Litera T

847 słów, strona 2 z 4.

tentacja z łac.; daw.: pokusa. „Wiem np., jakich tentacji doświadczała Hela R.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
Tentanda omnia łac.: wszystkiego należy spróbować. „— Tentanda omnia!” Potop
tentent: dziś popr.: tętent. „I oto nagle z płomienistéj zorzy wystąpił rycerz na koniu, zbrojny cały i leciał z okropnym tententem.” Anhelli
tentować z łac.: dotrzymywać, spełniać żądania. + 3 inne znaczenia „Co waść myślisz, czy będą tentowali traktatów?” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
tenuta z wł.: czynsz dzierżawny. „— rzekł Kmicic — już tam moje afekta kto inny dzierżawi, a choć tenuty mi nie płaci, przecie dzierżawcy zmieniać nie myślę.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
teofagia: zjadanie boga; bogożerstwo. „Sakramentalna teofagia,” Kwiaty polskie
teorban daw.: instrument muz. podobny do lutni, lecz grający w niższej tonacji. + 1 inne znaczenie „Tak ty duràk — weź ty teorban, dzwoń; —” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
teorbanista: muzyk grający na teorbanie. „„Dowbysze" i teorbaniści wyjechali na czoło wojska; huknęły kotły, zadźwięczały litaury i teorbany, a do wtóru im pieśń przez tysiące głosów śpiewana wstrząsnęła powietrzem i stepem:” Ogniem i mieczem
teorema a. teoremat z gr.: twierdzenie pochodne, wyprowadzone na drodze wnioskowania dedukcyjnego z aksjomatów (twierdzeń pierwotnych) danego systemu logiczno-matematycznego; tu przenośnie: zadanie do rozwiązania. „Radek prędko skończył teoremę, rozwiązał zadanie geometryczne i obdarzony stopniem bardzo dobrym wrócił na miejsce.” Syzyfowe prace
teoremat: twierdzenie matematyczne, które należy dowieść. „Praca, głucha praca — praca-instynkt, praca-namiętność, praca-idea, ułożona systematycznie jak teoremat geometrii.” Ludzie bezdomni
teoria: zasady jakiejś nauki. „— W teorii zresztą — dodał poważniej — masz pan może i słuszność.” Mendel Gdański
teoria ruchu falistego: teoria o falowym rozchodzeniu się światła, stworzona przez Huyghensa (1629–1695). „Tu wolno kpić z Bismarcka i konstytucji, ale za to pod grozą odszczepieństwa trzeba wierzyć w tabliczkę mnożenia, teorię ruchu falistego, w stałość ciężarów gatunkowych itd.” Lalka
Tępa Podkowa: autentyczny herb: złoty krzyż pod białą podkową na niebieskim polu. „Herbu jesteśmy Tępa Podkowa, a zawołania Grady!” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →
tepidarium łac.: pomieszczenie w łaźni o letniej temperaturze. + 1 inne znaczenie „Petroniusz znów przymknął oczy i wydał rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium, gdy wtem spoza kotary wychylił się nomenclator oznajmiając, że młody Markus Winicjusz, przybyły świeżo z Azji Mniejszej, przyszedł go odwiedzić.” Quo vadis wszystkie 2 wystąpienia →
tera gw.: dziś popr.: teraz. „— Tera już me we wszyćkim słuchaj kiej ojca.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
terakota: materiał ceramiczny z oczyszczonej i wypalonej gliny, niepokrytej szkliwem; także: przedmioty z tego materiału, zwykle figurki lub ozdobne płytki. „…średniego chrabąszcza), wśród wazonów, figurek, kandelabrów, pater i bombonierek, obok całej orkiestry grających kotów z terakoty („kocia muzyka") stały wszędzie nieprzeliczone fotografie w ramkach, wyobrażające członków trzech rodzin: Bieckich, Wąbrowskich i…” Granica
teratologia z gr.: nauka o potwornościach. „Teratologia fantastyczna,” Kwiaty polskie
Teraz by zbierać: teraz by trzeba zbierać. „Teraz by owoc zbierać swojego szczepienia” Treny
Teraz przecie Niemcy nie pójdą do Paryża: jak w czasie wojny francusko–pruskiej 1870–1871 r. „Teraz przecie Niemcy nie pójdą do Paryża; nie udaje się dwa razy ta sama sztuka.” Lalka
teraz wiem, że bogobojnym jesteś: Bóg orzekł: «Teraz mam już co odpowiedzieć satanowi i ludom świata, którzy dziwią się Mojej miłości do ciebie. Mam argument, gdyż widzą, że jesteś bogobojnym», zob. Raszi do 22:12. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
terazże daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: teraz więc, a zatem teraz. „Terazże o nas i o celu, w jakim” Hamlet wszystkie 2 wystąpienia →
tercja: jedna z godzin liturgicznych, sygnalizowanych kościelnymi dzwonami. „W kaplicy zadzwoniono na tercję, a razem z odgłosem dzwonu całe stada kawek zerwały się z dachów zamkowych, łopocąc skrzydłami i kracząc zgiełkliwie jakby z radości na widok krwi i tego trupa, który leżał już nieruchomo na śniegu.” Krzyżacy
tercjarze: członkowie działającego w kościele katolickim stowarzyszenia religijnego, do którego należą świeccy i duchowieństwo diecezjalne. Struktura i prawa tercjarskich zakonów bazują na regułach istniejących w kościele zakonów. „…zył się w uniwersytetach bonońskim, padewskim i w Sorbonie paryskiej; potem wstąpił do zakonu franciszkanów (a właściwie tercjarzy), jednakże przed ukończeniem nowicjatu, dość rychło klasztorną sukienkę zamienił na świecką.…” Boska Komedia
terem daw., z ros. tierem : poddasze: część budynku mieszkalnego przeznaczona wyłącznie dla kobiet; tu: elegancki pokoik damy. + 1 inne znaczenie „Oni z podziwem patrzą na terem bogaty;” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
Terencyjusza: Terencjusza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Jeśli wiesz, powiedz, cień Terencyjusza,” Boska Komedia
Terenuthis: Terenouthis, egipskie Mefket, miasto w zachodniej części Delty, w 3. nomie Dolnego Egiptu. Położone ok. 40 km na południowy zachód od dzisiejszego Tanda, 80 km na północny zachód od Memfis. „Cała zachodnia granica państwa była w niebezpieczeństwie, a nawet z Terenuthis zaczęli uciekać mieszkańcy.” Faraon
terlica a. tarlica , cierlica: drewniany przyrząd do łamania i zgniatania albo międlenia lnu i konopii. + 3 inne znaczenia „Czapraki na nich — malinowe, siodła — złociste z terlicami.” Klechdy polskie to słowo w 4 lekturach →
Termagant: olbrzym, czczony jako bóstwo przez Saracenów wg średniowiecznych romansów. Herod i Termagant byli najczęściej głównymi czarnymi charakterami w średniowiecznych widowiskach teatralnych. „Oćwiczyć bym rad kazał takiego chama, by się bardziej hamował, gdy gra Heroda albo Termaganta.” Hamlet
termedia: awantura, heca. „Pomidorek czekał tedy cierpliwie końca, jak na sługę bożego i człowieka dobrego wychowania przystało, choć wiedział, że ta termedia nie ma wcale końca.” Przedwiośnie
termin daw.: nauka rzemiosła u majstra. + 1 inne znaczenie „W jakieżem terminy popadł i co mnie spotyka!” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
terminy daw.: sytuacje, okoliczności, przeważnie stanowiące zagrożenie. + 1 inne znaczenie „— Widziałem — odpowiedział posępnie zakonnik — albowiem zdarzają się takowe terminy, w których z woli bożej wolno mu jest opuszczać piekielne podziemia i ukazywać się światu.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Termopile: miejsce bitwy stoczonej w 480 p.n.e., w której wojska spartańskie pod dowództwem Leonidasa uległy przeważającym siłom perskim. „ty co byłaś pod Termopilami;” Noc listopadowa
termów przestarz. forma D. lm.: dziś: term. „Nie przejdziesz koło żadnej bazyliki, koło termów, koło biblioteki lub księgarni, żebyś nie ujrzał poety gestykulującego jak małpa.” Quo vadis
termy: w starożytnym Rzymie bogato urządzone łaźnie publiczne, połączone z pomieszczeniami do ćwiczeń gimnastycznych i występów artystycznych. „— Nowoczesne termy...” Przedwiośnie
terpy ukr.: cierp. „Przyszedł szlachcic, Laszek cacany, i ot, Kozaka, synka i druha odstąpili; duszę wydarli, serce wydarli, innemu donia, a ty, choć ziemię gryź, ty, Kozacze, terpy!” Ogniem i mieczem
