Litera S

3009 słów, strona 11 z 13.

Syzyf mit. gr.: przebiegły założyciel i król Koryntu, który zdradził sekret Zeusa, a następnie podstępnie uwięził posłanego po niego Tanatosa (Śmierć), za co został skazany na pośmiertne męczarnie w Tartarze, najmroczniejszej części podziemnej krainy zmarłych: wtaczanie na górę kamienia, który zawsze stacza się na dół tuż przed osiągnięciem szczytu. + 1 inne znaczenie „Edmund podszedł bliżej: okrągły głaz pozbawiony podparcia pochylał się w przepaść; obszedł go wokół, wybrał miejsce, w którym głaz chwiał się najmocniej, oparł pień oliwki o jedną z krawędzi i podobny Syzyfowi naparł z całej siły na głaz.” Hrabia Monte Christo to słowo w 3 lekturach →
szabas: święto sobotnie u Żydów. „Z powodu szabasu rynek był pusty, a wszystkie kramiki zamknięte.” Lalka
szabaśnik gw.: obudowana część kuchni, wykorzystywana do pieczenia lub przechowywania ciepłych potraw. + 1 inne znaczenie „W szabaśniku huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko wystawioną w słońcu, bych prędzej rosły.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
szabeltas: niem. Sabeltasche. „Wsiadłem na koń, schowawszy list do szabeltasu;” Transakcja wojny chocimskiej
szaberstwo a. szaber: kradzież rzeczy porzuconych w trakcie wojny lub katastrof naturalnych. „O Spannerze, jak tak zamykał mydło, to sam myślałem, że on robi jakieś szaberstwo.” Medaliony
szabla: jest to oczywisty anachronizm: starożytni Grecy szabli nie używali; jednocześnie rys ten wskazuje, że przedstawione treści miały mieć zastosowanie do problemów współczesności. „Szabla ostra przy boku to pan: ta rozstrzygnie,” Odprawa posłów greckich
Szabla twoja: szkło — błąd druków: „Szabla twoja, Bóg twój — mara", co poprawił już w kolejnych wydaniach Pini na podstawie rękopisu. „Szabla twoja — szkło, Bóg twój, mara.” Nie-Boska komedia
szabrować: kraść przedmioty pozostawione przez właściciela w wyniku wojny, śmierci, klęski żywiołowej itd. „Spadkobiercy szukali wszędzie, podziwiali brewiarz, rozszabrowali sprzęty, ale przy tym dziwili się mocno, że Spada, człowiek tak bogaty, był w rzeczywistości takim nędzarzem; żadnych, ale to żadnych skarbów — poza skarbami wiedzy zawartymi w bibliotece i prac…” Hrabia Monte Christo
szach: perski monarcha, król. „— To szach perski, co podróżuje incognito.” Hrabia Monte Christo
szacherka a. szachrajstwo: oszustwo. „Uczył się pilnie, ze wzniosłą bezwzględnością, do której nie znalazło jeszcze dostępu ani zwątpienie, ani nieufność, ani żadne wyrachowanie, ani szacherka.” Syzyfowe prace
szacht: cięcie. „Dał szachttak płytki koniowi nad głową,” Beniowski
szacować starop.: [tu:] zazdrościć. „I szacuje sobie drugi ty postępki źwirzętom od przyrodzenia dane.” Żywot człowieka poczciwego
szacowny: wielce ceniony, poważany. „Być musi i szacownym w potomności wiecznie.” Satyry
szacuje starop.: [tu:] obmawia. „A przedsie cirpi dwie szkodzie, i owego, jeśli nie dudek, co mu powieda, iż się z niego po woli nakugluje, i owego, co go szacuje, gdy się dowie potym, mało mu za to powinowat będzie.” Żywot człowieka poczciwego
szacujemy sobie starop.: wystawiamy [sobie; wyobrażamy sobie]. „Ale kto się na to roztropnie rozmyśli, a wszytko sobie rozważy, tedy to snadnie sam u siebie znaleźć i rozeznać może, iż się to wszytko ku lepszemu końcowi obrócić i przygodzić może niźli tak, jako my sobie szacujemy albo niżli się nadziewamy.” Żywot człowieka poczciwego
szacunek: tu: oszacowanie wydatków. + 1 inne znaczenie „«Z umysłu pracujących szacunek roboty!” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
szafarka: kobieta zajmująca się zarządzaniem gospodarstwem domowym. + 1 inne znaczenie „pod wodzą starej, mądrej, oddanej szafarki;” Faust to słowo w 2 lekturach →
szafarnia: spichlerz, spiżarnia; pomieszczenie część pomieszczenia a. mebel służące do przechowywania zapasów żywności. „Marcinek wynalazł już był dla siebie i towarzyszki bezpieczne schronienie za drzwiami między ścianą i ogromną szafarnią, która zajmowała połowę kuchenki.” Syzyfowe prace
szafarz daw.: zarządzający gospodarstwem domowym, klucznik. Także urząd dworski, znacznie niższy od komisarza, który zarządzał całym majątkiem i kierował jego prawnymi sprawami. + 3 inne znaczenia „Żywił go stary szafarz, niegdyś podstarości .” Bajki i przypowieści to słowo w 8 lekturach →
szafel daw.: szaflik, rodzaj drewnianego wiaderka. „Pomógł im w tym i jeszcze wapno w szaflu rozrobił do bielenia ścian, i galanty pędzel wyrychtował ze słomy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
szaflik z niem. Schaffel: drewniane, okrągłe naczynie z uchwytami. + 2 inne znaczenia „— Śmieszne było — mówi babcia — jak to wielkie psisko jadło z szaflika z małą kotką.” Kajtuś Czarodziej to słowo w 3 lekturach →
szafot: drewniane podwyższenie, służące do ścinania więźniów. „— Nie, pani markizo, zostawiam każdego z nich na właściwym mu piedestale: Robespierre'a na szafocie zbudowanym na placu Ludwika XV, Napoleona na kolumnie, na placu Vendôme; jeden stworzył równość, która poniża, drugi równość, która wywyższa; jeden sprowadził k…” Hrabia Monte Christo
szafran z arab.: przyprawa kuchenna kwiatu rośliny południowej o tej samej nazwie. „Masz do ryby szafran świeży” Zemsta
szafranny: intensywnie żółty; od nazwy szafranu, barwnika roślinnego. „Ona słuchała słów moich także zmieszana i ze schyloną głową, kreśląc coś trzciną na szafrannym piasku.” Quo vadis
szafuj gotowym: rozporządzaj tym, co posiadasz; może w znaczeniu: pieniędzmi (por. wyraz pokrewny: gotówka). „Szafuj gotowym bacznie;” Pieśni
szafunek: dziś: zarządzanie. „A to też jest rzecz pewna i prawdziwa, iż przez utratę niepotrzebne niszczeją bogactwa, a przez skromny a pomierny i porządny szafunek mnożą się.” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 2 wystąpienia →
szafy mahoni: szafy mahoniowe. „Z półek szafy mahoni, w nich książek bez liku,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
szagryn: skóra cielęca, kozia lub owcza, używana najczęściej do wyrobów skórzanych toreb, woreczków, itd. „Ksiądz wyjął z kieszeni małe pudełko z czarnego szagrynu, otworzył je i ukazał olśnionemu Caderousse'owi migoczący klejnot oprawny w pierścień niepospolitej roboty.” Hrabia Monte Christo
szagrynowy: wykonany z szagrynu, tj. ze skóry koziej, cielęcej lub owczej garbowanej w taki sposób, że przypomina skórę jaszczurki. „…lad zapachu soli trzeźwiących; istotnie — na rzeźbionym gzymsie kominka zauważył z niepokojem flakon soli, wydobyty z szagrynowego etui.…” Hrabia Monte Christo
