Litera O

941 słów, strona 2 z 4.

ocipka a. ociepka gw.: wiązka gałęzi albo słomy. „— ozwał się Pietrek i skoczył naraz do ziemniaczanego dołu, odwalił z wejścia ocipkę wielgachną i wyciągnął stamtąd Łapę skowyczącego.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
oćma: ciemność. „Ale powoli fosforescencja wiosennego śniegu mętniała i gasła i nadchodziła czarna i gęsta oćma przed świtem.” Sklepy cynamonowe
ocy gw.: oczy. „Ocy ci sie przymykają,” Wesele
ócz: dziś popr. forma D. lm: oczu. „Sam to widziałem, na mych ócz zdziwienie.” Makbet
oczeret ukr.: trwała roślina rosnąca na terenach podmokłych, głównie przy brzegach. + 1 inne znaczenie „Zaledwie się wychylił z oczeretu, który tu gęstą ścianą stał, kiedy zobaczył pod lasem niewielką łączkę i małą, siedzącą wśród niej na wzgórku dziewczynkę, która ukrywszy twarz w obie ręce, żałośnie płakała.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
oczerety ukr.: tu: wyschłe liście mogące posłużyć za podpałkę. + 3 inne znaczenia „Jeszcze oczerety” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
oczewiście: dziś: oczywiście. „A oczewiście,” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
Oczi czornyje ros. Очи чёрные: popularna piosenka; jej słowa napisał w 1843 r. ukraiński poeta Jewhen Hrebinka, muzykę oparto na melodii walca Hommage Floriana Hermanna; w ten sposób powstał jeden z najbardziej znanych „cygańskich" romansów rosyjskich, opublikowany w 1884, rozsławiony w zmienionej wersji przez ros. śpiewaka operowego Fiodora Szalapina w początkach XX w. „To Oczi czornyje, to Puppchen.” Kwiaty polskie
oczów forma gw.: dziś popr. forma D. lm: oczu. „…, zginęły drogi, roztopiła się wieś cała i wsiąknęła w tę białość cudną, w ten oślepiający tuman, a w końcu nie było już dla oczów nic widne, prócz tych strug śnieżystego pyłu, spływającego tak cicho, tak równo, tak słodko, kiej te wiśniowe okwiaty w noc miesi…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 3 lekturach →
Oczy me tu poszyją druty: Tu poeta wyznaje, że nie jest zupełnie wolnym od grzechu zawiści, a jednak czuje, że najwięcej ciąży na jego duszy grzech pychy. „«Oczy me» rzekłem «tu poszyją druty,” Boska Komedia
Oczy się jego zanadto wpatrzyły: Poeta jeszcze nie dość był przygotowanym, ażeby na największe światło, jakim są wiara i nauka boża, mógł długo poglądać, dlatego to nimfy odwracają twarz jego od Beatrycze, ażeby oczyma nie wpatrywał się w nią za długo. „«Oczy się jego zanadto wpatrzyły».” Boska Komedia
oczy wasze widzą: wasze oczy «widzą moją chwałę [w tym kraju], oraz to, że jestem waszym bratem, gdyż jestem obrzezany tak jak wy», zob. Raszi do 45:12. „A będę cię żywił tam, — bo jeszcze pięć lat będzie głód: abyś nie zubożał ty i dom twój, i wszystko, co twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
oczy zdumionemi daw. forma: dziś: oczami zdumionymi. „Gdy ujrzał Ogień oczy zdumionemi.” Poezja
oczy... dziadowskie: Mikołaja Radziwiłła, wojewody wileńskiego. „Wiekiem, a oczy jeszcze dziadowskie nacieszył” Fraszki
oczyma moc bezrozumną na uwięzi trzyma: Wzrok człowieka, powiada Cooper , jeśli jaśnieje wyrazem odwagi i rozumu, sprawia mocne wrażenie nawet na dzikich zwierzętach. Przytaczamy z tej okoliczności prawdziwe zdarzenie amerykańskiego strzelca, który skradając się do kaczek, usłyszał szelest, podniósł się i ujrzał z przestrachem ogromnego tuż leżącego lwa. Zwierz zdawał się być równie zdziwiony nagłym widokiem człowieka atletycznej postawy. Strzelec nie śmiał dać ognia, mając strzelbę śrutem nabitą. Stał więc nieruchomy, oczyma tylko grożąc nieprzyjacielowi. Lew ze swojej strony, siedząc spokojnie, nie spuszczał oczu ze strzelca: po kilku sekundach odwrócił głowę i oddalił się powoli, ale zaledwo uszedł kilkanaście kroków, zatrzymał się i znowu powrócił. Znalazł na miejscu nieruchomego strzelca, spotkał się znowu z nim oko w oko i na koniec, jak gdyby uznawał wyższość człowieka, spuścił oczy i odszedł. Bibliothèque Universelle , 1827 fèvrier . Voyage du capitaine Head . „Moc bezrozumną na uwięzi trzyma.” Konrad Wallenrod
oczymgnienie gw.: dziś popr.: okamgnienie. „— zaklął z cicha i wzdychał żałośnie, i przewracał się z boku na bok, i odrzucał pierzynę, stawiając nogi na chłodnej, orosiałej trawie, ale śpik nie przychodził i myśle o niej nie ustawały ni na to oczymgnienie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
oczynienie neol.: oczarowanie. „Kiedy noga za nogą idąc, przebyli most i kamienne galerie, de With podniósł oczy po swojemu, sennie, w uroczystym oczynieniu przypatrywał się temu miejscu, skałom, rozjuszonej rzece i tajemnicom przeszłości drzemiącym w czarnym cieniu.” Popioły
„Oczyść mię!" słodki psalm dźwięczał: Oczyść mię hyzopem, ażebym stał się czystym. Psalm 51. „«Oczyść mię!» słodki psalm dźwięczał przez chwilę,” Boska Komedia
oczyśmy zawarli: zawarliśmy oczy. „I w blasku wiary oczyśmy zawarli.” Boska Komedia
oczyszczeni będziecie: hebr. תִּטְהָרוּ ( titharu ): będziecie oczyszczeni , u Cylkowa: czystymi być macie , korekta ze względu na precyzję znaczenia. „dręczyć będziecie dusze wasze” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
oczywisto: dziś popr.: oczywiście. „Pozew dziś trzeba wręczyć ustnie, oczywisto,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
od daw.: słowo 'od' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
od Ateny daw.: dziś: przez Atenę. „Spod Troi od Ateny na Greków zesłany.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
od boga: dziś: przez boga. „Za dłoń go ścisnął, i rzekł: „Od boga zesłany” Odyseja
