Litera Z

1441 słów, strona 4 z 6.

Zdobyłem se pawich piór

popularne odtąd słowa z Wesela do dawnej piosenki ludowej, niegdyś pieśni żołnierskiej: „Pod Krakowem czarny las, Pytała się Kasia O swojego Jasia, Czy powróci z wojny wraz (...)". Melodię tę wskazał Wyspiański dołączając do wydania zapis nutowy jako „Motyw muzyki wiejskiej, kończący akt III". „Zdobyłem se pawich piór,” Wesele

zdołać

dać radę coś zrobić; osiągnąć coś. „Ani bym umiał, ani chciałbym zdołać.” Antygona

zdolen daw.

zdolny. „Wtedy zaciskał pięście i zdolen był rwać włosy z głowy.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

zdolić daw., gw.

zdołać. „Nie napytam ja szczęścia ni tobie, ni komu, bo czego nie mam, tego i dać nie zdolę.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

zdolny

stosowny, odpowiedni. „Mając porę, ochotę i sposobność zdolną,” Satyry

zdorowo rebiata ros.

jak się macie, dzieci. „…ch prawie dniach trzymał dzieci wiejskie w szkole, uczył je sposobem zwanym na skoro odpowiedzi na przywitanie: — „zdorowo rebiata!" — wszystkich śpiewu chóralnego Kol sławien, a Piątka i Wójcika ćwiczył w sztuce wyliczania członków panującej rodziny carskiej.…” Syzyfowe prace

zdradnie daw. forma

dziś: zdradliwie. „Niewiele zaś poprzedzał, bo go łudził zdradnie,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zdradny daw. forma

zdradziecki. „Zdradnymi dary, czarami wymowy” Hamlet

zdrady

tu: zawodu. „A przynamniej prze bojaźń nieuchronnej zdrady.” Treny

zdrawia żełajem Waszemu Wysokorodiju ros.

życzymy zdrowia Waszej Wielmożności. „— Zdrawia żełajem Waszemu Wysokorodiju!” Syzyfowe prace

zdrenować

(o glebie) wysuszyć, odprowadzając nadmiar wody. „Odkryłem, że wrzucono tam całe mnóstwo rur sprowadzonych dla zdrenowania osady.” Jądro ciemności

zdreptać

przejść, przemierzyć pieszo. „Piechtami kawał świata zdreptawszy, poznali skąpy nadmiar zabrakowanych i niczyich przedmiotów.” Klechdy polskie

zdrój

miejsce w ziemi, z którego wytryskuje woda; źródło. + 1 inne znaczenie „z błękitnego zdroja” Balladyna to słowo w 3 lekturach →

zdrój Kastalii

źródło Kastalia, przynoszące natchnienia poetom, znajdowało się w bliskości. „Gdzie zdrój Kastalii i swawolnych tańców” Antygona

zdrojem niepomnym

powodującym zapomnienie; dusze przewożone przez Charona po wypiciu wody z rzeki Lete zapominały o tym, co zrobiły, widziały i słyszały przedtem. „Niepomnym, że ty nie wiesz nic o płaczu moim?” Treny

zdrowi

uzdrawia. „Lepsza ona od siarki i skuteczniej zdrowi,” Satyry

Zdrowie Prezesa

on nas powiedzie drogą honoru — „Lokajstwo" wycisnęło piętno zawodowe na członkach klubu. Posługują się oni frazeologią dawnych panów, przeciw którym występują (tytuł Prezesa, „droga honoru"); oburza się na to nieco dalej hr. Henryk. „Zdrowie Prezesa — on nas powiedzie drogą honoru.” Nie-Boska komedia

Zdrowie rad mam od ciebie

z przyjemnością przyjmuję twój toast za zdrowie. „Zdrowie rad mam od ciebie, kufla nie przyjmuję.” Pieśni

zdrożny

nieprawidłowy, niemoralny. „Stąd plotki: bo co tylko zdrożnego postrzegła,” Bajki i przypowieści

zdrożyć się

zmęczyć się drogą. „Będzie o czym prawić choćby całą noc, ale pozwólcie, poczesny panie, abym też odsapnął, bom się zdrożył okrutnie, a od północka cięgiem jechałem.” Krzyżacy

zdumiały daw. forma

zdumiony. „Trzykroć przeciąga przed ich zdumiałymi” Hamlet

zdumieli

dziś: zdumieli się.

zdumiewając

«Zdumiewał się i zastanawiał, widząc, że jego słowa prawie się spełniły, jedynie nie wiedział czy [dziewczyna] jest z rodziny Abrahama czy nie», zob. Raszi do 24:21. „A gdy dała mu się napić, rzekła: „I dla wielbłądów twoich czerpać będę, póki się nie napiją".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zdun

osoba zajmująca się naprawą pieców. + 1 inne znaczenie „Od zdunów, monterów, do stolarzy, szoferów,” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →

zdurzyć daw., gw., daw.

odurzyć, oszołomić. + 1 inne znaczenie „A Mateusz zwietrzył kiej pies i dalejże bakę świecić, cudeńka prawić, na muzykę prowadzić, jaże i głupią zdurzył.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

zdużać gwar., starop., daw.

wygrać, przemóc, dać radę. + 1 inne znaczenie „Cała bieda w tym, że ja coś nie zdużam na nogi.” Lalka to słowo w 3 lekturach →

zdyb gw.

znajda. „pódzies, zdybiu!” Wesele

zdybać

przyłapać lub spotkać kogoś. „Na osobności zdybiemy dziś z rana.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →

zdybać się daw.

spotkać się. „— Musieli się w boru z tatusiem zdybać.” Krzyżacy

zdybany

tu: znaleziony, przypadkowo przyjęty. „Obojętny był im kierunek zdybanej drogi i obojętny podział świata na cztery dokładnie oznaczone strony.” Klechdy polskie

zdywidować z łac.

rozpłatać, rozciąć na dwie części. „Zdywiduje jak Bóg Bogiem.” Zemsta

źdźblić się neol. od rzecz. źdźbło

pojawiać się w drobnych fragmentach, w smużkach, źdźbłach. „Słońce, co chwiejnie skacząc, źdźbli się w łzach deszczarni.” Napój cienisty

zdziar

żwir. „— A bo się to co urodzi na takich zdziarach i mokradłach!” Chłopi, Część czwarta - Lato

ździebko gw.

trochę. „W szabaśniku huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko wystawioną w słońcu, bych prędzej rosły.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

ździebko a. zdziebko

trochę, nieco. „Zaś w chałupie zaspali ździebko z powodu niedzieli, jaże dopiero Łapa przebudził ich szczekaniem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do drzwi, a kiej mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy i wylatywał, obzierając się, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosi…” Chłopi, Część czwarta - Lato

Zdzieńciele

w innym wyd. również: Zdzięciele. „Ogiński i pan Sołtan, co mieszka w Zdzieńciele.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

że

tu: gdyż. + 1 inne znaczenie „Że ani pasterz nad owcami chodzi,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

Że Bonapart czarował ...

