, że więcej się do prostego ludu i do podhalskich zbójników ów obyczaj stosuje niż do szlachty, ale zbyt on sam był biegłym we wszelakim zakonie, aby mógł siły jego nie uznać.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
Zakon Boży: nauka religii w szkołach rosyjskich. „„Polskie" była to godzina stokroć nudniejsza od kaligrafii i „Zakonu Bożego", gdyż nadto małe próżniaki czuły w powietrzu woń wzgardy unoszącą się nad tą nieszczęsną lekcją.” Syzyfowe prace
zakonkludować: zakończyć rozważania (dyskusję) wnioskami. „— zakonkludował chłop.” Placówka
zakonnik święty: Kazimierz I Odnowiciel, zwany też Mnichem. „W tejże jest liczbie on zakonnik święty,” Pieśni
zakopał je: nie zostawił ich na ziemi, by nie przyczynić się do tego, że ktoś je znajdzie i ulegnie fałszywemu kultowi, zob. Radak do 35:4.
zakować reg.: zakukać. „Przyjaciele nie słuchali na pozór jej nawoływań, a mimo to, ilekroć zakowała, tylekroć w takt jej kowania poruszali bezwiednie żuchwami, w których chrupiał chleb, mięsożernie i pieczołowicie miażdżony.” Klechdy polskie
żakowski: właściwy żakom, tj. uczniom szkoły a. uniwersytetu. „Koledzy młodsi, ustrojeni w kapelusze lśniące, niskie, płaskie, ostatniego pokroju — niejednokrotnie doradzali mu, ażeby nabył modny pieróg i zamknął tym sposobem usta gawiedzi żakowskiej, ale pan Leim machał tylko ręką i wydymał policzki:” Syzyfowe prace
zakryła była twarz swoją: przez co nie mógł jej rozpoznać. Opowieść talmudyczna ( Sota 10b) podaje, że «gdy [Tamar] była jeszcze w domu swojego teścia, zachowywała się z taką skromnością, że nie podejrzewał, iż mogłaby to być ona», zob. Raszi do 38:15. „I doniesiono Tamarze, mówiąc: „Oto teść twój udaje się do Timny, aby strzyc owce swoje".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Zakrzewski, Antoni XIX w.: polski budowniczy fortepianów i organów, wzmiankowany od ok. 1826 do ok. 1859 w Warszawie. „…ał się dawniej z takim wzruszeniem, niepewne dźwięki nigdy niestrojonego, długiego, żółtego fortepianu ze złotą firmą „Zakrzewski" — Dolores, Wenecja — jej śpiew: Lorsque tout est fini, quand se meurt vo-o-otre beau rêve...…” Granica
zakurek: kurzawa, wiatr niosący pył śnieżny. „…arty las sosnowy, gdzie ciszej było nieco i śniegi nie zalegały tak wysoko, a pokrótce wyszli na pola — ale tam szły takie zakurki, że świata nie rozpoznał nawet na to śmignięcie kamieniem, nic, jeno biała, rozkłębiona, przewalająca się ćma.…” Chłopi, Część druga - Zima
Zakus nad zaciekami Wszechnicy Krakowskiej: druk polemiczny o charakterze satyrycznym, wydany w 1789. „Ucieszony tak doskonałym zbiegiem wydarzeń, nie chcąc czasu tracić, sławny autor Zakusu nad zaciekami Wszechnicy Krakowskiej popijał ciepły napój, a maczając w nim ciasto, z zapałem głosił prawdę o wsiąkaniu kawy z cukrem w nadgryzioną bułkę.” Popioły
zakusić starop.: zakąsić; ugryźć; spróbować. „Kto jich lekarstwa zakusi;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
zakwasem: u Cylkowa: zakisem .