Od Boga ojca twojego, który ci też pomoże: «Cała ta twoja chwała przyszła do ciebie od Boga i On ci będzie nadal pomagał», zob. Radak do 49:25. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Od ciał niebieskich światłością czystą: Ze sfery Primum Mobile do Empireum . Wszystkie inne nieba, czyli sfery, są w świecie cielesnym, od których światłość boża tylko swój promień odbija. W najwyższym zaś niebie, w Empireum , jest tylko sama światłość. „Do nieba, które jest światłością czystą:” Boska Komedia
od ciebie niech powstaną: «Ty i twoje potomstwo: obyście otrzymali to błogosławieństwo, które było zapowiedziane Abrahamowi na górze Moria ( Ks. Rodzaju 22:17). Oby było Bożą wolą, że będzie to twoje potomstwo a nie z jakiejś innej kobiety», zob. Raszi do 24:60. „I tak puścili Riwkę, siostrę swoją oraz jej karmicielkę, i sługę Abrahama i ludzi jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
od ćwierci: od trzech miesięcy. „…wrócił, oficerowie wzięli go między siebie, witać i pocieszać zaczęli, a osobliwie pan Longinus Podbipięta, któren już od ćwierci w chorągwi Skrzetuskiego był sowitym towarzyszem.…” Ogniem i mieczem
Od Fińskich zatok po Chazarów morze: fińskie zatoki: pobrzeża Finlandii. Morze Chazarskie: dzisiaj Czarne. „Od Fińskich zatok po Chazarów morze” Grażyna
Od florentynów gwaru i hałasu ...: Nigdzie Poeta żądłem ironii boleśniej nie ubódł swoich ziomków florentyńczyków jak w tym wierszu. „Do rozumnego i cichego ludu,” Boska Komedia
od Katona: Marcus Portius Cato (234–149 r. p.n.e.), polityk rzymski, obrońca interesów arystokracji; jako nieubłagany wróg wpływów greckich, którym przeciwstawiał surowy obyczaj starorzymski, stał się w tradycji symbolem cnót obywatelskich; „w zepsutych czasach, dawnej rzymskiej wstrzemięźliwości przykład”. (I. Krasicki, Zbiór potrzebnych wiadomości ). „Samym tylko nazwiskiem różny od Katona.Dobry folwark na zyski skarb publicznej rzeczy.” Satyry
od kogoś: tu: przez kogoś. „Od kogoś, co zaledwie dotykał się ziemi.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
od książąt Tuhanów: aluzja do Tuhanowicz, wsi należącej do Wereszczaków, gdzie przebywała Maryla. „Niegdyś od książąt Tuhanów rządzona,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
od matki ofiarowany daw.: ofiarowany przez matkę. „(Gdy od płaczącej matki, pod Twoją opiekę” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Od mego cienia blask więcej czerwony: Im jaśniejszy blask słoneczny, tym bezbarwniejszy. Dlatego to miejsce, na które padał cień poety, oświecone było blaskiem więcej czerwonym, co było powodem zadziwienia patrzących nań duchów. „Od mego cienia blask więcej czerwony,” Boska Komedia
od nich daw.: przez nich. „Był to przyjaciel bogów i od nich kochany.” Odyseja
od nieba: dziś popr.: przez niebo. „Tymczasem ty, Hektorze, kochany od nieba,” Iliada
od Pallady: dziś popr.: przez Palladę. „Od Pallady niesiony, tam oszczep uderzył,” Iliada
od Parysa daw.: przez Parysa. „Od Parysa rzucony grot mu w mózgu siedzi,” Iliada
od pastucha daw.: przez bogów. „Od pastucha, który by natychmiast biegł w tropy” Odyseja
od posągu Marsa do Chrzcielnicy: Posąg Marsa stał na moście zwanym Ponte Vecchio, a więc: między posągiem Marsa a kościołem św. Jana. „Aż od posągu Marsa do Chrzcielnicy” Boska Komedia
od powicia daw.: od urodzenia; powić: urodzić dziecko. „Z którymi się zabawiać lubił od powicia,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
od przyciesi: od podwalin. „Przede wsią, w pustce na wzgórzu stała drewniana kapliczka, spróchniała już zupełnie od przyciesi aż do żelaznego kogutka na szczycie dachu.” Syzyfowe prace
od radosnej witany kochanki: dziś: witany przez radosną kochankę. „Tam, od radosnej witany kochanki,” Ballady i romanse
od rozumu błądzi: traci rozum, popada w obłąkanie. „To jak szalony od rozumu błądzi,” Balladyna
od spadku usunął Mojżesz Lewitowe dzieci: Pokolenie Lewi nie otrzymało żadnej części przy rozdziale ziemi Kanaan, którą inne pokolenia Izraelskie podzieliły się między sobą. Bo Mojżesz je wybrał i przeznaczył, aby sprawowało urząd kapłaństwa. Z tej zasady Mojżeszowej wychodząc, Dante utrzymuje, że duchowni nie powinni brać żadnego udziału w posiadłościach ziemskich. „Usunął Mojżesz Lewitowe dzieci.” Boska Komedia
od stopy do głowy: dziś popr.: od stóp do głów. „Potem, kurzem, posoką, od stopy do głowy.” Iliada
od strony morza nie dojedzie żaden statek: właśc. popr.: (...) nie dopłynie (...) statek. „Gdyby nawet znaleźli się tutaj ludzie, nie zdołają przedrzeć się przez te urwiska, a od strony morza nie dojedzie żaden statek.” Księga dżungli
Od Szwajcarów: aluzja do popularyzujących się coraz bardziej, a często wypaczanych koncepcji filozoficznych Rousseau pochodzącego z Genewy. „— Od Szwajcarów.” Satyry
od trafunku przestarz.: na wszelki wypadek, gdyby coś się przytrafiło. „…azania swej odwagi życzyła, toteż gdy pan Zagłoba sapiąc i mrucząc począł wyciągać z siedzenia krócice, które zawsze „od trafunku" ze sobą woził, ona zaraz jęła się napierać, by jej jedną oddał.…” Pan Wołodyjowski
od Tybrowej wody: z Włoch; podróżował zapewne jako dyplomata. „Jako ty, który od Tybrowej wody” Fraszki
od was daw.: przez was. „W krótkiej potyczce od was zniesione Trojany,” Iliada
od wschodu: u Cylkowa: 'ku Wschodowi'; zarówno tekst hebrajski jaki i komentarz mówią 'od wschodu/ze wschodu na zachód'. Ruszył na zachód od Abrama, ze wschodu w kierunku zachodnim, zob. Raszi do 13:11. „Odłączże się ode mnie; jeżeli na lewo, to ja na prawo, a jeżeli na prawo, to ja na lewo".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
od ziemie daw. forma D.lp: dziś: ziemi. „Od swych ojczyców, od ziemie swej braci!” Grażyna
od złości: dziś raczej: ze złości. „— zawołała Chryzeida, pieniąc się od złości.” Klechdy sezamowe
odąć: dziś częściej: wydąć. + 1 inne znaczenie „Dziura odął gębę i zaczął bezmyślnie podmuchiwać w przestrzeń.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
