Litera T

847 słów, strona 3 z 4.

trapić kogoś

dręczyć kogoś, dokuczać komuś. „Inna namiętność trapiąca ród ludzki;” Hamlet

trapić się

martwić się. „— Nie trap się, uczony mężu!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

trapiciel daw.

prześladowca. „A przed kościołem wnet się zatrzęsło od przekrzyków i biegów, bo jak to było we zwyczaju odwiecznym, w każdą Wielką Sobotę, zebrali się zaraz rankiem chować żur i grzebać śledzia — jako tych najgorszych trapicieli przez Wielki Post.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Trastia ich maty mordowała z ukr. a. białorus.

przekleństwo: żeby cholera ich mać wzięła. „Trastia ich maty mordowała!” Potop

Trastia joho maty mordowała ukr.

Żeby cholera jego mać wzięła. „— Trastia joho maty mordowała! Czy to ja pisałem jakie listy?” Ogniem i mieczem

Trastia joho mordowała! ukr.

Niech go cholera weźmie! „— Trastia joho mordowała!” Ogniem i mieczem

Traugutt, Romuald 1826–1864

generał, dyktator powstania styczniowego 1863 r., stracony przez powieszenie pod Cytadelą Warszawską. „Wodzem ich był człowiek świętego imienia, które brzmiało: Romuald Traugutt.” Gloria victis

trawa łężna

trawa na podmokłej łące. „Może ją uczył piosnek bór szumiący, czarny, może trawy łężne, szepczące słóweczka ciche; może gaje młodym liściem okryte, które za wiatrem lekuchno się chwiejąc, gwarzą cości a gwarzą, jakby żywym głosem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

Trazymed

syn Nestora. „Świecący bierze puklerz Trazymeda, syna,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Trebizonta

cesarstwo, państwo istniejące w l. 1204–1461, powstałe na gruzach Cesarstwa Bizantyjskiego na terenach otaczających miasto Trapezunt (dziś: Trabzon w Turcji), podbite przez imperium osmańskie. „Księżniczką możnej Trebizonty.” Balladyna

Treblinka

polska wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Małkinia Górna; w trakcie II wojny w pobliżu stacji kolejowej Treblinka znajdował się niemiecki obóz pracy, a także niemiecki obóz zagłady (niedaleko wsi Wólka Okrąglik). + 1 inne znaczenie „Co dwa tygodnie wywozili ludzi do Treblinki koleją.” Medaliony to słowo w 2 lekturach →

trefić daw.

czesać w loki, karbować. + 1 inne znaczenie „Kudłaci są i ledwie który kniaź włosy trefi; pieczoną rzepą żyją, nad wszelkie jadło ją przekładając, bo mówią, że męstwo od niej rośnie.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

trefiony daw.

ufryzowany, ułożony w loki. „Lutnia, kształt, włos trefiony nie wyrwie od zguby.” Iliada to słowo w 3 lekturach →

trefne potrawy

potrawy, na które nie pozwalają przepisy religii żydowskiej. „Piechotą wrócił do sklepu Wokulskiego, przy okazji po raz setny z rzędu wyklął swego syna za to, że nazywa się Henrykiem, chodzi w surducie i jada trefne potrawy, a nareszcie poszedł żalić się przed panem Ignacym.” Lalka

trefniś daw.

błazen. „…a aż do południa i umyślnie nie brała udziału w wesołych śniadaniach, przy których dla uciechy króla i gości występowali trefnisie i kuglarze.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

trefność daw., gw.

żart, dowcip. „I wygadywała takie trefności, jaże uszy więdły; zaś kiedy i Jambroż dorwał się kieliszka i jął po swojemu gębę rozpuszczać, to już oboje rej wiedli, pyskując do śmiechu, aże się trzęsły wszystkie kałduny, ani się spostrzegając w onej zabawie, jak im przeszła t…” Chłopi, Część czwarta - Lato

trefny daw.

tu: żartobliwy. „Chciał jeszcze cosik trefnego dodać, ale Dominikowa przyszła opatrywać Hankę i wygonili go z izby.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

tren z fr.

tabory. „Oddziałek maszerujący wymijał raz w raz konnicę i piechotę, ciężkie automobile ze sprzętem wojennym, nieskończone wozy trenu i fury powracające do miasta z rannymi.” Przedwiośnie

trente et quarante fr.

rodzaj daw. gry karcianej. „Znam sąsiadkę, która w trente et quarante przegrała dwadzieścia tysięcy franków w tym roku.” Skąpiec

trep gw.

lekki but o drewnianej podeszwie. „Westchnąwszy nad nim żałośnie, trzasnęła znowu trepem w wiaderko, ciskając rozsrożonymi oczyma po śpiącej.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

trepak

taniec ludowy o b. szybkim tempie, w metrum 2/4, tańczony drobnymi krokami, z przytupywaniem, charakterystyczny dla kultury Ukrainy i Rosji. + 1 inne znaczenie „Trepakiem przytupywał Stalin” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

trepanacja czaszki

operacja chirurgiczna polegająca na wykonaniu otworu w kości czaszki w celu odsłonięcia opon mózgowych i mózgu. „Miał po trepanacji za uchem otwierający się co jakiś czas ropień.” Granica

trephauz z niem.

szklarnia. „Justynka, plącząca się bez opieki w okolicy kuchni na przemian i trephauzów, wpadła kiedyś w oko dwuletniej hrabiance Róży.” Granica

tręzla daw.

uzda. „Schylał się, niby to poprawiając tręzlę lub puślisko, ale i tak oczu nie widział.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

tri z ros.

trzy. „Postawił termin: tri minuty;” Kwiaty polskie

trianguł

trójkąt. „Pierwsze danie składało się z łopatki skopowej wyrżniętej w równoboczny trianguł, ze sztuki mięsa w kształcie romboidu i z puddingu w kształcie cykloidu.” Podróże Guliwera

triangulacja

metoda obliczania większych płaszczyzn przy pomocy rachunku trygonometrycznego; pozwala ustalić niektóre odległości bez ich mierzenia. „…, który inaczej niż wszyscy dotychczas, niż najpotężniejsi z tyranów, podzielił i pomierzył okrąg ziemi swym systemem triangulacji na niewidziane.…” Przedwiośnie

triarii łac.

najbardziej doświadczeni legioniści, weterani, wprowadzani do walki w kulminacyjnym momencie bitwy. + 1 inne znaczenie „Gdym ich ujrzał, myślałem, że triarii rzymscy.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

triclinium łac.

sala jadalna, u Greków trójkątny stół jadalny. „— W takim razie pójdziemy do triclinium, gdzie czeka na nas śniadanie, a następnie, nabrawszy sił, każemy się zanieść do Plaucjusza.” Quo vadis

Triest

portowe miasto w płn.-wsch. Włoszech, położone nad Adriatykiem. „Książę nie pożądał bynajmniej widoku dzieł Marsa, toteż, ile się dało, zbaczał z traktu wojennego i co tchu dążył w stronę Triestu.” Popioły

Triformis łac.

trójkształtna; Hekate była przedstawiana jako trzy postacie lub posąg o trzech głowach. „— Na Hekate Triformis!” Quo vadis

Trinakria

Sycylia, w geografii starożytnej zwana Trinakria, dlatego że miała swoje granice zakreślone w kształcie trójkąta i trzech przylądków: Lilybeum, Peloro i Pachino. „Piękna Trinakria, co ląd zaczerniony” Boska Komedia

triumf święty

Kręgi chórów anielskich. „Podobnie z wolna gasł ten triumf święty” Boska Komedia

triumfalnie

zwycięsko. „— zawołał triumfalnie zegarmistrz, podnosząc tłusty podbródek i muskając się po nim.” Mendel Gdański

Trocadero

fort w Andaluzji w Hiszpanii, zdobyty w 1823 r. przez Francuzów. Na tę pamiątkę nazwano tak wzgórze w Paryżu na prawym brzegu Sekwany i wzniesiony tam w r. 1878 pałac wystawowy w stylu orientalnym. „Jacques, Notre–Dame i Panteonu, wjeżdżał windą na Trocadero, zstępował do ścieków paryskich i do ozdobionych trupimi głowami katakumb, zwiedzał wystawę powszechną, Louvre i Cluny, Lasek Buloński i cmentarze, kawiarnie de la Rotonde, du Grand Balcon i fontanny,…” Lalka

trocha daw., przestarz., starop.