szajgec jidisz: łobuz, hultaj; nieżydowski chłopiec; młody, niepraktykujący Żyd. „— Kolega wspomniałeś o tych biednych szajgecach z Parysowa...” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
szałamaja: instrument dęty drewniany; piszczałka. „Zaszumieć tam w złote szałamaje!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
szałasze: dziś: szałasy. „Na lepszy czas pod kryte prowadzą szałasze.” Transakcja wojny chocimskiej
szaławiła: człowiek lekkomyślny, świszczypała. + 1 inne znaczenie „A ten do mnie: „Otóż ten szaławiła tak i narobił!” Pamiątki Soplicy to słowo w 2 lekturach →
szalbierstwo daw.: oszustwo, wyłudzenie. „zbyt często jest szalbierstwem i próżnością.” Faust to słowo w 2 lekturach →
szalbierz: oszust. „Gdyś wszedł w stosunki bliskie z tymi szalbierzami,” Faust to słowo w 2 lekturach →
Szalemu: - hebr. שָׁלֵם ( Szalem ): od słowa szalom ,'pokój'. Szalem utożsamiane jest z Jerozolimą (Jeruszalajim), zob. Ibn Ezra do 14:18. „I sprowadził na powrót cały dobytek, a również i Lota, brata swojego, i dobytek jego sprowadził na powrót, a także kobiety i lud.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szalone dumy: głupie, szalone myśli. „O błędzie ludzki, o szalone dumy,” Treny
szalony: tu: bardzo wielki, przekraczający normę. „Tkwi w rogu skały wiatrom szalonym na wstręcie.” Treny
szalony bard: prawdopodobnie nawiązanie do Ludovica Ariosta (1474–1533), włoskiego poety, autora poematu Orland szalony . „Być może: lutnią szalonego barda” Beniowski
szambelan z fr. chambellan: wysoki urzędnik dworski w służbie osobistej króla lub księcia; później godność tytularna. „— Ale, ale — odezwał się hrabia de Salvieux, stary przyjaciel markiza de Saint-Mérana i szambelan hrabiego d'Artois.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →
szamerowanie: a. szamerunek; ozdoba ubrań, szczególnie dawnych mundurów, wykonana z pasmanterii (taśm, sznurów itp.) naszytej wymyślnie na materiale. „Strój czerwony, ze złotym szamerowaniem.” Szewcy
szamerowany: obszyty tasiemką, sznurem. + 1 inne znaczenie „Konie były w angielskich szorach, na koźle siedział brodaty stangret i młody lokaj w zielonej, pozłacanymi taśmami szamerowanej kurcie.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
szamerunek: ozdoba ubrań, szczególnie daw. mundurów, wykonana z pasmanterii (taśm, sznurów itp.) naszytej wymyślnie na materiale. „…wiając przed domem jegomościa lat około pięćdziesięciu dwóch, odzianego w jedną z owych zielonych czamarek z czarnymi szamerunkami, które chyba nigdy nie zaginą w Europie.…” Hrabia Monte Christo
Szampania: historyczna prowincja w płn.-wsch. Francji, słynna z produkcji win musujących, nazywanych od nazwy tej krainy. „— Do Troyes w Szampanii — odrzekłem.” Trzej muszkieterowie
szampańskim, węgierskim: wina szampańskie i węgierskie należały do najdroższych i pojawiały się na stołach tylko bardzo zamożnej szlachty i magnatów. „Co szampańskim, węgierskim pyszne stoły krasił,” Satyry
szampierz a. sąpierz: współzawodnik. „Tak tylko bowiem imaginacja ludowa mogła sobie przedstawiać niezwalczonego swego szampierza, pogromcę hetmanów, duków, szlachty i w ogóle Lachiw, którzy aż do jego czasów byli okryci urokiem niezwyciężoności.” Ogniem i mieczem
szampiter: szampan. „I gdy w strop szampitrem strzelił” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →
szańc starop.: los. „…a, aby było zawżdy pstro, gdzie wziąć tu wziąć, bo się tym ozdobić ma, kto tytułów dostawać chce, a czasem więc drugi na ten szańc szczęścia i wszytko wysadzi; jedno to jego, co na grzbiecie a na szyi zostanie, acz czasem wygra, czasem też, po arendach u mnich…” Żywot człowieka poczciwego
szańce: rodzaj ziemnych umocnień obronnych. + 1 inne znaczenie „Pallada szańce, brzegi, okopy przebiega,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
szaniec: ziemne umocnienie składające się z wału i rowu, stosowane do końca XIX w. w celu obrony stanowisk artylerii. + 3 inne znaczenia „A trupów szaniec urósł tak wysoko” Balladyna to słowo w 7 lekturach →
szanse europejskiej wojny: zwycięstwa Rosji w wojnie z Turcją, możliwość zajęcia Konstantynopola przez wojska rosyjskie, a potem pokój w San Stefano wywołały silne niezadowolenie Anglii. Z początkiem 1878 r. nastąpiło zaostrzenie konfliktu, grożące wybuchem wojny między Anglią a Rosją. „…ach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskim, wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszłością gal…” Lalka
szansonistka: aktorka występująca w rewii, kabarecie itp. „— Kama min nie robi, Kama nie tyranizuje, ale niech Horn idzie sobie do szansonistek, na łobuzerkę...” Ziemia obiecana
szanują i ufają dzieciom: dziś popr.: szanują dzieci i ufają im. „Bo są właśnie tacy ludzie, którzy szanują i ufają dzieciom — i Kajtuś najlepiej ich lubi.” Kajtuś Czarodziej
szapki dołoj z ros.: czapki z głów. „— Szapki dołoj!” Chłopi, Część czwarta - Lato
szapoklak z fr.: składany cylinder. „Lśniące laki, szapoklaki,” Bal w operze
szara eminencja: osoba mająca wpływ na ważne decyzje lub kierująca czymś z ukrycia. „Wprawdzie Ojciec Józef żył jeszcze, lecz jego imię tylko po cichu wymawiano, taką grozą przejmowała szara eminencja, jak nazywano samego kardynała.” Trzej muszkieterowie
szara pycha: próżna, szlachecka pycha; [szara:] od odzienia, jakie [prosta] szlachta nosiła. „Niżby jeleń urodził wołu leniwego.” Żywot człowieka poczciwego
szaraban z fr. char à bancs : wóz z ławkami: wóz z poprzecznymi ławkami do przewozu ludzi, bryka. „Na rynku stały tysiące wozów najrozmaitszego kształtu, o kołach wiązanych wiciami i o kołach bez szprych, z jednej sztuki drzewa wyciętych; teleg kozackich, szarabanów szlacheckich.” Ogniem i mieczem
szaraczkowy: zrobiony z szaraczek, płótna albo sukna szarej barwy. „Jest to jednak adwokat, o czym świadczy srebrny znaczek przypięty do klapy bardzo wytartego fraka; szaraczkowe zaś spodnie kapłana sprawiedliwości są na kolanach tak wytłoczone, jak gdyby ich właściciel, zamiast bronić swoich klientów, nieustannie oświadczał s…” Lalka
szarada: rodzaj rymowanej zagadki słownej. „powiedz jakąś zagadkę, logogryf, szaradę.” Faust
szarafan daw., z pers. sarapa : od stóp do głów; uroczysta szata: a. sarafan , daw. długi kaftan męski bez rękawów; dziś: rosyjski kobiecy strój ludowy, rodzaj długiej sukni z wysoką talią, bez rękawów a. z wszytymi rękawami z tkaniny bieliźnianej. + 1 inne znaczenie „I wiatr w chorągwi — albo w szarafanie.” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
szaraj: właśc. seraj, pałac. + 1 inne znaczenie „Na dywan i cesarskie przełożon szaraje:” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
szarak: zubożały szlachcic.