odął: dziś: wydął. „Radca odął bezzębne usta, wytrzeszczył oczy i ruszył w swój pochód z kąta w kąt stancyjki.” Syzyfowe prace
odaliska: wyraz tureckiego pochodzenia ( odalik ), oznacza kobietę posługującą damom haremu sułtańskiego; w ogóle kobietę zalotną, namiętną. „ty na kształt wschodniéj odaliski,” Sonety krymskie
odbierzemy: w wersji pierwotnej: odbijemy. „Szablą odbierzemy.” Mazurek Dąbrowskiego
odbieżać daw., przestarz.: odejść, opuścić. + 2 inne znaczenia „Już dawno z bogów każdy pola by odbieżał,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
odbieżała forma starop.: odbiegła; por. „bieżeć" [np. Tren XVI: „śmierć (...) k nam bieży"]. „Potymeś mię smutnego nagle odbieżała” Treny
odbieżałe stado: stado opuszczone; może aluzja do sytuacji po ucieczce z Polski Henryka Walezego. „Tak odbieżałe stado więc drapają” Pieśni
odbieżany daw.: odstąpiony, opuszczony. „Bronić pana Pocieja, który odbieżany” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
odbieżeć kogoś: opuścić (odchodząc). „I samotnego trupa odbieżeli;” Boska Komedia
odbieży: odbiegnie, odejdzie. „Odbieży, prózno czekać, by sie wrócić miała.” Treny
odbijanka a. kalkomania: obrazek do przenoszenia na kartkę ze specjalnie przygotowanego papieru. „Mogłeś tam znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy…” Sklepy cynamonowe
Odblask dwóch pierwszych był równej potęgi: Pierwsze dwa łuki światła symbolem są Ojca i Syna, to jest Syn przez Ojca: lumen de lumine . „Odblask dwóch pierwszych był równej potęgi,” Boska Komedia
odbyć starop.: porzucić, odejść; odbędziesz swej miłośnice : porzucisz swą ukochaną. „Odbędziesz swej miłośnice.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
odchoceć się starop.: odechce ci się. „Odchoceć się s miodem tarnek,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
odczytywa: dziś popr.: odczytuje. „Skargę przeciw Hrabiemu głośno odczytywa:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
oddać raczy: w innych wersjach niekiedy: „A dać raczy". „Oddać raczy, jegoż prosimy:” Bogurodzica
Oddal: dal. „Oddal, zaprawdę, podobną jest do przyszłości.” Cierpienia młodego Wertera
oddał: «Dał mu błogosławieństwo w testamencie, jako że Bóg powiedział mu „będziesz błogosławieństwem” ( Ks. Rodzaju 12:2), [co oznaczało]: błogosławieństwa są powierzone w twoje ręce, byś błogosławił tego, kogo zechcesz, Abraham zaś przekazał je Icchakowi», zob. Raszi do 25:5.
oddał go do więzienia: «Niemniej jednak [Potifar] nie zabił [Josefa], bo miał wątpliwości co do [słów swojej żony]», zob. Ibn Ezra do 39:19. „Lecz gdy podniosłam głos mój, i krzyknęłam, — zostawił szatę swą u mnie, i uciekł na ulicę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
oddał wszystko co posiada: «Pokazał im dokument darowizny», zob. Raszi do 24:36. „A Wiekuisty pobłogosławił pana mojego bardzo, że stał się możnym; i dał mu trzody i rogaciznę, i srebro i złoto, i sługi i służebnice, i wielbłądy i osły.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
oddałem: «Słowa Boga są jak już spełnione», ponieważ jest to powiedziane w czasie przeszłym, zob. Raszi do 15:18. „A ty pójdziesz do ojców twoich w pokoju, pochowany będziesz w sędziwości szczęśliwej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
oddalił się: u Cylkowa: 'wydalił się'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. „I rzekł Abimelech do Icchaka: „Oddal się od nas, boś wzmógł się nad nas wielce".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
oddział daw.: tu: klasa. „Nauczycielka podyktowała książki, a potem mówiła, że trzeci oddział jest bardzo ważny, bo z trzeciego oddziału przechodzi się do czwartego, że starsi chłopcy powinni już dobrze się sprawować nie tylko w szkole, ale i na ulicy, bo muszą dawać młodszym dobry prz…” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 3 wystąpienia →
oddział konnych uzbrojony w lance: anachronizm. „Przeleciał oddział konnych uzbrojony w lance.” Faraon
oddział zbrojnych: w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „zbrojny". „Wchodzi oddział zbrojnych z Jakubem.” Nie-Boska komedia
oddziele: dziś popr. forma Msc. lp.: oddziale. „— Widzisz, chłopcze, w siódmym oddziele są już starsi uczniowie.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 3 lekturach →
oddzielenia [menstruacyjnego] jej: u Cylkowa: podczas słabości jej ; jw. „po swoim oddzieleniu [menstruacyjnym]” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
oddzielił: hebr. נָצַל ( nacal ): ‘wyrwać, uratować, ocalić’. «Każde słowo oznaczające wybawienie, ucieczkę i ratunek ma znaczenie ‘oddzielenia’», zob. Raszbam do 31:9. + 1 inne znaczenie „I rzekł Laban: „Oto niechaj będzie podług słów twoich!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Odę: Lota miała na myśli odę Klopstocka Die Frühlingsfeier (1759). W drugiej części tej wspaniałej ody maluje poeta burzę i daje wyraz miłości i podziwu dla Stwórcy, którego wielkość przejawia się w grzmotach i błyskawicach, a dobroć i miłość w ożywczym działaniu deszczu. „— Przypomniałem sobie natychmiast przecudną Odę, o której myślała i zatopiłem się we fali wrażeń, wywołanych onym hasłem.” Cierpienia młodego Wertera
ode mnie: Jehuda przyznał: „ode mnie” jest brzemienna, zob. Raszi do 38:26. „I rzekł Jehuda: „Wyprowadźcie ją, a niech będzie spalona!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ode wsi: dziś popr.: od wsi. „Nadchodzili od strony cegielni i ode wsi.” Medaliony
odegrywać: dziś: odgrywać. „Skutkiem tego naród egipski w czasach wielkości tworzył jakby jedną osobę, w której stan kapłański odegrywał rolę myśli, faraon był wolą, lud — ciałem, a posłuszeństwo — cementem.” Faraon
odegrzała: dziś popr. forma: odgrzała. „Może nawet lepiej jej się zrobiło, bo odegrzała obiad i dała im na kolację.” Placówka
odejm: skrót od: odejmij; zdejmij, zabierz.
