Litera O

941 słów, strona 4 z 4.

osacznik

członek nagonki myśliwskiej, pomocnik myśliwego, naganiacz, obławnik. + 1 inne znaczenie „A ja, niech mi tak święty Jerzy pomaga, jako ci mówię prawdę, że nie bojałbym się ni opata, ni Zycha, ni zgorzelickich osaczników, ni ciebie, jeno bym cię brał...” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

osada

tu: drzewce, na którym osadzone są widły. + 1 inne znaczenie „…ko nie mógł się jąć topora, nie wbiwszy poprzednio drugiego, zaostrzonego końca wideł w ziemię, niedźwiedź zaś chwyciwszy za osadę łapami, miotał nią i Zbyszkiem, jakby rozumiejąc, o co chodzi, i — mimo bólu, który sprawiało mu każde poruszenie utkwionych głęb…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Osady Rolne

Towarzystwo Osad Rolnych i Przytułków Rzemieślniczych (dla małoletnich) urządziło na swoje cele w czasie wielkiego postu 1879 r. cykl płatnych odczytów. „Następnie w szeregu prelegentów na Osady Rolne wystąpił jeden krakowianin, nadzieja partii arystokratycznej, na którego odczyt wybrało się najlepsze towarzystwo.” Lalka

osądzę

«Dziesięcioma plagami», zob. Raszi do 15:14. „I spuściły się sępy na martwe ciała, i spłoszył je Abram.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Osądził mnie

«Osądził mnie wobec mojej siostry i zobaczył, że ja również zasługuję na dzieci, tak jak ona», zob. Radak do 30:6. „I dała mu Bilhę, służebnicę swoją, za żonę; i poszedł do niej Jakub.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Osądziła nas wartych

osądziła, że jesteśmy warci. „Osądziła nas wartych męczeńskiego wieńca,” Kordian

osamiały

dziś popr. forma: osamotniały; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Brzmiały pod niebem bez gwiazd osamiałem;” Boska Komedia

oścież

dziś: na oścież. „Sama chata rozwarła drzwi oścież ku wiośnie,” Łąka

osęk a. osęka starop.

drąg zakończony hakiem. „Targano je osękami.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

osęka daw.

bosak, drzewce z hakiem. „Na jeziorku zajmującym większą część polany jacyś ludzie łapali ryby, ale na widok zbrojnych mężów porzucili niewód i wypadłszy z wody, pochwycili co prędzej za osęki, za drągi i stanęli w groźnej postawie, gotowi do bitki.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

osełedec ukr. śledź, ukr.

fryzura kozacka, warkoczyk na czubku ogolonej głowy. „Po dwakroć wyrywał się z rąk oprawców i po dwakroć ręce ich chwytały go za ramiona, za piersi, za brodę i osełedec; on szamotał się, kąsał, ryczał, upadał na ziemię i znów podnosił się, okrwawiony, straszny.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

ósemka

jedna z figur tańca. „Zamierzała mi odpowiedzieć, ale w tejże chwili musieliśmy się rozstać, by uformować wielką ósemkę.” Cierpienia młodego Wertera

osiadł

«Jakub pragnął osiąść [wreszcie] w spokoju, a spadły na niego zmartwienia związane z Josefem. Gdy sprawiedliwi chcą zaznawać spokoju, Bóg mówi: czyż nie dość sprawiedliwym tego, co jest przygotowane dla nich w Przyszłym Świecie, że chcą sobie pożyć spokojne także i na tym świecie?», zob. Raszi do 37:2. + 1 inne znaczenie „I błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi, w nagrodę tego, żeś usłuchał głosu Mojego".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

osiągnąć tego nie może

nie ma dość środków, aby to nabyć. „I rozgrzeszy go kapłan i będzie czystym.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

osiąść tu: daw. forma 3 os. lp cz. przysz.: osiędzie

tu: zająć,. + 1 inne znaczenie „Niekontent, że był w sieniach, chciał osiąść dom cały.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

osiąść na koszu

zostać starą panną. „— Ba, to dziewka gotowa osiąść na koszu...” Potop

osiędzie

zaludni się (por. pokrewne: osiąść gdzieś na stałe; osadnik). „Znowu osiędzie.” Pieśni

osiedzieć się daw.

pozostać, przetrwać w danym miejscu a. na danym stanowisku. „…yby się już czuł pewniejszy na tym tronie, który po śmierci królowej chciał był zrazu opuścić, nie wiedząc, czy się na nim osiedzi, i jak gdyby świadomszy teraz był swej niezmiernej potęgi i siły.…” Krzyżacy

osiędzony gw.