szarańcza: hebr. אַרְבֶּה ( arbe ). „Wszakże to jadać możecie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
szarasy starop.: [forma W.lp od szaras ; inaczej:] w szarej sukni szlachcicu. „…y i nabaczniejszy człowiek, gdy przydzie chociaj by nawietszy nikczemnik a łańcuchów nawiesza na sobie, już się ty pomkni, szarasy, siądźże ty pozłocisty.…” Żywot człowieka poczciwego
szarawary: długie, bufiaste spodnie, zwężane na kostkach, noszone głównie w krajach arabskich, Indiach itp.; w Polsce popularne w XVI i XVII wieku. + 2 inne znaczenia „…unezyjsku: miał na sobie fez z długą frędzlą z błękitnego jedwabiu, czarny kaftan zahaftowany złotem, szerokie purpurowe szarawary, pantalony tejże barwy haftowane złotem tak jak i kaftan, i żółte safianowe pantofle; talię ściskał mu wspaniały kaszmirowy pas,…” Hrabia Monte Christo to słowo w 4 lekturach →
szarawary z radła: szerokie, długie, bufiaste spodnie noszone na Wschodzie i w Polsce XVI–XVIII w., wykonane z płótna. „W szerokich bardzo szarawarach z radła,” Beniowski
szaremi: dziś: szarymi, dawna forma fleksyjna przymiotnika, użyta w celu zachowania rymu. „I znów wypełzają szczurami szaremi,” Bal w operze
szarfa dla cara: szarfą, stanowiącą dekorację munduru carskiego, udusili spiskowcy cara Pawła. „Że będzie szarfą dla cara.” Dziady, część III
szarga daw.: szaruga, słota. + 1 inne znaczenie „Stawiać tamy na fale i na przyszłe szargi.” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
szarpajmy: dziś popr.: szarpmy. „Szarpajmy jadło na sztuki!” Dziady, część II
szarpie daw.: bandaże z porwanych materiałów. „Wojny się przez to nie unika; widzisz przecież, że kardynał ma odbyć pierwszą kampanię z szyszakiem na głowie i halabardą w ręku; pan de Nogaret de La Valette jest także kardynałem, a zapytaj jego lokaja, ile razy skubał dlań szarpie.” Trzej muszkieterowie to słowo w 2 lekturach →
szarpła: dziś popr. forma: szarpnęła. „Ona rzemień zadzierzgnion szarpła dłonią zręczną,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
szarszun starop.: gatunek szabli; [źródło:] Słownik Lindego . + 3 inne znaczenia „Bo patrz, iż się jednemu chce gospodarstwa, drugiemu konia a szarszuna, drugiemu prawa, drugiemu pokoju a czytania, drugiemu tańcu, maszkary, drugiemu opilstwa a ceklaciej, więc szyrmirstwa, więc rozmaitych poskoków.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 5 wystąpień →
szarwark daw.: przymusowe świadczenia w robociźnie wykonywane przez ludność wiejską, rodzaj pańszczyzny; szarwarki służyły celom publicznym, w ramach tych prac budowano i naprawiano drogi, mosty czy wały wzdłuż brzegów zbiorników wodnych. + 3 inne znaczenia „Rozchodzić się już mieli, kiedy wszedł wójt z sołtysem, obchodzili chałupy, żeby jutro podług rozkładu wychodzili na szarwark, na drogę za młyn, rozmytą przez deszcze...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →
szarza: szarość. „A jeszcze ranna panowała szarza,” Beniowski
szarzać daw.: szargać, poniewierać; tu może: szafować, ryzykować. „Nie ten brał urzędy, który miał zasługi, cnotę i wiadomość potrzebną, ale kto najlepiej życiem i sumieniem szarzał.” Przestrogi dla Polski
szaspot hist. wojsk.: jednostrzałowy karabin odtylcowy używany w armii francuskiej w 2. poł. XIX w., skonstruowany w 1866 przez A. A. Chassepota. „Patrząc na te postacie, małe, godne prawdziwych Pigmejczyków, przygarbione, brudne i dźwigające z trudnością ciężkie szaspoty, zrozumieliśmy łatwo, dlaczego podobni żołnierze nie mogli oprzeć się rosłym i silnym brandenburskim chłopom i dlaczego np.” Listy z podróży do Ameryki
szastać się: odwiedzać różne miejsca. „Miałżebyś i pan także, mości Bonacieux, szastać się po nocy?...” Trzej muszkieterowie
szaszka z ros.: szabla. „Przy rękojeści srebrnej «szaszki»” Kwiaty polskie
szaszorzy daw.: orli. „Krzysztof Palczowski skrzydła przybrawszy szaszorze,” Transakcja wojny chocimskiej
szata krwawa Dejaniry: Dejanira, żona Heraklesa, dowiedziawszy się o jego zdradzie, przesłała mu szatę przesyconą krwią centaura Nessosa, która wżarła się w ciało Heraklesa, sprawiając straszne bóle. Dejanira, zrozpaczona tym, popełniła samobójstwo. Stała się symbolem cierpienia bez nadziei ratunku. Słowacki zwracał się w Grobie Agamemnona do Polski: „Zrzuć do ostatka te płachty ohydne, / Tę Dejaniry palącą koszulę". „szatę krwawą Dejaniry” Wesele
szata mieszana: hebr. שַׁעַטְנֵז ( szaatnez ): miesznka wełny i lnu . „Ustaw Moich przestrzegajcie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
szatanowi zlecone przen.: przeklęte. „Szatanowi zlecone;” Pieśni
szatanu: dziś popr. forma C. lp: szatanowi. „Rzuć ten list — daj go, jak mówią, szatanu —” Beniowski
szatna: niewolnica (służąca) opiekująca się szatami; garderobiana. „Raz jeszcze zarzuciła jej ramiona na szyję, a potem, gdy obie wyszły do oecus, poczęła się żegnać z małym Plaucjuszem — ze staruszkiem Grekiem, który był ich nauczycielem, ze swoją szatną, która niegdyś niańczyła ją, i ze wszystkimi niewolnikami.” Quo vadis
szatny daw.: służący zajmujący się ubraniami. + 1 inne znaczenie „Wyglądał szatno i szumno.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
szatra: namiot. „Pierwszego dnia czekali wszyscy w polu, szałasy i szatry skleciwszy, drugiego dopiero uroczystość rozpocząć się miała.” Stara baśń
szaty na zmianę: Josef dał im nowe ubrania «ponieważ to on doprowadził do tego, że [bracia] rozdarli swoje szaty ( Ks. Rodzaju 44:13), gdy kazał umieścić swój kielich w biesadze Binjamina, a teraz byli zawstydzeni, mając podarte odzienia», zob. Chizkuni do 45:22. + 1 inne znaczenie „I uczynili tak synowie Israela; i dał im Josef wozy z polecenia Faraona, i dał im zapasy na drogę.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Szawe, czyli doliny królewskiej: hebr. שָׁוֵה ( szawe ): 'jednakowo, równo'. Midrasz wyjaśnia, że dolina została nazwana Szawe , gdyż tam «wszystkie ludy jednakowo [czyli jednomyślnie] zgodziły się, by wyznaczyć Abrama na swojego księcia i przywódcę», zob. Raszi do 14:17. „I sprowadził na powrót cały dobytek, a również i Lota, brata swojego, i dobytek jego sprowadził na powrót, a także kobiety i lud.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szczebiece forma starop.: szczebioce, szczebiota. „Gardło pasie; tym czasem matka szczebiece” Treny
szczebiotka: warto zauważyć, że wyraz szczebiotać w odniesieniu do ludzi miał zwykle nacechowanie negatywne, a pozytywne w odniesieniu do śpiewu ptaków i mowy dziecinnej. „Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna szczebiotko droga.” Treny