Mnóstwo krąży powieści między prostym ludem rosyjskim o czarach Bonapartego i Suwarowa. „Że Bonapart czarował: no, tak i Suwarów” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

że byłem zasnął

daw. konstrukcja czasu zaprzeszłego; że zasnąłem wcześniej. „Że byłem zasnął.” Balladyna

Że ciebie przestrach opanował

Sam rozum uchyla to zwątpienie; zaledwo swój stan i naturę swoją poznaje, schodzi doń promień światła z góry, w którym przeczuwa, że jest w człowieku istota duchowa, z wiarą i ufnością ciągle podnosząca się do Boga. Poeta znajdzie opiekę i obronę w Beatrycze, która za życia będąc kochanką jego młodości, po śmierci stała się błogosławioną między błogosławionymi. W niej jako w symbolu teologii jest rzeczywiste poznanie Boga, do którego oglądania w duchu doszła życiem czystym, bogobojnym i świętym. Ona jeszcze z nieba spogląda z miłością na swojego ziemskiego przyjaciela zbłąkanego na drodze zatracenia, niewidomie [dziś: niewidocznie; red. WL] obmyśla jego ratunek i rozum jemu w pomoc przyzywa. Nadto jeszcze Wergiliusza, to jest rozum, przyrzeka pochwalić w niebie, który zbłądził nie z własnej woli do złego, ale z braku tylko wiary, która jedna nas umacnia w dobrym i zbawia. „Że ciebie przestrach opanował nowy.” Boska Komedia

Że co nie stojąc

przedsię stoi siła — tu podwójna gra słowa „stać" — utrzymywać się w pionie i kosztować. „Że co nie stojąc — przedsię stoi siła.” Fraszki

ze dzbanami

dziś popr.: z dzbanami. „Muzyka gra od rana do nocy, a my pijemy od wschodu słońca i zasypiamy z kobietami w objęciach albo ze dzbanami pod głową...” Faraon

ze lwami reg.

popr.: z lwami. „Wojsko się poddało, z całego państwa Maciusia jedno zostało tylko wolne miejsce: kwadrat, gdzie stała klatka ze lwami.” Król Maciuś Pierwszy

że miasto dziecięcia pochodnią urodziła

że zamiast dziecka pochodnię urodziła. „Pochodnią urodziła.” Odprawa posłów greckich

ze mnąś robił

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ze mną robiłeś. „Wszak ze mnąś na Łysej Górze” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

ze sewcem gw.

z szewcem. „Ze sewcem tako robota.” Wesele

że się stawię sprzecznie

że się przeciwstawię. „Ale wybacz mi waćpan, że się stawię sprzecznie.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

ze siebie reg. pot.

dziś popr.: z siebie. „A dałem sobie słowo, że w czwartym oddziale nie będę robił małpy ze siebie.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →

ze skałek

raczej z panewek, na które w broni „skałkowej" sypano proch, a kurek ze „skałką", tj. krzesiwem, spadając powodował wybuch, wystrzał. „Ze skałek postrzepuj proch” Wesele

że staliście się anieli

nawiązanie do słów z wiersza J. Słowackiego o sile fatalnej jego poezji, która działać będzie: „aż was, zjadacze chleba w aniołów przerobi" (por. Testament mój ). Wyspiański podejmuje dyskusję z romantyzmem, z uwznioślonym wizerunkiem Polski, Polaków i polskości wykreowanym przez poezję romantyczną. Nadała ona naszemu patriotyzmowi ton trudny do utrzymania; nie wiadomo, co z tym projektowanym patriotycznym „anielstwem" począć, jak mówi Maryna, czyli nie ma sposobu, by je wykorzystać w codziennym życiu i działaniu. „że staliście się anieli” Wesele

ze strony

z zewnątrz, z boku. „Nie mieli oni być tak bogaci, jak się to ze strony wydawać mogło.” Nad Niemnem

ze swego balkonu

S. Godlewski na podstawie tekstu powieści przypuszczał, że mieszkanie Wokulskiego znajdowało się na Krakowskim Przedmieściu w domu nr 4 na rogu Oboźnej (spalonym w czasie powstania warszawskiego). W r. 1937 wmurowano tu tablicę pamiątkową. Hipotezę tę zakwestionowali: L. Grzeniewski i J. W. Gomulicki, który mieszkanie Wokulskiego umieszcza przy ul. Krakowskie Przedmieście 7 (w tym samym domu, co „nowy sklep”). „…jakby na przekór aforyzmowi: „Wstrzymał słońce, wzruszył ziemię.” Wokulski, który w tym właśnie kierunku wyglądał ze swego balkonu, mimo woli westchnął przypomniawszy sobie, że jedynymi wiernymi przyjaciółmi astronoma byli tragarze i tracze, nie odznaczający s…” Lalka

ze światu

popr.: ze świata. „To ja mam chłopaka zgładzić ze światu, czy co!” Granica

ze Szwedy

dziś popr. forma N. lm: ze Szwedami. „Głowbicz pojedzie z nami; semenowie pod Wrotyńskim także, Karlström ze Szwedy idzie w przedniej straży...” Potop

że w tym jakieś licho

że to sprawka jakiegoś licha (tj. demona, siły nieczystej). „Zaraz nam w myśli, że w tym jakieś licho.” Antygona

Że wóz słoneczny od nas tor swój skrzywił ...

Poeta tu od Jeruzalem przez punkt środkowy ziemi na drugą półkulę ziemi w myśli swojej przeciąga linię, na której końcu leży góra czyśćcowa. Widzimy więc poetę już na południowej półkuli, z której słońce pokazuje się patrzącym w stronie północnej. W znak zodiakowy Bliźniąt, Kastora i Polluksa wstępuje słońce: („to zwierciadło wiekuistej mocy") 21 maja, gdzie już o dwa znaki zodiaku pochyla się bliżej do północy. „Schylony więcej pod biegun północy,” Boska Komedia

że wrychle stanie

żeby rychło (szybko) stanął. „Że wrychle stanie na ojczystym brzegu».” Pieśni

ze wzgórzów

dziś: ze wzgórz. „Słońce ze wzgórzów na skały wstępuje — w złocie unoszą się, w złocie roztapiają się chmury, a im bardziej nikną, tym lepiej słychać wrzaski, tym lepiej dojrzeć można tłumy, płynące u dołu.” Nie-Boska komedia

że za dziewczyną muszę

w domyśle: muszę iść. „Takim rad, że się król ucieszy; żeby nie to, że za dziewczyną muszę, to bym ci tu kozły śmigał do białego rana!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zębaty

zaciekły. „Zabawo, który, choć w boju zębaty,” Pieśni

żebr

dziś popr. forma D.lm: żeber; mowa jest o wręgach statku. „Nie odarł żebr do spodniej przyprawionych belki,” Odyseja

zebranie

tu: zbiory. „A co zebrania twego kolwiek będzie,” Pieśni

żeby była nigdy nie zrownała

zrównać z czymś: dorównać czemuś. „To prawda, żeby była nigdy nie zrownała” Treny

żeby ująć sobie zakału

żeby zapobiec złej sławie. „Żeby ująć drapieży, a sobie zakału,” Bajki i przypowieści

żebych starop.

