Litera Z

1441 słów, strona 5 z 6.

zjuszony daw.

zbryzgany krwią. „Omywszy sobie ręce i nogi zjuszone,” Odyseja

złączym

w wersji pierwotnej: „złączem". „Złączym się z narodem.” Mazurek Dąbrowskiego

złagodzić

tu: uspokoić, poskromić gniew. „Niech cię to złagodzi,” Iliada

złaja daw.

sfora. „Autolyka synowie zebrawszy psów złaje” Odyseja

złamał przysięgę rzeczypospolitej

złożoną przy wyborze na prezydenta, przez zamach stanu 2 grudnia 1851 roku. „Mówi, że złamał przysięgę rzeczypospolitej, że jest kuglarzem, któremu oswojony orzeł napluł w kapelusz...” Lalka

złamał Zeusa rozkazy

mowa o prawie gościnności, wedle którego nie wolno było krzywdzić przybyszów; Achilles zaś uznał Priama za swojego gościa. „Zgwałciłbym ludzkość, złamał Zeusa rozkazy».” Iliada

złasować daw.

potajemnie zjeść z łakomstwa. „Nie chcę mieć bez ustanku pod nosem szpiega, zdrajcy, którego przeklęte oczy śledzą wciąż, co robię, pożerają wszystko, co posiadam, i myszkują na wsze strony, czyby się nie udało czegoś złasować.” Skąpiec

zlatać

spadać.

złaźtaż

konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż , tu: w funkcji wzmacniającej; złaźta (gw.): złaźcie, schodźcie.

złe

tu: zły duch, licho. „„A czy mnie tu złe przyniosło!" — myślał, drżąc cały na wspomnienie baby.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

złe chwile

nudy — znany bohaterom romantycznym stan depresji, melancholii, zniechęcenia, znużenia, zwany przez Francuzów mal du siécle (chorobą wieku). Kleiner w przypisie wylicza bohaterów romantycznych, którym znana była ta dolegliwość: Oberman E. P. de Sénancoura, René Chateaubrianda, Childe Harold Byrona, Lambro i Kordian Słowackiego. G. Sand pisała w związku z Obermanem o cierpieniach moralnych, które dadzą się podzielić na trzy kategorie: „ Primo — namiętność napotykająca przeciwności w swoim rozwoju, a więc walka człowieka z otaczającą go rzeczywistością. Secundo — świadomość wyższych uzdolnień przy braku woli, która mogłaby je uczynić przydatnymi. Tertio — świadomość miernych uzdolnień, świadomość jasna, oczywista, nieodparta, ujawniona. Te trzy kategorie cierpień moralnych można wyjaśnić i zamknąć w trzech imioniach: Werter, René, Oberman" ( Eseje , Warszawa 1958, s. 32). „Nie zważaj na to, com powiedział — napadają mnie często złe chwile — nudy.” Nie-Boska komedia

źle się uiścił z obowiązku

dziś popr.: źle się wywiązał z obowiązku. „Lecz książę francuski źle się uiścił z włożonego nań przez papieża obowiązku pośrednictwa.” Boska Komedia

złe szczęście

zły los. „A mnie za me staranie złe szczęście potkało.” Pieśni

Złe Tłumoki

Malebolge , słowo złożone z bolgia : otchłań, wór, przez podobieństwo: tłumok, i z malo : zły, przeklęty. Bulgas Galii saccos scorteos appellant . Sam obraz miejsca szczegółowo tu opisany wyjaśnia stosowność użytego tu przez poetę porównania. „Jest miejsce w piekle zwane Złe Tłumoki,” Boska Komedia

zlec gw.

urodzić dziecko. „Dogonił mnie wójt i prosił, byście, Dominikowa, zaraz szli do niej, już tam krzyczy i wydziera się, że pewnie tej nocy zlegnie!...” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 4 wystąpienia →

zlękli się przed nim

nie mogli odpowiadać z powodu zawstydzenia, zob. Raszi i Radak do 45:3. Z powodu lęku o siebie, pamiętni tego, co mu niegdyś wyrządzili, zob. Bechor Szor i Chizkuni do 45:3. „I podniósł głos swój z płaczem: i usłyszeli Micrejczycy, i usłyszał dom Faraona.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zlękniony

przestraszony. „Ale Sezam, po raz wtóry mylnie nazwany Bezamem, pozostał zamknięty przed zlęknionym Kassimem.” Klechdy sezamowe

zlewek

dziś: zlepek; zbiór, połączenie. „Co do mnie, sprowadzając pochwały do najprostszych wyrazów mam go za młodego człowieka wielkich nadziei; za zlewek cnót tak rzadkich i szacownych, że bez przesady mówiąc, podobne do niego jest zwierciadło, w którym się przegląda; kto zaś idzie w jego ślady, je…” Hamlet

zlewka miodu przaśnego i mleka

napój z miodu i mleka, stosowany przy ofiarach. „Jedna tam zlewka miodu przaśnego i mleka,” Odyseja

złez daw. forma

łez. „A pomści się wzdychania i moich złez na niej!” Fraszki

źli i grzeszni wielce, przed Wiekuistym

«A jednak nie powstrzymało to Lota przed osiedleniem się wśród nich […]. Byli oni „źli” osobiście, „grzeszni” w sprawach majątkowych, „przed Wiekuistym”: znali Boga i świadomie buntowali się przeciw Niemu», zob. Raszi do 13:13. „Abram osiadł w kraju Kanaan, a Lot osiadł w miastach owej okolicy, i rozbił namioty aż do Sedomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zlinczować

bez sądu zabić człowieka podejrzanego o popełnienie przestępstwa. „— A ja słyszałem, jak się zmawiali, żeby go zlinczować, gdyby mu się teraz upiekło.” Przygody Tomka Sawyera

zlisić się daw.

zrazić się, zniechęcić. „Wielka była obraza boska, ale nie chciał się Witold przeciwiać, by posła królewskiego nie zlisić, i ślub był.” Krzyżacy

zło, które owładło świat cały

Złem, jakie cały świat owładło, jest chciwość, którą poeta już w pieśni pierwszej Piekła jako ziarno wszystkich innych występków uważa. „Miękcząc zło, które owładło świat cały,” Boska Komedia

żłób

skrzynia, w której umieszcza się paszę dla koni lub bydła. + 1 inne znaczenie „Koń przez grzeczność chciał, żebym ja pierwszy wszedł do wielkiej, bardzo ochędożnej sali, gdzie za wszystkie sprzęty był tylko żłób i drabina.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →

złoba daw.

złość, gniew. + 1 inne znaczenie „Nic, jeno chciwość a złoba taka, jakoby wilkami, nie ludźmi byli.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

złobny daw.

gniewny. „Na to syn Euenora Lejokrit rzekł złobny:” Odyseja

złocista

pozłacana. „Zyskał zbroję złocistą w zamian sąsiad drugi.” Satyry

złogi

tu: poród. „Odpowiedziała, że wyrzekłszy się z dawna okazałości, pamięta, iż pora złogów bywa częstokroć porą śmierci, a więc nie wśród klejnotów, ale w cichej pokorze powinna przyjąć łaskę, którą ją Bóg nawiedza.” Krzyżacy

złorzeczny daw.