odejmać sie frasunkowi: uwolnić się od frasunku. „Odejmać sie frasunkowi,” Pieśni
odejmcie: odejmijcie, zabierzcie. „W radzie Olimpu, odejmcie jej władzę!” Hamlet
odejmować: bronić się przed czymś. „Próżno się mam odejmować,” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
odejmować się czemuś starop.: uciekać przed czymś, unikać czegoś. „Próżno się odejmuję, gwałt mi się dzieje;” Odprawa posłów greckich
odeń: od niego. „…ęgu zieleniała po dziennemu, a jedyny i samotny rumianek zdawał się olbrzymieć niepomiernie dzięki wybujałemu cieniowi, który odeń po murawie dłużył się bez końca, jakby to czynił z myślą o innej, nieznanej nikomu, a zgoła niebotycznej roślinie.…” Klechdy polskie
Oderisi z Gubio: sławny miniaturzysta, mieszkał za czasów Danta w Bolonii, a tak był dumny ze swego pędzla, że wszystkimi spółczesnymi malarzami pogardzał. „— «Ty Oderisi?» rzekłem doń, «O, chlubo” Boska Komedia
odeszlij: dziś: odeślij. „— Drogi panie — zawołał nie mniej głośno baron do Mraczewskiego — zapakuj wszystkie te garnitury, popielniczkę, kałamarz i odeszlij mi do domu.” Lalka
odetchni starop.: forma trybu rozkazującego; dziś: odetchnij. „Już odetchni, nieboraku,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
odgadywać: «Czyż nie wiedzieliście, że tak ważny człowiek jak ja, co umie wróżyć, [umie też] rozumnie dojść do tego i rozpoznać własnym pomyślunkiem, że to wy ukradliście mi kielich?», zob. Raszi do 44:15. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
odgryzać patrony: por. patron : ładunek do broni palnej, ówcześnie rurka papierowa napełniona prochem, zatkana na jednym końcu kulą, na drugim zalepiona. Przed nabiciem żołnierz odgryzał zalepiony koniec patronu, sypał proch w lufę na tzw. panewkę i wpychał za nim papier wraz z kulą, przybijając ją mocno za pomocą pręta zwanego stemplem. „Klęcząc zaczęliśmy wydobywać i odgryzać patrony.” Lalka
odgrześć daw.: odgrzebać. „Ludzi nam trzeba więcej, by ich odgrześć.” Krzyżacy
odin każe z ukr.: jeden mówi. „Odin każe: Lachy; drugi każe: Kozaki.” Ogniem i mieczem
odium łac.: nienawiść, niechęć. + 1 inne znaczenie „To przecie pana Łaszcza strażnika krewniak i za jego konfuzję ma do Skrzetuskiego odium.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
odjąć daw.: zabrać. „…iadać wszystko, co stało się w Szczytnie: jako Jurand przez nich samych wezwany, aby zobaczył, czy dziewczyna, którą zbójom odjęli, nie jest jego córką, zamiast wdzięcznością się wypłacić wpadł w szał; jak zabił Danvelda, brata Gotfryda, Anglika Huga, von Brac…” Krzyżacy
odjąć się: tu: uratować się. „…i się Mazurowie i poniektóry mówił: „Hej, gdyby tu był Jurand, ten dałby i takim dwóm rady, jemu nigdy się żaden Niemiec nie odjął, ale młodziankowi gorze!…” Krzyżacy
odjął diablej strożej starop.: uwolnił od diabelskiej straży (nadzoru). „Odjął diablej strożej.” Bogurodzica
odkaślnął: dziś popr.: odkaszlnął. „Pan wziął ich do kancelarii, a Grzyb ino se odkaślnął i zara pali od progu:” Placówka
odkazać z ros.: odpowiedzieć. „— Pytałeś, czyś czci nie uchybił, tom ci i odkazał, jako myślę.” Krzyżacy
odkazywać z ros.: odpowiadać. „— Odkazujże po ludzku, bo ci będzie bieda.” Krzyżacy
odkląć cię: zdjąć z ciebie zaklęcie. „— Tym razem przychodzę po to, aby cię odkląć, gdyż mój szlachetny i wspaniały Murzyn zażądał tego odklęcia.” Klechdy sezamowe
odkład: przełożenie, odłożenie czegoś na później. „Drugiemu smętny byłby ten odkład, a jemu nie!” Nad Niemnem
odkładać: zwlekać. „Wieczny wygnańcze, ani więc odkładaj.” Pieśni
odkładnica: element pługa służący do odkładania kawałków zoranej gleby. „Uczyńcież odkładnicę rządną, co by skiby kładła ode wschodu słońca aż na zachód słońca, raz koło razu, równiuśko, drobniuśko, jakby w taniec szedł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
odkryta: hebr. פָּרוּעַ ( parua ): rozpuszczony, rozwiązany, zaniedbany . „Człowiek to trędowaty: nieczystym jest; za nieczystego poczyta go kapłan: na głowie jego zakażenie jego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
odkur: tu: odmowa, odrzucenie. „Pamiętajmy wreszcie z góry o tym, że tylko jeden z nas może być wybrańcem, a dwaj pozostali muszą z odkurem się pogodzić, na hańbie poprzestać i wyzbyć się tak sercowych, jak pięściowych uroszczeń do warg, które ich jako niezdatnych pominą.” Klechdy polskie
odkwitnęły dni: minęło życie „Odkwitnęły dni wasze pod wstydu liściami,” Sonety krymskie
odlecić: popr. odlecieć. „Że śmierć już mogła na gwiazdy odlecić.” Ojciec zadżumionych
odliga: odwilż. „— A widzę już: od samych wzdychań odliga będzie!” Pan Wołodyjowski
odmiał: mielizna, płycizna. „A tam zepchnąwszy okręt, gdzie głębsze odmiały,” Odyseja
odmienić gw.: tu: przemienić. + 1 inne znaczenie „Organiścina odmieniła mi jaja, że trzy swoje dawałam za jedno...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
odmieniec: istota „nieczysta" (por. lud. „z piekła odmieniec"). „a koń diabeł, czart, odmieniec.” Wesele
odmłodzon daw.: rzeczownikowa forma przymiotnika, dziś: odmłodzony. „…t z ostatniego kąpielowego przedziału, wychodził jeszcze jakby wskrzeszony, z oczami błyszczącymi dowcipem i wesołością, odmłodzon, pełen życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mógł się z nim porównać, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elega…” Quo vadis
odmówić pot.: tu: przekonać do odejścia. + 1 inne znaczenie „Ja też, byle Pan Jezus do zdrowia pomógł, co będę mógł Wilkowi z Brzozowej kmieciów odmówić, to odmówię.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
odmyka starop.: otwiera. „Cerkiew się z trzaskiem odmyka,” Ballady i romanse
odmyślił: przemyślał. „Już to dawno Bóg odmyślił w niebie,” Pieśni
odnajmywał: dziś popr.: odnajmował. „Ale właścicielka pensjonatu, od której dygnitarz skarbowy odnajmywał salon, uprzedzona z góry, poprosiła petenta do środka, oświadczając, iż pan „wiceminister" spóźni się nieco, gdyż tego dnia ma bardzo wiele ważnych wizyt.” Przedwiośnie
odniewieścić: pozbawić cech niewieścich, tj. kulturowo tradycyjnie przypisywanych kobietom: łagodności, delikatności, strachliwości i niezdolności do czynu. „duszę moją odniewieśćcie,” Makbet
odór: zapach, zwłaszcza przykry. „Z traw szerzyły się zapachy dojrzewających kwiatów, od rzeki pociągał wilgotny, mocny i miły odór rokit i wikliny.” Syzyfowe prace
odpieją: skończą piać. „Całą Bożą noc będzie, aż kury odpieją.” Pieśni
odpocnijze gw.: odpocznijże. „Odpocnijze haw, Wojtecku,” Wesele
odpoczął: hebr. rdzeń שבת ( szawat ), z którego wywodzi się słowo Szabat, oznacza 'zaprzestać, zaniechać, wstrzymać, odpocząć'.