Terpy, synku, mohorycz bude ukr.: Wytrzymaj, synku, czeka cię nagroda. „— Terpy, synku, mohorycz bude.” Ogniem i mieczem
terror łac.: przerażenie, strach. „Czym książę do znacznej desperacji przywiedzion nie wie, co ma począć, gdzie iść i jako się obrócić — dlatego rychle nań następować trzeba, póki terror nie przejdzie.” Potop
terror, terroris łac.: strach, trwoga, przerażenie. „— Okrutnego stracha Szwedzi przed Tatarami mają i ponoś żołnierze dziwy sobie o nich prawią, od czego terror coraz wzrasta — mówili patrzący na Tatarów.” Potop
Tersyt: w oryginale to imię znaczące: człowiek bezczelny. „Tersyt burzy, złośliwie Tersyt jeszcze gada.” Iliada
Tersytes: postać lit., jedyny przedstawiciel ludu w Iliadzie Homera, ukazany karykaturalnie jako człowiek brzydki, gadatliwy, niesforny. „— Witaj, boski Tersytesie!” Quo vadis
Tesalczyk: mieszkaniec Tesalii, jednego z państewek starożytnej Grecji. „Zawżdy siedział Tesalczyk na Likurga tronie,” Satyry
tęskliwa starop.: tęskniąca. „A kiedy tak, to on jest prawie łajdak i do tego jeszcze głupi, bez oczów, bo panna śliczna i taka po nim teskliwa, że mnie, zdaje się, łój roztopiony do serca kapie, kiedy ją gdzie obaczę!" Ot, jaki on!” Nad Niemnem
teskliwszy starop.: bardziej bolejący. „Nigdy smutniejszy nie mógł być ani teskliwszy.” Treny
teskliwy starop.: smutny; tęskniący. „Od małych dziatek i od teskliwej żony?” Pieśni
tesknica starop.; tu forma D. lp: tesknice, starop.: ból, boleść, przykrość, męczarnia. + 1 inne znaczenie „Na wieki ani mojej tesknice okrócisz.” Treny wszystkie 2 wystąpienia →
tęsknica: tęsknota, żal, smutek, żałoba. „Jakie nas teraz czekają tęsknice?” Iliada
tęskność: dziś popr.: tęsknota. „A ninie gaje wycięte, jeść nie ma co, dzwony po miastach biją, więc się to paskudztwo w najgęstsze bory pozaszywało i tam z tęskności wyje.” Krzyżacy
tesnica starop.: smutek; tu: cierpienie. „Będziesz mieć dosyć tesnice,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
tesser: tabliczka z wyrytymi znakami, używana jako przepustka. „— Panie — rzekł Grek — oto co mi jeszcze przyszło do głowy: nuż chrześcijanie mają jakoweś znaki, jakoweś tessery, bez których nikt nie będzie dopuszczony do Ostrianum?” Quo vadis
testator: robiący zapis, zostawiający testament. „Testator zapisał: ogromną sumę stu czterdziestu tysięcy rubli Ochockiemu, dwadzieścia pięć tysięcy rs.” Lalka
teszny starop.: smutny, strapiony. „Ochłodo myśli tesznych,” Pieśni
Tetaui: Iczitaui, miasto na zachodnim brzegu Nilu ok. 30 km na południe od Memfis, niedaleko dzisiejszego al-Liszt. „Faraon zaś stoi ponad nimi wszystkimi, niby na najwyższym pylonie świątyni Ptah, i widzi nie tylko Memfis, ale jeszcze miasta: Sochem, On, Cherau, Turra, Tetaui, ich okolice i kawałek pustyni zachodniej.” Faraon
tetryk: człowiek zrzędliwy, marudny, ponury, schorowany. + 1 inne znaczenie „— Takim alegantem ukazuje się, jakby nigdy tetrykiem nie był!” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
Tetyda mit. gr.: nimfa morska, córka Nereusa (Nereida), żona Peleusa, matka Achillesa. + 2 inne znaczenia „A Tetys na to, łzami zalawszy się cała:” Iliada to słowo w 2 lekturach →
teumaturg z gr.: prorok, cudotwórca. „W Ancjum dni i noce będą mi schodziły na słuchaniu Pawła, który wśród moich ludzi w pierwszym już dniu podróży pozyskał wpływ taki, że otaczają go bez ustanku, widząc w nim nie tylko teumaturga, ale nadprzyrodzoną niemal istotę.” Quo vadis
teurgus z łac.: cudotwórca, czarodziej, mag. „I rzecz dziwna, że taki Paweł z Tarsu to rozumie i że rozumie, mimo całej swej prostoty i niskiego pochodzenia, ów stary teurgus, największy między nimi, Piotr, który był uczniem Chrystusa.” Quo vadis
Teutoni: lud germański (a. celtycki) zamieszkujący Płw. Jutlandzki; razem z Cymbrami pod koniec II w. p.n.e. powędrowali na południe i zaatakowali państwo rzymskie. + 1 inne znaczenie „Kiedy Prusowie ulegali orężowi Teutonów, Litwa, wyszedłszy ze swoich lasów i bagnisk, niszczyła mieczem i ogniem okoliczne państwa i stała się wkrótce straszną na północy.” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
Teutonowie: jedno z plemion niemieckich, przen.: Niemcy. „ty, coś zwyciężała Teutony,” Noc listopadowa
Teutonowie a. Teutoni łac. Teutones , Teutoni , gr. Τεύτονες: staroż. lud germański a. celtycki zamieszkujący pierwotnie przy dolnym biegu Łaby i na Półwyspie Jutlandzkim na południe od siedzib Cymbrów; tu przen.: Niemcy, Germanie. „Byłem posłuszny starcowi, szedłem z wojskami Teutonów:” Konrad Wallenrod
też: hebr. גַּם ( gam ): ‘również, też’. To wyrażenie sugeruje, że naczerpała wody także dla towarzyszących mu sług, zob. Raszi do 24:44. + 1 inne znaczenie „I przybyłem dzisiaj do źródła; i rzekłem: Wiekuisty, Boże pana mojego Abrahama, gdybyś raczył też poszczęścić drodze mojej, po której idę!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
tęż: tu: B. zaimka wskazującego ta połączony z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż, znaczenie: tę właśnie. „Sądziliśmy, że lepiej będzie w tęż samą płynąć stronę aniżeli wracać na północ, z obawy, ażebyśmy nie zostali zapędzeni na wschód ku Wielkiej Tartarii i na Morze Lodowate.” Podróże Guliwera
też cię wywiodę: «[Bóg] obiecał mu, że zostanie pochowany w Ziemi Israela», zob. Raszi do 46:4.
tężeć: zastygać. „Chwilami tężała i krzepła w nim myśl, tak że zupełnie tracił rozpoznanie, co się z nim dzieje, ale potem znów gorączka budziła go i zarazem budziła w nim jakieś głuche poczucie rozpaczy, zatraty, zguby — poczucie, że wszystko już minęło, zgasło, skończyło się,…” Krzyżacy
Tezeusz mot. gr.: heros ateński, syn żony króla Egeusza Ajtry i Posejdona. „Pragnąłem Tezeusza, a z nim Pejritoja.” Odyseja
tezolek: zastępnik wyrazu „klozet", utworzony przez odwrócenie kolejności liter, używany również przez Nałkowską w jej Dziennikach . „Elżbieta znała mieszkańców sutereny, wszyscy bowiem co dnia przechodzili podwórzem do wspólnego „tezolka" (ten inwersyjny termin obowiązywał już od dawna w rodzinie Bieckich nawet służbę), ukrytego w pobliżu szopy z drzewem z lewej strony, za wielką, czarną pa…” Granica
tęższy daw.: silniejszy. „Gdyby Rotgier był tęższy ode mnie, nie na naszym wozie byłaby jego zbroja, jeno moja na jego.” Krzyżacy
Thabita: postać z biblijnych Dziejów Apostolskich, którą wskrzesił z martwych św. Piotr. „…rólewnę, która chwilami żałowała, że w swym krótkim życiu nie mogła spełnić tylu dobrych uczynków, ile spełniła ich słynna Thabita, o której opowiadał jej swego czasu Piotr Apostoł.…” Quo vadis
théâtre de société fr.: teatr towarzyski. „Idziemy na théâtre de société, do Radziwiłłowskiego pałacu...” Popioły
Théveta a. Theuvet, André 1516–1590: fr. odkrywca, autor dzieł geograficznych, podróżował na Bliski Wschód (do Konstantynopolu, Egiptu, Palestyny i Syrii) i do Ameryki Południowej (Brazylii); autor m.in. Les Singularitez de la France antarctique, autrement nommeé Amérique, et de plusieurs terres et isles découvertes de notre temps (1557) zawierającego ilustracje potworów; dzieło to stanowiło źródło inspiracji dla François Rabelais'go. „Znam Singularitéz Théveta” Kwiaty polskie
Thurn-Taxis: niemiecki ród książęcy, odegrał kluczową rolę w kształtowaniu się europejskiej poczty; tu: ironiczny przykład wielkiego pana, arystokraty. „— Pewnie jaki Thurn-Taxis zakopał się w swoich folwarkach i teraz moda runęła na młodzież.” Popioły
Thyestes: brat Atreusa, stryj Agamemnona i Menelaosa. „Ku wybrzeżom, gdzie Thyest żył czasy dawnymi,” Odyseja
tiara: tu ogólnie: nakrycie głowy (ważnego) kapłana. „A w ręku mając berło i Feba tiarę;” Iliada
Tiens! fr.: masz tobie! a to dopiero! „— Tiens! — syknęła pani.” Przedwiośnie
Tiens, tiens! Clotilde fr.: no, no! Klotyldo.