oczerniający, wypominający krzywdy, życzący nieszczęścia. „Nie chcę ja nigdy celem być rozmów złorzecznych.” Iliada

złorzeczył „kulturze Zachodu"

pod wpływem popularnej w okresie międzywojennym książki Zmierzch Zachodu (1918–1922), niemieckiego filozofa kultury i historii Oswalda Spenglera, przewidującej upadek kultury zachodnioeuropejskiej, znajdującej się rzekomo w swoim schyłkowym stadium: zurbanizowanej cywilizacji, stechnicyzowanej i przeintelektualizowanej kosztem zaniku duchowości i atomizacji społeczeństwa. „Zenon w listach do Elżbiety mówił o swej pracy i postanowieniach, złorzeczył „kulturze Zachodu", we wszystkich szczegółach gotowej i spetryfikowanej.” Granica

złoście daw., gw.

złości (M. i B. lm). „Odpadły go wszystkie złoście, a serce się rozdygotało kochaniem.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

Złota Łania

statek, na którym sir Francis Drake opłynął świat. „Prądy te dźwigały wszystkie statki, których imiona są jak drogocenne kamienie błyszczące w pomroce wieków, od „Złotej Łani" powracającej z łonem pełnym skarbów — statku, co po odwiedzinach jej królewskiej mości znika z gigantycznej opowieści — aż do „Erebu" i…” Jądro ciemności

Złota Orda

dawne państwo mongolsko–tatarskie w okolicach gór Kaukazu i dorzecza Wołgi. Orda była czymś pośrednim między zmilitaryzowanym państwem a formą organizacji wojskowej. „Wypędzony Tochtamysz, gdy go polskie i litewskie wojska posadzą na nowo na utraconym kapczackim tronie, uzna się „synem" króla Władysława i jako obiecał, wraz z całą Złotą Ordą pokłoni się Krzyżowi.” Krzyżacy

Złota to strzała była

w mit. gr. złota i ostra strzała Amora wzbudzała miłość, a tępa strzała gasiła miłość. „Złota to strzała i krom wszego jadu była,” Pieśni

złote głowy a. złotogłów

drogocenna tkanina (często jedwabna) wyszywana metaliczną złotą nicią. „W siermiędze li go widzi, w złotych li głowach;” Odprawa posłów greckich

złote runo

w mitol. gr. złote runo owcze, po które do Kolchidy wyprawił się Jazon (wyprawa Argonautów); tu przenośnie: szczęście i dostatek. „tobym odarła złote runo,” Wesele

złotem pisze na srebrze gwiazda Jowiszowa

Białe światło planety Jowisz wyobraża tło srebrne, na którym błyszczą złote głoski złożone zarazem ze świateł błogosławionych. „Pisze na srebrze gwiazda Jowiszowa.” Boska Komedia

złoto rad fałszowałem, jam cień Kapokijo

Kapokio, sieneńczyk, znany osobiście poecie, miał jakoby razem z Dantem uczyć się fizyki i historii naturalnej. „Rad fałszowałem, jam cień Kapokijo!” Boska Komedia

złotogłów

kosztowna tkanina ze złotą nicią. + 2 inne znaczenia „Próżno Jagiełło, dowiedziawszy się o odmiennym jej stanie, polecił w uniesieniu radości, by łożnicę przyozdobiła złotogłowiem, bisiorem i klejnotami.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

złotolejcy

przydomek Aresa, boga wojny, pochodzący od lejców jego rydwanu bojowego. „Niepróżno złotolejcy Ares nań czatował,” Odyseja

złotolitka

owad z rzędu błonkówek, o kolorowym, metalicznie lśniącym ciele. „I nakrwione słońcem — złotolitki.” Napój cienisty

złotosploty

Bakchus o bujnym włosie, spiętym złocistą przepaską, urodził się rzekomo w Tebach. Wśród blasku pochodni harcował on po pobliskich górach w otoczeniu szalejących Menad, dziewic mu oddanych. „Ciebie wzywam, złotosploty,” Król Edyp

złotostron

najprawdopodobniej poetyckie określenie słowika. „Zdawało mu się chwilami, że to w nim samym, sobie samemu śpiewa ów niewysłowiony złotostron i że to on sam wyrywa z niego zdrętwiałymi palcami owe krzyki duszy, przeciągłe, długie, padające jakoby ptaki zabite u jakiegoś kresu boleści.” Popioły

złoty

w pierwszych latach powojennych inflacyjna polityka rządu doprowadziła do gwałtownego spadku wartości marki, (w roku 1920 kurs dolara wynosił około 800 marek, w roku 1922 18 000 marek, w październiku 1923 — 1 000 000 marek, w styczniu 1924 — 10 000 000 marek), co dla kapitalistów było początkowo źródłem ogromnych zysków spekulacyjnych, powodowało jednak wciąż rosnącą nędzę mas pracujących. Na przełomie lat 1923–1924 inflacja doprowadziła do dezorganizacji całego życia gospodarczego. Dopiero wówczas rząd Władysława Grabskiego dokonał reformy finansowej, wprowadzając jako nową walutę złoty (kwiecień 1924). „Gdy wymawiał słowo „złoty", rozanielał się, jaśniał, promieniał.” Przedwiośnie

złotych głowach

złotogłowach; złotogłów: kosztowna tkanina przetykana złotymi nićmi. „W siermiędze li go widzi, w złotych li głowach,” Pieśni

złotych siedem drzew widziałem

Siedem drzew złotych, czyli siedem świeczników, są to symbole siedmiu darów Ducha świętego. Św. Jan w Objawieniu , rozdz. 4, w. 5, mówi, że te świeczniki, to siedem duchów bożych. A że siedem grzechów głównych przeciwnych jest siedmiu darom Ducha Świętego, przeto pokora przeciwna jest pysze, miłosierdzie zawiści, umiejętność gniewowi, męstwo lenistwu, roztropność łakomstwu, mądrość obżarstwu, a rozum nieczystości. „Zdało się, złotych siedem drzew widziałem,” Boska Komedia

złotym prochem

nim zaczęto używać bibuły (w poł. w. XVII), pismo osuszano posypując je drobnym piaskiem. „A niektóre i złotym prochem posypano.” Fraszki

złotymi włosy okryta

dziś popr. N.lm: włosami. „Drobne, wykwintnie obute jej stopki obiegały po żwirowanych ścieżkach klomby napełnione kwiatami; złotymi włosy okryta i ukwiecona jej główka przesuwała się nad niskimi grupami zieleni jak napowietrzne, anielskie zjawisko.” Dobra pani

złóż go

hebr. הַעֲלֵהוּ ( haalehu ): 'wprowadź go na górę' od rdzenia עָלָה ( ala ): ‘iść do góry, wznosić’. Także ofiara całopalna, która spalana była w całości, określana jest słowem עֹלָה ( ola ). «[Bóg] nie powiedział mu ‘zarżnij go’, jako że Bóg nie pragnął, by [Abraham] zabił [Icchaka], ale aby wprowadził go na górę i uszykował go jak ofiarę całopalną, a gdy już wprowadził go na górę, Bóg rzekł mu: sprowadź go na dół», zob. Raszi do 22:2.