odrobina, niewielka ilość czegoś. + 3 inne znaczenia „Chyba jej nie szło o tę trochę jedzenia i robotę przy rodzonej matce.” Granica to słowo w 6 lekturach →

trochem się spóźnił

inaczej: trochę się spóźniłem (daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Trochem się spóźnił.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

trocinówka

cegła, zrobiona z gliny i trocin. „Łaziły bezradnie po podwórzu, oglądając kupy piasku, zwały gliny, sześciany cegieł, trocinówek, szpaltówek, ramsayek, zachodziły do sąsieków z grysikiem, którego różne odcienie i wielkości używane były na schody oraz nagrobki, i załatwiały się tam beztrosko.” Pożegnanie z Marią

Trocki, Lew 1879–1940

rewolucjonista rosyjski, marksista, bolszewik, współtwórca i zwolennik idei permanentnej rewolucji; jeden z twórców i przywódców RFSRR (rewolucyjnego federacyjnego państwa rosyjskiego w l. 1917–1922), a następnie ZSRR i Armii Czerwonej; aktywnie działał w czasie rewolucji 1905 roku, rewolucji lutowej, brał udział w obaleniu caratu i przejęciu władzy przez bolszewików; członek najwyższych organów partyjnych i państwowych rewolucyjnej Rosji, jako ludowy komisarz spraw zagranicznych RFSRR w l. 1917–1918 działał na rzecz opóźnienia podpisania traktatów pokojowych; po śmierci Lenina (1924) wszedł w spór z Józefem Stalinem o władzę i wizję rozwoju ZSRR, w 1927 usunięty z partii i Kominternu, w 1928 zesłany do Ałma-Aty, w 1929 pozbawiony obywatelstwa ZSRR i deportowany z kraju, przebywał na emigracji w Turcji, we Francji, w Norwegii i Meksyku, zginął zamordowany na zlecenie NKWD. „Że Wiluś z Trockim się pokumał” Kwiaty polskie

troczyć

tu: powiązać. + 1 inne znaczenie „Widziałem, jako matkę Danusiną jeden Niemiec z pawimi piórami na hełmie chciał do siodła troczyć, i jako w oczach mu na sznurze zbielała.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

trofej

dziś popr. forma B.lp: trofeum. „Patrokl do naw odesłał trofej” Iliada

troglodyci

ludzie pierwotni, z epoki jaskiniowej. „W sposób ostry i gruby oświadczył, że ojciec jego dłużej czekać nie może — że żyją tu od tygodni jak troglodyci, czekając właśnie na możność wyjazdu — a gdy ta możność nadchodzi, każą im czekać!” Przedwiośnie

troglodyta

człowiek z epoki przedhistorycznej, mieszkający w jaskini, człowiek pierwotny; tu: człowiek zacofany. + 1 inne znaczenie „własne posągi — źli troglodyci.” Pokolenie (Wiatr drzewa spienia) to słowo w 2 lekturach →

Troilus mit. gr.

syn Priama i Hekuby, legenda o jego miłości pojawiła się dopiero w średniowieczu. „— On jest zakochany, jak Troilus w Kressydzie — rzekł.” Quo vadis

Trois cents coups quel dos de jacobin! fr.

Trzysta kijów i żyje? Trzysta kijów! A to szelma! Trzysta kijów i nie skonał! Co za jakobiński grzbiet. „Trois cents coups sans mourir, — quel dos de jacobin!” Dziady, część III

Troja

starożytne miasto w północno-zachodniej części Azji Mniejszej. „Ostateczne namowy, ma li w Troi zostać” Odprawa posłów greckich

trojak

drobna moneta obiegowa wartości 3 groszy, początkowo srebrna, a od r. 1765 miedziana. + 2 inne znaczenia „— Pieprzu za trojaka...” Lalka to słowo w 3 lekturach →

trojaki

potrójny. „Z trojakiej gęby.” Pieśni

Trojany

dziś popr. forma N. lm.: Trojanami. „Syn mój między Trojany” Iliada

Trojej starop. forma

dziś popr. forma D.lp: Troi. „Trojej dobyłam tą władzą,” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

trójgran

trójkąt. „O który się opierał Ryków swym trójgranem,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

trójgrany daw.

o trójkątnym przekroju. „Lecz Czech wnet wydostał się na wierzch, przez chwilę tłumił jeszcze rozpaczliwe ruchy przeciwnika, wreszcie przycisnął kolanem żelazną siatkę pokrywającą jego brzuch i wydobył zza pasa krótką, trójgranną mizerykordię.” Krzyżacy

trójnóg

przyrząd o trzech nogach; tu: metalowy przyrząd służący do gotowania, umożliwia stawianie naczyń nad ogniem. + 2 inne znaczenia „Rzekł i do ognia trójnóg” Iliada to słowo w 2 lekturach →

trójnogów czystych

tj. niemających dotąd kontaktu z ogniem (trójnogi stosowano do stawiania naczyń nad płomieniem). „Dziesięć talentów złota, siedm trójnogów czystych,” Iliada

Trojów i Trojek

dziś popr. forma D. l. mn.: Trojan i Trojanek. „Lecz by Trojów i Trojek” Iliada

Troki

miasto na Litwie, w okręgu wileńskim. „— Będąc tedy z rodu ostatni, ślubowałem w Trokach Najświętszej Pannie żyć w czystości i nie prędzej stanąć na ślubnym kobiercu, póki za sławnym przykładem przodka mego Stowejki Podbipięty trzech głów tymże samym mieczem od jednego zamachu nie zetnę.” Ogniem i mieczem

tromblon

rodzaj pistoletu skałkowego; flinta. „I drugi co z tromblonem jeździ na flankiery;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

tron kapczacki

władza nad Ordą Kipczacką, szerzej znaną jako Złota Orda. Było to dawne państwo mongolsko-tatarskie w okolicach gór Kaukazu i dorzecza Wołgi. Orda stanowiła coś pośredniego między zmilitaryzowanym państwem a formą organizacji wojskowej. „Wypędzony Tochtamysz, gdy go polskie i litewskie wojska posadzą na nowo na utraconym kapczackim tronie, uzna się „synem" króla Władysława i jako obiecał, wraz z całą Złotą Ordą pokłoni się Krzyżowi.” Krzyżacy

tron owładać

zawładnąć tronem. „Walką chce tron owładać i na moim grobie” Balladyna

tronem będę wyższy

«'Królem' będą nazywali tylko mnie [Faraona]», zob. Raszi do 41:40. „I rzekł Faraon do Josefa: „Skoro oznajmił ci Bóg to wszystko, to nie ma rozsądnego i mądrego, równego tobie!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

trosek

dziś popr. forma D.lm: trosk. „Aby wolen tułaczych niewygód i trosek” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

troskać się daw.

martwić się czymś; myśleć o czymś z troską. „Justyna chodziła, sprzątała, zmywała, wciąż z nagłym głodem patrzyła na jakieś jedzenie, które było nie dla niej, wciąż się o coś troskała, ale w sobie czuła spokojną radość nie wiadomo z czego, buchającą ciepłem od serca do głowy.” Granica

troski

dziś popr. forma N.lm: troskami. „W głębi serca wielkimi napełniony troski,” Iliada

troskliwy starop.

strapiony, zatroskany, ten, który ma wiele trosk. + 1 inne znaczenie „Srogiej śmierci otchniona, rodzicom troskliwym” Treny wszystkie 2 wystąpienia →

trosków

dziś popr. forma D. lm: trosk. „Przyjdzie czas, że i moich trosków się użali” Iliada to słowo w 2 lekturach →

trostoczka ros.

laseczka. „…go na mieście, w najniewinniejszej myśli zapytał, czemu to paraduje po cywilnemu, w czapce na bakier i ze szpicrutą — trostoczkoj — w ręku, Cezarek tąż szpicrutą — trostoczkoj — wymierzył dyrektorowi w sensie odpowiedzi dwa z dawna zbiorowo wyśnione indywidua…” Przedwiośnie

troszczyć starop.

martwić, niepokoić, trapić; troszczą mię : trapią mnie. „Troszczą mię, smutną, srogie morskie wody,” Pieśni

trotuar z fr.