osadzony. „Ale chłop jest przecie osiędzony jak ten kamień przy drodze.” Placówka

osięgnąć by mogła ręka jego

hebr. הִשִּׂיגָה יָדוֹ ( hisiga jado ) dosł. dosięgnie jego ręka , idiom oznaczający: będzie go na to stać . „sprzedałby co z posiadłości swojej” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

osięgnie

dziś popr.: osiągnie. „Twierdzili na pewno, że dziecko będzie synem bardzo obdarowanym od bogów i jeżeli ojciec będzie go kochał, osięgnie w życiu wielkie zaszczyty.” Faraon

osiem roków temu

w 1391. „— Osiem roków temu została ona w poczet świętych zaliczona.” Krzyżacy

Osierocicie mnie

hebr. rdzeń שָׁכֹל ( szachol ) odnosi się do rodzica, któremu zmarły dzieci. «[Jakub] podejrzewał ich, że może zabili [Szymona] lub sprzedali, jak Josefa», zob. Raszi do 42:36. „I sprowadźcie brata waszego najmłodszego do mnie a poznam, żeście nie szpiegami, żeście prawi; brata waszego wrócę wam, a będziecie mogli krążyć po kraju«".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

osieroconym

«Bez Josefa i Szymona», zob. Raszi do 43:14. „I brata waszego weźcie, i wybierzcie się, i wróćcie się do owego męża.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

osieroconym będę

«Bez Binjamina», zob. Raszi do 43:14. „I brata waszego weźcie, i wybierzcie się, i wróćcie się do owego męża.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

osiodłać hestera

szczególny rodzaj koni żmudzkich; obacz Czackiego O litewskich i polskich prawach , t.I, s. 214. „Ty, giermku, rozkaż osiodłać hestera” Grażyna

osioł kościsty

osioł jest tu symbolem siły i pracowitości, z jaką plemię Isachara poświęcało się nauce Tory, zob. Raszi do 49:14. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Osjan

jest to jedyna wzmianka o Osjanie w I. części Wertera , w której na ogół dominują wzmianki o lekturze Homera. O znaczeniu zastąpienia w „sercu" Wertera Homera Osjanem pisze Z. Zagórowski: „Homer to dobry, niezawodny przyjaciel. A przecież żegna go Werter, z serca jego wypiera go Osjan. Osjan przemówił do niego głęboką swą melancholją, dał mu możność roztopienia się w ponurych myślach, kierował jego duszę w mroki niebytu. Gorące odczucie przyrody, prawie jej uosobienie, było tym mostem, po którym cienie osjanowych bohaterów wkraczały w duszę Wertera i mrokiem ją osłaniały, prowadząc ku bramie śmierci. Osjan wyrwał go z ramion Homera. Przejście od rozkoszowania się patriarchalnymi obrazami życia homerowych bohaterów do odczuwania i przeżywania cierpień i smutków bohaterów Osjana dokonywa się w miarę zaciemniania się horyzontu uczuć i myśli Wertera. Samobójstwo poprzedza długie rozkoszowanie się w tonach Pieśni Selmy , a z epilogu Berzathonu zapożycza Werter frazesów w przedśmiertną godzinę. Kult Homera i kult Osjana dzielą cały utwór na dwie części. Tylko przez krótką chwilę wpływ ten się splata, — wpływ Osjana jest jednak potężniejszy. Osjana, nie Homera, Werter tłumaczy. Osjan zwycięża: Werter ginie..." (Z. Zagórowski, Wstęp do Cierpień... , s. XVI). + 1 inne znaczenie „Niedawno pytał mnie ktoś, jak mi się Osjan podoba!” Cierpienia młodego Wertera wszystkie 2 wystąpienia →

oskard

narzędzie do prac ziemnych, podobne do kilofa. + 1 inne znaczenie „…jedne brzegi sępimi szpony rozdziera, a inne daleko tworzy i hoduje; jak pracowicie zamula istniejące porty, a do innych oskardami kuje wrota w rozszarpanej ziemi...…” Popioły to słowo w 2 lekturach →

oskoła

sok wypływający z drzew. „Z ran, do żywego zadanych drzewom przez obcinanie gałęzi, sączy się aromat oskoły...” Popioły

oskoma przestarz.

apetyt, chęć. „Wzbudza oskomę w ustach, głód w żołądkach rodzi.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

oskubinka

odrobinka, okruszynka. „Kruszyły tedy dziewczątka co najpiękniej dopieczone ziemniaki i po oskubince mu dając, tak się z nim oswoiły, że Kasia Balcerówna ostatni kęsek sama mu w usta włożyła, na co wszystkie, a najgłośniej Kasia, zapiszczały z okrutnej uciechy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

osława daw.