zakwefione kobiety: w kulturze muzułmańskiej kobiety zasłaniają twarz specjalną zasłoną, kwefem . „Zastali tylko kilka zakwefionych kobiet z koszami mandarynek, dwóch nieznajomych wielbłądników-Beduinów oraz Idrysa i Gebhra z siedmiu wielbłądami, z których jeden był silnie objuczony.” W pustyni i w puszczy
zakwefiony: mający twarz osłoniętą kwefem, tj. zasłoną z tkaniny. „— Nie próbuj nawet wmówić nam, że szarfa ta dostała ci się z rodzicielskiej hojności; prędzej ofiarowała ci ją ta zakwefiona dama, z którą spotkałem cię zeszłej niedzieli przy bramie Saint-Honoré.” Trzej muszkieterowie
zakwilę się na śmierć, jak żona Zethosa: porównanie dotyczy Aedon zamienionej w słowika. „Rano żegnałem cię przecie przy Porta Capena — i od czasu twego wyjazdu taka ogarnia mnie tęsknota, że jeśli twa wspaniałomyślność jej nie utuli, zakwilę się na śmierć, jak nieszczęsna żona Zethosa z żalu po Itylu.” Quo vadis
załatwić sprawę swoją: w Talmudzie ( Sota 36b) istnieje spór, czy Josef rzeczywiście chciał wykonać jakąś pracę, czy też był bliski ulegnięcia pokusie lecz ukazała mu się wizja twarzy Jakuba, jego ojca, i powstrzymał się od grzechu, zob. Raszi do 39:11. „Nie ma wyższego w domu tym nade mnie, a nie odmówił mi niczego prócz ciebie, przeto żeś ty żoną jego; i jakże miałbym spełnić tę niegodziwość wielką, i zgrzeszyć przeciw Bogu!?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zalecony daw.: sławny. „Dziś na wszytek świat wielce zalecona,” Pieśni
zaledwie przestał: hebr. טֶרֶם כִּלָּה ( terem kila ) dosł. ‘zanim skończył’. «[Gdy] słowa jeszcze były na jego ustach lub w jego sercu», zob. Radak do 24:15. „Zdarz-że przede mną dzisiaj, i uczyń łaskę panu mojemu Abrahamowi!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zaledwie wyszedł: «Tora wskazuje tu na cud uczyniony dla Jakuba, bo gdyby Esaw przyszedł o jedną chwilę wcześniej, Jakub nie zostałby pobłogosławiony», zob. Raszbam do 27:30. „I rzekł do niego Icchak, ojciec jego: „Przystąpże a pocałuj mnie, synu mój!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zaledwieśmy przebyli: zaledwie przebyliśmy. „Zaledwieśmy przebyli dwa dni na morzu, gdy silnie uzbrojony statek korsarski wyprawił na nas łowy.” Hamlet
zaledwieśmy wjechali: konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: zaledwie wjechaliśmy. „Zaledwieśmy wjechali w gnezneńskie ulice,” Balladyna
zaledwo: dziś raczej: zaledwie lub ledwo. „Słońce zaledwo wschodziło.” Klechdy sezamowe wszystkie 3 wystąpienia →
zaleta: tu: zasługa. „Bieży ku miastu, chlubnej szukając zalety;” Iliada
zalewać komuś sadła za skórę: robić komuś na złość, naprzykrzać się. „Zwyczajnie szlachcic szlachcicowi z nieprzyjaźni sadła zalewał.” Ogniem i mieczem
zali daw., starop., przestarz.: partykuła pytająca, dziś: czy. + 3 inne znaczenia „I znowu spojrzał diabeł na wzniesioną dłoń Tajemnika, czekając, zali już prędko ją opuści, zniewolony umęczeniem.” Klechdy polskie to słowo w 7 lekturach →
żali a. zali daw., gw.: czy. „Przysiadł na przyźbie, kule odłożył, pieska puścił na wolę i pociągał nochalem, miarkując, żali już jedzą i w której stronie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zaliby daw.: czyżby. „„Zaliby mu tylko o Szwedów, nie o mnie chodziło?” Potop
żalnie gw.: żałośnie. „Rozpłakała się dziewczynina żalnie, wypominając ojca i brata.” Chłopi, Część czwarta - Lato
żałobę wielką i ciężką bardzo: do żałoby przyłączyli się też naczelnicy klanów Esawa, książęta Iszmaela i synowie Ketury oraz mieszkańcy Aramu: krewni Jakuba od strony Labana, a również i przyjaciele, sąsiedzi i sprzymierzeńcy Jakuba z ziemi Kanaan, zob. Chizkuni do 50:10. „I cały dom Josefa i bracia jego, i dom ojca jego; tylko dzieci swoje i trzody swe, i rogaciznę swą zostawili w ziemi Goszen.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Żałość na widok stawiana: żałość (żałoba) na pokaz. „Żałość na widok stawiana obliczem,” Hamlet