część ulicy odgrodzona krawężnikiem od jezdni, przeznaczona dla ruchu pieszego. + 1 inne znaczenie „Na przykład w okolicy Gare Saint-Lazare — nie wiem, jak się ta ulica nazywa — gdy się jedzie w powozie i gdy się widzi tych ludzi pędzących trotuarami, te fale, fale...” Ludzie bezdomni wszystkie 2 wystąpienia →

Trouville

port fr. nad kanałem La Manche, a zarazem uczęszczana pod koniec XIX w. miejscowość letniskowa. „Stara pani zawiadomiła go, że nazajutrz wyjeżdża ze swą „bandą" do Trouville, a stamtąd do Anglii.” Ludzie bezdomni

trubadur

poeta i muzyk w średniowieczu w Prowansji. „Ówdzie trubadur od brzegów Garony” Konrad Wallenrod

trubadurzy

średniowieczni poeci prowansalscy opiewający miłość. „Ale wasza głupia cywilizacja, oparta na poglądach rzymskich, dawno już zmarłych i pogrzebanych, na interesach papiestwa, na trubadurach, ascetyzmie, kastowości i tym podobnych bredniach, z naturalnego uczucia zrobiła...” Lalka

Trubież ukr. Trubiż

rzeka na Ukrainie, przepływająca przez Nizinę Naddnieprzańską, lewy dopływ Dniepru. „Za Perejasławiem weszły wojska w olbrzymie, głuche lasy ciągnące się wzdłuż biegu Trubieży aż do Kozielca i dalej pod sam Czernihów.” Ogniem i mieczem

truchełka daw.

trumienka. „— Prawdę mówicie — rzekł Zbyszko — ale tam Danusina truchełka...” Krzyżacy

truchła gw.

trumna. „Bliżej mu ta za wolą boską do ślubu niż do truchły — odpowiedział dobry ksiądz Wyszoniek.” Krzyżacy

truchta

dziś popr. forma D. lp: truchtu. „Zamiast łopatą śnieg od progu chałupy odgarniać, do powietrznego truchta czarami ów sprzęt zniewala, aby oczy ludzkie niepokoić i niebu swą obecnością nieczystą bruździć.” Klechdy polskie

Truditur dies die łac.

Dzień przemija za dniem. „— Truditur dies die...” Popioły

Trudno mi także spłacić Ikariowi wiano

odsyłając zamężną córkę jej ojcu, należało zwrócić wiano. „Trudno mi także spłacić Ikariowi wiano,” Odyseja

trudno naleźć masz starop.

nie znajdziesz. „A trudno naleźć masz jednego z wiela.” Pieśni

trudny

tu: nieprzystępny. „Zaśpiewaj, co by trudnej Bogumiły” Pieśni

trudy i niewczasy

dziś popr. forma N.lm: trudami i niewczasami. „Ukołysane trudy i niewczasy” Boska Komedia

truffatore wł.

oszust. „Birbone, furbo, truffatore,” Kwiaty polskie

truna daw., starop.

trumna; często stosowana forma przez poetów romantycznych. + 1 inne znaczenie „Dla starej matki, co już bliska truny».” Balladyna to słowo w 4 lekturach →

trunąć

wydać dźwięk, odezwać się. „Nie słucha; ani piśnie, ani trunie” Romeo i Julia

trup cały okrywa

dziś popr.: okrywa całego trupa. „Okrywa prześcieradło miękkie i płaszcz biały.” Iliada

trupa

tak w wyd. III. W poprzednich i rękopisie, „trup". + 1 inne znaczenie „Oto stał przede mną pełen zapału, odziany w tę pstrokaciznę, jakby zbiegł z trupy aktorów — postać z bajki.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

trupokupiec gr. nekropernas

tak określa Kasandra Achillesa, który kazał Priamowi przyjść do obozu oblegających miasto Greków i wykupić trupa Hektora, aby król Troi mógł pogrzebać syna. „Trupokupcze, niedawno i sam polężesz,” Odprawa posłów greckich

Truppenlazarett niem.

szpital wojskowy. „…szystkie odcinki obozu II B: niezamieszkały lager C, czeski, kwarantanna, zagłębiamy się między grusze i jabłonie truppenlazarettu; wśród nieznajomej, jakby z księżyca zieleni, dziwnie w tym kilkudniowym słońcu wybujałej, omijamy łukiem jakieś baraki, przechod…” Pożegnanie z Marią

trusia

osoba trwożliwa, nieśmiała. + 1 inne znaczenie „Wszyscy siedzieli cichuśko kiej te przytrwożone trusie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

trusiątka

króliczki; zdrobnienie od trusia : królik. „Dzieci owe wcale nie zachowywały się tak, jak owych czterdzieścioro maleństw w poemacie, co siedziały niby trusiątka, spokojnie i cicho.” Opowieść wigilijna

trutynować

rozważać, rozpatrywać, roztrząsać, omawiać. „Wieczorem będziem wszystko razem trutynować.” Dziady, część III

trwoga przed wami

u Cylkowa 'trwoga wasza'; skorygowano ze względu na logikę treści: chodzi o lęk zwierząt przed ludźmi, nie o ludzkie lęki. „I pobłogosławił Bóg Noacha i synów jego, i rzekł do nich: „Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie ziemię!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

trybularz daw.

kadzielnica kościelna. „Pachniało też od nich kieby z tego trybularza.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

trybunał

„trybunał w Polszcze jest najwyższą zwierzchnością sądową, ultimae instantiae, w sprawach ziemskich”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Krasicki był w r. 1765 prezydentem trybunału małopolskiego. + 1 inne znaczenie „Zaganiaj od pszenicy, zaganiaj od lasu, rachuj co moment czy są cztery białe, a trzy siodłate, to przecież głowę trzeba jak trybunał mieć, żeby temu wszystkiemu dać radę.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

trybunał tajemny

W wiekach średnich, kiedy możni diukowie i baroni dopuszczali się częstokroć wszelkich zbrodni, kiedy powaga zwyczajnych trybunałów była za słaba na ich poskromienie, zawiązało się bractwo tajemne, którego członkowie, nie znając się między sobą, obowiązywali się przysięgą karać winnych, nie przepuszczając własnym przyjaciołom lub krewnym. Skoro sędziowie tajemni wydali wyrok śmierci, uwiadamiano potępionego, wołając nań pod oknami lub gdziekolwiek w jego obecności: weh ! ( biada !) To trzykroć powtórzone słowo było ostrzeżeniem; kto je usłyszał, gotował się na śmierć, którą niechybnie a niespodziewanie miał z ręki niewiadomej odebrać. Sąd tajemny nazywał się jeszcze trybunałem femicznym ( Vehmgericht ) albo westfalskim . Trudno oznaczyć, kiedy wziął początek; podług niektórych miał być ustanowiony przez Karola Wielkiego. Zrazu potrzebny, dał następnie powód do różnych nadużyć; i rządy zmuszone były srożyć się nieraz przeciwko samymże sędziom, nim tę instytucję całkiem obalono. „Schodzi na radę trybunał tajemny.” Konrad Wallenrod

trybuszonik

korkociąg. „Szprot, dobądź, synu, trybuszonik i zabierz się do szkliwa...” Lalka

tryglif z gr.

ornament nad architrawem w kolumnie doryckiej, z pionowymi wrębami. „Nad owym lasem błyszczały barwne tryglify, z tympanów wychylały się rzeźbione postaci bogów, ze szczytów uskrzydlone złote kwadrygi zdawały się chcieć ulecieć w powietrze, w ów błękit, który zwieszał się spokojnie nad owym zbitym miastem świątyń.” Quo vadis

Tryjony

ziemie na północy. „Ptak, i pola zabiegłe za zimne Tryjony.” Pieśni

tryjumfem

dziś popr.: triumfem. „A teraz każcie z tryjumfem uderzyć” Balladyna

tryk

samiec owcy dojrzały do rozrodu. + 1 inne znaczenie „Zamknął kozły i tryki; potem, wziąwszy w bary” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

Trymalchion

tytułowy bohater utworu przypisywanego Petroniuszowi; wyzwoleniec, bogacz, pretensjonalny nieuk. „Dziesięciu arbitrów elegancji nie przerobiłoby tych Trymalchionów na przyzwoitych ludzi.” Quo vadis