odpowiedną: dziś popr.: odpowiednią. „I odpowiedną wielkiej dnia uroczystości,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
odpowiedź: tu: odpowiedzialność. „Odpowiedź, starcze, wkładam na twą głowę.” Grażyna
odpowiedział: „Ja": «Nie powiedział ‘ja jestem Esaw’ tylko ‘ja’», zob. Raszi do 27:24. „I nie rozpoznał go; albowiem były ręce jego jako ręce Esawa, brata jego, kosmate; i pobłogosławił go,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
odpowiedzieli: «[Laban] był człowiekiem niegodziwym i wyrwał się do odpowiadania przed swoim ojcem», zob. Raszi do 24:50. „I piłem, a i wielbłądy napoiła.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
odpowiedzże: znaczenie: odpowiedz koniecznie (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ). „Odpowiedzże: czy ci się podoba mój pomysł i czy chcesz zostać kupcem?” Klechdy sezamowe
odprawić: tu: odpędzić. „Ale gdy niepotrzebne chciwości odprawię,” Pieśni
odprawić wiek swój starop.: zakończyć swoje życie. „Wiek swój i Persefonie ostatniej sie stawić,” Treny
odprawować posły: dawać odprawę posłom; wysłuchać posłów.
odprawować się daw.: odbywać się. „Bo jeno patrzcie: król Kazimierz i Sieradz, i Łęczycę tak zacnie odbudował, że lepsze są, niż były, i zjazdy się w nich po staremu odprawują, a Krzyżaków jak ci sprali pod Płowcami, tak tam leżą i gniją.” Krzyżacy
odprawujący: dziś: sprawujący. „Posłał po trzech sławnych mędrców mieszkających naówczas przy dworze i odprawujących tygodniową służbę podług panującego w tym państwie zwyczaju.” Podróże Guliwera
odprowadzić: właśc. odprawić. „Odprowadzić, by indziej gościny szukali?"” Odyseja
odpust: w religii katolickiej darowanie bądź zmniejszenie kary za grzechy, które zostały już odpuszczone. „— Bo i nie dziwno — wtrącił Jaśko z Naszan — choćbyś miał najbezecniejszy grzech na duszy, odpust za taką wojnę pewny i zbawienie pewne.” Krzyżacy
odpytać: tu: odzyskać. „A kiedym wzrok odpytał, aż tu mameluki” Kordian
odrobek daw.: odpracowanie długu. „— Bóg ci zapłać za dobrość, w porę to choćby odrobkiem odpłacę.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
odród: odrodzenie. „Ja wszystko skończę z chwilą ogromną odrodu.” Kordian
Odrowąż, Jacek 1183–1257: jeden z pierwszych dominikanów w Polsce, misjonarz i kaznodzieja, kanonizowany w 1594. „Między jego duszą a owym murem, stromo wystrzelającym ze szczytu wzgórka, między kopułką kaplicy-celi Jacka Odrowąża wyrosła w tym czasie jak gdyby żyła nierozerwalna.” Popioły
odrwić daw.: oszukać. „Jeśliś szelma, odrwisz, jeśliś uczciwy — usłużysz.” Krzyżacy
odryna reg.: budynek, w którym przechowuje się siano. „— Chodźcie, ojcze, do mnie na chleb i sól, i na miodu kwaterkę, a podjecie, to pójdziecie spać na siano do odryny — rzekł stary chłop, zwracając się do dziada.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
odrzecze: dziś popr. forma: odrzeknie. „— odrzecze Wiechetek, drżąc cały.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Odrzekł: u Cylkowa 'I rzekł'. „[Ten] rzekł: „Głos Twój słyszałem w ogrodzie, i uląkłem się, bo nagi jestem, i skryłem się".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
odsada: krawędź wału. „Wznosił mozolnie, gdyż chciał, żeby odsady były z kamienia na wapno, a czatownia z cegły, o którą trudno było w okolicy.” Krzyżacy
odsep: opłata w formie odsypanej mąki. „Próżno chciał przed kilkunastu laty przyciągnąć wolnych kmieciów z Krześni i puścić im ziemię za odsepy — ci bowiem woleli siedzieć na swoich własnych „lechach", niźli uprawiać cudzy zagon.” Krzyżacy
odstawione: od piersi, pod koniec 24 miesiąca życia dziecka, zob. Raszi do 21:8. „A Abraham był w wieku stu lat, gdy urodził mu się Icchak, syn jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Odszedł leniwo, niestety, po czasie: Wąż, który był złodziejem za życia, zranił w okolicy pępka innego złodzieja, który się zjawił w ludzkiej postaci. Gdy wąż upadł, z jego pyska i z rany ukąszonego bucha dym, zamieniają obydwa swe postacie, członek po członku, człowiek („grzesznik") staje się wężem, wąż („gad") człowiekiem. „Odszedł leniwo, niestety, po czasie!” Boska Komedia
odszpuntować: otworzyć beczkę z winem, wyjmując szpunt. „Gdy im dałem znak, że mi się chce pić, wnieśli ze sposobu mojego jedzenia, że mało napoju nie wystarczyłoby dla mnie, a że to naród dowcipny, podnieśli zręcznie jedną z największych beczek wina i przytoczywszy ją do ręki mojej, odszpuntowali.” Podróże Guliwera
odtroczyć daw.: odwiązać. „Czech zaś odtroczył spokojnie sukienną opończę podbitą wilkami, oddał ją Zbyszkowi i rzekł:” Krzyżacy
odumrzeć kogoś: umrzeć, pozostawiając kogoś bliskiego. „W piątej klasie byłam zaledwie, gdy mię ojciec odumarł!” Ludzie bezdomni
odurzały: zamroczony. „Motłochu podły, czemu stoisz odurzały?” Iliada
odurzenie: hebr. תַּרְדֵּמָה ( tardema ): 'głęboki sen'. „Ale nie znalazła się dla człowieka odpowiednia pomoc.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
odwach z niem. Hauptwache : straż główna: wartownia, kordegarda. „Nisko w bramie był odwach i trabanci szkoccy straż tam trzymali, dla parady, nie dla obrony przeznaczoną.” Potop
odwet: tu: odwzajemnienie się. „Abym niosąc odwet drogi,” Zemsta
odwieczerz daw., gw.: pora wieczorna; posiłek wieczorny. + 1 inne znaczenie „— Przyjść obiecała jeszcze dzisiaj, na odwieczerzu...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
odwilży: tu: nawilży. „Lecz nie ochłodzi, ledwie odwilży” Iliada