złożyć ręce w małdrzyk

złożyć dłonie na krzyż, wnętrzem do siebie. „Za czym siadła na stołku, złożywszy ręce w małdrzyk, a buzię w ciup, jak przystało na skromną i przystojnie wychowaną panienkę.” Pan Wołodyjowski

złożył ślubowanie

u Cylkowa: przeznaczył obiatę ; korekta z powodu archaicznej niejasności wyrażenia. „Jeżeliby kto złożył ślubowanie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

zluzowanie

tu: zwolnienie z warty. „Wdzięcznym wam za zluzowanie,” Hamlet

zły

«[Popełniał] taki sam zły [czyn] jak Onan ( Ks. Rodzaju 38:10), marnując swoje nasienie […]. Dlaczego tak robił? Aby [Tamar] nie zaszła w ciążę i nie straciła swej urody», zob. Raszi do 38:7. + 1 inne znaczenie „…a od niego jakaś zgroza śmiertelnego grzechu, że nieraz słuchając jego głosu, zamierała z przerażenia, bo widziało się jej, że zły jest w nim i całe piekło dookoła; robiło się jej wtedy tak straszno w duszy, jak wtedy, gdy dobrodziej naród napomina i mękami st…” Chłopi, Część druga - Zima

Zły to kucharz

popularne powiedzenie o kucharzu, który dobrze gotuje; por. polskie: palce lizać. „Zły to kucharz, jaśnie panie, co nie oblizuje sobie palców, o którym się więc przekonam, że tego nie umie, tego nie sprowadzę.” Romeo i Julia

złymi niewiasty

dziś N.lm: złymi niewiastami. „Złymi dla synów niewiasty się brzydzę.” Antygona

złza starop.

łza. „…EKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE ZŁZAMI NAPISAŁ.…” Treny

zmachlajdezowany

nieprzytomny jak po przepiciu (przymiotnik utworzony od nazwiska właściciela znanych w Warszawie pod koniec XIX w. zakładów browarniczych, Machlejda). „— Przecz–że to szanowny eskulap ma minę tak zmachlajdezowaną?” Ludzie bezdomni

zmarszczków

dziś popr. forma: zmarszczek. „Zmarszczki; tysiąc zmarszczków pod brodą się chroni!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Zmartwychwstań poezjo

Poeta w pierwszej części swojej Komedii , to jest w Piekle , Muz nie przyzywa, bo poezja nie śpiewa grzesznikom umarłym śmiercią wieczną. Ona należy do życia, które tylko w żywej chęci i w trosce wyzwolenia się od grzechu w całej pełni rozkwita. Dlatego to w Czyśćcu po raz pierwszy poeta wzywa Muzy, a szczególnie Kaliope, jako muzę epopei. „Zmartwychwstań, pełna poezyjo życia!” Boska Komedia

zmiarkować daw.

zorientować się, zrozumieć. + 2 inne znaczenia „I tom też zmiarkował, że z początku mało ze sobą gadali, a teraz, jak razem chodzą, to ciągle jedno ku drugiemu szyję obraca i tak uradzają...” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

zmiękczony

czujący ulgę, rozbrojony. „Biedny Iksyjon, Tytyjus zmiękczony,” Pieśni

zmiękczyć

sprawić, że ktoś stanie się skłonny do ustępstw. „Ty zmiękczysz każdego,” Pieśni

zmiękczywa forma starop., tzw. liczba podwójna

zmiękczymy (ja i moja lutnia). „To temi żałosnemi zmiękczywa pieśniami,” Treny

zmierzić daw.

obrzydzić sobie; znudzić się. + 1 inne znaczenie „I słusznie zmierzisz się także zmarłemu;” Antygona to słowo w 3 lekturach →

zmierzić się

sprzykrzyć się, zbrzydzić się. „Inni, wróciwszy z obiadu, wołali na niego, że jeśli zmierziło mu się czekać, to się może powiesić, gdyż na szubienicy jest jeden wolny hak z gotowym powrozem.” Krzyżacy

zmierziły mu się Lipce

zbrzydły mu Lipce. „— Zmierziły mu się Lipce i pociągnął za wiatrem.” Chłopi, Część czwarta - Lato

zmierzyć piędzią

tu: zmierzyć dokładnie; piędź: miara długości od końca kciuka do końca palca środkowego rozpostartej dłoni. „Poznał prawdę na koniec, gdy się piędzią zmierzył” Bajki i przypowieści

zmieszały się Achaje

dziś popr.: zmieszali się Achajowie (tj. Grecy). „Zmieszały się Achaje, zadrżały i zbladły.” Iliada

zmieszawszy orszaki

łamiąc szyk. „I nie lecieć do boju, zmieszawszy orszaki:” Iliada

zmitręża się

marnuje się. „Dostatek się zmitręża,” Ballady i romanse

zmitrężyć

zmarnować. „Wyrzekały tedy głośno baby na czas zmitrężony, dzieci zaś nawoływały hałaśliwie psy, które z okrutnym ujadaniem biegały, węsząc pod lasem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zmóc daw.

pokonać. „Ten by mnie zmógł.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

zmocnieć

nabrać mocy, siły. „— Albo my po tych orzeszkach i po tych jagódkach tak zmocnieli?...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zmóg

zmógł; pokonał. „by cię jaki czart nie zmóg.” Wesele

Zmonitować

napomnieć. „Zmonitować rymarza za nieodesłanie walizek...” Lalka

zmówiny

rozmowa swata z panną i jej rodzicami o zaręczynach. „Nie było zmowin ani postrzyżyn, żeby nas na nie gospodarze nie prosili:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zmówiona daw.

zaręczona. „Niegdyś była zmówiona z Litwinem Podbipiętą, któregoście waćpanowie znali...” Potop

zmówiony daw.

zaręczony. „— Obiecałem jej balsam — rzekł — dla tego młodego rycerza, który od tura pobit i z którym, jako wiecie, jest zmówiona.” Krzyżacy

Żmudź Žemaitija a. Žemaitėjė

historyczna nazwa tzw. Dolnej Litwy, nizinna kraina geograficzna i region administracyjny. + 1 inne znaczenie „— Więc to już wojna z Witoldem o Żmujdź pewna?” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

żmudzin

koń żmudzki, rasa konia domowego, hodowana na Litwie i Żmudzi, głównie do prac rolnych i do zaprzęgu. „— Jest dwa bachmaty, dwa husarskie przednie, para żmudzinów i para kałmuków, i wszystkiego po parze jak oczu w głowie.” Potop