Trypolitania

kraina hist. w płn.-zach. Libii, nad wybrzeżem Morza Śródziemnego, której gł. miastem jest Trypolis. „Lybia Italiana, taka piękna nazwa, oznaczająca czystą pustynię i smugę stepów na wybrzeżu trypolitańskim.” Granica

tryrema

trirema, starożytny okręt wojenny z trzema rzędami wioseł. „— tryremy na Morzu Śródziemnym, dowódcy odkomenderowanego nagle na północ: przebiega Galię w pośpiechu; powierzają mu jeden z tych statków, które legioniści — musieli to być cudowni ludzie i bardzo obrotni — budowali, jak się zdaje, całymi setkami w przeciągu…” Jądro ciemności

tryszak

daw. hazardowa gra w karty. „zaczął tryszaka.” Bajki i przypowieści

trywialny

mało wyszukany, pospolity, ordynarny, banalny. „To niestosowne wyrażenie, trywialne wyrażenie.” Hamlet

trza daw., gw., gw.

dziś popr.: trzeba. „Nie trza się z góry porywać na mary.” Antygona to słowo w 4 lekturach →

trząść słomę

prawdopodobnie chodzi tu o robienie tzw. trzęsionki : słomy zmieszanej z sianem, używanej jako pokarm dla bydła. „To koniom owies sypali, a przedmuchiwali z plewy, żeby samo gołe ziarno się złociło; to sieczkę rżnęli, to trzęśli słomę, to kury zaganiali na grzędę, żeby nie gubiły jaj w pokrzywach, to masło w maślnicy ubijali, to wyciskali sery, to dzieci kołysali, to mota…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

trzask kijanek

kijanka był to przyrząd drewniany, za pomocą którego kobiety prały bieliznę i ubrania w rzece, uderzając kijanką materiał zanurzony w wodzie. „Gdzieś, od drugiego końca stawu, słychać było trzask kijanek bab piorących i głuchy, monotonny łopot cepów w jakiejś stodole.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

trzaska

mały kawałek drewna, używany zazwyczaj na podpałkę. „— Wyschnę do tego czasu jak trzaska.” Potop

trzaski

tu: drzazgi. „Gdzieś po drodze tylko trzaski.” Zemsta

trzebić

oczyszczać teren z zarośli, karczować. „Teraz, gdy pan kapitan zaczął trzebić pustki, jego do tej roboty najmuje.” Popioły

trzechletnią

hebr. מְשֻׁלֶּ֔שֶׁת ( meszuleszet ): dosł. 'potrójny'. Słowo to może oznaczać zarówno 'trzy sztuki' jak i 'mający trzy lata'. Raszi interpretuje to jako po trzy sztuki każdego ze zwierząt, Cylkow jednak podąża za interpretacją Ibn Ezry, który uważał że chodzi o wiek zwierząt. por. Ibn Ezra i Raszi do 15:9. W tradycji żydowskiej liczba trzy symbolizuje harmonię, całość, doskonałość. „Ale oto słowo Wiekuistego doszło go, mówiąc: „Nie odziedziczy po tobie ten, a tylko [ten], który wyjdzie z łona twojego, ten odziedziczy po tobie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

trzechset osiemnastu

według Talmudu ( Nedarim 32a) także liczba 318 sugeruje, że mowa tu o Eliezerze, gdyż 318 to wartość liczbowa imienia Eliezer, zob. Raszi do 14:14. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

trzeci Cezar

Tyberiusz, trzeci z kolei cesarz, za panowania którego Chrystus Pan został ukrzyżowany. „Widząc je w ręku trzeciego Cezara.” Boska Komedia

trzeci nie ma równych sobie

Salomon. „Dlaczego trzeci nie ma równych sobie.” Boska Komedia

trzeci obwód

W tym trzecim oddziale tegoż samego kręgu karani są ci, co dopuścili się gwałtu przeciwko Bogu, jako bluźniercy, lichwiarze i ci, co przeciw naturze rozpasali się na jednopłciową rozpustę. Miejscem ich kary jest step piaszczysty, gdzie spadające z góry ognie piasek zapalają: grzesznicy męczeni tam są podwójną boleścią palącego ich piasku i spadającego ognia. Bluźniercy przeciw Bogu leżą tam na wznak, lichwiarze siedzą, a sodomici bezustannie tam i sam chodzą: tych ostatnich największa jest liczba; z tego wnosić można, że za czasów Dantego grzech ten dość był powszednim we Włoszech. „Pod trzeci obwód, punkt, gdzie się odkrywa” Boska Komedia

Trzeci wiał z obu jakby ogniem żaru

Łuk światła trzeci symbolem jest Ducha świętego: Qui ex patre filioque procedit [łac: który od Ojca i Syna pochodzi; fragment katolickiego wyznania wiary; red. WL]. „Trzeci wiał z obu jakby ogniem żaru.” Boska Komedia

Trzeciak, Stanisław 1873–1944

ksiądz katolicki, czołowy polski antysemita i ideolog antysemityzmu w międzywojniu i podczas II wojny światowej, doktor teologii; w okresie dwudziestolecia międzywojennego związany z ONR-ABC (drugim obok Falangi odłamem ONR, kierowanym przez Henryka Rossmana i wydającym dziennik „ABC"); w 1898 otrzymał święcenia kapłańskie, studia teologiczne odbywał na Uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim oraz w Wiedniu, Rzymie, Krakowie (tu uzyskując doktorat) i Jerozolimie. W l. 1903–1905 prowadził w Egipcie i Palestynie badania obejmujące powierzchownie różne dziedziny związane z tematyką biblijną; 1907–1918 prof. Akademii Duchownej w Petersburgu, od 1912 r. członek Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Archeologicznego, współredaktor „Przeglądu Kościelnego", współpracownik „Monumenta Judaica" i „Małego Dziennika"; w l. 1923–1928 proboszcz w parafii w Dębowcu, od r. 1928 przebywał w Warszawie: był rektorem kościoła św. Jacka przy ul. Freta, następnie proboszczem parafii św. Antoniego z Padwy przy Senatorskiej 31, współzałożyciel Instytutu Wschodniego w Warszawie mającego zajmować się „studiami sowietologicznymi"; współpracował z narodowo-socjalistycznym Institut zur Erforschung der Judenfrage; zdaniem Trzeciaka Hitler chlubnie kontynuował antyżydowskie ustawodawstwo Kościoła katolickiego. Po wybuchu II wojny światowej Trzeciak stał się współzałożycielem (wraz z Władysławem Studnickim, Erazmem Samborskim, Andrzejem Świetlickim i Stanisławem Brochwiczem) proniemieckiej, antysowieckiej i antysemickiej Narodowej Organizacji Radykalnej w październiku 1939 r. „Ksiądz Trzeciak w Norymberdze zasię” Kwiaty polskie

trzeciego

«Dlaczego [Bóg] zwlekał i nie pokazał mu tego [miejsca] od razu? Aby ludzie nie powiedzieli: wprawił go nagle w poruszenie i zmącił mu umysł, a gdyby [Abraham] miał jakiś czas na zmianę zdania, nie zrobiłby tego», zob. Raszi do 22:4.

trzej

każdy anioł posłany został z inną misją: «Jeden, aby ogłosić Sarze o [narodzinach syna], jeden, aby zniszczyć Sedom i jeden, aby uleczyć Abrahama», zob. Raszi do 18:2.

trzepota

trzepoce. „Kiedy mu daję chleba, trzepota skrzydełkami.” Cierpienia młodego Wertera

trzęsawica

trzęsawisko, bagno. „Z wód ścieku tworzą stęchłe trzęsawice,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

trzęsawica a. trzęsawisko

bagno. „lecę na trzęsawice,” Balladyna

trzęsawice

bagna. „I weselszy deptałem twoje trzęsawice,” Sonety krymskie

trzęsienie a. trzęsidło

zawieszka, wisior. „Trzymał ją pod szyją sznur zaczepiony o agrafy brylantowe, którymi cała delia była naszyta; również brylantowe trzęsienie chwiało mu się u czapki, a one klejnoty migotały jako skry różnokolorowe naokół całej jego postaci, i oczy ćmił, takie od niego biły blask…” Potop

trzęski daw.