szczeblować: iść po stopniach (szczeblach); wstępować po schodach. + 1 inne znaczenie „Ten, po którego szczeblowałem szczeci,” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Szczeblujmy: wyraz stworzony przez Trembeckiego, a przez Mickiewicza, wielbiciela jego języka, powtórnie użyty w znaczeniu wstępowania na wyższe stopnie. „Szczeblujmy na wieżycę, szukam herbów śladu;” Sonety krymskie
szczebrzuch: słowniki podają znaczenie: wiano panny młodej. Sienkiewicz prawdop. skontaminował to ze słowem „brzeszczot". „Żeleźce się mi między żebrami rozszczepiło i szczebrzuch ostał we mnie.” Krzyżacy
szczeć daw.: szczecina, sierść, włosy. „Ten, po którego szczeblowałem szczeci,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
Szczecin: miasto powiatowe w północno-zachodniej Polsce, stolica województwa zachodniopomorskiego. „Byłem na Kołobrzegu, Szczecinie, w Retrze i na ostrowiu świętym Ranów, u Czarnego Stawu...” Stara baśń
szczędzić: oszczędzać. „Że tak barzo kochają, że tak złota szczędzą.” Transakcja wojny chocimskiej
Szczególne: pojedyncze. „Szczególne i powszechne doświadczenie przeczy,” Satyry
szczególnych jestestw: poszczególnych jednostek. „Nadałeś każdemu rodzajowi końcem używania i obrony praw Swoich moc, która tylko w ogólności każdego rodzaju istnie, nieskazitelnym go czyni, a sama jest nienaruszoną przeciwko wszelkiej szczególnych jestestw mocy.” Przestrogi dla Polski
szczegółowie: dziś popr.: szczegółowo. „Opowiadał jej całą podróż szczegółowie.” Odyseja to słowo w 3 lekturach →
szczęki: dziś popr. forma N.lm: szczękami (szczękaniem, hałasami). „W bystrym biegu strasznymi szczęki przerażały.” Iliada
szczel: szczelina (tu prawdopodobnie forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca). + 1 inne znaczenie „W szczel łodzi, którą podróże nadpsuły;” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
szczenięta wilcze: chodzi o Rzymian; według legendy założycieli Rzymu, Romulusa i Remusa, wykarmiła wilczyca. „Szczenięta wilcze panują dziś nad światem!...” Quo vadis
szczep piastowy: spadkobiercy dynastii Piastów. „Królewski szczep piastowy.” Rota
szczepał: dziś popr. forma: rozszczepiał. „Gad szczepał ogon swój na dwie odnogi,” Boska Komedia
szczepu mego trzaski: przyszli moi potomkowie po synie. „A na szczepu mego trzaski” Zemsta
Szczerbiec: miecz koronacyjny królów polskich, który Bolesławowi Chrobremu miał wręczyć Otton III, zaginął za Augusta II; za Augusta III wykonano jego kopię, przechowywaną w Skarbcu Królewskim na Wawelu. „— A ja gdzieś czytałem, tylko nie pamiętam, w jakim dziele, że Szczerbiec, miecz Bolesławowski, to podobno jest w pańskich rękach, tylko pan unika o tym rozgłosu, żeby go panu stańczycy przez nastawionych zbirów nie wykradli.” Ludzie bezdomni
szczere: prawdziwe. „W niebie szczere rozkoszy, a do tego wieczne,” Treny
szczerk: gleba piaszczysto-gliniasto-ilasta. + 1 inne znaczenie „On tymczasem doniósł ją, spuścił uważnie na szczerk i odpowiedział nieco wzburzony:” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
szczerniał: dziś popr.: sczerniał.
szczerość daw.: tu: prawda. „Niechby tak było, że w rzeczach trudnych trzeba się tego dzierżeć, na co więcej ich wotuje — ale w rzeczach jasnych a łacnych aza nie więcej się samej szczerości rzeczy mamy trzymać, niźli mnóstwa mówiących?” O poprawie Rzeczypospolitej
szczery daw., tu forma lm: szczere: prawdziwy. „Gdyby nie kochać rycerza, co szczerą” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
szczęścia doświadczyć żelazem: spróbować szczęścia w walce. „Bym wyszedł na plac, szczęścia doświadczył żelazem:” Iliada
szczeście starop.: szczęście, dola, los, fortuna. „Prózno to; jakie szczeście ludzi naszladuje,” Treny wszystkie 2 wystąpienia →
szczęście gw.: przymiotno, roślina z rodziny astrowatych. + 1 inne znaczenie „Ten liść szkarłatny jest więdniejącą lebiodą, która na trawy zielone rzuca krwiste plamy, a ta wijąca się gałązka drobnym, różowym kwiatem osypana to szczęście.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
szczęście stateczne starop.: niezmienny los. „Chwalę szczęście stateczne;” Pieśni
szczęściem postrzegł balkę: według rozpowszechnionego wśród karciarzy przesądu miejsce pod belką w suficie przynosi nieszczęście w grze. „Byłby i więcej przegrał, szczęściem postrzegł balkę,” Satyry
szczęściem szacuję: uważam za szczęście. „Lecz to szczęściem szacuję,” Pieśni
szczęściuli: „szczęściu" z partykułą -li. „W szczęściuli, czy też w nieszczęściu postępujecie opacznie,” Faust
szcześliwe mienie: mienie dostateczne, wystarczające i uczciwie nabyte. „A uboższym nie zajźrzysz szcześliwego mienia,” Treny
Szczęśliwe światła: Światła szczęśliwe są to duchy błogosławionych, które w raju pokazują się poecie zawsze otoczone światłem. „Szczęśliwe światła sam światłością twoją” Boska Komedia
szcześliwe wyspy: wyspy, na których według mit. gr. przebywali po śmierci (lub nawet jeszcze za życia) sławni bohaterowie. W XVI w. często utożsamiano je z Wyspami Kanaryjskimi. „Wyspy zaprowadzona?” Treny
szczęśliwie: hebr. שָׁלֵם ( szalem ): ‘cały, nienaruszony, pełny’. «Nieuszkodzony na ciele, gdyż został uleczony ze swojego utykania. Z nienaruszonym majątkiem, jako że nic mu nie brakowało, mimo że [dał hojny] podarek [dla Esawa]. I kompletny w swojej znajomości Tory, gdyż w domu Labana nie zapomniał nauki Tory», zob. Raszi do 33:18. „I odpowiedział mu: „Panu memu wiadomo, że dzieci wątłe są, a trzody i bydło dojne u mnie; a jeżeli je popędzą dzień jeden, wymrze cała trzoda.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł: Jestem szczęśliwym człowiekiem! Obym mógł... „Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł tak użyć tego,” Pieśni
szczęsny daw.: szczęśliwy, obdarzony szczęściem. „Drugi, co pod rodziców cieniem szczęsny” Iliada to słowo w 2 lekturach →
szczęty: szczątki. „Wznoszą się stare szczęty krzyżów kilkunastu” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szczeznąć daw.: zginąć. + 1 inne znaczenie „— by prędzej smutek szczezł!” Faust to słowo w 3 lekturach →
szczkać starop.: cierpieć czkawkę. „Aleś wesół, ano we łbie i w mieszku nic nie masz, szczka, zatacza się, łeb się najeżył, a snać daleko weselszy bywają wilczy w lesie i lepszych krotofil używają niż ten szlachetny naród a to uczciwe boże stworzenie, który się już wda w ten wszeteczny a prawie…” Żywot człowieka poczciwego
Szczo ce? ukr.: Co to?