Żmurko, Franciszek 1859–1910

polski malarz salonowy, znany głównie jako twórca aktów i zmysłowych portretów kobiecych. „Na dwie drzemiące w złotych ramach kobiety Żmurki o nozdrzach otwartych, ciężkich do udźwignięcia powiekach i piersiach obnażonych Zenon nie był w stanie patrzyć przy Elżbiecie.” Granica

zmydlić

koń zmydlony: spieniony. „— Ależ go pan zmydlił!” Przedwiośnie

zmykać

ściągać, kraść. „Pan podskarbi, co kradnie, piwniczny, co zmyka,” Satyry

zmykać się

pełzać, ślizgać się. „Uśmiech jego nieprawy zmyka się po twarzy,” Satyry

zmylić

tu: stracić. „Wnet głowę zwiesi i powagę zmyli.” Pieśni

zmysł

tu w znaczeniu ogólnym: zmysły. „Który wielkością złota cieszy zmysł łakomy,” Treny

zmyślnej

wymyślnej. „Z twych łożysk buja; wolna od zmyślnej katuszy,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

zmysłowie

zmysłowo, w sposób przemawiający do zmysłów. „…ogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawiane.…” Dziady, część II

zna cały Przybyszewski

tzn. wszystkie utwory Przybyszewskiego; ostatnie lata przed Weselem były w Krakowie pod urokiem „przybyszewszczyzny": stąd dowód na „nowoczesność" panny Racheli. „no, zna cały Przybyszewski,” Wesele

znać z ros., daw., ros.

poznać, widać. + 1 inne znaczenie „— Nu, my znamy, kto on taki, znamy!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

znać nie będzie obfitości

«To jest objaśnienie [słów] „a przecie znać nie było iż weszły do wnętrza ich” ( Ks. Rodzaju 41:21)», zob. Raszi do 41:31. „Oto siedem lat nadejdzie obtfitości wielkiej na całej ziemi Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

znachodzi

dziś popr.: znajduje. „Gość, który w domu naszym się znachodzi,” Odyseja

znachodzić

znajdować; znaleźć. „Z wielkiego króla i w lesie znachodzi” Balladyna

znachor

samouk zajmujący się leczeniem ludzi i odczynianiem uroków. „„Trza będzie do znachora po radę się udać" — zawyrokował Dziura.” Klechdy polskie

Znacie tę bajeczkę

więc posłuchajcie... — aluzja do „powiedzonka" z komedii Aleksandra Fredry Pan Jowialski . „— Znacie tę bajeczkę — więc posłuchajcie... — śmiał się dyrektor klepiąc Judyma po ramieniu.” Ludzie bezdomni

znaczenia

«Każdy z nich śnił sen zgodny z wyjaśnieniem tego, co spotka ich w przyszłości», zob. Raszi do 40:5. „I oddał ich pod straż, do domu naczelnika straży przybocznej, do więzienia, do miejsca, gdzie osadzony był Josef.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

znacznie go popuściło

bardzo mu się poprawiło. „Znacznie go popuściło.” Krzyżacy

znaczniejszy

większy, dotkliwszy. „Zadał mi raz tym znaczniejszy,” Treny

znad ogrodzeń wzdłuż Królewskiej

chodzi tu o Ogród Saski, pierwszy publiczny park miejski w Warszawie, założony w l. 1724–1748 dla króla Augusta II Mocnego, pierwotnie w stylu geometrycznego ogrodu francuskiego; usytuowany w śródmieściu Warszawy, między placem Piłsudskiego, daw. placem Żelaznej Bramy, ul. Marszałkowską i ul. Królewską, na Osi Saskiej. W ogrodzie znajdował się m.in. działający w latach 1870–1939 Teatr Letni, należący do Warszawskich Teatrów Rządowych (spłonął 9 września 1939 r.). „Ty, znad ogrodzeń wzdłuż Królewskiej,” Kwiaty polskie

znający dobro i zło

u Cylkowa 'poznawającymi dobre i złe'. „staniecie się jako Bóg” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

znajdował wybornymi

uważał za wyborne. „Był to znakomity adwokat, przyjaciel i prawa ręka księcia; lubił mówić kwieciście, wybijając takt ręką i przysłuchując się własnym frazesom, które zawsze znajdował wybornymi.” Lalka

znaje ukr.

wie. „— On znaje — rzekł — że niechby on mnie palcem dotknął, czorta by mu ataman dał zjeść i wy, braty.” Ogniem i mieczem

znajęcy

dziś popr.: znający. „A zdawał się człek bystry i wszelaki obyczaj znajęcy.” Krzyżacy

znajomość zabrać

dziś: zawrzeć znajomość. „Chciała Marysia bliższą znajomość z nim zabrać, ale tak był dziki, że niech się tylko dziewczynina ku niemu ruszy, a on zaraz bęc na wszystkie cztery łapki i ani go okiem!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

znajomsze sąsiady

chodzi tu o kandydatów z sąsiednich krajów. „Tenże nam mimo znajomsze sąsiady,” Pieśni

znajte: szczo Lach, to szabla z ukr.

wiedzcie: co Polak, to szabla. „A jeszcze tego nie wiecie, co ja wiem, że jemu wszystkie Lachy przyjdą w pomoc, a to znajte: szczo Lach, to szabla!” Ogniem i mieczem

znaju ukr.

znam. „Wygnali precz; no, tak i pójdę, tylko się wprzód pokłonię; za sól i chleb, com u nich jadł, po kozacku zapłacę i pójdę, bo swoją drogę znaju.” Ogniem i mieczem

znajut ukr.

wiedzą. „Wiemy i my, że dziady wszędy bywają i wszystko znajut.” Ogniem i mieczem

znak lekki

chorągiew lekkozbrojna. „Wraz za husarią następował znak lekki, jeszcze liczniejszy, z gołymi szablami w ręku i łukami na plecach; potem trzy sotnie semenów, barwnych jak mak kwitnący, zbrojnych w spisy i samopały; potem dwieście dragonii w czerwonych koletach; potem poczty panów różn…” Potop

znak szanowny

To jest: krzyż. „Pośrodku Marsa tworzył znak szanowny” Boska Komedia

znaki

u Cylkowa 'jako znamiona', dziś słowo 'znamię' ma inne znaczenie. „I był wieczór, i był ranek — dzień trzeci.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

znakomity daw.

widoczny. „Włożę na niebo znakomitą pręgę,” Pieśni

znaków jakimi Anioł znaczył go na czole

Znaki liter P ( peccatum , grzech) wycięte na czole poety mieczem anioła przy wejściu jego do czyśćca. „Jakimi Anioł znaczył go na czole,” Boska Komedia

znał po tobie

doznał od ciebie. „Abych już tę na wieki łaskę znał po tobie;” Pieśni

znalazł

u Cylkowa: 'wynalazł'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia. W całym wersecie występują też czasowniki w formie 'my', z niezrozumiałych względów zmienione przez Cylkowa, tu: przywrócone. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

znalazł się Napoleon

mowa o Ludwiku Napoleonie (tj. Napoleonie III), który jako pretendent do tronu francuskiego próbował go dwukrotnie zdobyć przez zamach stanu. Drugi zamach miał miejsce dnia 6 sierpnia 1840 r., kiedy Ludwik Napoleon powrócił z Anglii, gdzie przebywał na emigracji, i z grupą oficerów–bonapartystów wylądował w Wimereux. W Boulogne oddał się pod jego rozkazy tamtejszy garnizon wojskowy. „— A wiesz, stary, że znalazł się Napoleon?...” Lalka

znaleź daw.