grząski. „Idą ponad trzęskie kępy,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

trześnia gw.

dzika czereśnia a. wiśnia; czereśnia ptasia. „A stary Bylica, skurczony i siny kiej trup, obchodził wciąż rumowiska i kury zganiał do kupy; to krowie uwiązanej do trześni kłak siana podrzucał albo przykucał pod ścianą, gwizdał na psa i patrzał na ludzi kiej ten głupi...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →

trzewa

dziś popr. forma: trzewia. „Czuli, jak jadem paliło ich trzewa!»” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

trzewiki... w kwitnącym stanie

Romeo nosi modne wówczas różowe trzewiki, dziurkowane i przybrane kwiatami ze wstążek. „Jeżeliś ty kwiatem, to moje trzewiki są w kwitnącym stanie.” Romeo i Julia

trznadel

niewielki, mierzący kilkanaście centymetrów ptak wędrowny z rzędu wróblowych, o charakterystycznym żółtym ubarwieniu głowy i spodu ciała występującym u samców w okresie godowym; różne podgatunki trznadla zamieszkują Europę i zachodnią część Azji, od Norwegii i Anglii po Bałkany; żywi się owadami i nasionami traw. „Miejsce ustępowe dla trznadli...” Doktor Piotr

trzon

palenisko. „Tak rozmawiając, weszli do chaty, w której na kominie palił się ogień, a z garnków postawionych na trzonie rozchodził się zapach duszonego mięsiwa.” Potop

trzos

w dawnej Polsce pas z kieszeniami na pieniądze. + 2 inne znaczenia „Cisnął Włochowi trzos ładowny złotem:” Konrad Wallenrod to słowo w 7 lekturach →

trzpiot

człowiek lekkomyślny, roztrzepany i beztroski; lekkoduch. „Wdaj się tylko z trzpiotem:” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

trzunąć

skoczyć, runąć. „Bez płot na pastewniku to wraz trzunęła jak bez próg.” Syzyfowe prace

trzy boginie

Hera, Atena i Afrodyta. „Wenus, kiedy mię naprzód trzy boginie sobie” Odprawa posłów greckich

trzy kwadranse na dwunastą daw.

kwadrans to 15 minut; trzy kwadranse na dwunastą to 11:45. „Zegary na wieżach wydzwoniły właśnie w tej chwili trzy kwadranse na dwunastą.” Opowieść wigilijna

trzy kwadranse na pierwszą daw.

kwadrans to 15 minut; trzy kwadranse na pierwszą w nocy to godz. 00:45. „— Trzy kwadranse na pierwszą — szepnął znów Scrooge.” Opowieść wigilijna

trzy kwadranse na siódmą

szósta czterdzieści pięć. „Po nocy fatalnie spędzonej Rzecki obudził się dopiero o trzy kwadranse na siódmą.” Lalka

Trzy najświetniejsze duchowe potęgi

W tekście oryginału poeta nazywa w ten sposób św. Franciszka, św. Augustyna i św. Benedykta, jako trzy rzeczywiście w Kościele Chrystusowym, najwyższe duchowe potęgi. „Trzy najświetniejsze duchowe potęgi,” Boska Komedia

trzy niewiasty

wiara, nadzieja i miłość, trzy cnoty teologiczne. „Biegły, krąg wiążąc tańcem zatoczony;” Boska Komedia

trzy prządki żywota

nawiązanie do mit. gr., według której trzy Parki przędły nić ludzkiego życia. „Gospodarka, wojna i miłość — oto były trzy prządki jego żywota.” Pan Wołodyjowski

trzy republiki

pierwsza republika 1792–1804, druga republika 1848–1852, trzecia republika 1870–1940. „Rządzili nimi Merowingowie i Karlowingowie, Burboni i Bonapartowie, były trzy republiki i parę anarchii, była inkwizycja i ateizm, rządcy i ministrowie zmieniali się jak krój sukien albo obłoki na niebie...” Lalka

trzy stany

król, stan senatorski i rycerski. „Kiedy się król ze trzema stanami upijał!” Satyry

trzy święte cnoty chrześcijańskie

Wiara, Nadzieja i Miłość. Mniemanie poety, że komu choć jednej z tych cnót braknie, ten nie jest prawdziwym chrześcijaninem, znajdziemy wyraźniej objawione w jego Raju w pieśni XX; i że ci nawet, co chrztu nie przyjęli, a byli wzorem wszystkich tych trzech cnót zarazem, mogą być błogosławionymi. „Co się w trzy święte nie ubrały cnoty,” Boska Komedia

Trzy te niewiasty ...

Trzy cnoty teologiczne: Wiara, Nadzieja i Miłość. „Przy prawym wozu oglądałeś kole,” Boska Komedia

trzy wieki ludzkie

trzy pokolenia, czyli 3 * 30 lat. „I, jak mówią, trzy wieki ludzkie ludom włada.” Odyseja

trzydzieści i trzy

«Jednak wyliczone są tu tylko trzydzieści dwie osoby, ta [brakująca] to Jochebed, która urodziła się pomiędzy murami, gdy wchodzili do miasta […], jej narodziny miały miejsce w Micraim, ale jej poczęcie [było wcześniej]», zob. Raszi do 46:15. „A oto imiona synów Israela, przybyłych do Micraim: Jakub i synowie jego: pierworodny Jakuba Reuben.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

trzymać

utrzymywać, uważać, sądzić. „I trzymali inaczej o muszym rodzaju;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

trzymający przodek

siedzący na przedzie, przed innymi. „Wstał Atryd, król wśród królów trzymający przodek,” Iliada

trzymajcież

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że , skróconą do -ż ; znaczenie: trzymajcie koniecznie. „Trzymajcież ją i nadal pod zamknięciem,” Hamlet

trzymam

tu: utrzymuję; sądzę. „Jeśli w człowieku przygaśnie, to trzymam,” Antygona

tu

hebr. בָּזֶה ( baze ) dosł. ‘poprzez to, tym’. Josef pokazał mu dokument zaręczyn i kontrakt ślubny (ketubę) jako dowód, że dzieci te pochodzą z legalnego związku a ich matka przyjęła wiarę Israela, zob. Raszi do 48:9. „I oznajmiono Jakubowi, mówiąc: „Oto syn twój, Josef, przybył do ciebie!" I wysilił się Israel, i usiadł na łożu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Tu była północ, tam gwiazda wieczoru

„Tu była północ", to jest we Włoszech, gdzie poeta pisał; „tam gwiazda wieczorna", to jest w czyśćcu, przez który przechodził. „Tu była północ, tam gwiazda wieczoru.” Boska Komedia

tu czuć siarkę

zapach siarki symbolizował piekło. „Tu czuć siarkę.” Krzyżacy

tu fais des folies, Clotilde fr.

postępujesz jak szalona, Klotyldo. „— Tu fais des folies, Clotilde — z cicha upomniał ją mąż.” Nad Niemnem

Tu glob najbardziej brzuch wydyma

zwyczajowo na statkach przekraczających równik świętuje się ten moment żywiołową zabawą. „Tu glob najbardziej brzuch wydyma,” Kwiaty polskie

tu i owdzie

dziś popr.: tu i ówdzie. „Ostatnie cztery dni podróży już nie były takie ciężkie, bo pustynia się kończyła, więc piasek nie był tak gorący, nawet tu i owdzie rosło już trochę krzaków, i spotykało się nawet ludzi.” Król Maciuś Pierwszy

Tu jest Fryderyk drugi, tam Kardynał

Kardynał Oktawian Ubaldini, w duszy zagorzały gibelin i stronnik cesarza Fryderyka II, którego powszechna opinia wieków średnich uważała za ateusza i epikurejczyka. „Tu jest Fryderyk drugi, tam Kardynał” Boska Komedia

Tu jest Romuald

Św. Romuald, założyciel zakonu kamedułów w roku 932. „Tu jest Romuald, tu są bracia moi,” Boska Komedia

Tu litość żyje wtenczas, gdy zamarła

Sens rozciąglejszy tego zdania zda mi się być taki: że w tym tylko żyje prawdziwa litość na błędy i cierpienia bliźnich naszych, którzy jeszcze w czasie z jednych się poprawić, a drugie zakończyć mogą, jeżeli zupełnie zamarłą jest dla tych, co cierpią piekielne kary w wieczności. „Tu litość żyje wtenczas, gdy zamarła!” Boska Komedia

tu przymówki prazen starop.