Szczo ty, zduriw? z ukr.: Co ty, zgłupiałeś? „— Szczo ty, zduriw?” Ogniem i mieczem
Szczo z toboju? ukr.: Co z tobą? „Szczo z toboju?” Ogniem i mieczem
szczob ukr.: żeby, żebyś. „Szczob ty z Rusią szedł w zapasy,” Beniowski
szczob z nym poihraty ukr.: żeby się z nim zabawić. „— I prosi, żeby im wydać tego Lacha, szczob z nym poihraty, jak z Barabaszom i Tatarczukom.” Ogniem i mieczem
szczodrota: dziś: szczodrość. „Ubogich kilka panien wyposażonych szczodrotą publiczną corocznie u nóg tego posągu zawierać będą śluby z żołnierzami, co już swe lata odbywszy, na wysłużonym kawałku ziemi osiędą.” Pamiątki Soplicy
szczodrzeniec: roślina z rodziny bobowatych. „Kiście szczodrzeńca i różowych akacji wyglądały zza niebieskich aksamitnych zasłon w oknach.” Hrabia Monte Christo
szczoty ros.: rodzaj liczydła używanego w Rosji od XIV w. „Autokratyzmu, pisarze i szczoty” Beniowski
szczuka daw.: szczupak. „— Płoć jeno, żadnej szczuki.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
szczupły: tu: ciasny, o niewielkiej przestrzeni. „Prawda, nie jest wspaniały — szczupły, ale własny».” Bajki i przypowieści
szczupły prątek starop.: cienki pęd. „Sama tylko dopiro szczupłym prątkiem wschodząc;” Treny
szczur księżycowy: gołyszek; gatunek owadożernego ssaka z rodziny jeżowatych, nie ma kolców, lecz futro, występuje na Półwyspie Malajskim, Sumatrze, Borneo i Labuan. „Potem szczur księżycowy przestał gryźć wędę, zaś rybak opuścił ją, aż dotknęła wody, i zaczął wlec przez całą głąb morską poza wyspę Bintang, poza Singapur, poza Malakkę, poza Selangor, i zawlókł z powrotem czółno do ujścia rzeki Perak.” Takie sobie bajeczki
szczutek daw.: pstryczek. + 1 inne znaczenie „— starczy jeden szczutek —” Faust to słowo w 3 lekturach →
szczutka: prztyczek; lekkie uderzenie przez pstryknięcie z dwóch palców. „daje mu szczutkę” Dziady, część III
szczwać przestarz.: szczuć. „Pan Nowowiejski zastąpi mnie w stróżowaniu, przy którym tak mało roboty, żeśmy z Makowieckim liszki po całych dniach szczwali dla samej uciechy, boć futro ku wiośnie nicpotem.” Pan Wołodyjowski
szczwacz daw.: osoba zajmująca się psami służącymi do polowań; tresuje je, a podczas polowania szczuje je na zwierzynę. + 1 inne znaczenie „Konał jak tygrys pokłuty od szczwaczy,” Giaur to słowo w 2 lekturach →
szczwanie: od: szczwać: polować z hartami. „Słychać zmieszane wrzaski szczwania, gniewu, trwogi,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szczwany daw.: sprytny. + 1 inne znaczenie „Moi szczwani panowie, z waszego matactwa” Faust wszystkie 4 wystąpienia →
szczyglę: młode szczygła. „Lecz nie było ani świerszczy, ani szczygląt.” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
szczypa daw.: szczapa. „…cowy dzień, ani o kary, grożące według regulaminu, siedzieli kupami przy niezliczonych ogniskach, zbudowanych z paru sutych szczyp, odłupanych z prycz i stołów, pitrasili w rondlach, menażkach, okopconych paczkach po konserwach i w zdobycznych aluminiowych gar…” Pożegnanie z Marią
szczypka: szczapka, kawałek drewna. „— Mam dwie szczypki — rzekła — a ty nazbieraj wartko sucharzy; będzie ogień.” Krzyżacy
szczyr: roślina z rodziny wilczomleczowatych (Mercurialis). „I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
szczyt daw., starop.: u Cylkowa: 'wierzch'; uzasadnienie korekty: precyzja zdania, być może Cylkow miał na myśli 'wierzchołek, szczyt', w oryginale jest tu słowo רֹאשׁ ( rosz ): ‘głowa’. + 2 inne znaczenia „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 4 lekturach →
szczytny daw.: wysoko sklepiony. „Wywoła Telemacha z głębi komnat szczytnych,” Odyseja
szech: muzułmański święty. „I otrząść włosy senne z prochu Szecha” Beniowski
Szechem: «I nie znalazł tam [braci]», zob. Raszbam do 37:14. «[Szechem] to miejsce przeznaczone na nieszczęścia: tam splamili się bracia [sprzedając Josefa], tam zgwałcono Dinę, tam podzielone zostało królestwo Domu Dawida», zob. Raszi do 37:14. + 1 inne znaczenie „A Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Szecherezada: główna bohaterka Baśni z tysiąca i jednej nocy , opowiadająca swemu mężowi baśnie. „przywodzisz na myśl baśnie cnej Szecherezady;” Faust
szedł od ciebie swat: swat był przyjacielem przyszłego pana młodego, który w jego imieniu przychodził do rodziców panny poprosić o jej rękę. „szedł od ciebie swat.” Wesele
szedziwość starop.: sędziwość. „…zasy, sprawy i powinności poczciwego człowieka już w statecznych leciech postanowionego, i jako swe lata a onę poczciwą szedziwość swą wedle sławy a poczciwości swojej i wedle powinności krześcijańskiej swojej stanowić a zachować by miał, nie zdało mi się, aby…” Żywot człowieka poczciwego
szedziwy daw., starop.: siwy (sędziwy). + 2 inne znaczenia „Twarz usiawszy powagą i szedziwe skronie,” Transakcja wojny chocimskiej to słowo w 2 lekturach →
szefelin starop.: włócznia, oszczep, rohatyna. „A gdy jeszcze około onej szkapy stali, przybieżał Laokoon królewic, który był duchowny, i uderzył w onę szkapę szefelinem, mowiąc do nich: „Nonne haec in nostros structa est machina muros?" („A co wiedzieć, panowie, jeśliże ta szkapa na nasze mury nie jest zbu…” Żywot człowieka poczciwego
Szegedyn: miasto węgierskie blisko granicy z Jugosławią. W nocy z 11 na 12 marca, wskutek wylewu Cisy, prawie cały Szegedyn uległ zniszczeniu, kilkaset ludzi straciło życie. „Potem Szegedyn uległ powodzi, co znowu wywołało wprawdzie nieduże składki, ale za to ogromny ruch w salonach.” Lalka
Szekspir 1564–1616: angielski dramatopisarz, poeta i aktor. Uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru. „Tym sposobem mogę ci deklamować z pamięci Tukidydesa, Ksenofonta, Plutarcha, Tytusa Liwiusza, Tacyta, Stradę, Jornandèsa, Dantego, Montaigne'a, Szekspira, Spinozę, Machiavellego i Bossueta.” Hrabia Monte Christo
Szekspir, William 1564–1616: angielski poeta, dramaturg i aktor, jeden z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru. „Ogromne wrażenie wywierają na nim Szekspir i Schiller, ulega wpływom niemieckich romantyków.” Trzej muszkieterowie
Szekspir, William a. Shakespeare, William 1564–1616: angielski poeta, dramaturg i aktor, jeden z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru. „— Wezmę Szekspira, postaram się zrobić w nocy Hamleta na wtorkowy komplet.” Pożegnanie z Marią
szeląg daw.: drobna moneta; miedziak (por. powiedzenie Znać kogo jak zły szeląg ). + 3 inne znaczenia „Szeląg dam od wychodu, nie zjem, jeno jaje:” Fraszki to słowo w 8 lekturach →