odwłoka daw.: zwłoka, odłożenie sprawy. „Mówiono wprawdzie we wsi, że już w dwa dni po ślubie nielubiąca odwłoki baba zaczęła chłopa marudnego bijać i że Dziura takiemu pożyciu nie bardzo się opiera...” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
odwrócił się... ku tłumom: przed Soborem Watykańskim II (1962–1965) ksiądz odprawiał mszę zwrócony w kierunku krzyża i tabernakulum, plecami do wiernych. „Odśpiewano potem wśród powszechnego uniesienia suplikacje, wreszcie msza się skończyła, lecz ksiądz, pochowawszy Sakrament w cyborium, odwrócił się już po Ostatniej Ewangelii ku tłumom, na znak, że pragnie coś powiedzieć.” Potop
odwróciłeś ode mnie oblicze: por. Psalmy Dawidowe: „Nie zakrywajże oblicza twego od sługi swego, bom jest w utrapieniu". (Ps. 69:17). „Ojcze, któryś mieszkał zawsze w duszy mojej, a teraz jeno odwróciłeś ode mnie oblicze...” Cierpienia młodego Wertera
odydzie gw.: odejdzie, odjedzie. „poziwo, a nie odydzie;” Wesele
odyńdzie gw.: odejdzie. „— Nie wracać, kiedy człowiek raz odyńdzie...” Placówka
odyniec: stary dzik, żyjący w pojedynkę, poza stadem. + 1 inne znaczenie „By na lwa lub odyńca uderzyły śmiele:” Iliada to słowo w 3 lekturach →
Odys: ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei Homera, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi. Wyspiański napisał o nim dramat Powrót Odysa . + 1 inne znaczenie „wsławiłam Odysa nad męże;” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
Odyseusz: król Itaki. Silny, a przede wszystkim sprytny wojownik, bardzo dobry żeglarz. Symbol wędrówki, tułaczki (po zakończeniu wojny trojańskiej wracał do domu przez dziesięć lat, ponieważ obraził bogów). + 1 inne znaczenie „Staje wpośród obozu na Odysa łodzi,” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →
Odysów daw.: należący do Odysa. „Tyżeś-to w tej osobie własny syn Odysów?” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
odżegnać się: wyrzec się związku z kimś lub czymś, stanowczo czemuś zaprzeczać. „Nie odżegnać się od niego,” O krasnoludkach i sierotce Marysi
odżenie daw.: odegna. „Potentat to i wojownik wielki; ukróci on Kozaków, Turczyna pohamuje i Septentrionów od granic odżenie, a my ze Szwecją we współce zakwitniem.” Potop
odziać pióry: pokryć piórami. „Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry” Pieśni
odziane lasy: pokryte lasami (Góry Świętokrzyskie) lub może: lasy piękne (liściaste). „Wysokie góry i odziane lasy!” Fraszki
odziemek: tu: pień pozostały w ziemi po ścięciu drzewa. + 1 inne znaczenie „Te wystające resztki odziemków drzew bujnych a dawno ściętych były dla oczu Judyma niby twarze jakichś krzywd, jakichś niedoli zdławionych i wdeptanych w ziemię.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
odzierżyć daw.: otrzymać. + 1 inne znaczenie „Litwa przyjęła chrzest z rąk polskich, a tron krakowski razem z ręką cudnej królewny odzierżył Jagiełło.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
odziewać się daw.: ubierać się. „Ale król Błystek nie mógł się odziewać tak ubogo i tak pospolicie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
odziewki: dziś popr.: odzienie. „Jedna niosła wyprany chiton i odziewki,” Odyseja
odzież płótniana daw.: dziś: odzież płócienna. „O uprawianie ziemi było im bynajmniej; ogrody mieli, ale najwięcej rzepę w nich sadzili i len w wielkiej obfitości sieli, bo owiec nie mając i wełny nie znając, odzieży płótnianej tylko używali.” Nad Niemnem
odzipnąć gw.: odetchnąć. „Strudzona już była z pracy i spieki, bo w izbie gorąc jaże dusił, a w sieniach, kaj się buzowało w szabaśniku, też ledwie odzipnął, że przy tym i muchy, od których roiły się ściany, brzęczały nieustannie i cięły wielce dokuczliwie, to prawie z płaczem oganiała…” Chłopi, Część czwarta - Lato
odźwierki daw.: skrzydła drzwi. „Oni zaś, za odźwierki obaj przyczajeni,” Odyseja
odźwierny: dozorca. „Doniósł, że pani doktorowa wyjechała z dziećmi na letnie mieszkanie, że zepsuł się wodociąg, że odźwierny Kazimierz zrobił awanturę ze stójkowym i poszedł na tydzień — do kozy.” Katarynka
odzyszcze: dziś popr.: odzyska. „Jurand wezwał następnie ojca Kaleba, któremu podyktował list do księcia z oznajmieniem, że Danusi nie porwali rycerze zakonni, ale że zdołał odkryć jej schronienie i ma nadzieję, iż w ciągu kilku dni ją odzyszcze.” Krzyżacy
odzyszczę: dziś popr. forma 1 os. lp cz.przysz.: odzyskam. „Nie będę banitem, Oleńka, z ludźmi się pojednam, sławę odzyszczę, ojczyźnie się zasłużę, krzywdy naprawię...” Potop
odzyszczesz daw. forma: dziś popr. forma 2.os. lp cz.przysz.: odzyskasz. „Odzyszczesz rycerzy kochanków:” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
odzyszczyć daw.: odzyskać. „Odzyszczą serce; z okropnym hałasem” Grażyna
oecus łac.: reprezentacyjne pomieszczenie z oknem wychodzącym na ogród. „Po odsunięciu kotary dzielącej atrium od tablinum dom otwarty był na przestrzał, tak że przez tablinum, przez następny perystyl i leżącą za nim salę, zwaną oecus, wzrok biegł aż do ogrodu, który widniał z dala jak jasny obraz, ujęty w ciemną ramę.” Quo vadis
oeneria: ONR, Obóz Narodowo-Radykalny. „Kiedy sztrabanclom z oenerii” Kwiaty polskie
oferta: tu: polecenie się opiece świętego, rodzaj modlitwy. „Mszę miał w kaplicy leśnej: króciuchna oferta” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
ofiara zagrzeszna: hebr. חַטַּאת ( chatat ): ofiara za grzech . „Jeżeliby kapłan namaszczony zgrzeszył, dla wprowadzenia ludu w winę” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
ofiarami płynnymi: u Cylkowa: zalewkami .