tu (czyli na ziemi) wolny od napiętnowania. „Choć tu przymówki prazen,” Pieśni

Tu trzeba czasu użyteczniej użyć

Tu poeta przypomina, że spoczynek w kształceniu się moralnym jest rzeczą naganną. Stać w miejscu jest toż samo, co wstecz się cofać. Poprzednie porównanie trafnie tę myśl objaśnia. „Tu trzeba czasu użyteczniej użyć».” Boska Komedia

tu wpierw muszę zstąpić aż do środka

Do środka ziemi, a zarazem do najgłębszego piekła. „Lecz tu wpierw muszę zstąpić aż do środka».” Boska Komedia

Tu zniknęła. Jam sie też ocknął

podobnie kończy się Sen Scypiona ( Somnium Scipionis ) Cycerona: Ille discessit; ego somno solutus sum (łac.). „Jam sie też ocknął.” Treny

tualeta

dziś popr.: toaleta; tu: toaletka, mebel, w którym trzyma się kosmetyki. „A gdy służąca uciekła, jej pani rzuciła się gorączkowo do swej tualety i otworzywszy parę słoików, za pomocą pędzelka umalowała sobie twarz na różowy kolor.” Faraon

tuba

tu: słuchawka telefonu stacjonarnego (pierwotnie w części zawierającej mikrofon mająca kształt lejkowato rozszerzającej się rurki, służącej do wzmacniania dźwięku). „Zakryła dłonią tubę i spiesznie szeptem powiedziała, że matka chce go poznać.” Granica

tuba głosowa

urządzenie złożone z pary stożków połączonych rurą powietrzną, przez które mowę można przenosić pomiędzy pomieszczeniami, w XIX w. używane do komunikacji wewnętrznej na statkach, w biurach i niektórych domach; wyparte przez telefon. „Z pokojami na dole łączyły go dzwonki elektryczne i tuby.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Tubalkain

według legendy biblijnej pierwszy na świecie rzemieślnik. „Zasuwki, stare zasuwki dziwnej formy, ozdobnie wykute przez jakiegoś ucznia Tubalkainowego, powlekła rdza warstwą tak grubą, że uczyniła z tych żelazek rzeczy doprawdy piękne.” Ludzie bezdomni

tuberkuloza med.

gruźlica. „— Moja tuberkuloza i cała ortopedyczna strona tej sprawy...” Granica

tuberoza

roślina o silnie pachnących kwiatach. „— I nagle duszną tuberozą” Bal w operze

tucza daw.

deszcz, ulewa. „Sklepień tych nie przebije deszcz ulewnej tuczy,” Odyseja

Tuczą się chlebem biskupiego dworu

Wspólny przodek tych rodzin fundatorem był biskupstwa we Florencji. Potomkowie jego, czy z woli testamentowej fundatora, czy ze zwyczaju przyjętego dowolnie, w czasie nim nastąpił obiór nowego biskupa, zarządzali dobrami biskupimi, jedli i pili na zamku biskupim, aż nowo obrany biskup w jego progi wstąpił. „Tuczą się chlebem biskupiego dworu” Boska Komedia

tudzież daw.

a także, oraz. „Towson czy Towser rozpisywał się z powagą o nadmiernym przeciążeniu okrętowych łańcuchów i takielunku tudzież innych tym podobnych materiałach.” Jądro ciemności

Tuhaj-bej ok. 1601–1651

przywódca polityczny i wojskowy Tatarów krymskich; w 1648 wziął udział w powstaniu Chmielnickiego po stronie powstańców przeciw Rzeczypospolitej, zginął w bitwie pod Beresteczkiem. „— Czekają tylko na koszowego i Tuhaj-beja, który z samym Chmielem pojechał na Bazawłuk, bo tam stoi orda.” Ogniem i mieczem

Tuilerie

Tuileries: pałac i park z w. XVII w Paryżu, od r. 1800 rezydencja panujących. W r. 1871 w czasie walk Komuny Paryskiej pałac, z wyjątkiem dwóch pawilonów, spłonął. „Panna Florentyna aż drgnęła, a pan Tomasz z wielką werwą począł opowiadać o wieczorze w Tuileriach, podczas którego na żądanie cesarzowej Eugenii tańczył z jakąś marszałkową menueta.” Lalka

Tuilerie a. Tuileries

nieistniejący pałac władców francuskich, położony w Paryżu, spłonął w 1871 podczas Komuny Paryskiej. „Kazał armaty wytoczyć pod Tuilerie!” Popioły

Tuła

miasto w Rosji środkowej, nad rzeką Upą. „Całe prawie życie spędzając w Rosji, w najrozmaitszych jej guberniach i powiatach, nie nauczyła się dobrze mówić po rosyjsku, a duchem przemieszkiwała nie gdzieś tam na Uralu, czy w Baku, w Symbirsku — czy zgoła w Tule, lecz wciąż w Siedlcach.” Przedwiośnie

tulać gw.

turlać. „Drzewiny kurczyły się w dygocie, a wszelkie stworzenie, rozpierane jakąś lubością, darło się gdziesik i ponosiło nie wiada kaj i po co, że ino krzyczeć się chciało, przeciągać albo tulać choćby i po tych trawach mokrych, jako te psy ogłupiałe czyniły.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

tułała się

hebr. תָּעָה ( taa ): ‘błąkać się, błądzić, zbłądzić’. Midrasz interpretuje to jako jej powrót do bałwochwalstwa, zob. Raszi do 21:14. Z tego powodu, że „tułała się w pustyni”, skończyła się jej woda, «gdyby szła prostą drogą, to wody, której dał jej Abraham, wystarczyłoby jej aż do gospody», zob. Raszbam do 21:14. „Wszakże i syna służebnicy, naród zeń uczynię, przeto iż nasieniem twoim jest".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

tulec a. tuł starop.

także: tula , tuleja ; kołczan. „Szlachcicom bierzę szypy, tulce,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Tullianum

najniższa część więzienia, leżąca pod ziemią, z jedynym otworem w pułapie. Tam umarł z głodu Jugurta. „— Nie wtrącono jej do Tullianum ani nawet do środkowego więzienia.” Quo vadis

tułowu

dziś: tułowia. „Z Burbońskiego tułowu — krwawą i pobladłą,” Kordian

tułowy

tułowia (lm od: tułów); tu przen.: ciała. „Niezdolne dźwigać bezwładne tułowy.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

tułub daw.

ciało, trup, zwł. bezgłowy. + 1 inne znaczenie „Król mu głowę odwalił na bratnim tułubie...” Iliada to słowo w 2 lekturach →

tułupy ros.

długie kożuchy, zazwyczaj nie kryte suknem. „Spali obok siebie pokotem, zawinięci w tułupy baranie.” Przedwiośnie

tum daw.

świątynia. „…dyż i jemu ta biała dziewczyna z wiankiem nieśmiertelników na skroni wydała się jakby aniołem widzianym na szybie w gotyckim tumie.…” Krzyżacy

tum ją zobaczył

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tu ją zobaczyłem. „Tum ją zobaczył — tu pokochał — stracił” Balladyna

tuman daw., z ros.

mgła, opary; kłąb czegoś sypkiego (np. kurzu) lub lotnego (pary wodnej) unoszący się w powietrzu i powodujący jego nieprzejrzystość. + 2 inne znaczenia „Na dole tuman, a miesiąc wysoko” Grażyna to słowo w 7 lekturach →

Tuman czy co?

zastanawia się, czy dobrze widzi, czy coś mu wzroku nie mami; tuman : mgła a. kurzawa. „Tuman czy co?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

tumanić pot.