dziś popr. forma: znajdź. „— Poszukaj mi go i znaleź.” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →

znaleźć daw.

ocenić stan czegoś. „Gdy morze odstąpiło, suchą nogą przeszedłem do łodzi i przy pomocy dwóch tysięcy ludu z linami i machinami zdołałem ją obrócić dnem do góry i znalazłem, że nie była bardzo uszkodzona.” Podróże Guliwera

znam ros.

tu: wiem. „Ach znam, żem warta kary,” Ballady i romanse

znamię starop.

tu: znak, odznaka. + 1 inne znaczenie „Toć jest mojej mocy znamię —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią to słowo w 2 lekturach →

Znane mi dobrze Witolda umowy ...

cała mowa Litawora jest wiernym obrazem tego, co podówczas w Litwie udzielni książęta o Witołdzie myślili. „Znane mi dobrze Witołda umowy:” Grażyna

Znane z dróg ciasnych genueńskie skały

W oryginale wspomina poeta dwa przejścia najtrudniejsze w skalistych górach Genui: Lerici i Turbia. Pierwszy krok na drodze prowadzącej do zupełnego wyzwolenia duszy od zmaz grzechowych zwykle jest trudny. Rozum sam o własnej sile, niekierowany wiarą po tej drodze postępuje jak zbłąkany podróżny, krokiem chwiejącym się i niepewnym. „Znane z dróg ciasnych genueńskie skały” Boska Komedia

znarowić się

spowodować, że ktoś stał sie zuchwały i samowolny. „— W domu, z którego od tylu lat komorne pobierają wierzyciele, najuczciwszy lokator musi się znarowić.” Lalka

znarowiony

o koniu: trudny do prowadzenia. „— Koń mój nie jest znarowiony i nigdy nie bryka.” Klechdy sezamowe

znasz z ros.

wiesz.

znaszże

konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy znasz. „Hej, człowieku, znaszże ty grafa jakiego w tej tu okolicy?” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

znat' nie znaju, wiedat' nie wiedaju ros.

zwrot przysłowiowy; sens w poprzednich słowach tekstu polskiego. „Ty o niczym nie wiesz, pierwszy raz słyszysz — znat' nie znaju, wiedat' nie wiedaju — ja ich pod sekretem, w tajemnicy przed tobą zabrałem.” Przedwiośnie

znidź

dziś: zejdź. „— «Znidź, naprzykrzony starcze, z oczu moich pręcej,” Iliada

znidzie starop. forma

zejdzie; tu: znajdzie. „Rozbójca znidzie; ten mu słodki” Odprawa posłów greckich

znienawidzieć

dziś popr.: znienawidzić. „— Muszę i ja wyimaginować sobie jakiego tyrana i znienawidzieć go potężnie, żeby mieć prawo do wstąpienia w szeregi tych diabląt".” Popioły

znieść daw.

pokonać, zniszczyć. „znieść, strasznego każe dziwoląga,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

zniesion

tu: zwyciężony, pobity. „„I pan Sapieha zniesion będzie!" — pomyślała dziewczyna.” Potop

zniesiony daw.

pokonany. „W krótkiej potyczce od was zniesione Trojany,” Iliada

zniesławionej

hebr. חֲלָלָה ( chalala ): dosł. sprofanowana, zeświecczona , zob. przypis do 21:7. „Kobietę też w dziewiczości jej pojmie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

znieważyłeś!

to wyrażenie może odnosić się do Reubena, zob. Bechor Szor do 49:4 lub do samego Jakuba, zob. Ramban do 49:4; a nawet do Boskiej obecności: «wtedy zhańbiłeś Tego, który unosił się nad moim łożem: czyli Szechinę, która stale przebywała ponad nad łożem [Jakuba]», zob. Raszi do 49:4. «Od dnia gdy znieważyłeś..., moje łoże zostało usunięte ode mnie [zaprzestałem obcowania z moimi żonami]», zob. Ibn Ezra do 49:4. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zniewierzać się starop.

zawieść zaufanie; sprzeniewierzyć się. „Nie chcęć się dzisia zniewierzać!” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

znijdzie

zejdzie. „O, kiedyż znijdzie w ciemnicy grobów poranek i kiedyż zatętni zmarłym rozkaz: wstań!” Cierpienia młodego Wertera

znijść daw.

przyjść. + 1 inne znaczenie „Znijdź do mnie, niech mnie twój zapał unosi,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

znijść się daw.

dziś popr.: zejść się. „A skoro się w Aresa polu wojska znidą,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

znijście daw.

zejście. „Schodził Tajemnik tak długo, jak długo drabina się rozrastała, a gdy zatrzymała się w swym rozroście, zatrzymał się i Tajemnik w swym znijściu.” Klechdy polskie wszystkie 2 wystąpienia →

znikłe

przemijające, znikome. „Czcze światła, dymy znikłe...” Satyry

znikły

znikomy, nietrwały. „— Marność znikła.” Satyry

zniknąć

umknąć, uciec. „Śmierci zniknąć nie mogła, by też dobrze była” Treny

zniknienim starop.

zniknieniem, zniknięciem. „Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim.” Treny

znikome cienie

cienie znikające, nieuchwytne; dusze zmarłych snujące się w podziemiach opisywanych w opowieściach mitologicznych. „O znikomych cieni” Treny

zniskąd

dziś popr. forma: znikąd. „Jeśli to koło zniskąd nieprzerwane:” Boska Komedia

zniszczota

zniszczenie. „I czarował zniszczotą wonnych niedowcieleń,” Topielec

zniszczyć do gruntu

zniszczyć doszczętnie. „I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły.” Odprawa posłów greckich

zniszczyć to ukrycie

przestać się ukrywać, ujawnić swoje uczucie. „Aby zniszczyć to ukrycie,” Zemsta

żniw

u Cylkowa: 'sprzętu'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, 'sprzęt' kojarzy się obecnie z czym innym. „służebnica Lei, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zniwelować się

zrównać się, zejść. „żeby się tak zniwelować,” Wesele

żniwo

żniwa; koszenie i zbieranie dojrzałego zboża. „Jest żniwo, to na miedzy taki sobie siądzie i buja dziecko w płachcie, u gałęzi wierzbowej uwiązanej, żeby dobrze spało, a matce, zgiętej z sierpem na zagonie, w pracy nie wadziło.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

znój daw.

trud, zmęczenie pracą a. wysiłkiem. + 3 inne znaczenia „Tak nie pracuje długo i tak znojnie.” Balladyna to słowo w 3 lekturach →

znojny daw.

wypełniony ciężką pracą, wysiłkiem; męczący. + 1 inne znaczenie „Po dniu prawie już znojnym nastał wieczór cichy, ogromnie ciepły.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

znoju

przy wysiłku, ciężkiej pracy. „Krople potu w znoju!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

znosić

rozbijać, pokonywać. + 1 inne znaczenie „Niechże ich powstrzyma, bo inaczej będziem ich znosić.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

znosić się daw.