ofiarę opłatną: hebr. זֶבַח שְׁלָמִים ( zewach szlamim ) w innych przekładach: ofiara pojednania . „Co by miało na sobie wadę, nie będziecie przynosili; bo nie uzyska to wam upodobania.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
ofiarę płynną: hebr. rdzeń נָסַךְ ( nasach ): ‘wylewać, ofiarować [płyn], odlewać, namaszczać’. Odnosi się to głównie do ofiary z wina. + 1 inne znaczenie „I wzniósł się od niego Bóg, z miejsca, na którym mówił z nim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
ofiary opłatne: hebr. שְׁלָמִים ( szlamim ) w innych przekładach: ofiary pokojowe .
ofiary płynnej: u Cylkowa: zalewki . „nazajutrz po Szabacie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
oficer francuski: w czasie ofensywy Armii Czerwonej przybyła do Warszawy wojskowa misja francuska dla udzielenia pomocy dowództwu polskiemu. „Z bramy domu piętrowego wyszedł oficer francuski, człowiek starszy, z siwiejącą kozią bródką i obwisłymi wąsami.” Przedwiośnie
oficer od drugiego pociągu: dziś popr.: (...) z innego pociągu. „Wtedy przyszedł niemiecki oficer od drugiego pociągu, który wiózł rannych żołnierzy, i kazał wagon otworzyć.” Medaliony
oficersza z ros.: oficerowa; żona oficera. „Idzie wysmukła oficersza:” Kwiaty polskie
oficjalista daw.: prywatny urzędnik, osoba zatrudniona przez właściciela do wykonywania zadań związanych z zarządzaniem majątkiem ziemskim. + 2 inne znaczenia „Dla niej należał do świata oficjalistów chązebiańskich, jak na przykład Franek Borbocki, który także pojechał do miasta się uczyć, a teraz pracuje w fabryce.” Granica to słowo w 5 lekturach →
oficjalistowskie posady: zatrudnienie przy zarządzaniu majątkami prywatnymi. „Jeden i drugi przebywał na pańskich dworach, o urzędnikowskie lub oficjalistowskie posady zaskakując.” Nad Niemnem
oficjer daw.: oficer. „Dwustu siedemdziesięciu nas samej szlachty oficjerów w marsz wyszło przez Grodzką Bramę.” Popioły wszystkie 2 wystąpienia →
ofik: oficer (żartobliwy skrót). „Wiesz, jak to ten moskiewski ofik mawiał w takich razach...” Przedwiośnie
ofuknąć kogo: robić komuś wymówki, mieć do kogoś pretensje. „Że milczała: «Niewdzięczna!» — żwawie ją ofuknie.” Bajki i przypowieści
ogacenie: ocieplenie. „Zwieź ziemniaki, a jak ludzie skończą kopanie, to zagnać je do grabienia ściółki, a ty mógłbyś kołki pozabijać do ogacenia.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
ogar: pies gończy; tu lekceważąco o Czaplińskim. + 2 inne znaczenia „Bór cicho stoi, grania ogarów słucha, na myśliwców z wysoka wiewiórka czarnymi oczyma patrzy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →
ogarek: tu: resztka niedopalonej świecy. „Przy jednym z pulpitów samotny chłopiec czytał coś przy słabo tlejącym ogarku.” Opowieść wigilijna
ogarnąć: tu: osłonić. „Tu prędko krupniku owego, co się w kociołku warzył, podjadłszy, wstał, ognisko popiołem ogarnął i trzymając na jednym ramieniu Koszałka-Opałka, a na drugim Podziomka, dużym krokiem do miasteczka ruszył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
ogień mający czas i ogień wieczny: To jest: czyściec i piekło. „«Ogień mający czas i ogień wieczny” Boska Komedia
ogień skrzepnie, blask ściemnieje: nawiązanie do kolędy Bóg się rodzi . „ogień skrzepnie, blask ściemnieje,” Hymny
ogień strażniczy: ogień rozpalany na brzegu morza, zastępujący latarnię morską. „Już i ogień strażniczy widać, miga w dali —” Odyseja
ogień... zwolnieje: opadną emocje. „A ogień ten zwolnieje, co się pali we mnie.” Iliada
oglądamy: ujrzymy, zobaczymy. „Jak cię tylko w zgrzybiałym wieku oglądamy,” Satyry
oglądnąwszy: dziś poprawne: obejrzawszy się. „oglądnąwszy się” Zemsta
oględaj starop. forma: oglądaj. „Oględaj postawę moję:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
ogłoszone za życia poety: Z fragmentu pierwszego za życia poety ogłoszono wersy 1-74, 85-119 „Dwa fragmenty spoza I tomu poematu ogłoszone za życia poety” Kwiaty polskie
Ogłuszający łoskot huczał i trwał: Autor słyszał w pobliżu Adenu grzmot trwający bez przerwy przeszło pół godziny. Obacz Listy z Afryki [autor odsyła tu do innej swojej książki, mianowicie wspomnień z podróży do Afryki opublikowanych pod wymienionym tytułem w 1891 r.; red. W.L.]. „…uchym, ciągłym turkotem; znów wybuchał, znów łamał się, oślepiał błyskawicą, raził gromami, zniżał się, podwyższał, huczał i trwał.…” W pustyni i w puszczy
ognie bengalskie: rodzaj fajerwerków. „Mogłeś tam znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy…” Sklepy cynamonowe
ognisko: hebr. כִּירַיִם ( kirajim ): piec kuchenny, kuchenka, piecyk do gotowania .