żebym. „Żebych ja też tąż ścieżką swej namilszej córy” Treny

żec

zażec, zapalić. „budują państwo — ognia żec!” Noc listopadowa

żeć przydała

że ci przydała; że ci ofiarowała. „żeć tyle przydała urody” Noc listopadowa

zecer z niem. Setzer

składacz; wykwalifikowany pracownik odpowiadający za ręczny a. maszynowy skład tekstów przeznaczonych do druku. „W drukarni, znad zecerskiej kaszty,” Kwiaty polskie

zecerzy

osoby zajmujące się układaniem czcionek. „I zecerzy w całym państwie” Bal w operze

żeciem nie chciał

że nie chciałem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Wziął przed się, żeciem nigdy tych burkowych biesiad” Odprawa posłów greckich

zecknić sobie starop.

doznać odrazy, obmierzić sobie co, obrzydzić sobie co. „Tedy barzo zeckniesz sobie:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Zefir mit. gr.

łagodny wiatr południowy (lub w mit. gr. bóg tego wiatru). + 3 inne znaczenia „Niesie zrywającego się Zefiru wianie:” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zegadło

narzędzie do tortury przyżegania. „Cóż — że boleść się pod mundurem otwiera jak rana, zbójeckim zegadłem otwarta?” Przedwiośnie

żegadło

narzędzie do przyżegania, wypalania piętna na skórze zwierząt, w celu ich oznakowania. „Tylko nowy potok bujnych, silnych wzruszeń, niby młoda krew z rany zadanej żegadłem zbója, spłynął i obmył twarz skrytą w dłoniach.” Popioły

zegar w mieszku, który... bije

pieniądze zastępują zegar, pozwalają bowiem pić tak długo, póki ich starczy. „Słysz, mam ja zegar w mieszku, który póki bije,” Fraszki

zejdźcie

hebr. רְדוּ ( redu ): ‘zejdźcie’, słowo to ma wartość liczbową 210. «[Jakub] nie powiedział im ‘pójdźcie’, ale ‘zejdźcie’, co jest aluzją do 210 lat zniewolenia [Żydów] w Micraim», zob. Raszi do 42:2.

zejdzie

tu: wzejdzie. „— Taki to, psiakrew, zejdzie, gdzie go nie posieją...” Lalka

zejdziemy

u Cylkowa: 'znijdziemy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. + 1 inne znaczenie „A głód był ciężkim w kraju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

zejść daw.

wzejść; tu forma imiesłowowa: groch zeszły, czyli taki, który wzrósł. + 3 inne znaczenia „Zeszedł razu jednego fijałek przy trawie.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

zejść kogoś

najść kogoś, odwiedzić nieoczekiwanie; tu forma 3.os.lm cz.przesz: zeszli go. „Nieraz go bracia zeszli niespodzianie” Konrad Wallenrod

zejść na coś a. kogoś

zostać czymś a. kimś.; popaść w stan właściwy komuś. „Czemum dzisiaj zszedł na żaka?” Zemsta

zekpać daw.

wyrazić negatywną opinię. „Ja draba nie znam, co może jest i lepiej, bo bym z miejsca zekpał.” Popioły

zelant

osoba w sposób zbyt gorliwy, wręcz fanatyczny wyznaje jakieś poglądy lub angażuje się w jakieś działania. „Mój anglofilu i zelancie” Kwiaty polskie

żelaza

tu: topory. „Żeby gładkie żelaza, kołczan, łuk Odysów” Odyseja

żelaznymi klamry daw. forma

dziś: żelaznymi klamrami. „Przykuj do siebie żelaznymi klamry,” Hamlet

żelazo oracze

pług. „Trącając kości żelazem oraczem,” Konrad Wallenrod

Żelazo w ogniu groby wśród płomieni

Kacerze i twórcy sekt rozmaitych, także ateusze w najszerszym znaczeniu, zaprzeczający w ogóle istnieniu jakiegokolwiek bóstwa skazani są na karę w tych promienistych grobach. Groby te mają wieka ruchome, wpół otwarte, jakby zawieszone, które w dzień Sądu Ostatecznego zamkną się na wieki. Tylko żyjąca wiara w Boga w Trójcy Świętej Jedynego i w Objawienie ożywia duszę w życiu jej doczesnym i wiecznym. Każdy odstępca od dogmatów Chrystusowego Kościoła jest kacerzem; życie jego rzeczywiste jest jakby zamarłe, a schodząc do grobu nie używa jego pokoju. Albowiem rzeczywisty pokój znajduje tylko dusza w silnej wierze, w solidarności zasad zamkniętych w nauce świętego Kościoła; bez tej wiary zupełnej i bezwarunkowej dręczy się tylko ciągłą tęsknotą i żądzą do dóbr i celów ziemskich, które zaledwo osiągnięte, już tracą dla niej urojoną wartość. Grobem duszy jest zamącone błędem i wątpieniem jej sumienie. Płomienie, jakie te groby przepalają, są to jej bezcelowe żądze i pragnienia. „Jak tam świeciły groby wśród płomieni.” Boska Komedia

żeleźce daw.

grot. „Żeleźce się mi między żebrami rozszczepiło i szczebrzuch ostał we mnie.” Krzyżacy

żeleźce a. żelezce daw.

żelazny przedmiot, pręt, ostrze. „Cały naród tam ciągnął, zaś rzędy chłopów, rozdzianych do koszuli kiej te siodłate bociany, obsiadły łęgi, ostrzyły żeleźce i, błyskając kosami, całe dnie siekły zapamiętale; całe dnie też jeno słychać było brzęki kos nakuwanych i przyśpiewki dzieuch grabiącyc…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

żelezie

dziś popr.: żelazie. „Jeden też święty zakonnik, który po rozpalonym żelezie boso mógł chodzić, prorokował, że od tej pory, póki świat światem, Wilno zbrojnego Niemca pod murami nie obaczy.” Krzyżacy

Zelwa

miejscowość na Grodzieńszczyźnie, nad rzeką Zelwianką; miejsce bitwy podczas wojny polsko-rosyjskiej w 1792. „Znienawidzić wojnę po tym, com uczuł, stojąc pod gradem kul u mostu Zelwy!” Popioły

zelżony

pohańbiony. „Zelżone jego zwłoki od zepsucia bronił...” Iliada

zelżyć

znieważyć, sponiewierać. „Gdy zwłoki jego będą zelżone” Iliada

zelżyć kroku

zwolnić; uczynić marsz lżejszym, tzn. mniej forsownym. „Zelżył kroku na środku.” Bajki i przypowieści

zelżywy daw.

obelżywy, obraźliwy. „O skrzywdzenie honoru, zelżywe wyrazy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

żem głębiej nie pogrążył

dziś raczej: że głębiej nie pogrążyłem. „Żałuję, żem głębiej nie pogrążył mego miecza w jego przebrzydłym karku!” Klechdy sezamowe

żem naznaczył

dziś raczej: że naznaczyłem. „— Przysięgam ci, kapitanie, żem naznaczył jeden tylko dom!” Klechdy sezamowe