żałosny daw.: z powodu którego odczuwa się żal. + 3 inne znaczenia „— «Porzuć twój łuk i strzały — rzekł Ajas żałosny” Iliada to słowo w 3 lekturach →
żałować starop.: cierpieć, boleć, opłakiwać, żalić się. „Nie wiem, co lżej: czy w smutku jawnie żałować,” Treny wszystkie 2 wystąpienia →
żałowali kapitańską parkę: dziś popr.: żałowali kapitańskiej parki, tj. Stasia i Helci. „Kiedy skończyło się lato, i kobiety, i mężczyźni, i dzieci żałowali Maciusia, bo król, i kapitańską parkę, bo grzeczna, i doktora, bo leczył i niejednemu pomógł; ale najwięcej żałowali Klu-Klu.” Król Maciuś Pierwszy
zalterować się z łac.: zmieszać się, zmartwić, zdenerwować. + 1 inne znaczenie „— Zalterował się mocno i odwrócił rozmowę.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
zalterowan z łac.: wzburzony, zdenerwowany. „Uważałem, że był zalterowan bardzo, jakby wielkie wzruszenie duszy przebył.” Potop
zalterowany daw., gw., z łac.: odmieniony, osłabiony a. rozemocjonowany. + 1 inne znaczenie „I właśnie kiedy już był w drugiej połowie swoich medytacyj, wpadł pewnego wieczora do izby Jędrek bardzo zalterowany.” Placówka to słowo w 2 lekturach →
żałujta gw.: forma 2 os. lm: żałujcie. „nie żałujta, hetmanie, kieski,” Wesele
zamach Nobilinga: 2 czerwca 1878 anarchista Karol Edward Nobiling dokonał w Berlinie zamachu na cesarza Wilhelma I, który ranny został w głowę i rękę. Zamach ten posłużył za pretekst do wprowadzenia ustaw wyjątkowych przeciw socjalistom. „o zamachu Nobilinga w Berlinie!...” Lalka
zamedytować gw.: zamyślić się. „Zmęczony się czuł, w głowie mu szumiało i kurz zapierał gardziel, przysiadł pod krzyżem w cieniu brzózek, ułożył na kapocie śpiącego Pietrusia i obcierając rzęsisty pot zapatrzył się we świat i zamedytował.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zamek mój spiżowy: tj. ozdobiony wyrobami ze spiżu. „„Jeśliś raz nogą wstąpił w zamek mój spiżowy,” Odyseja
Zamek na barkach nowogródzkiej góry ...: Nowogródek, starożytne miasto w Litwie, niegdyś Jadźwingów, potem Rusinów posiadłość, zburzone przez Tatarów w czasie zagonu przez Erdziwiła Montwiłowicza książęcia litewskiego. O tem zajęciu Stryjkowski: „a gdy się przeprawili (Litwini) przez Niemen, znaleźli we czterech milach górę kraśną i wyniosłą, na której był pierwej zamek stołeczny Nowogródek książęcia ruskiego, przez Bateja cara [Batu chana] zburzony. Tam zaraz Erdziwił założył sobie stolicę i zamek znowu zbudował, a osiadłszy i opanowawszy bez rozlania krwie, gdy nie było komu bronić, wielką część ruskiej ziemi, począł się pisać wielkim książęciem nowogródzkim"; ( Kronika Stryjk.[owskiego] ; karta 265, wyd. królewieck.[ie]). Ruiny zamku dotąd widzieć się dają. „Zamek na barkach nowogródzkiej góry” Grażyna
zamek Swentoroga: Zamek wileński, gdzie był niegdyś utrzymywany Znicz , to jest ogień wieczny. „Jest wieczny ogień w zamku Swentoroga,” Konrad Wallenrod
zamęście daw.: zamążpójście, małżeństwo. „Czemuż mnie nie złączyło z człowiekiem zamęście,” Iliada
zamęt starop.: smutek; cierpienie. „Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,” Lament świętokrzyski
zamęt ciężki dostał się mie starop.: spotkało mnie ciężkie nieszczęście. „Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,” Lament świętokrzyski
zamętek starop.: smutek, żałość, cierpienie. „Usłyszycie moj zamętek,” Lament świętokrzyski
zamętem i bezładem: hebr. תֹהוּ וָבֹהוּ ( tohu wawohu ). Obydwa słowa są synonimami תֹהוּ ( tohu ): 'pustka, bezpostaciowość, zamieszanie, miejsce chaosu, marność, nicość', בֹהוּ ( wohu ): 'pustka, pustkowie, spustoszenie'. Głębokie, gardłowe brzmienie całego wyrażenia w języku hebrajskim ma także cechy dźwiękonaśladowcze.