ogólne niepokoje: od roku 1840 wzmogła się we wszystkich zaborach działalność spiskowa. Tajne organizacje demokratyczne przygotowywały ogólnopolskie powstanie, wyznaczając termin na 22 lutego 1846 roku. W Warszawie spisek rozgałęziony był głównie wśród inteligencji i drobnomieszczaństwa, docierał również do proletariatu. Policja pruska i rosyjska wpadły jednak na trop organizacji i przeprowadziły liczne aresztowania, co udaremniło wybuch powstania (poza Krakowskiem). W Królestwie jedyną próbą walki był nieudany napad Pantaleona Potockiego na Siedlce. W następstwie tego władze carskie ogłosiły stan oblężenia; czterech uczestników napadu skazano na śmierć, wiele osób na zesłanie i ciężkie roboty. W początkach 1847 roku działalność konspiracyjna została w Królestwie wznowiona. Na wiosnę 1848 roku policja aresztowała niektórych uczestników spisku, a w ciągu dwu następnych lat rozgromiła go zupełnie. „W roku tym handel w naszym sklepie nieco osłabnął, już to z racji ogólnych niepokojów, już z tej, że i pryncypał za często i za głośno wymyślał na Ludwika Napoleona.” Lalka
ogon: hebr. אַלְיָה ( alja ): dużych rozmiarów tłusty ogon barani . „pokropią synowie Aharona krwią jej ołtarz, wokoło” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
ogorzały: mocno opalony. „…swą kibicią prostą, wysmukłą, o wdzięcznej linii biustu i ramion, która nadawała jej z daleka pozór pierwszej młodości, z ogorzałą cerą twarzy, silnie odbijającą od zawiązanej na szyi białej chustki, ze ślicznym warkoczem jasnych włosów, niedbale z tyłu głowy…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
ogród: Ogród Tuileryjski z czasów Ludwika XIV (druga połowa XVII w.), chętnie uczęszczane miejsce spacerowe. + 1 inne znaczenie „I nikomu nie przyszło nawet do głowy, że król może przyjść do zwyczajnego ogrodu.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →
ogród angielski: w przeciwieństwie do francuskiego, odznacza się swobodnym zadrzewieniem (bez regularnych alejek i strzyżonych drzew) oraz dążeniem do zachowania naturalności krajobrazu. „…obny w klomby i trawniki, a tło jej stanowiły stare aleje i za nimi na znacznej przestrzeni rozciągnięty tak zwany ogród angielski, w którego głębokich gęstwinach błyskała sieć wąskich dróżek, bielały w różnych kierunkach rozstawione ławki i wdzięcznymi łukami…” Nad Niemnem
Ogród Botaniczny: w południowej części miasta, przy Al. Ujazdowskich, obok Łazienek; ogród do dziś zachował wygląd zgodny z opisem Prusa. „Młody człowiek umilkł, a że byli w Ogrodzie Botanicznym, więc zdjął kapelusz.” Lalka
ogród spalski: ogród pałacowy w Spale nad Pilicą; carski pałac został spalony w styczniu 1945 r., ocalały jedynie fundamenty oraz pusty plac w miejscu ogrodu. „(Car właśnie gra w ogrodzie spalskim” Kwiaty polskie
ogród Wiekuistego, jako ziemia Micraim: „Jako ogród Wiekuistego": w odniesieniu do drzew, „jako ziemia Micraim": w odniesieniu do nasion warzyw, zob. Raszi do 13:10. „Odłączże się ode mnie; jeżeli na lewo, to ja na prawo, a jeżeli na prawo, to ja na lewo".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ogroda: ogrodzenie. „Bo brama sterczy bez wrót, ogrody bez płota,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
ogródek systemu Kneippa: zakład leczniczy, w którym stosuje się system wodolecznictwa wprowadzony przez ks. Sebastiana Kneippa (1821–1897). „Wyciągnąłem go z ogródka systemu Kneippa w Zurychu i woziłem z miejsca na miejsce.” Ludzie bezdomni
ogrodła: ogrodziła. „Czarodziejska dłoń ogrodła” Wesele
Ogrody północne: w w. XIX był to podstawowy podręcznik ogrodnictwa, napisany przez J. Strumiłłę; od r. 1820 do 1862 miał 6 wydań. „— Ogrody północne......” Nad Niemnem
ogrojec a. ogrójec daw.: ogród. „Wstąpili za nim do chwały ogrojca!” Boska Komedia
ogromna brama: Łuk Triumfalny (zbudowany w latach 1806–1836) na cześć Napoleona I i zwycięstw armii francuskiej; liczy 50 m wysokości, znajduje się na placu Gwiazdy, z którego rozchodzi się 12 ulic. „Po obu jej stronach ciągnęły się skwery i pałace, a daleko, na wzgórzu, wznosiła się ogromna brama.” Lalka
ogromniec: ogromny, olbrzym. „koń ogromniec...” Wesele
ogromny budynek: Porte Saint–Martin, brama triumfalna zbudowana w r. 1674 na cześć Ludwika XIV. „„Cóż to znowu?..." — myśli spostrzegłszy na lewo ogromny budynek, niepodobny do żadnego z tych, jakie znał dotychczas.” Lalka
ogromny plac: plac Zgody, największy i najpiękniejszy plac w Paryżu. „Naprzeciw zobaczył niedługą ulicę, a za nią ogromny plac, na którym majaczyła wysmukła kolumna.” Lalka
Ogygia: wyspa, na której mieszkała Kalypso. „Przybiłem do Ogygii przy boskiej pomocy,” Odyseja
Oh! cet incendiaire fr.: O! ten podpalacz (podżegacz). „cet incendiaire,” Dziady, część III
Oh, c'est triste fr.: Och, to smutne. „Oh, c'est triste...” Popioły
oh, comme je te connais fr.: o jakże cię znam, moja mała, kochana mamo. „oh, comme je te connais, ma petite, chére maman...” Nad Niemnem
Oholibama: tu jest to imię męskie, zob. Radak do 36:41. „A oto królowie, którzy panowali na ziemi Edom, zanim panował król nad synami Israela.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ohyda: w oryginale: the horror! . + 1 inne znaczenie „Wdawszy się już, a nie chcąc dla damy ohydy,” Satyry to słowo w 3 lekturach →
ohydzić się: hańbić się. „Królu, kto się dzisiaj gnuśnością ohydzi,” Iliada
Oileid: Ajas Lokryjczyk, nazywany też Ajasem Mniejszym. „I prędki Oileid, i Meges waleczny.” Iliada
Oj wyzwoły, Boże bidnych newilnykiw ukr.: Oj wyzwól, Boże, nas wszystkich, biednych niewolników, Z ciężkiej niewoli, Z wiary bisurmańskiej, Na jasne gwiazdy, Na ciche wody, Do radosnej krainy, Do świata chrześcijańskiego, Wysłuchaj, Boże, w prośbach naszych, W nieszczęśliwych modlitwach, Nas, biednych niewolników. „Nas bidnych newilnykiw.” Ogniem i mieczem
Oj, cei lubosti... Po wik ne zabudu z ukr.: Oj, ta miłość Gorsza od słabości! Słabość przetrzymam, Wyzdrowieję, A wiernej miłości Na wieki nie zapomnę. „Po wik ne zabudu.” Ogniem i mieczem
ojca waszego: «Gdyż ojciec wyczekuje waszego powrotu z żywnością», zob. Radak do 44:17. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ojcem Faraona: w znaczeniu: towarzyszem i opiekunem, doradcą Faraona, zob. Raszi do 45:8. „Bo oto już dwa lata głodu na ziemi, a jeszcze pięć lat, w których nie będzie ani orki, ani żniwa.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ojcem mnóstwa narodów: hebr. אַב הֲמוֹן גּוֹיִם ( aw hamon gojim ): 'ojciec tłumu/rzeszy ludów'. Imię 'Abraham' zawiera w sobie aluzję do tych słów אַב ( aw ): 'ojciec' i הָם ( ham ) od הֲמוֹן ( hamon ): 'tłum, liczna grupa'. «Litera r [resz], która już wcześniej była w [jego imieniu 'Abram', oznacza], iż był ojcem jedynie dla Aramu, z którego pochodził, teraz zaś stał się ojcem dla całego świata, ale litera r nie została usunięta z [jego imienia]. Jednak litera j [jud, usunięta] z imienia Saraj, „żaliła się” Bogu, aż została dodana do imienia Jehoszui [Jozuego], zob. Ks. Liczb 13:16», zob. Raszi do 17:5. „I padł Abram na oblicze swoje, a mówił z nim Bóg i rzekł:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.