zmawiać się, mieć konszachty. „W takiej chwili praktyki czynić, z nieprzyjacielem się znosić, na ojczyznę nastawać, wielkiemu wojownikowi w imprezie przeszkadzać!” Potop

znosić się z kimś daw.

spotykać się, prowadzić z kimś układy. „— Ichmość panowie hetmani pilno czekają rozkazów waszej królewskiej mości, obaj zaś radzą nad przyszłą wojną i z panem starostą kałuskim w Zamościu się znoszą, a tymczasem co dzień pułki ku nim razem ze śniegiem walą.” Potop

znoszą w sobie „Sunt” i „Est”

Bóg połącza w sobie „jest" i „są" [łac.: est , sunt ; red. WL] to jest jedność i mnogość. „Że znoszą w sobie Sunt i Est zarazem.” Boska Komedia

znowuj gw.

znowu. „…stoczyła się w piach jazgocząc zapamiętale, tłukąc się a bijąc i swarząc, aż ścichły nagle przywierając do miejsc, jastrząb znowuj zakołował i tak nisko, jaże cień leciał po zagonach.…” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 3 wystąpienia →

znużony

znużony całodziennym mordowaniem, zob. Raszi do 25:29. „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zobaczył wozy, które przysłał Josef

hebr. עֲגָלָה ( agala ): ‘wóz’ zapisuje się w taki sam sposób jak słowo ( egla ): ‘jałówka’. Josef wysłał wskazówkę, co studiował wraz z ojcem, tuż przed tym, gdy się z nim rozstał: fragment o złamaniu karku jałówki ( Ks. Powtórzonego Prawa 21:1-9). «I dlatego napisane jest: „zobaczył wozy, które przysłał Josef” a nie ‘które przysłał Faraon’», zob. Raszi do 45:27. „I osłupiało serce jego; gdyż nie wierzył im.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zobaczyta gw.

zobaczycie. „Zobaczyta, że on jeszcze nazwie się panem Ślimaczyńskim!...” Placówka

zobopólny

obopólny; obustronny. + 1 inne znaczenie „Dla ukarania nas zobopólnego” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

zobopólnych starop.

wspólnych. „A zobopólnych rozmów używały?” Fraszki

zoczyć daw.

zobaczyć, spostrzec. + 2 inne znaczenia „Kreon, zoczywszy to, ciężko zajęknął,” Antygona to słowo w 7 lekturach →

zoczył daw.

zobaczył. „We śnie ją Jakub patriarcha zoczył” Boska Komedia

zodyjakiem

zodiakiem; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Czas swoim światłem, krążył z zodyjakiem,” Boska Komedia

zodyjaku

zodiaku; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Gdyby tor skośny koła zodyjaku” Boska Komedia

zoil

„krytyk niepomiarkowany, oszczerca swego wieku ludzi uczonych. Jego imię stało się powszechną nomenklaturą nieprawych krytyków. Żył za czasów Ptolomeusza Philadelfa, króla Egiptu”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). + 1 inne znaczenie „Chyba dlatego, że, jak sam przyznaje nasz srogi zoil, harujemy ze wszystkich zawodowców najciężej i w najpodlejszych warunkach.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

Zola Emil 1840–1902

znakomity powieściopisarz francuski, twórca naturalizmu w literaturze. „Panna Izabela siedzi w swoim gabinecie i czyta najnowszą powieść Zoli: Une page d'amour.” Lalka

żóławski daw.; dziś popr.: żuławski

pochodzący z urodzajnych Żuław koło Gdańska. „Żóławskie urodzaje i gdańskie pożytki” Pieśni

żółć

tu: zły humor, złość. + 1 inne znaczenie „Umilkła, Tadeusza żółcią zarażona.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

żółć porzuciłem

Tu napomknął poeta o celu swojej podróży. Żółć to grzech albo też gorzkie wspomnienie zamieszek politycznych. „Żółć porzuciłem, cel mej drogi główny” Boska Komedia

Żółkiew ukr. Żowkwa

miasto w zach. części Ukrainy, nad rzeką Świną. „Nim się po drodze o nas dowie i nawróci, będziemy w Żółkwi, nie tylko w Zbarażu.” Ogniem i mieczem

Żółkiewski, Stanisław 1547–1620

magnat, hetman wielki i kanclerz wielki koronny; wódz wojsk polskich w wielu kampaniach przeciwko Rosji, Szwecji, Turkom i Tatarom, zginął w bitwie z Turkami pod Cecorą. „Tyś zrobił swoje nie gorzej od Żółkiewskiego...” Popioły

Żółkiewski, Stanisław herbu Lubicz 1547–1620

magnat, hetman wielki i kanclerz wielki koronny; wódz wojsk polskich w wielu kampaniach przeciwko Rosji, Szwecji, Turkom i Tatarom, zginął w bitwie z Turkami pod Cecorą. „Za dawniejszych czasów, przed rozprawą hetmana Żółkiewskiego pod Sołonicą, dróg tych nie było wcale.” Ogniem i mieczem

żółknieją

żółkną. „Liście moje żółknieją, a liście drzew zaczynają opadać.” Cierpienia młodego Wertera

żółn daw.

dziś popr. D. lm: żołn. „…hę dalej szczygły zanosiły się od śpiewu, jeszcze dalej gruchały gołębie i tętniały we wszystkich stronach rytmiczne stukania żółn i dzięciołów, skądciś z wielkim szelestem skrzydeł i przeraźliwym ćwierkaniem wzniosła się chmura czyżów i trznadli, krasnoskrzyd…” Nad Niemnem

żołna

merops nubiensis ; Sztolcman: Nad Białym Nilem [autor powołuje się tu na pracę pol. zoologa i podróżnika Jana Stanisława Sztolcmana (1854–1928), z której zapewne korzystał; red. W.L.]. „Cudne żołny, z wierzchu różowe, a pod spodem jasnoniebieskie, uwijały się w blasku słonecznym, chwytając w lot pszczoły i koniki polne.” W pustyni i w puszczy

żołnierka daw.