szelestuszka gw.: tobołki polne, gatunek z rodziny kapustowatych. „To szelestuszka o liściach prawie złotych i przy każdym dotknięciu zdających się coś tajemniczo szeptać, a to w bujny, śnieżny kwiat ustrojona trująca gałąź psianki.” Nad Niemnem
szelina starop.: zarośla, krzaki. + 1 inne znaczenie „Jako gdy się w szelinie wilk goni z kozami.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 4 wystąpienia →
szelinarz starop.: ten, kto się zaszywa w szelinie, tj. w zaroślach, krzakach; tu: człowiek małoduszny, mierny, małego formatu duchowego (niczym krzak przy drzewie), nicpoń. „Ale naszy szelinarze i niczemu się nie godzą, i mało ich znać, i w niwecz się obracają.” Żywot człowieka poczciwego
szelma: osoba, która radzi sobie w wielu trudnych sytuacjach, ale czasami działa w nieuczciwy sposób. + 1 inne znaczenie „— Ci ludzie, których wybiorę, są szelmy kute na cztery nogi.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Szelmą jestem bez uszu: nawiązanie do praktyki obcinania uszu skazańcom. „— Szelmą jestem bez uszu.” Ogniem i mieczem
szelmowski: przebiegły, podstępny. „— A to szelmowskie chłopstwo!” Syzyfowe prace
Szem: hebr. rdzeń שֵׁם ( szem ): 'imię'. W innych przekładach: Sem . Od imienia Sema ludy wywodzące się z terenów Bliskiego Wschodu określa się mianem Semitów. Współcześnie nazwa ta ma zastosowanie zwłaszcza do Żydów, stąd negatywny stosunek do nich określany jest mianem antysemityzmu. „A były wszystkie dni Lemecha: siedemset siedemdziesiąt siedem lat; i umarł.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
szemat: tu: schemat, formularz. + 1 inne znaczenie „— To za duży szemat.” Ziemia obiecana wszystkie 2 wystąpienia →
szemrać: rozmawiać półgłosem, szeptać. + 1 inne znaczenie „Krasnoludki, choć szemrały na to ubóstwo, prędko się przecież oswoiły z nową siedzibą.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
szengajst z niem.: pięknoduch. „Szengajsty i żydokomuna...” Kwiaty polskie
szepleniąc daw.: dziś: sepleniąc. „— wołała, szepleniąc pani Wiechowska i poczęła wysadzać z sanek matkę Marcinka.” Syzyfowe prace
szeptającego: szepczącego. „Patrzyłem na one góry, od podstaw do szczytu przybrane w gęstwę drzew, na doliny, wijące się różnokształtymi zakręty, ocienione drzewami, na rzekę, płynącą cicho pośród szeptającego szuwaru i odbijającą urocze chmury, kołysane powiewem wiatru na niebie.” Cierpienia młodego Wertera
Szeremet: właśc. Szeremietiew, Wasilij Borisowicz (1622–1682), naczelny wódz południowej części armii rosyjskiej podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667. Walczył z wojskami polskimi, tatarskimi i kozackimi. Po dwumiesięcznej bitwie pod Cudnowem dostał się do niewoli tatarskiej, w której zmarł. „Kraj był srodze przez niedawny napad Chmielnickiego i Szeremeta spustoszony, więc o żywność i paszę, jako na przednówku, było trudno, a mimo tego wszystko musiało być na czas i w bród, a w Krynicach, gdy mieszkańcy opór stawili i nie chcieli żadnej spyży dosta…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
szerepetka: człowiek z gminu, przybłęda. „Dalibóg, że takim szerepetkom nic do Kmiciców ani do Billewiczów, jak piskorzom nic do szczuk, choć i to, i to ryba.” Potop
szerm daw.: tryb, sposób. „A tu szermem prostém” Transakcja wojny chocimskiej
szermem daw.: sposobem, sprytnie. „Skoczy szermem, gdzie widzi rozerwane wozy.” Transakcja wojny chocimskiej
szermierz: tu: zapaśnik. „Zaś Euryjal szermierzy co najlepszych pobił;” Odyseja
szermierzów: dziś popr.: szermierzy. „— Starzy żołnierze mnie uczyli — mówiła — których u nas nie brak, a wiadomo przecie, że nie masz nad naszych szermierzów...” Pan Wołodyjowski
szermować: władać bronią, używać broni. + 1 inne znaczenie „«Pyszny, z Jowiszem o władzę szermował,»” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
szermy: walki; por. szermierka , szermować . „Że wszystkie szermy językiem śmiertelnym” Boska Komedia
szeroce: dziś popr.: szeroko. „…ona i do wyrozumienia roztropność ostrzy i sposobność do spraw w człowieku wzbudzę i stwierdza A umyślniem chciał tu o tym szeroce mówić, abyś przyczyny dobrych obyczajów i wszelakich cnot pokazał a odpowiedź dał ganieniu onych, którzy to chcą przemóc, aby nau…” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 2 wystąpienia →
szerpentyna daw.: krzywa szabla używana od XV–XVIII wieku; serpentyna; karabela. + 1 inne znaczenie „Czy szerpentyną, czyli nawet z pistoletu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
szerpentyna a. serpentyna daw.: krzywa szabla szlachecka, karabela. „Na to pan Domaszewski uderzył się po szerpentynie.” Potop
szerść daw., daw., reg.: dziś popr.: sierść. „Dziecko zatopiło w śnieżnej, ogromnej jego szerści dwie malutkie, czerwone rączki.” Dobra pani to słowo w 4 lekturach →
szerz: dziś popr.: szerokość. „przez całą sceny szerz szeroki,” Noc listopadowa
szerzoga daw.: tu: mgła. „Widzicie tam szerzogę — ?” Noc listopadowa
sześć milionów: tyle wyniósł wpływ łączny podatku Ofiary Dziesiątego Grosza (dobra ziemskie) i Dwudziestego Grosza (dobra duchowne) w Koronie (6 milionów 300 tys., z czego dobra ziemskie zapłaciły niespełna 5 milionów ); z Litwy: 2 milionów 800 tys. „Oto, wstyd powiedzieć, ledwo sześć milionów.” Przestrogi dla Polski
sześć niedziel: sześć tygodni. „…ku zostały: nie śmiałem odprzysiąc się, lubom tego nie pamiętał, bo w zapale być to mogło; skazany więc zostałem na sześć niedziel wieży i zapłacenie tysiąca grzywien.…” Pamiątki Soplicy
sześć stóp angielskich: ok. 180 cm. „Był to mężczyzna ogromnego wzrostu (przeszło sześć stóp angielskich), silnie zbudowany, o twarzy poważnej; mało mówił, bywał niekiedy gwałtowny, a wpadał w szalony gniew, gdy mu się sprzeciwiano.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
sześćdziesiąt lat: Icchak nie mógł doczekać się potomstwa z Riwką przez 20 lat i «zrozumiał, że jest bezpłodna i modlił się za nią, ale nie chciał poślubić niewolnicy [jak Abraham], ponieważ [Icchak] został uświęcony na górze Maria jako 'ofiara całopalna bez skazy'», zob. Raszi do 25:26. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
sześcianki: klocki. „Ta operacja została powtórzona kilka razy, za każdym obróceniem sześcianki naokoło się obracały i wyrazy coraz inne zajmowały miejsca.” Podróże Guliwera
sześciu żołnierzy przyprowadzają: dziś popr.: sześciu żołnierzy przyprowadza. „Sześciu Żołnierzy przyprowadzają bladego Kordiana.” Kordian
szest'diesiat tri ros.: sześćdziesiąt trzy. „— Szest'diesiat tri!” Syzyfowe prace
Szet: od hebr. שִׁית ( szit ): 'położyć, kłaść, dać, umieścić, ustawić'. W innych tłumaczeniach jako Set .