żem nie spełnił

dziś: że nie spełniłem. „Nie wiem, kto naznaczył inne domy kredą, to jedno wiem tylko, żem obietnicy swojej nie spełnił i wroga naszego nie odnalazłem.” Klechdy sezamowe

żem nie zrobił

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że nie zrobiłem. „Zacznę od siebie, żem nie zrobił tego,” Antygona

żem o mało nie porwał się

dziś raczej: że o mało nie poderwałem się. „Rozmowa niewolnic wprawiła mnie w takie zdziwienie, żem o mało nie porwał się z otomany na równe nogi.” Klechdy sezamowe

żem o wiktorii w polu zdesperował

że zwątpiłem o zwycięstwie w bitwie. „Oj, ciężkiem dni przebywał pod Podhajcami, chociażem wam wesołe pokazywał oblicze, abyście zaś nie myśleli, żem o wiktorii w polu zdesperował.” Pan Wołodyjowski

żem od razu znalazł się

dziś raczej: że od razu znalazłem się. „Zaklęcie było tak zręcznie ułożone, żem od razu znalazł się na tronie w postawie siedzącej.” Klechdy sezamowe

żem postąpił

dziś raczej: że postąpiłem. „— Nie jestem zarozumiały, ale każdy mi przyzna, żem postąpił mądrze.” Klechdy sezamowe wszystkie 2 wystąpienia →

Żem prawie nie znał przy blaskach gromu

cytat z Hymnu o zachodzie słońca (inc. Smutno mi, Boże! ) Juliusza Słowackiego. „Przy blaskach gromu...” Ludzie bezdomni

żem stracił

dziś raczej: że straciłem. „Bezsenność, codzienna chłosta i okropna myśl, żem stracił swoje państwo — wszystko to razem do głębi rozrania moje serce!” Klechdy sezamowe

żem tam nie był daw.

konstrukcja z ruchomą końcowką czasownika; inaczej: że tam nie byłem. „Szkoda, żem tam nie był.” Hamlet

żem wykopał studnię tę

midrasz uczy, że «pasterze Abimelecha wykłócali się o studnię, mówiąc ‘myśmy ją wykopali!’. Ustalili zatem pomiędzy sobą: ten kto pojawi się przy studni, a woda podniesie się na jego widok: do tego należy studnia, i podniosły się [wody], gdy zbliżył się Abraham», zob. Raszi do 21:30. „I rzekł Abimelech do Abrahama: „Na cóż te siedmioro jagniąt, które postawiłeś oddzielnie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żem zadał mu

dziś raczej: że zadałem mu. „Nie wątpiłem, żem zadał mu w kark cios śmiertelny, gdyż Chryzeida stała przede mną blada, w szatach żałobnych.” Klechdy sezamowe

żem zasnął

dziś raczej: że zasnąłem. „Zamordowanie potwornego Murzyna zmęczyło mnie tak bardzo, żem wkrótce zasnął snem głębokim.” Klechdy sezamowe

zemdleć daw.

tu: stracić siłę; osłabnąć. „Zemdlał, coraz się więcej jego stan pogorsza.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

zemdlony

osłabiony. „Zamknąć i zemdlonego upokoić ciała.” Treny

zemknąć pot.

uciekać. „…ł komplementów muszkieterom, a ponieważ przeciwnik Portosa był już umieszczony w karecie, a przeciwnik Aramisa stchórzył i zemknął, zajęto się jedynie nieboszczykiem.…” Trzej muszkieterowie

Zemowit

Siemowit, syn Piasta, legendarnego założyciela dynastii. „Zemowit stoi wedla ojca prawie,” Pieśni

zeń

dziś raczej: z niego. „W tej chwili król Wysp Hebanowych poczuł, że czarne marmury zeń spadły, i że mu odrosły nogi, silne i zwinne, jak za dawnych czasów.” Klechdy sezamowe

żenąć daw., gw.

gnać. „Boś ano bezbronny, słaby i płony jako ten listeczek, którym wiater żenie po świecie.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zeniacka gw.

żeniaczka; zawarcie ślubu, małżeństwa. „Do zeniacki pirsy leń,” Wesele

żeniaty

dziś popr.: żonaty. „bo poniektóry, choć żeniaty, a też jakowejś pani służy.” Krzyżacy

żenich

mąż a. narzeczony. „A jeśli wśród Achiwów nie znajdzie żenicha,” Odyseja

żenie daw. forma, daw., forma starop.

dziś: żonie. + 3 inne znaczenia „Przyniósł do zamku, i nakazał żenie,” Balladyna to słowo w 5 lekturach →

żeniec

ten, kto kosi zboże. + 1 inne znaczenie „…iedy go do nauki napędzano, krzyczał: „Nie dręczcie mnie!" i biegł co siła na folwark do parobkowskich dzieci czy w pole do żeńców albo pastuszków; ale czasem sam, z dobrej woli, zaczynał uczyć się żarliwie, z książką zaszywał się w takie kąty, że go wynaleźć…” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →

Zenon z Kition IV–IIIw. p.n.e.

filozof ateński, twórca szkoły stoickiej. „Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce.” Quo vadis

zeprzeć się

dziś: oprzeć się a. zaprzeć się. „— Uczyńcież mi, Wojcieszku, grządziel taki, co by jak się na nim zeprę, kamienie sam odwalał na prawo, na lewo, gdzie tyluśko jaki!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zepsować starop.

zepsuć. „Zdaje mi się, żem jest mistrzem i że do katowskiej przystępuję roboty, gdyż wiadomo waćpannie, że oni czarownicom włosy na głowie obcinają, aby zaś diabeł się w nich nie utaił i swoją mocą efektu torturów nie zepsował.” Ogniem i mieczem

zepsował

dziś: zepsuł. „Alem pierwszych obrazów w myśli nie zepsował,” Kordian

Zerach

od hebr. זָרַח ( zarach ): ‘świt, zaświecić, wzejście [słońca]’. Został tak nazwany «z powodu jaskrawego blasku purpurowej nici», zob. Raszi do 38:30. „I okazało się w czasie porodu jej, a oto — bliźnięta w jej łonie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żerdka gw.

zdrobn. od żerdź : cienka prosta gałąź ściętego drzewa, drążek. „— radziła Jagustynka, szprycując mięso w długachne flaki, że się skręcały po stole kiej te węże czerwone a tłuste, i co trochu rozwieszała je na żerdce nad kominem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

żeremie

konstrukcja z gałęzi, mchu i szlamu, budowana przez bobry, w której rodzą one młode. „— Ale żeremia bobrowe w nich są.” Krzyżacy

zeriba

afrykańska zagroda z ciernistych krzewów, chroniąca obozowisko przed napaścią dzikich zwierząt. „Zaraz za zeribą, z której zostały tylko kołki, leżał pierwszy koń zżarty prawie do połowy, o sto kroków drugi ledwie napoczęty, a zaraz za nim trzeci z wyszarpanym brzuchem i ze zgruchotanym łbem.” W pustyni i w puszczy

żertwa daw.

ofiara, zwykle przez spalenie. „I jej gachowi, żertwą uczcił należycie.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

żertwić daw.