żona żołnierza. „— wykrzyknęła Tereska żołnierka.” Chłopi, Część druga - Zima

żołnierzów

dziś popr. forma B. lm: żołnierzy. „Takie to bractwo z moich żołnierzów uczynię!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

zołotaja Laszka z daw. ukr.

złota (piękna) Polka. „Zołotaja Laszka...” Ogniem i mieczem

Żółta Księga

od okładek tak nazwana, księga barbarzyńska praw wojennych rosyjskich. Nieraz w czasie pokoju rząd ogłasza prowincje całe za będące w stanie wojny i na mocy Żółtej Księgi oddaje dowódcy wojskowemu zupełną władzę nad majątkami i życiem obywateli. Wiadomo, że od roku 1812 aż do rewolucji [tzn. do powstania listopadowego, do 1830 roku; red. WL.] Litwa cała podlegała Żółtéj Księdze , której egzekutorem był Wielki Książę Carewicz. „«A czy Sędzia — rzekł Major — żółtą księgę czytał?»” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

żółta trójka szóstka granatowa

poszczególne linie tramwajowe w Łodzi miały różna kolory tablic oraz numery. „Na cmentarz żółta trójka wiedzie,” Kwiaty polskie

Żółta Woda

dziś: Żołta, rzeka na Ukrainie. „Tak zbliżył się ku Żółtej Wodzie.” Ogniem i mieczem

Zołtareńko

właśc. Iwan Zołotarenko (zm. 1655), hetman kozacki, stronnik Rosjan, szwagier Bohdana Chmielnickiego. Brał udział w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zginął podczas oblegania Bychowa. „Pewnie się Kmicic z Chowańskim albo z Zołtareńką zwąchał.” Potop wszystkie 4 wystąpienia →

Zołtareńkowi

wojska Iwana Zołotarenki (zm. 1655), hetmana kozackiego, stronnika Rosjan, szwagra Bohdana Chmielnickiego; Zołotarenko brał udział w zdobyciu Wilna (1654) i wielu innych miast, a zginął podczas oblegania Bychowa. „— Zołtareńkowi ludzie zabrali, pobili nas, poranili, rozproszyli, gnali szesnaście mil, ledwieśmy z życiem uszli.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

żołtarz starop.

psalm (dosł. psałterz). „I głosem żałobliwym żołtarzów śpiewanych.” Pieśni

Żółte Wody

miasto w płd.-wsch. części Ukrainy, nad rzeką Żółtą, miejsce zwycięstwa wojsk kozackich Chmielnickiego nad polskimi w 1648. „Teraz na Żółte Wody!” Ogniem i mieczem

Żółw, z którego to zgrzebło

z pancerzy żółwi morskich wyrabiano dawniej grzebienie, guziki i inne przedmioty codziennego użytku. „Żółw, z którego to zgrzebło utoczył mi tokarz” Kordian

zołwica starop.

szwagierka. „Coś to zołwicom za bratową,” Odprawa posłów greckich

żółwiowiec

szylkret, masa ze skorupy żółwia. „Odrzwia do bocznych izb zdobne były żółwiowcem lub nawet kością słoniową; przy ścianach, między drzwiami, stały posągi przodków Aulusa.” Quo vadis

żona Hefajstowa... kochanka Anchizesa mit. gr.

Afrodyta była żoną gr. boga ognia i sztuki kowalskiej, Hefajstosa, a także kochanką Anchizesa, ojca Eneasza. „A przecież nie była to Pandemos, nie była nawet żona Hefajstówa ani kochanka Anchizesa, a tylko jasny i dobry symbol życia, córka nieba i dnia...” Ludzie bezdomni

żona i matka

Jokasta, zarazem matka i żona Edypa; po odkryciu prawdy co do tożsamości swego drugiego męża, powiesiła się z rozpaczy, zaś Edyp wykłuł sobie oczy broszą z jej sukni. „Żona i matka — dwuznaczne to miano —” Antygona

żona moja

Jakub uważał jedynie Rachel za swoją prawdziwą żonę. «Ta żona, która była moją żoną z mojego pragnienia, urodziła mi tylko dwóch synów i pokochałem ich tak, jak gdyby byli to moi jedyni synowie, pozostali zaś są dla mnie jak synowie nałożnic. I dlatego też Pismo na każdym miejscu stawia Rachel przed Leą», zob. Rabeinu Bachja do 44:27. „I rzekł ojciec nasz: »Wróćcie znowu i zakupcie nam cokolwiek żywności«.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żonie swojej

gdy wkraczali do Micraim, Abraham poprosił Sarę, by zgodziła się mówić, że jest jego siostrą (por. Ks. Rodzaju 12:11-13) ale tym razem nie prosił żony o zgodę na to, zob. Raszi do 20:2.

żoniny

należący do żony. „Był dumny, że nie ma rzeczy, której by nie umiał zreperować — począwszy od żółtego, długiego fortepianu w salonie, w którym raz po raz milkły jakieś klawisze, skończywszy na żoninym zegarku.” Granica

żony

żoną Zeusa wg mitologii była Hera. „Wyrwał się z towarzystwa pięknej swojej żony,” Iliada

żony Jakuba

«W przypadku wszystkich innych [kobiet] nie jest powiedziane o nich ‘żona’, dlatego że to [Rachel] była główną panią domu», zob. Raszi do 46:19. „Oto synowie Zilpy, którą dał Laban Lei, córce swojej, a urodziła ich Jakubowi; szesnaście dusz.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

żórawińskie klęski

traktat zawarty z Turkami przez Jana Sobieskiego w Żórawnie (nad Dniestrem) w r. 1676, pozostawiający Turcji znaczną część Ukrainy. Oburzał on szczególnie szlachtę posiadającą tam duże majątki. „Pan Jędrzej, przypomniawszy żórawińskie klęski,” Satyry

Zoroaster a. Zaratustra

mityczny prorok irański (VI w. p.n.e.), według legendy twórca religii zwanej zoroastryzmem, rozpowszechnionej wśród ludów Azji Środkowej, Iranu i Azerbejdżanu. Dla zoroastryzmu charakterystyczna jest wiara w istnienie dwóch walczących z sobą pierwiastków: dobra (światła) i zła (ciemności), oraz kult ognia. „Nie z taką już pogardą, jak niegdyś, Cezary Baryka myślał teraz o świątyni ognia między kopalniami nafty Barachan i Surachan, gdzie niegdyś wyznawcy Zoroastra czcili tę wieczystą moc niszczyciela.” Przedwiośnie

zorza

zjawisko świetlne polegające na zmianie barwy nieba (zwykle na żółtopomarańczową) bezpośrednio przed zachodem i po wschodzie słońca oraz w czasie ich trwania. + 1 inne znaczenie „Rzekła rzeka: «Nim zejdą porankowe zorza,” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

zorza północna

zorza polarna, kolorowe zjawisko świetlne występujące na niebie głównie podczas długich nocy polarnych za kołem podbiegunowym. „— Widzisz zorzę północną, która płonie tam w moim kraju, w kraju wiecznego lodu!” Baśnie

zorza południowa

tu: zorza polarna. „W ciemności, która była potem, rozwidniła się wielka zorza południowa i pożar chmur.” Anhelli

Zosia Opęchowska

według ustaleń Tadeusza Januszewskiego, który opracował wydanie Kwiatów polskich dla Wydawnictwa Czytelnik (1993) była to, podobnie jak Irena Tuwim, siostra poety, uczennica gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej w Łodzi, rówieśnica Juliana Tuwima, mógł znać ją przede wszystkim z widzenia, ze spacerów po Piotrkowskiej, głównej łódzkiej ulicy. „I uśmiech Zosi Opęchowskiej.” Kwiaty polskie

zostać się daw. a. reg., daw. a. pot., daw.