tiepłuszka ros.: ogrzewany wagon towarowy przystosowany do przewożenia ludzi. „Obiedwie odjęły z bolesnych nóg księżnej owe bransolety, których w pociągach-tiepłuszkach, a potem na statku nie zdejmowała od tygodni w obawie rewizji i konfiskaty.” Przedwiośnie
Timeo Danaos et dona ferentes łac.: obawiam się Greków, nawet gdy niosą dary; łacińska sentencja, fragment Eneidy Wergiliusza (II, 49); nawiązanie do zdradzieckiego „daru", jakim był koń trojański. „...Timeo Danaos et dona ferentes.” Trzej muszkieterowie
Times: właśc. „The Times", brytyjski dziennik społeczno-polityczny, wydawany od 1785 roku w Londynie. „Winston wybrał „stare numery" na teleekranie i zamówił odpowiednie wydania „Timesa".” Rok 1984
Timna: «To [napisane jest] dla podkreślenia jak poważany był Abraham i jak bardzo ludzie pragnęli dołączyć do jego potomków. Timna była córką dostojników (zob. Ks. Rodzaju 36:22) […]. Powiedziała [do Elifaza]: nie zasługuję, by cię poślubić, obym chociaż była twoją nałożnicą!». Zgodnie z midraszem, była ona córką Elifaza. Elifaz popełnił cudzołóstwo z żoną Seira, z tego związku urodziła się Timna, którą następnie Elifaz wziął sobie na nałożnicę, zob. Raszi do 36:12. „Oto imiona synów Esawa: Elifaz, syn Ady, żony Esawa; Reuel, syn Bosmaty, żony Esawa.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Timur Chromy 1336–1405: znany też jako Tamerlan, chan Złotej Ordy i twórca wielkiego mongolsko-tatarskiego imperium, które rozpadło się po jego śmierci. „Z Tymurem Chromym — odrzekł Maćko.” Krzyżacy
tingel tingel-tangel ; niem: Tingeltangel: podrzędny lokal oferujący wyszynk oraz występy muzyczne i kabaretowe; nazwa miała oddawać dźwięk instrumentów perkusyjnych wykorzystywanych w tych występach. „Jej brat ciągle w tinglach siedzi, więc ją nauczył, a ona mnie.” Moralność pani Dulskiej
Tinis: miasto w Górnym Egipcie, stolica państwa w czasach pierwszych dwóch dynastii. Dokładne położenie nie jest znane, przypuszczalnie w pobliżu dzisiejszego Dżirdża (Girga), ok. 15 km na północ od Abydos. „W tym właśnie miejscu, tuż obok siebie, stały dwa czcigodne miasta: Tinis i Abydos.” Faraon
tirannus łac.: tyran. „Jak można ludziom pomóc, to i ciężko nie pomóc, chyba by kto całkiem był zatwardziały; ja zaś przecie nie żaden tirannus.” Pan Wołodyjowski
titina: tu: dziewczyna, panna (od popularnej wersji tytułu piosenki kabaretowej Titina , właśc. Je cherche après Titine Léo Daniderffa). „— «Co, wzionbyś, Kazek, te titine?»” Kwiaty polskie
Titina, ach, Titina: słowa refrenu popularnej fr. piosenki kabaretowej Je cherche après Titine skomponowanej przez Léo Daniderffa w 1917; w Polsce znanej dzięki wersji wykonywanej przez Eugeniusza Bodo ze słowami Andrzeja Własta (pseud. Willy) oraz z filmu Dzisiejsze czasy (1936) z Charliem Chaplinem, a także z wersji z rewii Orzeł czy Rzeszka (premiera 31 maja 1939 w teatrzyku Ali-Baba w Warszawie) z nowymi słowami Mariana Hemara ( Ten wąsik, ach, ten wąsik ), w wykonaniu Ludwika Sempolińskiego. „Titina, ach, Titina...»” Kwiaty polskie
Titona Tithonos: starszy brat króla Troi Priama, porwany przez Eos na męża. „Eos z łoża ślicznego Titona gdy wstała,” Odyseja
Tityos: syn Zeusa i jego kochanki Elary, cierpiący w Hadesie za próbę zadania gwałtu Latonie. „Wożąc go do Tityosa z Gai zrodzonego —” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
tiul: ażurowa, lekka tkanina, bawełniana lub jedwabna. „Elżusia, w sukni z białego muślinu i z kawałkiem tiulu, który jej od włosów aż do ziemi spadał, u boku swego miała narzeczonego, którego szyję obwiązano białym krawatem, tak szerokim i twardym, że najlżejszego nią poruszenia uczynić mu było niepodobna.” Nad Niemnem
tkać daw.: wpychać. „Maćko jął się przekręcać i syczeć z bólu, ale tkał palce coraz głębiej, póki nie objął dobrze twardego przedmiotu: wreszcie szarpnął i wyciągnął.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
tkaczów: dziś popr.: tkaczy. „Oglądali wielkie garbarnie i warsztaty sandałów, huty, gdzie topiono brąz na naczynia i oręże, potem cegielnie, cechy tkaczów i krawców.” Faraon
Tkaczyszyn-Dycki, Eugeniusz 1962: polski poeta. „Tkaczyszyn-Dycki” Księga Wyjścia
tkanka daw.: tu: tkanina. „Że umyślnie w swej izbie cienką, długą tkankę” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
tkanka pajęcza: pajęczyna. „A tak silne, że tkankę przebiją pajęczą,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
tknąć: doświadczyć. „Lecz Pan, który gdzie tknąć widzi,” Treny
tknięty: tu: poruszony, zainteresowany. „— «Ktoś ty, z bogów najlepszy, moim tknięty” Iliada
tkwi na wstręcie starop.: stanowi przeszkodę, zawadę. „Tkwi w rogu skały wiatrom szalonym na wstręcie.” Treny
tkwiały: dzis popr.: tkwiły. „W których piersi widelce świeżo wbite tkwiały.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
tkwić: tu: sterczeć, być na widoku. „Tkwi w rogu skały wiatrom szalonym na wstręcie.” Treny
tłoczący: dziś popr. forma imiesłowu: tłocząc. „Tyle skrwawionych trupów tłoczący pod nogą.” Iliada
tłomacz: dziś popr.: tłumacz. „Znów ryczeli coś, a tłomacz powiedział, że to wszystko znaczy, że król ludożerców oddaje Maciusia pod opiekę swoich bogów.” Król Maciuś Pierwszy
tłomaczyć: dziś popr.: tłumaczyć. „Minister kolei tłomaczył, że trzeba kupić nowe lokomotywy.” Król Maciuś Pierwszy wszystkie 12 wystąpień →
tłómaczyć: dziś popr.: tłumaczyć. „Że broniłem waszej królewskiej mości w mojej gazecie, że uspokajałem i tłómaczyłem; że chwaliłem Klu-Klu, za to wasza królewska mość nazywa mnie szpiegiem i chce do mnie strzelać.” Król Maciuś Pierwszy
tłomaczył: dziś: tłumaczył. „— tłomaczył się odurzony gość.” Lalka
tłomoczek: worek. „Gotów wprowadzić w czyn rady pana de Tréville, poszedł od razu do swego mieszkania, aby spakować tłomoczek podróżny.” Trzej muszkieterowie
tłum umniejszał głową: umniejszał tłum o głowę. „A ilekroć skinęła, tłum umniejszał głową.” Kordian
tłumacz: bracia nie byli świadomi, że Josef rozumie hebrajski, a tłumaczem był Menasze, syn Josefa, zob. Raszi do 42:23. „I uczynili tak.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Tłumie zabłądziłbyś może: Przestroga zamknięta w tych kilkunastu wierszach na początku, charakter tej trzeciej części Boskiej Komedii i jej stosunek do dwóch poprzednich części jasno i wyraźnie określa. W tamtych dwóch częściach, to jest w Piekle i w Czyśćcu , powszednia ciekawość zaspokoić się mogła. Zaś trzeciej części, to jest Raju , może nie czytać ten, kto bez żywej wiary, wyższego przeczucia pośmiertnego bytu i wiecznego życia duchowego przystępuje do jej czytania. „Tłumie, coś płynął słuchać mnie ciekawy” Boska Komedia
tłumok: pakunek podróżny. „— Potrzebuję jeszcze — ciągnął dalej — wierzchowca dla lokaja i tłumoka dla siebie.” Trzej muszkieterowie
tłuste pokarmy: ziemia Aszera będzie obfitować w drzewa oliwne, zob. Raszi do 49:20. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
tłuste przewracają role: orzą żyzną ziemię. „Liczni rolnicy tłuste przewracają role;” Iliada
tłuszcz przechowywał się w Palarni: dziś popr.: tłuszcz przechowywało się. „Tłuszcz przechowywał się w Palarni, w basenie kamiennym.” Medaliony
tłuszcza pogard.: tłum, hołota, pospólstwo (wyrażenie o zabarwieniu pejoratywnym). + 2 inne znaczenia „Wali się zbrojna w ślady jego tłuszcza.” Grażyna to słowo w 5 lekturach →
to: «Nie jest to warunek, jak mówi Raszi, lecz ślubowanie i jego treść brzmi: jeśli wrócę do domu mojego ojca, będę służył Imieniu Wiekuistego w Ziemi Wybranej, miejsce tego kamienia, stanie się dla mnie domem Bożym i wniosę tam dziesięcinę. Wiąże się z tym tajemnica wyrażona w słowach, że kto mieszka poza tym Krajem, podobny jest komuś, kto jak gdyby nie miał Boga ( Ketubot 110b)», zob. Ramban do 28:21 + 1 inne znaczenie „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