zamiast: u Cylkowa: 'miasto'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i ta sama korekta w dalszych wersetach 36:34-39. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
zamiast Beatrycy widziałem starca: Tu Beatrycze znika, a zamiast niej przedstawia się poecie święty Bernard, geniusz głęboko mistyczny, który ma mu objawić najgłębsze tajemnice nieba. Zniknięcie nagłe Beatrycze i zastąpienie jej przez św. Bernarda nie jest bynajmniej tu przypadkiem, ale wyraźnie wynika z głównego pomysłu Boskiej Komedii . Tu poeta spełnia swój ślub, jaki objawił na ostatnich kartach pierwszego swojego młodzieńczego utworu: Vita nuova ( Życie nowe ), gdzie mówi: „i powiem o niej takie rzeczy, jakich nigdy nikt dotąd nie powiedział". Tu poeta urzeczywistnia apoteozę [ apoteoza — pochwała, ubóstwianie postaci, rzeczy, idei, wydarzeń, wartości; red. WL] Beatrycze, to jest przeobrażenie jej w symbol teologii czyli nauki bożej. „Widziałem starca kształt, wdzięk jego ruchów,” Boska Komedia
zamiast gzymsów figury: Zwane w języku architektonicznym kariatydami „Jak zamiast gzymsów widzimy figury” Boska Komedia
zamienia się na miejsce umarłych: dziś popr.: zamienia się w miejsce umarłych. „Droga na cmentarz powoli z miejsca żywych zamienia się na miejsce umarłych.” Medaliony
zamieńmy zbroję: wymiana zbrój między wojownikami to zwyczajowy dowód przyjaźni. „Teraz zamieńmy zbroję” Iliada
zamierzony kres: wyznaczony koniec drogi. „Póki jej zamierzony kres był, poty żyła.” Treny
zamieszkał: zapomniał. „Aż ksiądz zamieszkał i mszej, i obiada!” Fraszki
zamieszkali w tym kraju: «Zamieszkiwali [ten kraj] zanim jeszcze przybył tam Esaw», zob. Raszi do 36:20. „Oto synowie Esawa, i oto książęta ich, mianowicie Edomitów.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zamignęła: dziś: mignęła. „…, podnóża, kapitele, ćwiertowane posągi, rozrzucone floresy, którymi oplatano starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzicy na chwilę wyjrzała z cieniu i znów tam ciemno — tu, patrz, cała arkada leży — tu…” Nie-Boska komedia
zamilczał: Chamor przyszedł na rozmowę, ale Jakub nie chciał mu dać odpowiedzi bez obecności swoich synów, zob. Radak do 34:5. „I ujrzał ją Szechem, syn Chamora, Chiwejczyka, księcia owej ziemi, i porwał ją, i położył się przy niej, i zgwałcił ją.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zamkła: popr.: zamknęła. „— Wylamowa poszła na miasto i mieszkanie zamkła.” Granica
zamkli: dziś popr. forma: zamknęli. „Żeby wrot wam nie zamkli — w lot!” Noc listopadowa
zamkniona starop.: zamknięta. „W jednej skrzynce zamkniona.” Treny
Zamkuście nie dali: gdy Krzyżacy zaatakowali Wilno w jesieni 1390, górny zamek obroniła załoga dowodzona przez Mikołaja Moskarzewskiego; w obronie zamku dolnego dowodził i zginął wówczas brat Jagiełły, Korygiełło. „Zamkuście nie dali.” Krzyżacy
zamodrzeć: przybrać barwę ciemnoniebieską; modry : ciemnoniebieski. „Zamodrzały jej oczy, twarz zjaśniała nagle: schyliła się babuleńka i prędko ów korzonek kopać zaczęła, szepcząc:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zamorzyć daw.: zabić. „— Powiadał tak: „Wiem, iże była Danuśka w Szczytnie, ale oni ją porwali i albo zamorzyli, albo wywieźli.” Krzyżacy
zamowa daw.: zaklęcie. „— prosiła łzawo, ledwie wstrzymując się od darcia skóry; stara wymruczała nad nią jakąś zamowę, okadziła wysuszonym rozchodnikiem i przywiązawszy jej ręce do boków, odeszła do roboty.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zamówienie: tu: zmowa, zmówienie a. czary. „Czy zamówienie jakie, czy co!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Zamoyski, Jan Sobiepan herbu Jelita 1621–1665: III Ordynat zamojski, podczaszy wielki koronny, krajczy wielki koronny, generał ziem podolskich, później także wojewoda sandomierski i kijowski; zachował wierność Janowi Kazimierzowi podczas potopu szwedzkiego. „Pan Jan Zamoyski, ordynat, pozwolił im na znak wielkiej przychylności i łaski wejść do miasta.” Potop
zamożne: przemożne, potężne. „Niż tych, co w jadzie dzielne, w złych skutkach zamożne,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →
zamożysty: dziś pop.: zamożny. „I w trzody zamożysty, i obfity w zboże.” Iliada
zamrocz neol.: mrok, ciemność a. zamroczenie, oszołomienie. „Gdym twe dłonie w wiosennej całował zamroczy,” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