osławienie; utrata reputacji. „A Jasio, nawet nie rozumiejąc, czemu go tak obchodzi Jagusina osława, przeżuwał matczyne słowa niby te kolczate osty, dławił się nimi, sycąc duszę ich piołunową gorzkością.” Chłopi, Część czwarta - Lato

oślepionego losu ręce

ślepy los, traf. „Oślepionego chyba losu ręce” Balladyna

osłoniony

dziś popr.: osłonięty. „Na przeciwległym brzegu wznosił się biały dworek osłoniony wieńcem gałęzi lip prastarych i odzwierciadlenie swe najdoskonalsze znajdował w czystej wodnej powierzchni.” Przedwiośnie

osłowi

dziś popr. forma: osłu. „„W dzień obracam serce moje do książek, a w nocy czytam; bo głupiec, który opuszcza książki tak prędko jak uciekająca gazela, jest podłego umysłu, równy osłowi, który bierze cięgi, równy głuchemu, który nie słyszy i do którego trzeba mówić ręką.” Faraon

ośm starop.

dziś popr.: osiem. „Dnia siódmego Tot wielki skarbnik dowiedział się i sprawdził, że z zeszłorocznych zbiorów ubyło sto czterdzieści ośm miar pszenicy.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

ósma sfera gwiazd

Niebo ósme, sfera gwiazd stałych. „Na ósmej sferze gwiazd naliczysz sporo,” Boska Komedia

ósma światłość

Seweryn Boecjusz, przyjaciel osobisty i w poufnych żyjący stosunkach z osrogockim królem Teodorykiem, który go potem do więzienia wtrącił i śmiercią głodową umęczył. W więzieniu pisał swoje sławne dzieło: De Consolatione (Dante lubił je często czytać, a piękniejsze z niego maksymy i zdania powtarzał z pamięci i kilka z nich w tekście Boskiej Komedii zacytował). Boecjusza prochy spoczywają w Pawii, w kościele św. Piotra, nazywanym Ciel Aureo . „Na ósmą światłość wytęż oko ducha;” Boska Komedia

ośmdziesiąt

dziś popr.: osiemdziesiąt. „— „Ósmego Tot przesłano dwadzieścia krów, ośmdziesiąt cztery owiec na rzeź, które nadzorca wołów kazał oddać pułkowi Krogulec, za stosownym pokwitowaniem..."” Faraon

ośmdziesiąty przestarz. forma liczebnika

dziś popr.: osiemdziesiąty. „Kiedym siedmdziesiąty siódmy rok począł, ckliwo mi jakoś było na sercu, że to dwie siekiery nad karkiem wisiały; ale gdy mi ośmdziesiąty minął, taki duch we mnie wstąpił, że jeszcze mi żeniaczka po głowie chodziła.” Pan Wołodyjowski

ośmnaście starop.

osiemnaście. „Tak pan Chodkiewicz, hetman litewski, w trzy tysiące husarzy starł czasu swego pod Kircholmem na proch ośmnaście tysięcy wybranej piechoty i jazdy szwedzkiej; tak pod Kłuszynem jedna chorągiew pancerna w szalonej furii rozniosła kilka tysięcy angielskich i szk…” Ogniem i mieczem

ośnik

dziś narzędzie do strugania i korowania drewna, wyposażone w dwie rękojeści i stalowe ostrze. „Lecz Mazury szli jak pożar, wnikali wszędzie, waląc ośnikami, siekąc, bodąc.” Potop

osnowa

tu: tkanina; podstawa. „…a progu i, gwałtownie w sobie skulony, łatał z obojętnością nic warte portki sąsiada Sikory, które to portki, od dawna swej osnowy pierwotnej wyzbyte, stały się jeno umówionym miejscem spotkania łat czerniawych i białawych, żeś z dala mógł je wziąć za szachown…” Klechdy polskie

osoba kryształowa

osoba bez skazy, z zasadami. „— Przede wszystkim masz wiedzieć, że takie kryształowe, jak ty, osoby wcale się na takich rzeczach nie znają.” Nad Niemnem

osóbki rzad., tylko w lm

jedzenie przygotowane osobno dla jednej osoby, inne niż dla pozostałych stołowników. „W domu dla każdego były osóbki, dla pana w kubeczku zawsze śmietanka z kożuchem, dla młodszego chłopca znowu mleko cedzone przez sitko, dla starszego czekolada.” Granica

osobny

tu: dodatkowy. „Giermek nie zadawał mu wprawdzie żadnych osobnych mąk, ale i litości nad nim nie miał, i uwalniał mu prawicę z więzów tylko na postojach przy jedle: „Jedz, wilcza mordo, abym cię żywięcego panu na Spychowie mógł dowieźć!".” Krzyżacy

ośpica gw.

ospa. „— Pewnikiem ośpica, bo czerwona i rozpalona kiej ogień.” Chłopi, Część czwarta - Lato