ofiarować. „Gdzie ongi Odys tyle żertwił wolich ćwierci,” Odyseja

żertwiennik

miejsce składania ofiar, ołtarz. „Gdzie ma wonny żertwiennik, leci uśmiechnięta.” Odyseja

żertwienny daw.

ofiarniczy. „Niegdyś widziałem w Delos, przed żertwiennym głazem” Odyseja

żertwować

składać w ofierze. „Jak żertwował ci tłuste woły i barany!” Odyseja

żeś mnie nie widział

inaczej: że mnie nie widziałeś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Jaka szkoda, żeś mnie nie widział przed śmiercią i żeś nie zdążył nasycić swych konających oczu drogim ci widokiem mych rysów!” Klechdy sezamowe

żeś naznaczył

dziś raczej: że naznaczyłeś. „— Jak to dobrze, żeś dom kredą naznaczył!” Klechdy sezamowe

żeś powinien

inaczej: że powinieneś. „Pamiętaj jednak, Aladynie, żeś powinien mi ufać na ślepo i spełniać wszystkie moje życzenia.” Klechdy sezamowe

żeś ty był praw daw.

że miałeś rację. „— I teraz widzę, żeś ty był praw, nie ja.” Krzyżacy

żeś uczynił łaskę

«Jeśli będzie ona z jego rodziny i będzie odpowiednia dla niego: będę wiedział, żeś uczynił łaskę mojemu panu», zob. Raszi do 24:14. „Zdarz-że przede mną dzisiaj, i uczyń łaskę panu mojemu Abrahamowi!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żeś wzięła

«Z tej przyczyny, że Rachel nie miała dzieci, Jakub spał z nią [częściej niż z Leą], aby dać jej ukojenie na duszy», zob. Radak do 30:15. „służebnica Lei, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zespola

dziś popr. forma: zespala. „Różne nasiona w swym łonie zespola,” Boska Komedia

zesromać się daw., gw.

zawstydzić się. „— zesromała się wielce.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zestarzałam

«Tora zmieniła [tu słowa Sary] ze względu na pokój [między małżonkami], ponieważ naprawdę Sara powiedziała [o mężu] „pan mój starcem”», zob. Raszi do 18:13. „— a pan mój starcem".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zestrychowany daw.

zgarnięty na bok i odrzucony jako nadmiarowy; od strychulec : deseczka do do usuwania nadmiaru towarów sypkich, np. zboża, poprzez przesuwanie jej po krawędzi naczynia służącego jako miara, także: deseczka do usuwania nadmiaru gliny, przesuwana po krawędzi formy do wyrobu cegieł. „Były zestrychowane z powierzchni życia, odrzucone na bok przez jego nurt głęboki, wspaniały i zły.” Granica

zesuć

zsunąć. „— Doły jeszcze nie wyporządzone, to trza zesuć na klepisko.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

zesypane

dziś popr.: zsypane. „Leżały jedne na drugich — twarze człowiecze, niby zesypane do dołu ziemniaki — jak popadło: jedne bokiem, jak się leży na poduszce, inne obrócone w dół albo na wznak.” Medaliony

zeszedł

dziś popr.: zszedł. „Podniósł je i zeszedł ze schodów jak pijany.” Faraon to słowo w 3 lekturach →

zeszedł był

dawna forma czasu zaprzeszłego, używanego dla wyrażenia czynności poprzedzającej inną czynność wyrażoną w czasie przeszłym zwykłym; znaczenie: zeszedł (wcześniej). „Wbrew srogim myśliwskim zasadom Rafał zeszedł był ze stanowiska i chyłkiem dotarł do szczytu góry.” Popioły

zeszli

tu: spotkali. „Zeszli Prawdę satyryk i panegirysta.” Bajki i przypowieści

zeszlij

dziś: ześlij. „zeszlij na lud twój, wyniszczony bojem,” Kordian

zeszpecić

spowodować, że będzie szpetny, czyli brzydki. „Łata buta nie zeszpeci!” Klechdy sezamowe

Zeus mit. gr.

najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. + 2 inne znaczenia „Tak Zeusa wielkiego spełniała się wola” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Zeus rodzinny

bóg opiekuńczy nad rodziną. „Ale ją stracę; rodzinnego Zeusa” Antygona

Zeusa

w tłum. Dmochowskiego: Jowisza. „Chyba Muzy, Zeusa córy ukochane,” Iliada

zewlec starop.

zrzucić, zdjąć. „Zostać, a z duszą zaraz zewlec troskę srogą.” Treny

zewłoki poimania swego

zwłoki swego niewolnika. „Na nim zawieś zewłoki poimania swego,” Fraszki

Zews

dziś popr. Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. „na Zewsa kędziory straszliwe,” Noc listopadowa

zezuć a. zzuć

zdjąć (buty). „A to zezuj, moja złota.” Wesele

zgadał

zgadywał. „Co by oznaczał, Rymwid łacno zgadał;” Grażyna

zgangreniały

toczony gangreną. „Jakimi dysze zgangreniałe ciało.” Boska Komedia

zgartywać daw.

zgarniać. „Wszędy zaś taki gwałt panował i krętanina, że w dyrdy biegali, poganiając się jeszcze do pośpiechu i wrzawę czyniąc coraz większą, dzieci nawet pędząc do zgartywania błota w obejściach i wysypywania żółtym piaskiem opłotków.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zgasnąć przen.

umrzeć. „…H POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE ZŁZAMI NAPISAŁ.…” Treny

zgiąć kolana!

hebr. אַבְרֵךְ ( awrech ), od בָּרַךְ ( barach ): ‘klękać’. Midrasz dostrzega tu dwa słowa: אָב רַךְ ( aw rach ): ‘ojciec’ i ‘delikatny’. Jest to określenie Josefa, który był dojrzały w mądrości jak ojciec, a w delikatnym, czyli młodzieńczym, wieku. Targum Onkelos odczytuje to jako: ‘oto ojciec [czyli doradca] króla’. zob. Raszi do 41:43. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zginąłże

konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy zginął. „Z ojca czy z własnej zginąłże on ręki?” Antygona

zginęła

w pierwotnej wersji: „umarła". „Jeszcze Polska nie zginęła,” Mazurek Dąbrowskiego

zgładzę

u Cylkowa jest to samo słowo co w poprzednim wersecie wytracę (wytrącę) ale tu jest inny czasownik: hebr. הַאֲבַדְתִּי ( haawadti ); doprowadzę do zguby, zniszczę . „A wszelka dusza, która by nie udręczała się dnia tego, wytraconą niechaj będzie z ludu swojego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zgliszczów

dziś popr. forma D. lm: zgliszcz a. zgliszczy. „Gdzie szukać medyka, kiedy tam jeno klasztor cały, a w mieście więcej jeszcze zgliszczów niż ludzi.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

żgnąć daw.

dźgnąć, ukłuć. + 1 inne znaczenie „…ch zdradliwości, że to, jeśli cię Krzyżak obłapi, a z przodu w gębę cię całuje, to z tyłu gotów cię w tym samym czasie nożem żgnąć, któren obyczaj zgoła jest świński i nam Mazurom przeciwny...…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