to album łac. album : białe: początkowo wyraz ten miał rodzaj nijaki, tak jak po łacinie. „— Mój drogi, dziś Rossi gra Makbeta, siądź z łaski swej w pierwszym rzędzie krzeseł (masz tu bilet) i po trzecim akcie podaj mu to album...” Lalka
To be or not to be ang.: Być albo nie być: oto jest pytanie. Jest to początek słynnego monologu Hamleta z tragedii Szekspira. Krasiński wraz z wieloma współczesnymi uważał te słowa za wyrażenie, którego sens w pełni mogło zrozumieć pokolenie romantyków. „Nigdy na tym świecie nie znalazłem nic, co by dla mnie dorównywało sile nieodpartej, mocy magicznej tego wiersza...", pisał poeta w liście z r. 1834 do Joanny Bobrowej, dodając: „Dziesięć razy na dzień jest on na mych ustach lub w mej myśli". „„To be, or not to be, that is the question".” Nie-Boska komedia
to bracia: «We wspólnej zmowie przeciwko Szechemowi i przeciwko Josefowi», zob. Raszi do 49:5. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
To cień świadczącej krzywo Putyfary: Żona Putifara i Sinon Grek, oboje fałszywie świadczący; ta Józefa, którego chciała wciągnąć do winy, fałszywie oskarżyła przed mężem; a ten fałszywą wieścią o koniu drewnianym, którego Grecy zostawili pod murami Troi, oszukał Trojan. Za to oboje w zgniłej gorączce tarzają się tu po ziemi. „To cień świadczącej krzywo Putyfary,” Boska Komedia
To Czatyrdah: najwyższa w paśmie gór krymskich na brzegu południowym; daje się widzieć zdaleka, niemal na 200 wiorst, z różnych stron, w postaci olbrzymiej chmury sinawego koloru. „To Czatyrdah!” Sonety krymskie
To drugi ty jesteś: Kleiner za Pinim wysuwa przypuszczenie, że „przy kształtowaniu tej sceny pewnej podniety użyczyła nowela Prospera Marimeego Wizja Karola XI (drukowana w r. 1829 w czasopiśmie „Revue de Paris", a w r. 1833 pomieszczona w tomie pt. Mozaika ): król szwedzki Karol XI ma niesamowitą wizję przyszłego sądu nad jednym ze swych potomków i jego ścięcia". Stwierdza jednak Kleiner, że koncepcje obu tych sądów są bardzo odmienne. „To drugi ty jesteś — cały blady — spętany teraz męczą ciebie — słyszę jęki twoje —” Nie-Boska komedia
To duch Jana Skiki: Jan Skika, z familii Kawalkantych, rodem florentyńczyk: miał talent naśladowania głosu i gestów swoich znajomych, którego często na złe używał. Będąc przyjacielem Szymona Donata, któremu umarł jego krewny Buoso (zob. Pieśń XXV, gdzie on między złodziejami się znajduje) bez testamentu, a nie mógł po nim brać spadku z powodu, że Buoso zostawił bliższych krewnych, Szymon Donati, ażeby zostać spadkobiercą, przez kilka dni ukrywał ciało zmarłego Buosa, rozgłosiwszy, że jeszcze złożony chorobą oczekuje bliskiego zgonu, a w miejsce zmarłego położył w łóżko swojego przyjaciela Jana Skikę, który udając głos i postać Buosa, zrobił testament, pisząc w nim spadkobiercą po Buosie Szymona Donata, z którym zawarł uprzednio umowę, że w nagrodę dobrze odegranej roli weźmie klacz wielkiej ceny z jego stada. „Drżąc, mówił do mnie: «To duch Jana Skiki,” Boska Komedia
to dziwna daw.: to dziwne. „— To dziwna, że tak późnym wieczorem przychodzisz po garniec.” Klechdy sezamowe
To jakiś urwisz od psiarni Krzyżaków ...: Zakon Krzyżacki, zwany Zakonem Kawalerów szpitalnych, Marianitów, Teutonów, fundowany w Palestynie r. 1190, wezwany potem około r. 1230 od książęcia mazowieckiego Konrada na obronę Mazowsza od Prusaków i Litwy, stał się potem najstraszniejszym nie tylko pogan, ale i okolicznych krajów chrześcijańskich nieprzyjacielem. Powszechny odgłos ówczesnych dziejopisów wyrzuca Zakonowi łakomstwo, okrucieństwo, dumę i małą gorliwość o wiarę chrześcijańską. Biskupi skarżyli się przed papieżem, że im Krzyżacy przeszkadzają w nawracaniu pogan, wydzierają własności kościelne, uciskają duchowieństwo. Moglibyśmy tu przytoczyć mnogie dowody takowego postępowania w sprawach tylekroć przed papieżem i cesarzem wytaczanych; ale jeśli skargom strony przeciwnej ktoś wierzyć nie zechce, umieszczamy słowa bezstronnego kronikarza Jana z Wintertur (Johannes Witoduranus). Ten dziejopis, sławiony z rzetelności, niemający żadnej do Krzyżaków urazy, a jako Niemiec i duchowny bynajmniej na stronę pogan nieuprzedzony, w prostocie ducha barbarzyńską łaciną pisze o Krzyżakach: „ His temporibus (a. 1343) Crucigeri dominantes longe lateque in provincia prussena, regni regis Litaoniae, magnam partem per bellum quod sibi (regi) intulerunt auferentes in provinciam redegerunt; quam ut rehaberet (rex), ipsis fidem catholicam recipere firmiter pollicebat (sic); quod cum facere recusarent, rex litaonice aiebat: «in hoc luculenter comprehendo, quod non meam fidem, sed pecuniam appetunt, et ideo in paganismo perseverabo». De his Crucigeris verbum lamentabile et fidei ortodoxae penitus inimicum, quod absit, enarratur, quod omnes paganos, quos per bella sibi tributarios efficiunt, malunt in suo paganismo remanere, sub eorum tributo, quam a tributo exemptos, ut devote flagitabant vel adhuc hodierna die flagitant, fieri fidei catholicae professores. Famatur etiam ipsos (Crucigeros) non solum terras principum infidelium, sed etiam fidelium invadere ". ( Corpus Historicorum medii aevi editio Jo. Georg. Eccard. Lipsiae [1723, v.I], p. 1874). Toż po polsku: „Około tych czasów, jakem słyszał z ust godnych wiary, Krzyżacy szeroko panujący w Prusach, wypowiedziawszy wojnę królowi litewskiemu, gwałtownie wydarli mu część kraju. Ażeby swoje odzyskać, król przyrzekł im, wiarę katolicką przyjąć; gdy zaś Krzyżacy obietnicy słuchać nie chcieli, rzekł król po litewsku: «widzę, iż wam nie o wiarę, ale o pieniądze idzie, i dlatego w pogaństwie trwać będę». O tych Krzyżakach twierdzą (rzecz bolesna, i wierze katolickiej — bodaj się nie sprawdziło! — wielce szkodliwa), iż wolą, aby podbici poganie zostali w bałwochwalstwie i haracz płacili, aniżeli uwolnieni od haraczu chrzest przyjęli, o co pobożnie nalegali i nalegają. Jest także wieść, iż oni (Krzyżacy) nie tylko ziemie książąt pogańskich, ale i chrześcijańskich najeżdżają". Toż samo o Krzyżakach powiada, i w szczegółach opisuje ich okrutne i nieprawe postępowanie z Prusakami i Litwą, pisarz niemiecki August Kotzebue, jakkolwiek sam nieprzyjazny Litwinom i Polakom, w dziele dla historyi litewskiej bardzo ważnem: Preussens aeltere Geschichte v.[on] August. v. Kotzebue, 1808. Riga 4. Bde. Ob. Tom drugi, kart. 115: Schilderung der Ordensbruder in diesem Zeitraum (r. 1312) i kar. 108; Tom drugi k. 60: Schilderung der Preussen nach geendigtem Kriege (r. 1240). Tom trzeci, k. 275: Schildernng der Grauel im Orden waehrend dieses letzten Zeitraums (r. 1436). Nie można bez wzdrygnienia czytać okrucieństw, jakich się Krzyżacy dopuszczali nad nieszczęśliwym narodem; przytoczymy jeden tylko szczegół. Na końcu jeszcze czternastego wieku, kiedy Prusy całkiem podbite i uspokojone były, mistrz krzyżacki Konrad von Wallenrod, zagniewany na biskupa kumerlandzkiego, kazał wszystkim chłopom z jego diecezji prawe ręce poucinać: o czym świadczą Leo, Treter i Łukasz Dawid. Takimi byli Krzyżacy, zakon z samych Niemców złożony, co nowy powód do zelżywego ich traktowania Sławianom i Litwie dawało. Z dawna psami Niemców przez wzgardę nazywano; i Bandtkie mniemał, że Psiepole, Bolesława III tryumfem pamiętne, dlatego tak nazwane, iż tam wiele Niemców (psów) wymarło. „«To jakiś urwisz od psiarni Krzyżaków;” Grażyna
to jedne: dziś popr.: to jedno.