dziś popr.: zostać. „A w szafie zostały się tylko cztery laurki: Dżeka, brudasa Dżona, Warda i Nelly.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 3 lekturach →

zostać złożonym z urzędu

zostać pozbawionym stanowiska. „Pan Munodi przez wiele lat był gubernatorem w Lagado, lecz przez podstępy ministrów został złożony z urzędu z powodu niezdatności.” Podróże Guliwera

został

«Zapomniał jakichś drobnych naczyń i wrócił się po nie», zob. Raszi do 32:25. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zostawał leżeć

dziś popr.: zostawał, by leżeć. „Tłuszcz wybierany przez robotników z talerzy później zostawał leżeć całą zimę, a później, jak studenci wyjeżdżali, był przez pięć — sześć dni wyrobiony na mydło.” Medaliony

zostawiem daw. gw.

dziś popr.: zostawimy. „— Zostawiem go?” Król Maciuś Pierwszy

zostawować

dziś popr.: zostawiać. „— Zostawuje zemstę Bogu.” Krzyżacy

zostawują

dziś popr.: zostawiają. „Uzbroiwszy się, pierwsze zostawują wodze,” Iliada

zostawując

dziś popr.: zostawiając. „…órzy wycinali w pień ludność bez uwagi na wiek i płeć, palili wsie, wycinali nawet drzewa w sadach, ziemię i wodę tylko zostawując.…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

zostawuję

dziś popr.: zostawiam. „— Przyślę waszmościom miodu, a teraz ich samych zostawuję...” Pan Wołodyjowski

zostawujem

dziś popr. forma 1.os. lm cz.ter.: zostawiamy. „Niechże im Bóg błogosławi i pozwoli ustrzec tej spuścizny, którą im odrestaurowaną naszym trudem, naszym potem i naszą krwią zostawujem.” Potop

zostoi

ostanie się, zostanie. „To sie zostoi, nie wiem w czyim domie.” Pieśni

zową

dziś popr. forma: zwą a. zowią. „Leży jezioro, Benako je zową.” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →

zowąd

stamtąd. „Śpiewaj zowąd pieśń skowrończą,” Łąka

zowią daw.

dziś popr.: nazywają. „— Skąd jesteście i jako was zowią?” Krzyżacy

źrą

dziś popr.: żrą. „Plwają na siebie i źrą jedni drugich!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

zradlony

poorany, naznaczony bruzdami (jak pocięta radłem ziemia). „Przypadła mu do kolan roztrzęsioną głową, a łzy jak groch posypały się po jej twarzy szarej i zradlonej jak te jesienne podorówki.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

zradźce starop.

zdrajcy. „Wszytki zradźce i lifniki,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

zraić daw.

zjednać. „Ja zaś sobie zraję” Odyseja

źrałe

dojrzałe. „— powiedział — urocza córo Armina oto tam na skale niezbyt daleko wśród morza, gdzie czerwienią się źrałe owoce na drzewie, tam Armar czeka na Daurę.” Cierpienia młodego Wertera

źrały daw., gw.

dziś popr.: dojrzały. „Narządziła im obiad pod domem w cieniu i na chłodzie, podając nawet gorzałkę i piwo, zaś na dojadkę postawiła z pół sitka dobrze źrałych wisien, które była przyniesła od księżej gospodyni.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

zratować daw.

uratować. „Pragnąłbym zratować całą tę wioskę.” Popioły

zraża sumnienie

sumienie go odstręcza. „A choć zraża sumnienie, niebo straszy gromem,” Satyry

zrazu daw.

na początku. + 2 inne znaczenia „A widząc zrazu pańskiej hojność dłoni,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →

zrazy nelsońskie

duszone mięso z kartoflami i grzybami. „I jak dziś Józio, tak on wówczas podawał mi piwo, zrazy nelsońskie...” Lalka

zrealizować weksel

zamienić weksel (dokument kredytowy) na gotówkę. „Byli nawet ze sobą kilka dni dobrze i nawet Kazio na rachunek posagu zrealizował nowy weksel u pachciarza, gdy wtem...” Lalka

źreb

dawna miara powierzchni ziemi. „Po źrebiu dobrej ziemi każdemu dam, bo w Bogdańcu ziemi nie brak.” Krzyżacy

zręby

szańce. „Zręby mocne, baszty gęste:” Pieśni

zrękowiny daw.

zaręczyny. „— Już też, miłościwa księżno, zrękowiny muszą być zaraz, bo ów obyczaj tak każe.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

zrekuzować

odrzucić oświadczyny, odmówić ręki. „Ona wprawdzie zrekuzowała go bez namysłu, ale wtedy ani go znała, ani widziała.” Potop

źrennicy

dziś: źrenicy. „Kiedy nie dla mnie płynie ze źrennicy.” Balladyna

zresztą

tu: poza tym. „Ubogo tam było, jeden stołek, komin, tapczan lichy, a zresztą zioła i zioła!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

zrezygnować się na coś prow.

pozostawić bez kary, potraktować pobłażliwie. „Gdyby Kirłowa na bunt ten zrezygnowała się pobłażliwie, macierzyńska powaga jej ucierpiałaby na tym wielce.” Nad Niemnem

źrób gw.

żłób. „— Poredzim, Rochu, poredzim, ino bez te ścierwy kamienie pług wyskakuje, a i kobyła ciągnie do źróbka...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

zrobić promocję

przysporzyć popularności. „I w oczach ludzkich to jej wielką promocję zrobi.” Nad Niemnem

zrobić uwagę

zwrócić uwagę. „— Przepraszam cię, mój ojcze-królu, za to, że się ośmielę zrobić ci uwagę.” Klechdy sezamowe

zrobił się nudnym

dziś: zrobił się nudny. „— Teraz zrobił się nudnym...” Dobra pani

zrobiłabyś los

wygrałabyś los na loterii; zapewniłabyś sobie los. „Gdyby się z tobą ożenił, zrobiłabyś los, moja droga.” Baśnie

zrobiłeś pan źle

dziś popr. forma grzecznościowa: zrobił pan źle. „Zrobiłeś pan źle i będziesz za to ukarany.” Król Maciuś Pierwszy

zróbże daw.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że- ; znaczenie: zrób koniecznie, zrób nareszcie itp. „Zróbże im zaszczyt i sam ich tu wprowadź.” Hamlet

źródło

hebr. בְּאֵר ( beer ): 'studnia'. „I na nowo rozkopał Icchak studnie wody, które wykopali byli za dni Abrahama, ojca jego, a które zasypali Pelisztyni po śmierci Abrahama, i nadał im nazwy, podług nazw, które był nadał im ojciec jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zrodzili się na kolanach Josefa

w znaczeniu: wychowywali się przy nim, zob. Raszi do 50:23. „I żył Josef sto dziesięć lat.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

zrodzona z toni Afrodyta mit. gr.

bogini miłości, kwiatów, pożądania i płodności. Afrodyta nie miała rodziców, narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru. „Afrodyta, za rękę wziąwszy go, osłoni.” Iliada

zrok daw.

umówione miejsce i czas spotkania. „Ma się też takowy sąd boży odbyć między czterema ich i czterema naszymi rycerzami, a zrok naznaczon jest na dworze u Wacława, króla rzymskiego i czeskiego.” Krzyżacy

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.