żgnięcie gw.

dźgnięcie. „Właśnie wspomniało się jej o Jagnie, z którą wiedła zażartą, milczącą i nieustępliwą wojnę; o Jagusi, której samo przypomnienie było jako to żgnięcie w serce, że i teraz poderwała się z miejsca, żegnając się śpiesznie, a bijąc w piersi na dokończenie pacierza.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zgniła gorączka

w ówczesnej terminologii lekarskiej gorączka, przy której „soki ciała psują się i gniją". „— Boję się, żeby nie dostał zgniłej gorączki — rzekł raz do mnie Szapary.” Lalka

zgniły Zachód

pogardliwe określenie Europy zachodniej, używane przez reprezentantów reakcyjnej ideologii szczególnego posłannictwa Rosji jako wybawicielki świata. „Godziny tych gwar nowożytnych „zgniłego Zachodu" były, szczerze mówiąc, godzinami humorystyki.” Syzyfowe prace

Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany

W Litwie za wkroczeniem wojsk francuskich i polskich, zawiązano po województwach konfederacje i obrano posłów na Sejm. „Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

zgodzić daw., gw., daw.

zaangażować kogoś. + 1 inne znaczenie „Poczekaj, zgodzę ci dziewkę, bo Jagustynka tyla ci pomaga, co ten pies napłacze.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

zgodzić komu starop.

dogodzić komu. „Każdemu ma kosa zgodzi;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Zgoił ranę zwycięski oręż Karlomana

Karol Wielki zniszczył królestwo Longobardów, przez co wsparł Kościół i ugruntował cesarstwo zachodnie. „Ranę zwycięski oręż Karlomana.” Boska Komedia

zgoła gw., daw.

zupełnie, całkiem, wcale. + 2 inne znaczenia „Niebo, kiej ta płachta modrawa, przejęta wilgotnością i orosiała, przecierało się już ździebko nad ziemią czarną, głuchą i zgoła w mrokach zagubioną.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →

zgoła mówiąc

mówiąc bez ogródek, mówiąc wprost. „Wzięłaś mi, zgoła mówiąc, dusze połowicę,” Treny

Zgon pośród gadów Sabella, Nazyda

Lukan w swojej Farsalii wspomina dwóch żołnierzy Katońskich w pochodzie przez piaski libijskie ukąszonych od wężów, Sabella i Nazyda. Pierwszy po ukąszeniu węża na proch się rozsypał, drugi tak obrzękł, że aż pancerz na nim pękł. „Zgon pośród gadów Sabella, Nazyda,” Boska Komedia

zgonić daw.

tu: dogonić. „Zgonił, porwał mię na koń.” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →

zgonina

plewa. „Męskie uczucia rozprysły się jak kupa zgonin, w którą podmuch wichru uderzył.” Ludzie bezdomni

zgotować

przygotować. „Zgotować żywność dla koni i ludzi:” Grażyna

zgotowione gw.

przygotowane. „Podź na łóżko, zgotowione.” Wesele

Zgrałeś się przy zielonym stoliku

tj. w karty lub w ruletkę. „Zgrałeś się przy zielonym stoliku” Wesele

zgrali

zgrali się. „Oszukał, bo grać przestał, tych, co wczoraj zgrali,” Satyry

zgruchnąć się gw.

zbiec się, nagle się zgromadzić. „Jakże się ludzie nie zgruchną, jak się do budy owej nie rzucą!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zgruntować

sięgnąć dna stopami. „Nieraz opuszczałem nogi w dół, ale nie mogłem zgruntować.” Podróże Guliwera

zgryziony

tu: odczuwający zgryzotę, zmartwiony. „Przed kuchnią wystawała zgryziona Ignacowa i mówiła, że Fitek całą noc nie szczekał, więc to nikt inny, tylko na pewno chłopaki od Chąśbów, dla których nie ma żadnego parkanu ani żadnego drutu.” Granica

zgryzota

zmartwienie, smutek. „Trwoga i zgryzota czyniły twarz jej daleko starszą, niż była przed kwadransem.” Nad Niemnem

zgrzebło

grzebień lub szczotka służąca do czyszczenia sierści zwierząt. + 2 inne znaczenia „Nie pomogły ani zdobyczne na Fryzach grzebienie, ozdobnie z bawolego rogu wyrobione, ani nawet zgrzebło, po które jedna z niewiast poszła do stajni.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

zgrzebny

prosty, nieozdobny bądź utkany z grubego płótna. „Dziewczyna zaś, zamiast ją wziąć z jego rąk, zaczerwieniła się nagle, sama nie wiedząc dlaczego, i poczęła zaciągać pod szyją zgrzebną koszulę, która się była od szybkiej jazdy po lesie otwarła.” Krzyżacy

zgudka gw.

czkawka. „Leżała, ledwie dychając, stara zaś octem wycierała jej skronie i dopiero kiej chrzanu pod nos nakładła, Hanka oprzytomniała, otwierając oczy; zgudka ją jeno chyciła.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zgwałcić daw.

zadać gwałt, postąpić wbrew prawu i powinności, zbeszcześcić coś, uczynić krzywdę wbrew prawu. „Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje,” Treny

zgwarzać się gw.

porozumiewać się ze sobą, rozmawiać. „Kokoty piały już na umor i ptaszyny różne zgwarzały się z cicha po sadach jakoby w tym pacierzu społecznym, kiej Hanka przecknęła, śpik ją ano zmorzył i strudzone, niewywczasowane kości ciągnęły pod pierzynę; ale się nie dała, szronem przetarła oczy i nalazłsz…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zhańbi

hebr. יִנְאַף ( jin-af ): popełni cudzołóstwo . „krew jego na nim” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zhreszy z ukr.

zgrzeszy. „Zhreszy kniaź, urezać mu szyję; zhreszy Kozak, urezać mu szyję!” Ogniem i mieczem

zhukany daw.

rozhukany (silny i gwałtowny). „Jak gdy zhukane” Iliada

ziać

ciężko oddychać. „Zatchnęły mu się piersi tak, że ledwie zieje,” Iliada

ziandar gw.