To jest morze: śród fali, zda się, że ptak–góra — ptak–góra, znajomy z Tysiąca Nocy . Jest to sławny w mitologii perskiej, po wielokroć od poetów wschodnich opisywany, ptak Simurg. „Wielki on (powiada Firdussi w Szah–Name ) jak góra, a mocny jak twierdza, słonia unosi w szponach swoich”, i dalej: „ujrzawszy rycerzy (Simurg) zerwał się jak chmura ze skały, na której mieszka, i ciągnął przez powietrze jak huragan, rzucając cień na wojska jeźdźców”. „To jest morze; — śród fali, zda się, że ptak–góra,” Sonety krymskie
To jest wielka choroba: wielką chorobą nazywano epilepsję. „To jest wielka choroba, patrz, on usta kąsa.” Dziady, część III
to już było: chodzi o chłopomanię charakterystyczną dla okresu romantyzmu, a następnie Młodej Polski, połączoną z hasłami demokratycznymi i narodowymi; fiaska kolejnych powstań osłabiły zapały w tym kierunku.
To Kawalkante: Franciszek Kawalkante w okolicy zwanej Gawilla był zamordowany. Familia zamordowanego mszcząc się jego śmierci, wielu mieszkańców tej okolicy wymordowała. On i Buoso zamienili dopiero co swe postacie; jeden, który miał postać wężową, odzyskał ludzką, drugi stał się wężem. Poprzednio Cianfa i Brunelleschi złączyli się w jedną postać. Tylko Puccio pozostaje, jakim był. „To Kawalkante, nad którego stratą” Boska Komedia
To li on sławny upominek: czy to jest ów sławny upominek (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li ). „To li on sławny upominek” Odprawa posłów greckich
to mi będzie po sercu: sens: to będzie zgodne z tym, co czuję. „Zabawicie jaki miesiączek albo dwa, to mi będzie po sercu, a bez ten czas Jagienka o Bogdańcu pomyśli.” Krzyżacy
to Mojżesz: u Cylkowa opuszczone słowo Mojżesz , prawdopodobnie błąd drukarski. „oczyścić się z grzechu, z błędu” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
to nie człowiecza: to nieludzkie; to nie jest rzecz właściwa człowiekowi. „Bo żeby zgoła nic, to nie człowiecza.” Odprawa posłów greckich
To On: słowa ‘to On’ dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. „A ty pójdziesz do ojców twoich w pokoju, pochowany będziesz w sędziwości szczęśliwej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
To postać: Kleiner poprawił na: „Ta postać", uważając wersję rękopisu i wszystkich następnych wydań za omyłkę i wyjaśniając swoje stanowisko we Wstępie w uwagach o tekście (s. XLII). Argumenty jednak Kleinera w tym przypadku nie są zupełnie przekonywające.
to potęga moja: w poprzednich wyd. Bibl. Nar. brak tego zwrotu. „…onej przesądem i wahaniem się, i bydlęcym przyzwyczajeniem — oto wiara moja — a Bóg mój na dzisiaj — to myśl moja — to potęga moja — która chleb i cześć im rozda na wieki.…” Nie-Boska komedia
To powiecie: hodowcami bydła: «Aby Faraon nie wziął was do służby wojskowej», zob. Radak do 46:34. „I będzie, gdy zawezwie was Faraon, i powie: Jakie zatrudnienie wasze?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
To promieniste cacko naszej sfery: Kunizza wskazuje poecie Folka z Marsylii, jednego z najgłośniejszych poetów prowansalskich, piszącego pieśni miłosne, któremu długotrwałą sławę sama przepowiedziała. U schyłku życia został mnichem, a na koniec biskupem marsylskim. „To promieniste cacko naszej sfery,” Boska Komedia
to rzecz postanowiona: myśl o samobójstwie, którą żywił Werter, jako niejasny zamiar, myśl, która przychodziła, niknęła i znowu wracała, przeradza się już teraz w zdecydowany zamiar, który tu po raz pierwszy Werter otwarcie wypowiada. „»Loto, ja chcę umrzeć, to rzecz postanowiona, donoszę ci o tym bez wszelkiej romantycznej przesady, spokojnie rankiem tego samego dnia, w którym ujrzę cię po raz ostatni.” Cierpienia młodego Wertera
to sie zeń gw.: to się żeń.
To słońce: Tym słońcem jest Beatrycze, czyli teologia. „To słońce, co mnie miłości płomieniem” Boska Komedia
to straszniejsze, co ściśnie w gardle: dyfteryt, ciężkie zapalenie błon śluzowych gardła i tchawicy, przed wynalezieniem surowicy przeciwdyfterytowej powodował wysoką śmiertelność wśród dzieci. „Jakież katusze znosiły kobiety tego klanu pariasów, gdy w ich potomstwo uderzały krosty albo to straszniejsze, co ściśnie w gardle i zadusi nieletnie dzieciątko, niczym bezlitosna kuna, ćkórz, wytracający całe kurniki ptasich piskląt.” Przedwiośnie
To właśnie i powiedziałem wam: «[Josef] powiedział im: a jeślibyście go znaleźli i zażądano by od was dużo pieniędzy, wykupilibyście go? Odpowiedzieli mu: tak! Spytał więc: a gdyby wam powiedziano, że nie oddadzą go wam za żadne pieniądze, co byście zrobili? Oni zaś odpowiedzieli: po to przyszliśmy, aby zabijać lub dać się zabić, [oby tylko odzyskać brata]! A [Josef ] rzekł: „to właśnie i powiedziałem wam”! Przyszliście, by zabijać ludzi w mieście! Wywróżyłem z mojego kielicha, że dwóch z was wymordowało wielkie miasto Szechem», zob. Raszi do 42:14. „I rzekli do niego: „Nie, panie: ale słudzy twoi przybyli dla zakupienia żywności.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
toaleta daw.: mebel z lustrem i szufladami, służący najczęściej kobietom. + 1 inne znaczenie „Takie kosztowne i piękne przedmioty, jak mahoniowa komoda pod ścianą, dwa olejne portrety na ścianie, toaleta z wielkim lustrem i rzeźbami, srebrny, osobliwego kształtu kubek, dziwnie odbijały na skromnym aż do ubóstwa tle tego domu, przypominając zarazem, że…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
Tobą błogosławić będzie Israel w słowach: ten, kto będzie błogosławił swego syna, będzie wypowiadał nad nim słowa: „Oby uczynił cię Bóg jako Efraima i jako Menaszego”, zob. Raszi do 48:20. „I z niego powstanie lud; i on będzie wielkim; wszakże brat jego młodszy większym będzie od niego, a ród jego będzie mnóstwem plemion".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
tobą szali, a ty sie nie czujesz: oszukuje cię, a ty nie dostrzegasz, jak jest z tobą naprawdę. „Bo tobą szali, a ty sie nie czujesz,” Pieśni
Tobie i niewieście jeden jest początek: zgodne to z poglądem Krasińskiego wyrażonym w liście do Reeve'a, że kobiety to istoty „zupełnie ziemskie", mające jednak zdolność „do stania się aniołami w chwili jednej" (list z 5 II 1833). „— Tobie i niewieście jeden jest początek —” Nie-Boska komedia
tobie k woli starop.: dla ciebie. „Hanno, tobie k woli spiewam,” Pieśni
tobie zasię: tobie nic do tego, nie twoja sprawa. „— Osiodłali, nie osiodłali — tobie zasię!” Potop
Tobolsk: miejscowość w zachodniej Syberii, nad Irtyszem. „— Słyszałem o dwu przyjaciołach, z których jeden mieszkał w Odessie, a drugi w Tobolsku; nie widzieli się kilka lat i bardzo tęsknili za sobą.” Lalka
Toboso: miasto, z którego pochodzić miała Dulcynea, ukochana Don Kichota. „Jeszcześmy pędem na Toboso” Kwiaty polskie
toć daw.: konstrukcja z partykułą -ci , skróconej do -ć w funkcji wzmacniającej. + 1 inne znaczenie „O toć właśnie idzie.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
Tochtamysz zm. 1406: chan tatarskiej Złotej Ordy w latach 1380–1395, pokonany przez Timura zbiegł na Litwę, skąd bezskutecznie starał się odzyskać władzę. „Wypędzony Tochtamysz, gdy go polskie i litewskie wojska posadzą na nowo na utraconym kapczackim tronie, uzna się „synem" króla Władysława i jako obiecał, wraz z całą Złotą Ordą pokłoni się Krzyżowi.” Krzyżacy
toćże: przecież. „— A toćże słonko większy król, a nie gardzi tą biedą moją i co dzień się w chacie mojej złoci...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