szewckie: dziś: szewskie. „Jedziemy jednak do Benewentu oglądać szewckie przepychy, z którymi się popisze Watyniusz, a stamtąd, pod opieką boskich braci Heleny, do Grecji.” Quo vadis
szewcu: dziś C.lp.: szewcowi. „Szewcu w nos wyciął trzy szczutki,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
szewiecki: dziś popr.: szewski. „Mówiono też, że cechy miały broń ukrytą, zwłaszcza płatnerze, rzeźnicy, kuśnierze i potężny cech szewiecki, że wyglądają ciągle powrotu Jana Kazimierza, nadziei nie tracą i przy lada pomocy z zewnątrz, gotowi by byli na Szwedów uderzyć.” Potop
szewiot: rodzaj tkaniny wełnianej. „Tylko kolana ostrym kantem wystawały brutalnie, podnosząc silnie szewiot spodni, które opinały długie, ledwo zaznaczone łydki, niekształtne, gubiące się bez silniejszego spadku, łydki kamiennego bożka, cisnącego się do twardej swego tronu podstawy.” Menażeria ludzka
szezlong: kanapa w kształcie wydłużonego fotela, na której można odpoczywać w pozycji półleżącej. + 2 inne znaczenia „Na powitanie wyciągnęła rękę gestem damy siedzącej na szezlongu w buduarze, obojętnie, bez zdziwienia i uśmiechu.” Granica to słowo w 6 lekturach →
Szibea: od hebr. שָׁבַע ( szawa ): ‘przysięgać’; na pamiątkę przysięgi złożonej tam dla zawarcia przymierza, zob. Raszi i Radak do 26:33. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Szilo: hebr. שִׁילֹה ( szilo ) może być tu odczytane jako שֶׁלוֹ ( szelo ): ‘jego, należące go niego’. Póki nie przyjdzie «Król Mesjasz, do którego należy królestwo», zob. Raszi do 49:10. Niektórzy odnoszą to słowo do miasta Szilo, zob. Ibn Ezra i Bechor Szor do 49:10. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Szinar: kraina najczęściej lokalizowana w południowej Mezopotamii i identyfikowana z Babilonią. + 1 inne znaczenie „Przeto się mawia: jako Nimrod mocarz, myśliwy przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Sziwa , Siwa a. Śiwa: jeden z trzech najważniejszych bogów hinduizmu, razem z Brahmą i Wisznu tworzy trójcę zwaną Trimurti: Brahma stwarza wszechświat, Wisznu go utrzymuje, a Śiwa unicestwia; w śiwaizmie, jednej z głównych tradycji współczesnego hinduizmu, uznawany za najwyższego boga, stwórcę, opiekuna i niszczyciela świata. „Sama nazwa „uncle", wujaszek, dowodzi, że skwaterowie uosobili owo pojęcie z humorem, ale w niemal tenże sam sposób jak Hindusowie siłę niszczącą w postaci Sziwy.” Listy z podróży do Ameryki
szkapa: z politowaniem o koniu, zwłaszcza lichym, zabiedzonym. + 2 inne znaczenia „Oprócz siebie — wiódł szkapę, oprócz szkapy — wołu,” Dusiołek to słowo w 3 lekturach →
szkapi brzuch, co weń kijmi kołacą: tu: bęben. „Nie z owym szkapim brzuchem, co weń kijmi kołacą, ani z owym kozim rogiem, co jako wół za uchem ryczy.” Żywot człowieka poczciwego
szkapica starop.: szkapa; koń. „Jestli wsiędzie na szkapicę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
szkaplerz właśc. kaplerz: wierzchnia część habitu mnisiego (płat materiału zakrywający piersi, ramiona i plecy, z otworem na głowę pośrodku) oraz jedno z uznanych przez kościół katolicki dewocjonaliów; wyposażony najczęściej w wizerunek Matki Boskiej bywa noszony również przez świeckich i księży; jego nałożenie odbywa się uroczyście, a noszenie wiąże się z pewnymi pobożnymi obowiązkami; sukienny szkaplerz bywa zastępowany medalikiem. + 3 inne znaczenia „Wiesz ty, za szkaplerza sznurki” Balladyna to słowo w 5 lekturach →
szkarady: dziś popr.: szkaradny. „Niż durnego Turczyna propozyt szkarady” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 6 wystąpień →
szkaradzie: szkaradnie. „Krzyczą, wrzeszczą szkaradzie, że w onym bałuchu” Transakcja wojny chocimskiej
szkarłat: kolor ciemnoczerwony. „Szkarłatem była powleczona jej twarz, szyja, ręce — na tle tym znać było jakąś wysypkę.” Siłaczka
szkarlatyna: płonica, ostra choroba zakaźna wieku dziecięcego, której towarzyszy czerwona, drobna wysypka na całym ciele. „Maleństwo miało zaledwie cztery lata, gdy dostała szkarlatyny.” Przygody Hucka Finna
szklanne: dziś popr.: szklane. „A usta ich były otwarte, a języki czarne jak węgiel, a oczy ich, jakoby szklanne, nie odwracały się od niebieskich kolorów.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
szklanne skrzydła: przen. „skrzydła" pozwalające daleko docierać wzrokowi, tj. teleskop. „Choć szklanne weźmie skrzydła, ciebie nie dolata,” Dziady, część III
szklanny daw. forma: dziś popr.: szklany; huta szklanna — huta szkła. „Ma twarz, nogi, żołądek — lecz coś jakby szklanna.” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
szklannym daw.: dziś: szklany. „Koniec wąsa do ust włożył, szklannym wzrokiem wpatrzył się w przestrzeń i ze zdumieniem, cicho, kilka razy wymówił:” Nad Niemnem
szklenica starop.: także: śklenica a. sklenica. „Bo najdziesz drugiego, gdy sługa obrus spluska abo nie chcąc szklenicę stłucze, to wnet do korda albo do kija, równie jakoby mu dom zapalił abo co inszego co nagorszego uczynił.” Żywot człowieka poczciwego
szklennica: szklanica, szklanka. „W atmosferowej szklennicy” Kordian
szklniący: lśniący jak szkło. „Paw się dął, szklniące pióra gdy wspaniale toczył.” Bajki i przypowieści
szklnić się: lśnić. „Nie na fraszki, co z wierzchu szklnią się, wewnątrz puste,” Satyry
szkło czeskie: półkryształ, szkiełka podobne do kryształu, z ich wyrobu słyną Czechy. „Szkła czeskie i blaszki” Beniowski
szkło wodowskazowe: szklana rurka, która umożliwia sprawdzenie poziomu cieczy w zamkniętym zbiorniku, np. w kotle. „Zerkał na manometr i szkło wodowskazowe, siląc się najwidoczniej na odwagę, a przy tym miał nieborak spiłowane zęby, kędzierzawy łeb golony w dziwne desenie i trzy ozdobne blizny na każdym policzku.” Jądro ciemności
szkoda głowy psować starop.: szkoda zawracać sobie tym głowę. „I szkoda głowy psować;” Pieśni
szkodować gw.: ponosić straty. + 1 inne znaczenie „Jak wiele mogą w kunszcie przemierzłym szkodować;” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