żandarm, policjant. „— Jaże trzy bryki ziandarów przyjechało na plebanię.” Chłopi, Część czwarta - Lato

ziandarm

żandarm. „Tropiły «śpiony i ziandarmy»,” Kwiaty polskie

ziareczko

dziś: ziarneczko. „W każde z makowych ziareczek” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

ziarn

dziś raczej: ziaren. „Ten muł i gorący klimat sprawia, że Egipcjanin, zamknięty między pustyniami, może mieć trzy zbiory w ciągu roku i około trzystu ziarn z jednego ziarna zasiewu!” Faraon wszystkie 3 wystąpienia →

ziarnko owe

dzis popr.: ziarnko owo. „Tak więc ów pośpiech zapadł obojgu ziarnkiem piasku na serce, a że byli coraz dalej od siebie, więc ziarnko owe zaczęło im nieco dolegać.” Pan Wołodyjowski

ziarno Demetry

zboże, chleb; Demeter w mit. gr. była boginią przyrody i urodzaju. „— Oto za kilka dni boska Ligia będzie spożywała w twoim domu ziarno Demetry.” Quo vadis

Zieleń

tytuł tzw. fantazji słowotwórczej Tuwima z tomu Treść gorejąca (inc. „O zieleni można nieskończenie"). „(Patrz Zieleń, bo już nie powtórzę),” Kwiaty polskie

zieleniak

młode wino po roku leżakowania. + 1 inne znaczenie „Wypił jednym haustem wino, skromnie mu nalane, i poznał po smaku, że jest to zieleniaczek z Montreuil, którym właśnie pogardzają tacy wytrawni znawcy jak on.” Trzej muszkieterowie to słowo w 2 lekturach →

Zielke

sklep z towarami galanteryjnymi i zabawkami przy ul. Piotrkowskiej. „W poprzek przez jezdnię (gdzie był Zielke,” Kwiaty polskie

Zielone Świątki

daw. ludowe święto wiosny, w polskiej tradycji katolickiej ludowa nazwa święta Zesłania Ducha Świętego, obchodzonego 7 tygodni po Niedzieli Wielkanocnej. „Działo się na pierwszy dzień Zielonych Świątek.” Klechdy polskie

zielonem

dziś popr.: zielonym. „A mój upiór śpi w jarze — na wybrzeżu zielonem,” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

zielononóżka

kura polskiej rasy hodowlanej wyróżniającej się zielonymi nogami. „Mówiła wciąż o sobie, chociaż szło na pozór o wyborowe nasiona warzyw, jajka zielononóżek, opiekę nad sierotami i matkami, kursy niedzielne śpiewu chóralnego — to wszystko, co jest do obejrzenia w Pieszni.” Granica

ziem

dziś popr.: ziemia. „Było tego, póki księża rowów nie poświęcili i póki ziem na Nowy Rok nie zamarzła tak, że i widły nie brały.” Krzyżacy

ziem Dunaju gdzie rzeka żegna Teutony

Węgry na pograniczu od Niemiec. „Szerszym korytem żegna Teutony.” Boska Komedia

ziemi

«[Chciał] zamieszkać tam, gdzie znajdzie sobie miejsce», zob. Raszi do 36:6. «[Udał się] tam, gdzie przemieszkiwał okazjonalnie, zanim Jakub powrócił [od Labana]. Teraz gdy przybył Jakub, [Esaw] osiadł tam […], ponieważ jego stada były bardzo liczne. Odczuwał przymus oddalenia się od [brata], wiedział bowiem z błogosławieństw, którymi ojciec obdarzył Jakuba, że ziemia Kanaan będzie należała do potomstwa Jakuba, ale że także i [Esaw] będzie miał swoją ziemię, gdyż ojciec pobłogosławił go: „z żyzności ziemi będzie siedlisko twoje” ( Ks. Rodzaju 27:39) czyli że [posiądzie jakąś] urodzajną ziemię», zob. Radak do 36:6. „A oto rodowód Esawa, czyli Edomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ziemi Ibrejczyków

«Wykradziono mnie z domu mojego ojca, z ziemi Hebrajczyków [tu: Ibrejczyków]. Rodzina Hebrajczyków była już znana z tego, że praojcowie [Abraham i Icchak] zamieszkują Kanaan, zatem ziemia [Kanaan] zaczęła być kojarzona z Hebrajczykami», zob. Radak do 40:10. „Jeżeli przypomnisz mnie sobie, gdy dobrze ci będzie, to wyświadcz że mi tę łaskę, i napomknij o mnie przed Faraonem, i wyprowadź mnie z domu tego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ziemia

tu: jednostka administracyjna większa od powiatu a mniejsza od województwa. „Przyjmowano poselstwa zagraniczne, deputacje ziem i wojsk; obmyślano sposoby zapełnienia pustego skarbca pieniędzmi; używano wszelkich sposobów, aby rozniecić wojnę tam wszędzie, gdzie nie płonęła dotąd.” Potop

ziemia dobrzyńska

obszar na wschód od Torunia, zagarnięty przez Krzyżaków wskutek bezprawnej umowy z księciem Władysławem Opolczykiem. „— Dużo miodu w ziemi dobrzyńskiej, dlatego ją trutnie obsiadły.” Krzyżacy

ziemia Gosen

obszar we wschodniej części delty Nilu, biblijna ziemia Goszen, gdzie zamieszkiwali Hebrajczycy w czasie tzw. niewoli egipskiej, i skąd wyprowadził ich Mojżesz. „Z dziesięciotysięcznym korpusem, przygotowanym do boju, zaopatrzonym w obóz i machiny wojenne następca uda się na wschód, ku gościńcowi, który biegnie od Memfis do Chetem, na granicy ziemi Gosen i pustyni egipskiej.” Faraon

Ziemia ma rodzima leży nad morzem ...

Cień, który tu mówi, jest to Franczeska, córka Widona z Polenty, panującego w Rawennie. Przez ojca zmuszona była wyjść za mąż za Jana Maletastę, pana Rimini, ułomnego i szpetnego; podczas kiedy brat jego młodszy, Paweł z Rimini, młodzieniec piękny i pociągający, uprzednio jej skłonność pozyskał. Mąż żonę z jej kochankiem zdybał na kryjomych pieszczotach i oboje szpadą przebił. Dante zgodnie z nauką kościoła, że każdy występek niewyznany przed śmiercią w spowiedzi, niezgładzony żalem i pokutą za życia zasługuje na potępienie, nieszczęśliwą Franczeskę uważał za potępioną. Ale tu surowy umysł Dantego ustępuje przed wrażeniem jego czułego serca, jakim podziela los młodej, pięknej a nieszczęśliwej córki swojego dobroczyńcy, a nawet swojej powinowatej. Rzewne współczucie poety tym piękniej tu się odbija, że z nim rzadko spotykamy się w tej pierwszej części poematu. Piękność tej pieśni poetyczna powszechnie jest oceniona, a przez kogóż nieuczuta? „Jeden z nich na to: «Ziemia ma rodzima” Boska Komedia

ziemia Synów Słońca

mitycznym przodkiem japońskiego rodu cesarskiego był Ninigi, wnuk bogini słońca Amaterasu. „Zszedłszy na ląd w ziemi Synów Słońca, Obieżyświat zaczął się błąkać po ulicach miasta.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Ziemia van Diemena

nazwa geograficzna używana w latach 1642–1855, określająca australijską płd.-wsch. kolonię mieszczącą się na wyspie, która w 1855 została przemianowana na Tasmanię. „Próżna rzecz nudzić czytelnika szczegółami przypadków, które się nam na tych morzach przytrafiły, dosyć jest powiedzieć, że płynąc do Indii Wschodnich, wytrzymaliśmy wielką burzę, która nas zapędziła na północny zachód od Ziemi van Diemena.” Podróże Guliwera

ziemianin

właściciel majątku ziemskiego, obszarnik, dziedzic. „Resztę towarzystwa stanowiło dwóch ziemian z okolic Krakowa i trzech mieszczan w czerwonych składanych czapkach, których cienkie końce zwieszały się im z boku aż na łokcie.” Krzyżacy

ziemianów

dziś popr. D. lm: ziemian. „Lub cicha radość, była gazetą ziemianów.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Ziemiańska

także tzw. Mała Ziemiańska: modna przedwojenna kawiarnia w Warszawie, mieszcząca się przy ul. Mazowieckiej 12; miejsce spotkań literatów, poetów, dziennikarzy, aktorów i innych osób z kręgów artystycznych, a także miłośników literatury sztuki. „Kwiaciarni «Złocień», przy «Ziemiańskiej».” Kwiaty polskie

ziemica daw.