toczyć: tu: zżerać od środka. „Uparł się i nie chciał, mówiąc, że trzeba mu o tej boleści, która go toczy, zapomnieć, a obecność giermka przypominałaby mu właśnie wszystko, co było i przeszło.” Krzyżacy
toczyć głazy wpół schylony: Patrz Piekło , pieśń VII. „Musiałbym toczyć głazy wpół schylony,” Boska Komedia
Todt, Fritz 1891–1942: niemiecki inżynier i hitlerowski działacz państwowy w okresie III Rzeszy. „…eli dosyć, poryto im paskudnie łąki, zajęto pastwiska pod urządzenia polowych fabryk, a żołnierze i majstrowie z Armii Pracy Todta grasują z upodobaniem po ogrodach i sadach, a jeszcze więcej po narzeczonych nieobecnych autochtonów, przebywających zur Zeit na…” Pożegnanie z Marią
toga: długa męska szata noszona przez Rzymian. Tu w znaczeniu: długa szata. + 1 inne znaczenie „Miał na sobie białą togę, na głowie czerwono-biały kołpak ze złotym wężem, w ręku długą laskę.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
tok gw., daw.: klepisko, podłoga z ubitej gliny. + 3 inne znaczenia „Ogień trzaskał wesoło, ciepło się rozlewało po izbie, aż lód na szybach topniał i te smugi śniegu, nawianego szparami, tajały pod przyciesiami, a gliniany tok pocił się i opływał rosą.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 5 lekturach →
tokaj: białe, deserowe wino węgierskie. „I od tego powietrze w salonie, zgłuszone pluszem portier i serwet, adamaszkiem obić, jedwabistą wełną dywanów, stawało się gęste jak tokaj, ciepłe i powoli falujące.” Granica
toli: konstrukcja z partykułą -li ; znaczenie: to też, a także. „Toli dobre słowo!...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
toliły starop.: tuliły, koiły, uspokajały; lamenty : płacze. „I swoich wychowańców lamenty toliły.” Treny
Tołstoj w miniaturze: Lew Tołstoj (1828–1910) odrzucając rewolucyjną walkę, głosił hasła moralnego doskonalenia się, pokory i niesprzeciwiania się złu przemocą. Jednym z postulatów utopijnej doktryny Tołstoja było wyrzeczenie się bogactw, osobista praca, przyjęcie sposobu życia ludu wiejskiego. „— Och, jest i Tołstoj w miniaturze!...” Przedwiośnie
Tołstojów... wydaliśmy w szesnastym wieku: mowa o arianach. „Tołstojów — tylko w duchu i w prawdzie — wydaliśmy w szesnastym wieku.” Przedwiośnie
tołub daw.: malowany kaftan. + 3 inne znaczenia „Wiedział on dobrze, że tam, u komina, stara jego matka w bieluchnym czepcu na głowie, w tołubku, przepasanym różowym fartuchem, drobna, zawiędła, zgarbiona szykuje dla niego jakiś barszcz wyśmienity lub wyborny krupnik.” Dym to słowo w 4 lekturach →
tołubek: ciepły kaftan noszony po domu. „Dla chłodu i panujących w domu ciągów miała na sobie rodzaj sukiennego tołubka, spod którego widać było tylko brzeg perkalowej spódnicy.” Nad Niemnem
Tom, Konrad Adam 1885–1957: pseud. Tim-Tom; artysta kabaretowy, scenarzysta, piosenkarz, reżyser filmowy i aktor, autor piosenek, librett operetkowych i skeczów (np. szmoncesowego skeczu Sęk ), mąż aktorki i tancerki Zuli Pogorzelskiej; związany z wieloma teatrami i kabaretami, m.in. z „Qui pro Quo" (od 1919 r. z przerwami do 1931 r.), zmarł na emigracji w Los Angeles. „W «Qui pro Quo» (z Tomem i Lawińskim),” Kwiaty polskie
Tomasz: Święty Tomasz z Akwinu. „Ściął Konradyna i Tomasza duszę” Boska Komedia
Tomasz z Akwinu ok. 1225–1274: filozof scholastyczny, teolog, członek zakonu dominikanów i święty Kościoła katolickiego. „— Platon, Tomasz z Akwinu, Montaigne — dotykała polakierowanym na purpurowo paznokciem obszarpanych grzbietów, kupionych na wózkach i wykradzionych z antykwariatu, książek.” Pożegnanie z Marią
Tomaszów: ach! Tobosem — aluzja do Dulcynei z Toboso, damy serca Don Kichota z la Manchy, tytułowego bohatera powieści Miguel de Cervantesa. „Tobosem wiecznym,” Kwiaty polskie
Tomaszów Lubelski: miasteczko leżące na ówczesnej granicy między Królestwem a Galicją. „Nareszcie nie mogłem wytrzymać i — w grudniu 1851 roku przejechawszy wzdłuż Galicję stanąłem na komorze w Tomaszowie.” Lalka
tombakowy: zrobiony z metalu imitującego złoto, będącego stopem miedzi, cynku i cyny. + 1 inne znaczenie „…uzjazmem brał do ręki coraz to inny rupieć — porcelanowy korek do butelki, malowane wieczko popsutego pudełka na tabakę, tombakowy wisiorek z zamkniętym w środku pasmem włosów jakiegoś dawno nieżyjącego dziecka — nigdy nie namawiając Winstona do zakupu, a jedy…” Rok 1984 to słowo w 2 lekturach →
Tomicjana: Acta Tomiciana : akta dyplomatyczne Piotra Tomickiego (1464–1535), biskupa krakowskiego i podkanclerzego, zebrane przez jego sekretarza, Stanisława Górskiego. — Skądinąd nie wiadomo o studiach Krzemińskiego nad Tomicjanami . „Zagrzebany w Tomicjanach, w reformie wychowawczej Konarskiego, pisał jednocześnie o najnowszych sztukach i figlach dyplomacji współczesnej.” Przedwiośnie
ton: tu: biała glinka, używana do malowania ścian. „…waby stroju, urok chłopców, smak nauki i czar konspiracji; firma budowlana zaś sprzedawała, tak chłopom, jak inżynierom, mokry ton, skamieniały cement, mieszała wapno z wodą, a lepik z piaskiem, a także, odbierając wagony z towarem, stwierdzała, przy cichym zr…” Pożegnanie z Marią
toń: Tonie, wieś na północ od Krakowa, blisko Bronowic. + 1 inne znaczenie „Jagienka zaś uczyniła to w myśli, iż giermek tej siły i sprawności zawsze może się przydać Zbyszkowi i z niejednej toni go wybawić.” Krzyżacy
ton statystyczny: wzorowany na statystach, mężach stanu. „Idą zatem dyskursa tonem statystycznym:” Satyry
toniach: w tym miejscu w tłumaczeniu Franciszka Mirandoli mówi się o „beztoniach" nocy; w słowie tym ujawniła się młodopolska maniera językowa, a ponieważ przy tym określenie to niewiele ma sensu, zostało zmienione na „tonie" nocy. „Oblicze twe jako słońce po burzy, jako księżyc w toniach nocy, dusza twa spokojna była niby jezioro, kiedy położy się wiatr i uciszy.” Cierpienia młodego Wertera
topaz: minerał, kamień ozdobny, przezroczysty, niebieskawy lub żółtawy. + 1 inne znaczenie „W drugim ogrodzie kwitły na drzewach szmaragdy, turkusy, topazy, rubiny i chryzolity i napełniały ogród światłem błękitnym, żółtym, czerwonym i fioletowym.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →
topielnia: hebr. כִּבְשָׁן ( kiwszan ): ‘piec do wypalania ceramiki lub wapna, piec do wytopu metalu, piec hutniczy’. „I zniszczył miasta te, i całą ową okolicę, i wszystkich mieszkańców tych miast, i roślinność ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
topielnik: topielec. „Potem spostrzegłem innych topielników” Boska Komedia
Topografia: tu: opis jakiejś miejscowości. „Topografia miasta odpowiadała historii mieszkańców.” Lalka
topól: topola. „Nie rozrósł się on na kształt dębu szeroko i potężnie w ciszy i dostatkach rodzicielskiego domu, ale na ławach szkolnych we wczesnych trudach pamięci i myśli wybujał jak młoda topól, giętka i poddająca się ruchom otaczającego ją powietrza.” Nad Niemnem
Toporów: kiedyś miasto, dziś wieś w zach. części Ukrainy. „We dworze toporowskim, w bawialnej komnacie, siedziało wieczorem trzech panów zamkniętych na tajemnej rozmowie.” Ogniem i mieczem
toporzysko: drewniany uchwyt siekiery bądź topora. „Nie większa była, kiedym wyjeżdżał, jak toporzysko.” Krzyżacy
tor: tu: sposób postępowania. „A ja prostak, a przecież chciałbym z tego toru” Satyry
Tor znacząc drogą mleczną: Zbiór gwiazd przez astronomów zwany drogą mleczną według mitu starożytnego i nauki pitagorejczyków ma oznaczać drogę nieszczęśliwego Faetona. „Tor swój nieszczęsny znacząc drogą mleczną,” Boska Komedia