szkoła bolońska: kierunek w malarstwie wł., powstały w Bolonii pod koniec XVI w.; twórcy jego dążyli do zjednoczenia w dziele sztuki właściwości najlepszych mistrzów renesansu, szczególnie Rafaela i Tycjana; w rezultacie tych założeń malarstwo ich nie wnosiło do sztuki oryginalnych wartości; jednym z najwybitniejszych przedstawicieli szkoły bolońskiej był Gwido Reni (1575–1642). „Trzeci okres Gwido Reniego...” Ludzie bezdomni
Szkoła Główna: wyższa uczelnia, założona w Warszawie w r. 1862, z polskim językiem wykładowym. Kształcili się w niej najwybitniejsi przedstawiciele pozytywizmu polskiego (Prus, Świętochowski, Sienkiewicz, Dygasiński, Chmielowski i in.). W roku 1869 została zamieniona przez władze carskie na uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym. „— Przerzucił się, ale nie do galanterii, tylko do Szkoły Przygotowawczej, a potem do Szkoły Głównej, rozumie pan?...” Lalka
szkoła holenderska: twórczość wielkich mistrzów malarstwa holenderskiego okresu „złotego wieku" (XVII w.): Rembrandta, Jana Vermeera, Fransa Halsa i in., ukazujących głównie motywy z życia codziennego mieszczaństwa (portrety, sceny rodzajowe, martwe natury). „Niedaleko na tej samej ścianie wisiał portret rejenta robiony przez Lenca — żółto-czarny i jeszcze przez te niespełna trzydzieści lat poczerniały niby cenny zabytek szkoły holenderskiej.” Granica
szkoła junkierska: wojskowa szkoła oficerska w Rosji carskiej. „Był obyczaj w Pyrzogłowach, że większość uczniów biednych z patentami kończących waliła wprost ze szkoły: primo — do seminarium na księży; secundo — na oficerów do szkoły junkierskiej; tertio — do apteki.” Syzyfowe prace
Szkoła Medyczna: wyższa uczelnia w dzielnicy łacińskiej, z bogatą biblioteką i muzeum anatomii porównawczej. Mieści się w gmachu z XVII w. „…giełda; na lewo Institut de France i mennica, na prawo Hale Centralne; na lewo Pałac Luksemburski, muzeum Cluny i Szkoła Medyczna, na prawo plac Republiki, z koszarami ks.…” Lalka
Szkoła Nauk Socjalnych i Politycznych: zapewne odniesienie do francuskiej uczelni, zał. w 1872 jako Wolna Szkoła Nauk Politycznych (École libre des sciences politiques), w 1945 przekształconej w Instytut Nauk Politycznych w Paryżu (Institut d'études politiques de Paris). „Z drugiej strony hrabiny siedzący Sobosławski też okazał się znajomym Zenona z Paryża, słuchaczem tych samych profesorów w Szkole Nauk Socjalnych i Politycznych.” Granica
Szkoła Politechniczna: założona w 1794 r. szkoła wojskowa w Paryżu; do dziś stanowi jedną z prestiżowych szkół technicznych. „Młodzieniec oświadczył, że pragnie poświęcić się karierze wojskowej; skończył więc jako jeden z pierwszych szkołę średnią, zdał egzaminy do Szkoły Politechnicznej i wyszedłszy stamtąd w stopniu podporucznika, wstąpił do 53 pułku piechoty.” Hrabia Monte Christo
szkoła powszechna: dziś: szkoła podstawowa. „Już jako uczeń drugiego oddziału szkoły powszechnej spał często na lekcjach.” Król Maciuś na wyspie bezludnej
Szkoła Przygotowawcza: kurs wstępny do Szkoły Głównej, otwarty w 1861 r. „— Przerzucił się, ale nie do galanterii, tylko do Szkoły Przygotowawczej, a potem do Szkoły Głównej, rozumie pan?...” Lalka
Szkoła Sztuk Pięknych: pałac z połowy XIX w. (obok Instytutu Francuskiego), zawiera cenne zbiory sztuki. + 1 inne znaczenie „Zwyczajnie — stosunki z Akademią Medyczną, ze Szkołą Sztuk Pięknych...” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →
Szkoła Wojskowa: pałac z połowy XVIII w., obok Pola Marsowego, pierwotnie szkoła wojskowa dla szlachty, później koszary. „Druga para (nóżki krótsze) na lewo sięga do Szkoły Wojskowej, Hotelu des Invalides.” Lalka
szkolarska metoda: metoda opierająca się na uproszczonych szkolnych formułkach. „…u, nie stanie się nigdy nieznośnym sąsiadem, ni wybitnym złoczyńcą; mimo to, cokolwiek by ktoś przytaczał, każda szkolarska metoda zniweczyć musi prawdziwe odczucie przyrody i rzeczywisty jej wyraz.…” Cierpienia młodego Wertera
szkoły wittenberskie: Uniwersytet w Wittenberdze w Saksonii, zał. w 1502 r., słynny w renesansie. „Wrócenia nazad do szkół wittenberskich” Hamlet
szkoły wojewódzkie: szkoły średnie z polskim językiem wykładowym w Królestwie Polskim przed rokiem 1864 (tj. przed powstaniem styczniowym). „Profesor Leim skończył onego czasu nauki uniwersyteckie w Lipsku i od niepamiętnych czasów wykładał w szkołach jeszcze wojewódzkich historię powszechną, języki starożytne i niemiecki.” Syzyfowe prace
szkopek gw.: drewniane wiadro, używane podczas dojenia krów. „— Zabrała szkopek, to pewnie poszła do obory.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
szkopek a. skopek: naczynie, kubełek. „cały skopek mleka wylała...” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 3 wystąpienia →
szkopek lub: skopek: naczynie, kubek, kubełek. „— zawołała zdumiona, odstawiła szkopek, przykucnęła przed progiem i z najżywszą radością i zdumieniem patrzyła.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
Szkot: chodzi tu o Dunsa Szkota (1266–1308) sławnego filozofa średniowiecznego, który przyczynił się m.in. do uzasadnienia dogmatu kościoła katolickiego o niepokalanym poczęciu oraz sformułował jedno z podstawowych twierdzeń logiki dotyczących zdań, mianowicie że ze zdania fałszywego wynika każde zdanie. „Ani cytując Szkotów i Bartolów,” Monachomachia
szkuner: żaglowiec mający co najmniej dwa maszty z ożaglowaniem skośnym. „„Tankadera" była uroczym małym szkunerem o wyporności dwudziestu ton, zwinnym, o zgrabnym kształcie, jakby była prawdziwym jachtem wyśigowym.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
szkuta daw.: krypa, duży płaskodenny statek żaglowy lub wiosłowy, służący do przewożenia dużych ładunków rzeką. + 3 inne znaczenia „Jako ludożer pierwszy, za tą szkutą” Beniowski to słowo w 7 lekturach →
szkuty: łodzie. „W bałtyckich porciech stawia ładowane szkuty.” Transakcja wojny chocimskiej
szła: tu: pracowała, funkcjonowała. „Borowiecki przy końcu Piotrkowskiej skręcił na lewo, w małą, niebrukowaną uliczkę, oświetloną kilkoma latarniami na sznurach i olbrzymią fabryką, która już szła.” Ziemia obiecana

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.