ziemia (forma augmentatiwum). „Jeśli chcesz, to się tą ziemicą z tobą” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

ziemie starop. B. lp rodz.ż.

ziemi. „Ociec ziemie bryłeczkę” Treny

ziemieński forma starop.

ziemiański, szlachecki; cząstka ziemieńska : dziedziczna część posiadłości szlacheckiej, ziemskiej. „Na którą nie tylko moja cząstka ziemieńska,” Treny

ziemny

ziemski. „I miłe kwiaty na ziemnym obszarze,” Konrad Wallenrod

Ziemowit

popr.: Siemowit ; syn Piasta i Rzepichy, domniemany następca króla Popiela i pradziad Mieszka I. „W chacie mieszkało troje ludzi: Piast, Rzepicha i synaczek ich, którego wołali Ziemowit, bo się okrutnie w tych polach kochał, a co wyszedł na próg chaty, to mówił: „Ziemio, witaj!".” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Ziemowit IV ok. 1352–1426

książę płocki, prowadzący samodzielną politykę zagraniczną, długo występował jako przeciwnik Jagiełły, dał się poznać jako dobry administrator. „…w, w którym go dawno nie widziano, i nakazał pościg opryszków na całej granicy swego księstwa, wezwawszy zarazem księcia płockiego, aby uczynił również to samo i również nie szczędził kar na zuchwalców.…” Krzyżacy

Ziemowit V 1389–1442

książę mazowiecki, dziedziczny lennik Polski. „…odkanclerzy Mikołaj Trąba, i marszałek Królestwa Zbigniew z Brzezia, i Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit, syn Ziemowita, księcia na Płocku, jeden między nimi młody, ale dziwnie „do wojny przemyślny", którego zdanie wysoce sobie sam wi…” Krzyżacy

ziemstwo

„Ziemskie sądy składają się z urzędników mających jurysdykcją, obranych przez zgromadzoną szlachtę na sejmikach elekcyjnych”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Sądy ziemskie zajmowały się sprawami cywilnymi szlachty osiadłej. „Wygrał w ziemstwie fortunę albo w trybunale?”” Satyry

Zima bywszy zejdzie snadnie

zima przybywszy, łatwo ustąpi. „Zima bywszy zejdzie snadnie;” Pieśni

zimie, lecie starop. forma

zimą, latem. „Zimie, lecie i w jesieni.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zimownik

osada, w której Kozacy przeczekują zimę. „Brzegi Dnieprowe były już od ujścia Pszoły zupełną pustynią, na której gdzieniegdzie tylko bielały kozackie zimowniki, ale rzeka stanowiła gościniec łączący Sicz z resztą świata, więc też i ruch bywał na niej dość znaczny, zwłaszcza gdy przybór wody ułatwiał ż…” Ogniem i mieczem

żinku ukr.

żonę. „— I hetmanem zostanę, i kniaziównę za żinku wezmę, mnie nie chłopkę brać.” Ogniem i mieczem

ziobro gw.

żebro. „— Żyw będzie, jeśli jeno ziobra, nie pacierze, ma połamione — rzekł, zwracając się do księżny.” Krzyżacy

ziomek

osoba wywodząca się z tej samej ziemi (krainy, regionu, państwa). + 1 inne znaczenie „Nie przez gniew przeciw ziomkom” Iliada to słowo w 2 lekturach →

ziścić się

spełnić się. „— Wiem ci ja to; jeno mnie trapi, że królowa nie prorokowała szczęśliwego końca tej wyprawie, a co ona prorokuje, to się zawsze ziści.” Krzyżacy

zjąć daw.

dziś: zdjąć. „Gdy zejmiesz duszy jarzmo,” Noc listopadowa

zjadłbym śledzia

miałbym za swoje, czułbym się z pyszna. Wyrażenie powstało w związku ze staropolskim zwyczajem, według którego w zapustny wtorek, o północy, na zakończenie zabawy, podawano śledzia. Oznacza więc coś nieprzyjemnego, tym bardziej że następuje po poprzedniej przyjemności. „Zjadłbym śledzia z rąk patrona,” Zemsta

zjadle

jadowicie, zabójczo. „Spuszcza je na blask cnoty, a zjadle pokorny,” Satyry

zjadłeś fis

tj. pominąłeś jedną nutę. „— Te, trąba, zjadłeś fis jak skwarek!” Chłopi, Część druga - Zima

zjadły

dziś: zajadły, uparty. + 2 inne znaczenia „Dla ciebie zjadłe smakują trucizny,” Hymn do miłości ojczyzny (Święta miłości kochanej ojczyzny...) to słowo w 3 lekturach →

zjałowieć

stać się bezpłodnym. „Bodaj im wszystkie ich maciory zjałowiały!” Ogniem i mieczem

zjawienie daw.

widzenie. „I nie spał — a widział ją tak wyraźnie, jakby w zjawieniu albo we śnie.” Krzyżacy

zjawiona kobieta daw. forma

dziś: kobieta, która się zjawiła. „Zjawiona kobieta miała na sobie powłóczysty strój ze złotej tkaniny, haftowanej w kwiaty.” Klechdy sezamowe

zjawione daw.

które się zjawiły. „Przede wszystkim otworzysz drzwi żelazne, zjawione w tym miejscu, gdzie ziemia się przed chwilą rozstąpiła.” Klechdy sezamowe

zjazd

tu: zebranie szlachty z danego regionu, mające na celu uchwalenie praw. „Bo jeno patrzcie: król Kazimierz i Sieradz, i Łęczycę tak zacnie odbudował, że lepsze są, niż były, i zjazdy się w nich po staremu odprawują, a Krzyżaków jak ci sprali pod Płowcami, tak tam leżą i gniją.” Krzyżacy

zjełczały

zepsuty. „„Niech raczej ta księga zawczasu spłonie, niżbym miał poniewczasie sam w ogniu czyśćcowym ku własnemu obrzydzeniu, jak to sadło zjełczałe, skwierczeć — pomyślał rozsądnie.” Klechdy polskie

zjeść arbuza

pogodzić się z odmową, przyjąć odrzucenie oświadczyn. „Poznał jednak, że skoro nie było czasu na zaloty, trzeba było prędko działać i wszystko od razu na hazard wystawić: pojechać, oświadczyć się z miejsca i albo po przyspieszonych zapowiedziach ślub wziąść, albo zjeść arbuza.” Potop

zjęzykowali neol.

naopowiadali. „czego nie zjęzykowali:” Wesele

zjimać daw.

chwycić. „Daj pokój matce, póki chęć ją zjima” Odyseja

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.