zamyślać: zamierzać. „— Co zaś w boru czynić zamyślasz?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Zan, Tomasz 1796–1855: poeta, badacz minerałów i przyrodnik; od 1815 r. studiował na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim. Podczas egzaminów wstępnych poznał Adama Mickiewicza. Był współzałożycielem Towarzystwa Filomatów (1817 r.) i jego przewodniczącym na wydziale matematyczno-fizycznym, gdzie studiował, założycielem Związku Promienistych (1820 r.), prezesem Zgromadzenia Filaretów (1820–1823), członkiem Towarzystwa Szubrawców. W maju 1821 r. na zaproszenie Jana Chodźki został przyjęty do wileńskiej loży masońskiej „Szkoła Sokratesa". Za działalność w tajnych stowarzyszeniach został skazany na rok ciężkiego więzienia w Orenburgu, a następnie na zesłanie, na którym przebywał od 1824 do 1837 r. W 1829 r. został asystentem Aleksandra von Humboldta, pod którego kierunkiem prowadził badania meteorologiczne. W Orenburgu wraz z Aleksandrem Chodźką założył muzeum historyczno-przyrodnicze z kolekcją eksponatów geologicznych. Odbywał podróże po Uralu i Kazachstanie, badając roślinność, klimat i geografię tych obszarów; odkrył pola złotonośne na wsch. stronie gór Uralu. W l. 1837–1841 pracował jako bibliotekarz w Instytucie Geologicznym w Petersburgu. W 1841 r. powrócił do Wilna, gdzie otrzymał posadę w Głównym Urzędzie Korpusu Inżynierów Górniczych. W roku 1847 kupił od Adolfa Dobrowolskiego majątek Kakowczyn, który przemianował na Kochaczyn; tam zmarł na zapalenie opon mózgowych w 1855 r., został pochowany w Smolanach k. Orszy. „Charakter mistyczny, łagodny, ale niezachwiany Tomasza Zana, naczelnika młodzieży, religijna rezygnacja, braterska zgoda i miłość młodych więźniów, kara boża, sięgająca widomie prześladowców, zostawiły głębokie wrażenie na umyśle tych, którzy byli świadkami lu…” Dziady, część III
zanadrze daw.: miejsce na piersi pod wierzchnim ubraniem. „Roeoender przeczytał uważnie napis, zdmuchnął piasek z tablicy zaklętej, schował ją w zanadrze i postanowił zaraz udać się do miasta chińskiego.” Klechdy sezamowe
zanadto dłoń mą otwierałem: Przez dłoń zanadto otwartą poeta plastycznie wyraża wadę marnotrawstwa. „Często zanadto dłoń mą otwierałem:” Boska Komedia
zanadto skoro: zbyt szybko, za wcześnie. „Zanadto skoro” Balladyna
zaniechać starop.: opuścić; Już ja tobie, moja matko (...) zaniechać : fragment ten wiernie odpowiada charakterowi ówczesnych polskich pieśni weselnych (pożegnanie domu rodzinnego przez pannę młodą). W folklorze polskim pieśń pożegnalna panny młodej była leksykalnie bliska (są tu liczne analogie) pieśniom żałobnym. Istnieje teoria, że mamy tutaj do czynienia z aluzją do pożegnania Antygony z mieszkańcami Teb w tragedii Sofoklesa. „Domu rodziców swych miłych wiecznie zaniechać».” Treny
zaniedbuję obowiązków: dziś z Biernikiem: zaniedbuję obowiązki. „czy zaniedbuję obowiązków względem społeczeństwa i bliźnich?...” Lalka
zaniesą gw.: zaniosą. „— Niech chłopaki zaniesą, za ciężko, widzę, na ciebie!” Chłopi, Część czwarta - Lato
zaniesła gw.: zaniosła. „— zaniesła się radością.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zanim nastał rok głodu: «Stąd [płynie nauka], że zabronione jest płodzenie dzieci w czasach głodu», zob. Raszi do 41:50. „I nagromadził Josef zboża, jak piasku morskiego, mnóstwo wielkie; tak że zaniechał liczyć, gdyż nie było liczby.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Zanke z Lagodoro: Michał Zanke także skażonym był urzędnikiem, zarządzając okręgiem Lagodoro. „Z nim często gwarzy Zanke z Lagodoro;” Boska Komedia
zanocował: u Cylkowa: 'przenocował'; uzasadnienie korekty: 'przenocował' wskazuje raczej na zakończenie wydarzenia, 'zanocował' sugeruje, że 'dopiero zaczął/zamierzał nocować', gdy wydarzyły się następujące rzeczy..., [tu j. polski daje więcej możliwości niż hebrajski]. + 1 inne znaczenie „gdyż obawiam się go, aby nie przyszedł, i nie pobił mnie, matki wraz z dziećmi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
zanotowywała: dziś: notowała. „Pani Borowiczowa brała również udział w tym sporządzaniu niepisanego kontraktu, zanotowywała nawet w małej książeczce ilości owych „legumin", ale czuła na sobie wzrok chłopca, pomimo że go nie widziała i miała oczy spuszczone.” Syzyfowe prace