torba pogard.: tu: obraźliwie o kobiecie. „Masz świadki, ty torbo?” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
torbecka gw.: torba. „— szeptała, opatrując troskliwie torbecki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
torty , retorty , banie , alembiki: naczynia ze szkła lub metalu służące do doświadczeń chemicznych. „Wszędzie torty, retorty, banie, alembiki.” Satyry
toruński piernik pozłacany: pierniki toruńskie, których wyrób osiągnął szczytowy poziom w XVIII w., słynęły z wybornego smaku i bogatej ornamentyki. Często powlekane były dla ozdoby złotą farbą. „A na wierzchu toruński piernik pozłacany.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
torys: członek powstałego pod koniec XVII w. angielskiego stronnictwa politycznego, wspierającego silną władzę królewską, interesy ziemiaństwa i Kościoła; w 1834 stronnictwo przekształciło się w Partię Konserwatywną, potocznie nadal nazywaną torysami. „…ądami swej edukacji przejęty, wziął mnie w jedną rękę, a drugą łagodnie uderzywszy, spytał, śmiejąc się, czy jestem wig, czy torys?…” Podróże Guliwera
Toś amant: kochanek; żartobliwa aluzja do fantastycznych poematów rycerskich. „„Toś amant, siądź więc na koń, a ująwszy pikę,” Satyry
toś nie odebrał: dziś: to nie odebrałeś. „— Toś nie odebrał całego dolara?” Bankructwo małego Dżeka
Toskaniji: Toskanii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „A ja: «Przez środek Toskaniji płynie” Boska Komedia
tośwa gw.: tośmy, to żeśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika w 1. os. lm). „Jeno zrazu, pókim był głupi, to potyrał mną, kto chciał, i biedym się najadł, ale kamraty me nauczyły, że jak czego brakowało, tośwa zworowali abo dała jedna dzieucha, służanka, bom obiecał się z nią ożenić!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Tot: egipski bóg księżyca, panujący nad czasem. Wynalazca pisma i kalendarza, według mitów stworzył też astronomię, astrologię, matematykę, geometrię, medycynę oraz rytuały religijne i magiczne. Bóg wiedzy i mądrości. Opiekun skrybów i lekarzy. Przedstawiany jako człowiek z głową ibisa, jako ibis lub pawian. „Więc naga Izis w koronie faraonów, młodzieńczy Horus, Anubis z głową szakala, Tot z głową ptasią a tabliczkami w rękach i wielu innych.” Faraon
totaliter łac.: całkowicie. „— Zginiemy totaliter, chyba że Bóg cud uczyni, za grzechy nas chłostać przestanie i niezasłużone miłosierdzie okaże.” Ogniem i mieczem
totam Rempublicam łac.: całą Rzeczpospolitą. „Wnet totam Rempublicam ostrym rytmem schłostał.” Potop
toteż: a więc; dlatego. + 1 inne znaczenie „Toteż powinniśmy być przebieglejsi od niej.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →
totumfacki daw.: osoba zaufana, bez sprzeciwu wypełniająca czyjeś wszelkie zlecenia. „Uważam za rzecz ze stanowiskiem lekarza niezgodną to, co pan dyrektor pozwala czynić swemu totumfackiemu.” Ludzie bezdomni
Toujours aimer C'est ma devise fr.: Zawsze kochać, często zmieniać, / oto moja dewiza. „C'est ma devise...” Popioły
toujours des perdrix fr.: „zawsze kuropatwy"; wyrażenie przysł., oznaczające nieustanną pogoń za wykwintem i rozkoszą. „Kokietek, szczebiotek, histeryczek, prawdziwych i fałszywych księżniczek miałem dosyć, zanadto; toujours des perdrix nie było nigdy dewizą moją.” Nad Niemnem
tournez fr.: proszę się obrócić (komenda taneczna). „— Tournez!...” Placówka
Tours: miasto w śr. Francji, nad rzeką Loarą. „— Będzie on wypytywał pana Bóg wie o co, a ty mu odpowiesz na to wszystko tylko dwoma słowami: Tours i Bruksela.” Trzej muszkieterowie
tout lasse fr.: wszystko nuży. „— Tout lasse.” Nad Niemnem
Tout le monde est assis fr.: Wszyscy już siedzą. „— Tout le monde est assis...” Popioły
Towarowa: ulica w warszawskiej dzielnicy Wola. „Spod mankietu popelinowej koszuli odsłonił się przy tym ruchu złoty Longines, podłużny, wygięty, dopasowany do okrągłości przegubu, pamiątka po dobrych czasach w firmie na Towarowej.” Pożegnanie z Marią
towarzystwa zbierać: zbierać koła stronników. „Praktyki czyni, towarzystwa zbiera,” Odprawa posłów greckich
towarzystwo z fr. société: tu: (w dawnym znaczeniu) społeczeństwo. „Jerzy Stanisławie, dopiero coś został chrześcijaninem i wszedł do towarzystwa ludzkiego, a później zostaniesz obywatelem, a za staraniem rodziców i łaską Bożą znakomitym urzędnikiem — pamiętaj, że Ojczyznę kochać trzeba i że nawet za Ojczyznę zginąć jest piękn…” Nie-Boska komedia to słowo w 2 lekturach →
Towarzystwo Dobroczynności: Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności, arystokratyczno-mieszczańska instytucja filantropijna, założona w r. 1814; opiekowała się starcami i chorymi, udzielała zapomóg, utrzymywała ochronki. „Pan Deklewski, fabrykant powozów, który majątek i stanowisko zawdzięczał wytrwałej pracy w jednym fachu, tudzież radca Węgrowicz, który od dwudziestu lat był członkiem-opiekunem jednego i tego samego Towarzystwa Dobroczynności, znali S.” Lalka
towarzysz: rycerz, szlachcic, służący w wojsku z własnym wyposażeniem i pocztem; towarzyszów — dziś popr. forma G. lm: towarzyszy. + 1 inne znaczenie „Ten związek, Panie; ale zły towarzysz” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
towarzysz pancerny: rycerz ciężkozbrojny. „Towarzysze pancerni z góry wprawdzie patrzyli na żołnierzy spod innych chorągwi, ale pan Skrzetuski był na stepie, na Dzikich Polach, gdzie takie rzeczy mniej szły pod uwagę.” Ogniem i mieczem
Towarzysze!: wypowiedź tego mówcy zestawił Żeromski z fragmentów zeznań wybitnego działacza komunistycznego Stefana Królikowskiego (1881–1937) na lwowskim procesie, tzw. świętojurskim (1922). Sprawozdanie stenograficzne z tego procesu ukazało się w roku 1923. „— Towarzysze! Cieszymy się, że możemy zebrać się tutaj w liczniejszym gronie, aby o naszych sprawach pomówić.” Przedwiośnie
towarzyszów daw. D.lm: dziś popr. forma B. lm: towarzyszy. „Wesołość towarzyszów, ich zapytania pełne swawoli, koncepty i okrzyki zawierały w sobie podwójną, potrójną sumę boleści, spychały go jeszcze bardziej w ciemny dół rozpaczy.” Popioły to słowo w 3 lekturach →
Tower of London ang.: wieża londyńska: budowla wzniesiona jako twierdza obronna i siedziba monarchów Anglii; słynęła przez wieki jako pilnie strzeżone więzienie (i skarbiec), do którego dostęp był jedynie od strony rzeki. „Na wprost Tower of London zastał wskazany statek; oddał kapitanowi list, ten kazał go poświadczyć przez naczelnika przystani i rozwinął żagle natychmiast.” Trzej muszkieterowie
toż starop.: dopiero wtedy. + 2 inne znaczenia „Toż kres wielkości, toż los potentaty?!” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
trabant z wł., daw.: satelita planety; w średniowieczu: żołnierz należący do straży przybocznej monarchy a. dostojnika. „Schodzą trabanci z piłami, z topory,” Grażyna to słowo w 5 lekturach →
trabant a. drabant z niem.: żołnierz pieszy, żołnierz straży przybocznej. „Nisko w bramie był odwach i trabanci szkoccy straż tam trzymali, dla parady, nie dla obrony przeznaczoną.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
trąbić przez munsztuk: dać stłumiony sygnał do odjazdu; munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. „— Witowski, każ trąbić przez munsztuk, by na koń siadano!” Potop
trąbieniem: hebr. תְּרוּעָה ( terua ): odgłos dęcia w róg (szofar) , okrzyk radości, okrzyk bojowy . u Cylkowa: trąbą .