zwodzić, oszukiwać, ogłupiać kogoś. „Odkądże to wolno pierwszemu lepszemu włóczędze tumanić słuchaczy i jakimś tam skwierczeniem psuć im gust do mojej muzyki?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

tumany

kłęby. „I zniknęła w tumanach śniegu.” Baśnie

Tumu a. Atum

bóg stwórca, bóstwo solarne powiązane z Re. „„Czarodziejskie własności jego lewej skroni są własnościami skroni boga Tumu, a jego prawe oko jest okiem boga Tumu, którego promienie przebijają ciemność.” Faraon

tumult daw.; z łac. tumultus : zgiełk, rozruch

zamieszki (często na tle wyznaniowym); zamieszanie, zamęt; tu forma zdr.: tumulcik. „Prawo za nami, a zechcąli prawo pominąć, to można by między arbitrami tumulcik uczynić tak zacny, żeby się i bez krwi nie obyło.” Pan Wołodyjowski

tunika zaprawiona krwią... Nessosa

według legendy greckiej centaur Nessos, zraniony śmiertelnie przez Heraklesa, nakłonił podstępnie żonę bohatera, Dejanirę, do zaczerpnięcia z jego rany krwi, która miała jej zapewnić wierność małżonka. Gdy Dejanira wręczyła Heraklesowi szatę zabarwioną krwią Nessosa, całe jego ciało zaczęła palić straszliwa trucizna. Bohater, nie mogąc znieść okropnych mąk, zbudował stos, na którym żywcem spłonął. „Nie chcę nosić pięknego odzienia, bo ono paliłoby mię jak tunika zaprawiona krwią ze śmiertelnej rany centaura Nessosa.” Przedwiośnie

tupa

dziś popr.: tupie. „Tupa nogami, szpady swej rękojeść kąsa:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

tupet z fr.

mała peruczka pokrywająca tylko wierzchołek głowy. „Papkin po francusku ubrany, przy szpadzie, krótkie spodnie, buty okrągłe do pół łydki; tupet i harcopf, kapelusz stosowany, pod pachą para pistoletów; zawsze prędko mówi.” Zemsta

tur

wymarły ssak z rodziny pustorożców, przodek bydła domowego, odznaczał się potężnymi rogami. + 1 inne znaczenie „W Tyńcu, w gospodzie „Pod Lutym Turem", należącej do opactwa, siedziało kilku ludzi, słuchając opowiadania wojaka bywalca, który z dalekich stron przybywszy, prawił im o przygodach, jakich na wojnie i w czasie podróży doznał.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Tur, Jan Feliks 1875–1942

teratolog i embriolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, prowadził m.in. badania nad działaniem radu na zarodki organizmów żywych, autor wielu publikacji, m.in. Co to są potwory? Ich historia i znaczenie (1899). „Nie gorzej niż profesor Jan Tur.” Kwiaty polskie

turbacja daw., daw., gw., gw.

trudna sytuacja bądź zmartwienie nią. + 1 inne znaczenie „Turbacje gryzą barzej wszystkiego.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

turban zimny

Muzułmanie nad grobami mężczyzn i niewiast stawią kamienne zawoje, innego dla obu płci kształtu. „Nad niemi turban zimny błyszczy śród ogrodu,” Sonety krymskie

turbować gw., daw.

martwić. „Turbowała się jeno o Antka, bo zaraz jej rzekli, jako z narodem się nie złączył i nie poszedł; rozumiała, iż to na złość staremu zrobił, a może i la tego, by się w ten czas gdzie z Jagusią zwieść...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

turbować się daw., daw., gw., z łac.

troszczyć się. + 1 inne znaczenie „Oszukany gospodarz turbował się srodze:” Bajki i przypowieści to słowo w 5 lekturach →

Turczyn psy zapuścił swoje

Turek (sułtan turecki) wypuścił swoich poddanych (sforę) Tatarów. „Niewierny Turczyn psy zapuścił swoje,” Pieśni

turecka wojna

wojna rosyjsko–turecka (1877–1878). „…zekł się restauracji, sklep zostawił na Opatrzności boskiej, a sam z całą gotówką odziedziczoną po żonie pojechał na turecką wojnę robić majątek.…” Lalka

turkawka

najmniejszy ptak z rodziny gołębiowatych. „Zresztą, gdy raz wskażę temu jurnemu grzywaczowi gniazdo tamtej turkawki, umywam ręce od wszystkiego i przenoszę się na powrót do Neapolis.” Quo vadis

turkus

minerał rzadki o barwie niebieskiej lub zielonej. „W drugim ogrodzie kwitły na drzewach szmaragdy, turkusy, topazy, rubiny i chryzolity i napełniały ogród światłem błękitnym, żółtym, czerwonym i fioletowym.” Klechdy sezamowe

turma z niem., z niem. Thurm, ros.

wieża. W wieżach, a właściwie w podziemiach wieży zamkowej mieściły się więzienia, stąd turma oznacza także więzienie. + 1 inne znaczenie „I przechodził Szaman z Anhellim pustymi drogami Syberyi, gdzie stały turmy.” Anhelli to słowo w 5 lekturach →

turniura

poduszeczka kładziona z tyłu spódnicy damskiej zgodnie z wymaganiami mody dziewiętnastowiecznej. „Suknię miała amarantową, obfitymi draperiami obwieszoną, a z tyłu w ogromną turniurę zaopatrzoną.” Nad Niemnem

Turnus, Kamilla

Kamilla i Turnus według Eneidy polegli w obronie Lacjum. „Umarli Turnus, Kamilla dziewicza.” Boska Komedia

Turów

miasto na Białorusi, nad Prypecią. „Ruszono następnie do Babicy pod Mozyr — i tam w święto Bożego Ciała wybiła godzina rozstania się, bo księżna z dworem miała jechać do Turowa, do pani wojewodziny wileńskiej, ciotki swojej, książę zaś z wojskiem w ogień ku Ukrainie.” Ogniem i mieczem

Türr Istvan 1825–1908

generał węgierski, uczestnik wielu wojen i spisków przeciw Austrii. „I nie na tym koniec, gdyż w kilka dni później słyszę, że jenerał Türr na wszystkie świętości zaklina Garibaldiego ażeby nie robił kłopotu Włochom...” Lalka

tuście daw.

skrót od: tu jesteście. „— A tuście mi, ptaszki!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Tusculum

dawna miejscowość w Italii (5 km od Rzymu), dokąd wyjechał ze stolicy starożytny pisarz i filozof Cyceron i żyjąc samotnie w swojej posiadłości, pisał traktaty filozoficzne, m.in. Rozmowy tuskulańskie ; tu przen.: ustronie, zacisze z dala od świata i towarzystwa. + 1 inne znaczenie „Tusculum skromnych i bez herbów” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

Tuśmy

tu, tj. pod Sokalem w bitwie z Tatarami w r. 1519. „Tuśmy się mężnie prze ojczyznę bili” Fraszki

Tussen-Luwertiur 1743–1803

jeden z przywódców rewolucji haitańskiej. „Już wtedy wódz zbuntowanych Murzynów, Tussen-Luwertiur, zdradą pochwycony został, odesłany do Francji i tam w jakimsi ponurym zamku żywota tęgiego dokonał.” Popioły

tuszyć daw., starop.

mieć nadzieję; por. wyraz pokrewny: otucha. + 3 inne znaczenia „A zresztą tuszę, że nic mnie nie czeka,” Antygona to słowo w 12 lekturach →

Tuszynek

polska wieś położona w województwie łódzkim, w gminie Tuszyn. „Tak znaleziono całe złoża umarłych, zagrzebane w Tuszynku i Wiączynie pod Łodzią.” Medaliony

tutejsze akwarium

w Muzeum Oceanograficznym w Monako, zał. przez księcia Alberta, otwartym w 1910. „Chcieli obejrzeć tutejsze akwarium.” Granica

Tutivillus a. Titivillus

w średniowiecznej demonologii diabeł, który zbierał w worek lub zapisywał ludzkie błędy (początkowo przejęzyczenia mnichów podczas modlitwy i pomyłki skryptorów przepisujących manuskrypty), aby wykorzystać je jako dowody oskarżenia na Sądzie Ostatecznym; imię utworzone prawdopodobnie od łac. titivillicium : bagatela, błahostka, rzecz bezwartościowa. „Już Tutivillus, księżych błędów” Kwiaty polskie

tutki ukr., dial.