Zanzibarczyk: osoba pochodząca z Zanzibaru, tj. archipelagu na Oceanie Indyjskim, przy wsch. brzegu Afryki. „Spotkaliśmy raz białego w rozpiętym mundurze, obozującego na ścieżce ze zbrojną eskortą złożoną z wychudłych Zanzibarczyków; bardzo był gościnny i podochocony, żeby nie powiedzieć — pijany.” Jądro ciemności
zaocznie: tu: obiektywnie, niezależnie od tego, co się widzi. „I nie wie, który z tych światów jest rzeczywisty — zaocznie?” Napój cienisty
zaoczyć daw.: zobaczyć, zauważyć. „Obejrzał się naokół, czy gdzie zamku zaklętego albo butów czerwonych nie zaoczy.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
zapach dryjakwowy: tu: zapach starego wina. W liście pisanym z Berlina 17 II 1796 prosi Krasicki brata Antoniego, by przysłano mu wina: „starego, wytrawionego, driakwią pachnącego, choćby i 100 dukatów kosztowało, beczkę lub dwa antały”. (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. IV, s. 310). „Objął sienie, przysionki zapach dryjakwowy.” Satyry
zapach sandałowy: Drzewo sandałowe, z którego na Wschodzie wyrabiają wonny olejek. „Tylko chwilami wiatr przynosił od niego mocny zapach sandałowy, który wierni chciwie wciągali w nozdrza, przewracając przy tym z rozkoszy oczyma.” W pustyni i w puszczy
zapadny z ros.: zachodni. „Nie wiem — z zapadnej przyszedł, czy od wschodniej strony?” Odyseja
zapady: rozpadliny, zapadnie. „przeszedłem zapady lochów.” Wesele
zapał: tu: lont. „Czy zapał krwią ostatni bombardyjer zalał?” Reduta Ordona
zapalączka gwar.: gorączka. „Widać panienka z tej ciągłej niepogody wpadła w zapalączkę.” Przedwiośnie
zapalił: tu: wzniecił w nim zapał. „Podobnie, gdy wpadł Hektor (Zeus go zapalił),” Iliada
zapalony: tu: pod wpływem silnych emocji. „To wyrzekłszy, ku miastu dąży zapalony.” Iliada
zapamiętać się: zamyślić się a. zająć się czymś, zapominając o wszystkim innym. „— Cóżeś się tak zapamiętał?” Krzyżacy
zapamiętałe: niebaczne. „Zapamiętałe starcy, zhańbione przymioty,” Satyry
zapamiętały: uparty w złym. „A na zapamiętałym uchu paniej siadło;” Pieśni
zapamiętywa daw.: dziś: zapamiętuje. „Nowowiejski złość za mokotowską rekuzę kilkakrotnie na karkach hultajskich wywierał, ale jeszcze się zapamiętywa; znać nie ze wszystkim mu ulżyło.” Pan Wołodyjowski
zaparty daw.: zamknięty. „Szedł korytarz z zapartym wyjściem na podwórze.” Odyseja
zapaść koszem: założyć obóz. „Orda zapadła koszem z drugiej strony rzeki, rozpuszczając zagony po całym województwie kijowskim.” Ogniem i mieczem
zapaseczka: zapaska, w stroju chłopek była zarazem fartuchem i pelerynką, zależnie od uwiązania. „zapaseczka, gors, spódnica,” Wesele
zapaska: rodzaj długiego fartucha wiązanego w pasie na sukience i osłaniającego ubranie od pasa w dół dookoła; część tradycyjnego stroju ludowego. + 2 inne znaczenia „— szepnęła z trwogą, biorąc papier przez zapaskę.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
zapaśnie: z zapasami. „Czekać mię rzeźwo, zbrojno i zapaśnie».” Grażyna
Zapasy: hebr. rdzeń פָּתַל ( patal ): ‘okręcać coś, skręcać, wykręcać’ w znaczeniu takim jak skręcanie sznura, metaforycznie oznacza też ‘zmagania w walce, zapasy’. „I poczęła znowu, i urodziła Bilha, służebnica Racheli, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zapatrzyć się: przesąd, że jeśli kobieta ciężarna będzie patrzeć na jakiegoś człowieka lub zwierzę odpowiednio intensywnie, dziecko urodzi się podobne do obiektu „zapatrzenia" matki. „Że się po prostu «zapatrzyła»...” Kwiaty polskie
zapęd: zamiar, chęć. „był zapęd, bo go Hektor zoczył,” Iliada
zapędliwy daw.: popędliwy, skłonny do szybkiego a nieprzemyślanego działania. „…łej duszy i że na jej widok dzieje mu się w piersiach coś takiego, jakby w nich tkwił drugi człowiek, mniej srogi, mniej zapędliwy, mniej wojną dyszący, a natomiast jakby słodkiego kochania spragniony.…” Krzyżacy
zaperzony daw.: rozgniewany. „Zaperzony więc zaczął popełniać błędy.” Trzej muszkieterowie
zapiecek: w dawnych wiejskich domach miejsce za piecem lub na piecu. Były to przeważnie duże piece kaflowe, czasami budowane z cegły, na których również gotowano posiłki. + 1 inne znaczenie „Te ostatnie miały dla nich szczątkowy urok sprzętów domowych i poufny czar osiadłego kędyś na stałe zapiecka.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