trąbki do apteki: papierki, w które zawijano towar. „A iżem przedtym nie wiedział o tych liściech, spodziewałem się, że za tymi czasów odwłokami i mej tragedyjej się odwlec miało albo raczej, że tak ze mną zostać miała molom na pokarm albo na trąbki do apteki.” Odprawa posłów greckich
trąbki przez munsztuk grają: słychać stłumiony sygnał do odjazdu; munsztuk — kiełzno, element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania szczególnie nieposłusznym wierzchowcem. „Słyszycie, już i trąbki przez munsztuk grają, by każdy na stanowisko ruszał.” Potop
Trąby: nazwa herbu Radziwiłłów.
trącały się: «Gdy przechodziła obok drzwi domu nauki Tory u Szema i Ebera, Jakub poruszał się gwałtownie i próbował wyjść [z jej łona]. Gdy przechodziła obok drzwi bałwochwalczej świątyni: Esaw szarpał się, żeby wyjść», zob. Raszi do 25:22. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
trącane od płynącej rzeki: dziś: trącane przez płynącą rzekę. „Trącane ciągle od płynącej rzeki,” Balladyna
trącić czymś: pachnieć czymś; przen. przypominać coś, zakrawać na coś. „Który bynajmniej nie trąci tchórzostwem,” Hamlet
tracz: robotnik leśny zajmujący się przecinaniem kłód drzewa piłą ręczną. „…dał ze swego balkonu, mimo woli westchnął przypomniawszy sobie, że jedynymi wiernymi przyjaciółmi astronoma byli tragarze i tracze, nie odznaczający się, jak wiadomo, zbyt dokładną znajomością zasługi Kopernika.…” Lalka
traczka: praca wykonywana za pomocą traka; trak : maszyna do przecinania kłód drzewnych na tarcicę. „I na tartaku robota wrzała kiej w ulu, traczka już szła bez przerwy, piły z głuchym zgrzytem przeżerały długachne kloce, a woda z krzykiem waliła się z kół w rzekę i spieniona, zmordowana, gotowała się bełkotliwie w ciasnych brzegach.” Chłopi, Część czwarta - Lato
tradycja: poglądy i uczucia przekazane przez przodków. „— Mendel Gdański i Jakub Gdański — rzekł po chwili z powagą, zwracając się do wnuka i jakby przekazując mu dostojność swojego nazwiska i swojej tradycji.” Mendel Gdański
trafić włosy starop.: układać włosy, czesać włosy. „Chcę mu sama trafić włosy,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
trafny: tu: celny. „Lecz mniej trafny, wziął Teukros dar mniej okazały.” Iliada
trafunek daw.: traf, przypadek. „Bardzo takim trafunkiem Hektor był rozżarty,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
trafunkiem daw.: przypadkiem. „…yto, jedna z kobiet służących do pomocy Glumdalclitch podniosła mnie bardzo uczynnie, chcąc wsadzić mnie na statek, ale trafunkiem wyśliznąłem jej się z palców i niechybnie spadłbym na posadzkę z wysokości jakich stóp czterdziestu, gdybym najszczęśliwszym w św…” Podróże Guliwera
traga: w gwarze obozowej: nosze. „— Dlaczego nie zrobiłeś czterech trag, jak ci kazałem?” Pożegnanie z Marią
Tragediante... Commediante wł.: aktor tragiczny, komediant; ta błyskawiczna wymiana epitetów powtarza „dialog" pomiędzy cesarzem Napoleonem I a uwięzionym przez niego papieżem Piusem VII.
tragi: nosze. „Za powozem, który ma z tyłu lokaja, toczy się wózek ciągniony przez psa, mija go omnibus, potem dwaj ludzie z tragami, potem większy wóz na dwu kołach, potem dama i mężczyzna konno i znowu nieskończony szereg powozów.” Lalka
traiczny: forma archaiczna od „tragiczny". „Po prawdzie rad by był parsknąć żywym śmiechem i uderzyć wujcia po kolanie albo i po plecach — a tu, jak na złość, sens opowieści był tragiczny — nawet traiczny, jak mówił wujcio Michaś.” Przedwiośnie
Traki: dziś popr. forma N. lm.: Trakami. „Eusora syn, Akamas, rycerz między Traki” Iliada
traktament z łac.: poczęstunek; tu chodzi o truciznę. + 1 inne znaczenie „Dały traktament na ucztę weselną.” Hamlet to słowo w 5 lekturach →
traktat: tu: ugoda, zgoda. „Wiłem się z boleści, jakby mnie żywym ogniem palono, bo i dziewka moja, chociaż już po owym rapcie traktat między nami stanął, teraz mnie zdrajcą okrzyknęła, jako plugawym gadem pogardziła...” Potop
traktat w Nankinie 1842: zakończył tzw. pierwszą wojnę opiumową, pomiędzy Wlk. Brytanią a Chinami; na jego podstawie Chiny musiały otworzyć pięć dużych portów dla europejskich statków i przekazać Brytyjczykom Hongkong. „Hongkong to mała wysepka, która w roku 1842 na mocy traktatu w Nankinie przeszła w ręce Anglii.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
traktować: tu: prowadzić układy. „Ponieważ król szwedzki bawił ciągle w Prusach, gdzie z elektorem traktował, Szwedzi więc, nie czując się bardzo na siłach wobec ogólnego powstania, które wzmagało się z każdą chwilą, nie śmieli się wychylać z miast i zamków, a mniej jeszcze przechodzić Wisłę,…” Potop
traktować kogoś per noga: lekceważyć. „Nie miał nawet szpady, a tamci traktowali go per noga.” Trzej muszkieterowie
traktowanie: tu: pertraktowanie. „Po owej wycieczce noc przeszła na strzelaninie, ale dorywczej; świtaniem dano znać, że kilku Turków stoi podle zamku czekając, by przeciw nim do traktowania wysłano.” Pan Wołodyjowski
tram starop.: belka; tu: przetworzenie zwrotu z Biblii (Nowego Testamentu): „Widzisz trzaskę w oku brata swego, tramu w oku swoim nie obaczysz" (w przekł. ks. Wujka). + 1 inne znaczenie „Rąb wielkie drzewa; miedzią gdy pospajasz tramy,” Odyseja to słowo w 3 lekturach →
tramwaj pneumatyczny: daw. typ tramwaju poruszanego sprężonym powietrzem. „Piszą tu o jakimś tramwaju pneumatycznym.” Ludzie bezdomni
transcendentalny: tu: wychodzący poza granice doświadczenia, nadnaturalny. „— Dlaczegóż ukrywasz pan przed ludźmi ów transcendentalny metal?” Lalka
transformizm: darwinowska teoria ewolucji. „Zgłupiałem, kiedy raz zażądała, abym jej objaśnił pewne punkta transformizmu, którym dlatego tylko brzydzi się, że uznał walkę o byt za fundamentalne prawo natury.” Lalka
Transpadan: państwo utworzone przez Napoleona Bonapartego w 1796 w płn. części Włoch; w 1797 przekształcone w Republikę Cisalpińską. „— Transpadan.” Popioły
transporta: dziś: transporty, towary do przewiezienia. „— Dlaczego nie przyjeżdżasz po transporta?” Lalka to słowo w 2 lekturach →
transporter un rêve dans le réel fr.: urzeczywistnianie marzeń. „transporter un rêve dans le réel!” Popioły
trapezoid mat.: czworokąt, w którym żadna para boków nie jest równoległa. „Rozległy trapezoid starego rynku z tą sfalowaną kolumnadą i barokową żółtą fasadą kościoła w głębi, wyścielony drobno chełbią mokrych, połyskliwych brukowych kamieni, przypominał swą naiwną żałością i opuszczeniem jakiś niedobry kawałek dzieciństwa.” Granica
trapić: dręczyć, sprawiać cierpienie. + 1 inne znaczenie „Sprawca ci duszę, a ja uszy trapię.” Antygona to słowo w 2 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.