(z niem.) tu: zwinięte torebki papierowe. + 1 inne znaczenie „Wtedy Franc Mincel krzywił się najwięcej: otwierał i zamykał szuflady, obwijał towar w tutki z szarej bibuły, wbiegał na drabinkę, znowu zwijał, robiąc to wszystko z żałosną miną człowieka, któremu nie pozwalają ziewnąć.” Lalka

Tutmozis

gr. Totmes, egip. Dżehutimes, imię noszone przez czterech faraonów Nowego Państwa, m.in. wielkiego zdobywcę Totmesa III. „— A mój krewny i adiutant, Tutmozis?” Faraon

Tutmozis I , Totmes I 1506–1493 p.n.e.

władca Egiptu z XVIII dynastii. W ekspedycjach wojskowych dotarł aż nad Eufrat. Podjął również wyprawy wojskowe do Nubii, poszerzając posiadłości egipskie na południu o tereny pomiędzy II a III kataraktą. Podczas pierwszej z ekspedycji osobiście zabił w bitwie króla Nubijczyków. Krwawo stłumił powstanie nubijskie, które wybuchło na świeżo podbitych terenach. „Za faraona Tutmozisa I przyjechali posłowie etiopscy umawiać się o wysokość płaconych przez siebie danin.” Faraon

tutok gw.

tutaj. „bo tutok duszę mos,” Wesele

tuwalnia daw.

pas materiału. „Już czujny modrzew, tam i sam stojący, okrył ramiona cudnością zieleni, jakoby tuwalnią pajęczą.” Popioły

Tuwim, Adela 1871 a. 1872–1943

z d. Krukowska, od 22 grudnia 1893 r. żona Izydora Tuwima, matka Juliana i Ireny. „Pani Adela Tuwimowa.” Kwiaty polskie

Tuwim, Irena 1898–1987

poetka, pisarka, tłumaczka z języka angielskiego i rosyjskiego, siostra Juliana Tuwima, w l. 1922–1935 żona poety i tłumacza z francuskiego, niemieckiego i angielskiego, Stefana Marka Eigera (Stefana Napierskiego) straconego w Palmirach w 1940 r.; przełożyła m.in. utwory A.A. Milne'a Kubuś Puchatek i Chatka Puchatka . „Z Irą i Julkiem przyjeżdżała” Kwiaty polskie

Tuwim, Izydor 1857–1935

ojciec Juliana Tuwima i Ireny Tuwim, pracownik bankowy. „Ojciec jest w mieście.” Kwiaty polskie

tuz

w grach karcianych: as; silna figura. + 1 inne znaczenie „Spuścił się w czasie wojny, jak na czterech tuzów:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

tuzłuczek wyporkami podbity

okrycie podszyte futrem karakułowym. „Potem wdział na się przy pomocy pachołka tuzłuczek wyporkami podbity, na chłody wieczorne wyborny, i ruszać kazał, lecz ledwie pochód się rozpoczął, na przeciwległym wzgórzu ukazało się pięciu jeźdźców.” Pan Wołodyjowski

Tużu, tużu, serce bołyt ukr.

Tęsknię, smucę się, serce boli. „Tużu, tużu, serce bołyt...” Ogniem i mieczem

tużurek daw., z fr. tout jour : każdego dnia, codzienny

surdut codziennego użytku; element męskiego stroju w II połowie XIX w., pełniący rolę dzisiejszej marynarki, ale sięgający do połowy uda. + 2 inne znaczenia „Jednocześnie jakaś kwiaciarka przypina mu różę do tużurka, a roznosiciel gazet kładzie przed nim „Figaro".” Lalka to słowo w 3 lekturach →

tużurkowi

tużurek : rodzaj czarnego surduta męskiego przywdziewanego na wizyty i uroczystości; tużurkowi : ludzie w strojach pańskich w przeciwieństwie do ubiorów ludzi pracy. „Nie brakło i tużurkowych.” Przedwiośnie

tużyć daw.

tęsknić. „A ty się, detyno, nie martw, nie sumuj, bo i tak wolność odzyskasz, ty ruszysz do swoich, a stary będzie już tużył po tobie.” Ogniem i mieczem

twa matka

mowa o Tetydzie, córce Nereusa. „Wtem na wieść tę twa matka wyszła z morskiej fali” Odyseja

twardali

konstrukcja z partykułą pytającą -li ; inaczej: czy twarda. „Twardali dla cię, bądź i dla niej twardy;” Romeo i Julia

twarde prządki mit. gr.

Parki, przędące nić ludzkiego życia i przecinające ją w momencie śmierci. „Nić mu snuje przez twarde prządki uprzędziona,” Odyseja

twardo kowaną

wykutą z kamienia; zwrot mieści w sobie aluzję zarówno do nazwiska zmarłego błazna, jak i do jego zawodu w związku z przysłowiem o krainie głupców, gdzie podkuwa się gęsi. „Zawieśmy, a na grobie gęś twardo kowaną,” Fraszki

Twardowski

legendarny czarnoksiężnik polski, który zaprzedał duszę diabłu. Według podania — uratowany swą modlitwą przed piekłem zamieszkał na księżycu. „Został tedy, jak Twardowski, uczepiony między niebem a ziemią.” Lalka

twarszy

twardszy. „Tym, pospolicie mówią, ogon jego twarszy;” Fraszki

Twe miasto pieniądz rozrzuca przeklęty

Floreny, jakie pierwsza Florencja biła w swojej mennicy, a które według słów poety psuły obyczaje pasterza i jego owczarni. „Twe miasto pieniądz rozrzuca przeklęty,” Boska Komedia

twe rozkoszne włosy

gwiazda wieczorna odbija się w wodzie. „Ale ty uśmiechasz się i idziesz, radośnie otaczają Cię fale i kąpią twe rozkoszne włosy.” Cierpienia młodego Wertera

Twego dziela starop.

dla Twego. „Twego dziela Krzciciela, bożycze,” Bogurodzica

twej godziny nie czekając

nie czekając na właściwą dla ciebie chwilę (aż staniesz się dorosła). „Nie czekając, znowu cię w smutną ziemię sieję,” Treny

twierdza kapitulowała

Komorno poddało się 25 października 1849 r. „Nareszcie twierdza kapitulowała.” Lalka

Twierdzenie twoje ...

Fałszywe mniemanie poety zbija tu Beatrycze, nie tylko ze względu koniecznej zawisłości rozmaitych sił między sobą, ale i z fizycznej zasady optyki i katoptryki [ katoptryka — dział optyki, który zajmuje się zjawiskiem odbicia światła od zwierciadeł; red. WL]. Gdyby ciemne lub światłe plamy na księżycu wyradzała mniejsza lub większa zsiadłość jego materii w rozmaitych jego częściach, możliwe byłyby dwie sytuacje. Albo mniejsza stałość materii nieodbijająca światła przecinałaby całą tarczę księżyca, albo znajdowałaby się tylko na jego powierzchni jako warstwa zewnętrzna. W pierwszym wypadku, kiedy księżyc znajduje się między słońcem a ziemią, i stąd zaćmienie słońca powstaje, światło mogłoby te przeźroczyste punkty księżycowe przeświecać, czego jak wiadomo, zauważać w zaćmieniu słońca nie można. W drugim wypadku, niezewnętrzna pierwsza przeźroczysta warstwa, ale raczej stała materia, będąca za tą warstwą przeźroczystą, mogłaby tylko światło odbijać. To błędne mniemanie poety jego przewodniczka pod koniec tej pieśni doświadczeniem fizycznym z trzema zwierciadłami udowadnia. „Samo te ciemne plamy formowało” Boska Komedia

twój gw.

tu: mąż. „— Przywtórzę, nawet prosto do oczów powiem, niech jeno twój z wojska powróci!” Chłopi, Część druga - Zima

twoją matkę

aluzja do rozmowy z Lotą, o której wspomina Werter w liście z 13. maja 1771. „twój pierwowzór.«” Cierpienia młodego Wertera

twoję

dziś popr. forma D.lp. r.ż.: twoją (zniekształcone dla rymu). + 1 inne znaczenie „— rzekł starzec — spełnię radę twoję” Iliada

twoję główkę daw. forma

dziś: twoją główkę. „Słoneczko lubi twoję główkę siwą” Balladyna

twójże to jest

czy to jest twój. „Twójże to jest strój?” Hamlet

twór niższy

To jest: człowiek w porównaniu ze Stwórcą swoim, którego treści duchowej cyrklem rozumu zmierzyć nie może, albowiem Bóg, jak się wyraża poeta, to dobro bez końca, sam w sobie mierzy się cyrklem własnym. „Stąd i twór niższy jest naczyniem ciasnym,” Boska Komedia

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.