zapieczętowana skrzynia: próba ta przypomina tę, której została poddana Pandora. „Skrzynię małżonce i srogimi gniewy” Balladyna
zapieniony: piana toczona z pyska psa jest objawem wścieklizny. „— Kąsałeś Zakon jako pies zapieniony, przeto Bóg sprawił, że jako pies stoisz przed nami, z powrozem na szyi, wyglądając łaski i zmiłowania.” Krzyżacy
zapierać daw.: tu: odmawiać, negować. „— Hanka grontu jej nie zapiera, wiadomo!” Chłopi, Część czwarta - Lato
zapłacisz komisarza: dziś: zapłacisz komisarzowi. „Zapłacisz komisarza?” Skąpiec
zapładza: dziś popr. forma: zapładnia. „Zapładza, krzewi dla bożego ludu.” Boska Komedia
zapłakał: zapłakał ponieważ przybył z pustymi rękami, nie tak jak Eliezer, sługa Abrahama, który przybył z kosztownościami i podarkami. «Elifaz syn Esawa na rozkaz swojego ojca gonił [Jakuba], by go zabić, jednak gdy go doścignął, wstrzymał się, ponieważ Elifaz dorastał na kolanach Jakuba. Spytał [Jakuba]: ale co mam zrobić z nakazem mojego ojca? Jakub odpowiedział mu: weź [wszystko], co mam, [i powiedz mu, że jestem martwy], gdyż biedny człowiek jest postrzegany jakby był umarły», zob. Raszi do 29:11. Płakał z radości i z wielkiej miłości, zob. Radak do 29:11. + 1 inne znaczenie „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
zapłodzić: dziś popr.: zapłodnić. „Zapłodził czyn mój i oczy jak gońce” Boska Komedia
zapłonął: u Cylkowa: 'wspłonął'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie.
zapłonić się daw.: zaczerwienić się. „Więc dziewczyna zmieszała się okrutnie i opuściwszy długie rzęsy, zapłoniła się jak róża.” Krzyżacy
zapole reg.: miejsce na zboże. „Aż do obiadu siedział w stodołach, w zapolu, z nogami grubo kłocią i targaną słomą obłożonymi.” Popioły
zapomniał go: «„Nie pamiętał” od razu, gdy tylko wyszedł z więzienia i „zapomniał go” na długi czas, aż do czasu [snów Faraona], gdy Bóg uczynił cuda dla Josefa i [podczaszy] musiał sobie przypomnieć [o Josefie]», zob. Raszbam do 40:23. «Ponieważ Josef polegał na [podczaszym], że ten będzie o nim pamiętał, musiał pozostać w więzieniu jeszcze dwa lata […] powinien bowiem pokładać zaufanie [w Bogu] nie w Egipcjaninie [tu: Micrejczyku]», zob. Raszi do 40:23. „A przełożonego piekarzy powiesił, — jak był wyłożył im Josef.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zapomniana będzie: «To jest objaśnienie owego „pochłonięcia” [pięknych przez liche]», zob. Raszi do 41:30. „Oto siedem lat nadejdzie obtfitości wielkiej na całej ziemi Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zapomniż: czy zapomni. „Zapomniż kiedy, jaki skarb posiadał?” Romeo i Julia
zapomoga: bezzwrotna pomoc. „Dar kochanki, czy wrogów chytra zapomoga?” Napój cienisty
zapona: zapinka. „Poskładane w mym schowku, i złotą zaponą” Odyseja
Zaporoże: kraina w płd.-wsch. części Ukrainy, poniżej porohów Dniepru, zamieszkana przez społeczność Kozaków zaporoskich; Dzikie Pola. Dziś: miasto przemysłowe nad Dnieprem, stolica obwodu zaporoskiego. + 1 inne znaczenie „Zaporoże, regestrowi, mieszczanie, czerń, futornicy; i tacy ot!” Ogniem i mieczem wszystkie 2 wystąpienia →
zapowiedź: tu: wyzwanie na pojedynek. „Chyba mu zapowiedź posłać do Bogdańca?” Krzyżacy
zapowiedzie gw.: zapowiedzi; uroczyste ogłoszenie w kościele mającego się odbyć ślubu. „Urwanie głowy mam z tymi jamorami: zapowiedzie już wyszły, ślub ma być w niedzielę, a Dominikowa wczoraj zapowiedziała przez sołtysa, jako gospodarka na nią zapisana i Szymkowi nie udzieli ani zagona, i do chałupy go nie puści.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zapowietrzony daw., gw.: chory zakaźnie. „Znają me przeciech, a tak docierały, zapowietrzone, że musiałem uciekać, jeszcze mi nogawice ozdarły...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
zapoznany daw.: nieznany, niedoceniony, zapomniany. „Portugalczyk ów, imieniem Cornelius, uważał siebie za człowieka zasłużonego, lecz zapoznanego, którego zdolności wymagały o wiele lepszego stanowiska.” Lord Jim to słowo w 4 lekturach →
zaprawę: hebr. חֹמֶר ( chomer ): 'zaprawa, glina'. U Cylkowa: 'wapno'; poprawione ze względu na logikę zdania: używali asfaltu jako zaprawy, hebrajski tekst stosuje słowo odnoszące się ogólnie do 'materii, spoiwa, gliny, zaprawy' itp., 'wapno' ma bardziej znaczenie konkretnego materiału.
zaprawiony: rozłakomiony. „Zaprawiony na koniec przysmaczkiem nieznacznie,” Bajki i przypowieści
zaprawny: tu: zaprawiony czymś. „Kiedy kto pokosztuje z zaprawnego kruża.” Odyseja
zaprawując daw. forma: dziś: zaprawiając. „Szyderskim mowę zaprawując śmiechem:” Grażyna
zaprośże: konstrukcja z partykułą -że wzmacniającą wymowę czasownika; znaczenie: zaproś koniecznie itp. „Zaprośże tego chochoła;” Wesele
zaprowadzeni zostali do domu Josefa: «Gdyż nie było zwyczajem, aby inni, którzy przybywali zakupić zboże, nocowali w domu Josefa, lecz zatrzymywali się w gospodach w mieście», zob. Raszi do 43:18. „I uczynił mąż ów jako rozkazał Josef, i wprowadził mąż ów tych ludzi do domu Josefa.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zaprzągł Josef wóz swój: «Osobiście zaprzągł konie do wozu, gdyż gorliwie pragnął okazać szacunek ojcu», zob. Raszi do 46:29. „Wszystkich dusz przybyłych z Jakubem do Micraim, wyszłych z bioder jego, oprócz żon synów Jakuba, — wszystkich dusz było sześćdziesiąt i sześć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zaprzało się: wyparło się. „W obliczu ludzi zaprzało się głośno...” Balladyna
zaprzaniec: odstępca (od wiary), heretyk, zdrajca. „kto go wie, na co by się nie porwał taki zaprzaniec!...” Placówka
zaprzaństwo daw.: dopuszczenie się zdrady, zaparcie się prawdy, ideałów itp. „Nie są także zginionymi ci, którzy chodzą po nizinach samolubstwa, zaprzaństwa, rozkoszy ciała i nędzy ducha?” Nad Niemnem
zaprzeczyć: tu: nie pozwolić. „Lecz zaprzeczył” Iliada
zaprzeszła wiosna: wiosna, która była przed tą ostatnią; przedostatnia wiosna. „Jakoż Stacho Szafarczyk przypomniał sobie zaraz, że kiedy mu cielęta zaprzeszłej wiosny uciekły do lasu, takusieńki maluśki człowieczek pomógł mu je wyszukać i na pastwisko zagnać.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zaprzysiągł: u Cylkowa: 'zaklął'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w oryginale jest tam czasownik o znaczeniu 'składać przysięgę', a 'zakląć' czy 'zaklinać' ma nieco inne konotacje. + 2 inne znaczenia „A Wiekuisty pobłogosławił pana mojego bardzo, że stał się możnym; i dał mu trzody i rogaciznę, i srebro i złoto, i sługi i służebnice, i wielbłądy i osły.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 4 wystąpienia →
zaprzysiągł mi: w przymierzu zawartym pomiędzy rozciętymi połówkami ( Ks. Rodzaju 15), zob. Raszi do 24:7. Inne wyjaśnienie: podczas Związania Icchaka ( Ks. Rodzaju 22), zob. Radak do 24:7. „I rzekł do niego Abraham: „Strzeż się, abyś nie zaprowadził syna mojego tam!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zaprzysięgnę: u Cylkowa: 'zaklnę'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia: rdzeń שָׁבַע ( szawa ) oznacza: ‘przysięgać’, a zarówno 'zakląć', 'zaklinać' jak i 'kląć' mają inne znaczenia. „A Abraham był stary, podeszły w latach; i Wiekuisty błogosławił Abrahamowi we wszystkim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zapustny daw.: karnawałowy. „Była to maszkarada, zapustna swawola,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.