Ossa gr. Όσσα, mit. gr.

masyw górski w Tesalii w płn. Grecji, nad Zatoką Termajską, osiągający wys. 1978 m n.p.m., oddzielony od Olimpu głęboką doliną rzeki Pinios; inna nazwa: Kisawos (gr. Κίσσαβος ). + 2 inne znaczenia „Ossę w brodawkę zmieni.” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

ostać daw.

zostać. „Stryk ostanie i stryk mu odpłaci, gdy się jego poselstwo skończy...” Krzyżacy

ostać czego starop.

porzucić co; ostań tego wszego : porzuć to wszystko. „Ostań tego wszego, tobie wielę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ostał wszech ludzi w kościele starop. konstrukcja

został w kościele sam, bez żadnych ludzi (po wyjściu wszystkich ludzi). „Ostał wszech ludzi w kościele,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ostanówki po subotach ros. ostanowki po subbotam

odsiadywanie kar z całego tygodnia w sobotę, po zakończeniu lekcji. „Od czasu zniesienia ostanówek po subotach, czyli kary cielesnej, stosowanej często, pan Pazur stracił humor i fantazję.” Syzyfowe prace

ostateczna szczęśliwość

Bóg jako ostateczny kres szczęśliwości naszej. „Gdzie ostateczna jest jego szczęśliwość.” Boska Komedia

ostateczny

tu: ostatni. „Przypominać więcej, był jej głos ostateczny.” Treny

ostatek na Boga przypuszczę

resztę zostawię Bogu. „Powiedziawszy, ostatek na Boga przypuszczę” Odprawa posłów greckich

ostatki

tu: zwłoki. „Tak były Sarpedona zmienione ostatki,” Iliada

ostatni August

Stanisław August Poniatowski (1732–1798), ostatni król Polski. „Polski ostatniego Augusta” Noc listopadowa

Ostatni król, co nosił kołpak Witoldowy

Zygmunt August był podniesiony starożytnym obyczajem na stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego, przypasał miecz i koronował się kołpakiem. Lubił bardzo myślistwo. „Ostatni król, co nosił kołpak Witoldowy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ostatni świecznik majestatu

Na Fryderyku II, który był synem Henryka VI, z powyższego małżeństwa, a trzecim z panujących Hohensztaufów szwabskich, zakończył się ich ród. „Z tej krwi ostatni świecznik majestatu».” Boska Komedia

ostatnie starop.

po raz ostatni. + 1 inne znaczenie „Bodajbych pierwej ostatnie skonała,” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

ostatniej

tu: ostatecznej; śmierć jest ostatnim kresem człowieka. „Wiek swój i Persefonie ostatniej sie stawić,” Treny

Ostatniej nocy księżyc był okrągły

Księżyc, który wczoraj wieczorem był w pełni, zachodzi na granicy wschodniej i zachodniej półkuli: a więc nadchodzi ranek drugiego dnia pielgrzymki poety po piekle. „Ostatniej nocy księżyc był okrągły;” Boska Komedia

Ostatniej śmierci próżne być nie mogą

nie mogą ostatecznie być wolne od zagłady. „Ostatniej śmierci próżne być nie mogą;” Fraszki

ostawić daw.

zostawić. „— Broniliśmy Wilna: łupy Bóg dał godne, komu ja to ostawię?” Krzyżacy

Ostenda

port i znane kąpielisko w Belgii, nad Morzem Północnym. + 1 inne znaczenie „Ostendach, badach, zagranicach,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →

osteologia

część anatomii obejmująca naukę o kościach. „Z zapałem krajał truposze, uczył się osteologii, chemii, botaniki itp.” Przedwiośnie

ostęp starop.

trudno dostępne miejsce w puszczy, inaczej matecznik. + 2 inne znaczenia „Znowu w ostęp.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →

Ostiak a. Chant

członek narodu zamieszkującego zach. Syberię. „Spotkałże z was kto kiedy Ostiaka i obszedł się z nim łagodnie i po ludzku?” Anhelli

ostium łac.

wejście. „Młody i tęgi ianitor otworzył im drzwi wiodące do ostium, nad którymi sroka, zamknięta w klatce, witała ich wrzaskliwie słowem: „Salve!"” Quo vadis

ostoja

schronienie, tu: zatoka. „Zbudziwszy się, poszedłem ku morskiej ostoi,” Odyseja

Ostra Brama

zabytkowa brama obronna w Wilnie z obrazem Matki Boskiej. „— Z torbami bym poszedł pod Ostrą Bramę przy takich zyskach.” Lalka

Ostranica zm. 1641

hetman kozaków, przywódca powstania przeciw Polakom w 1638. „Gdzie Pawluki, Nalewajki, Łobody i Ostranice?” Ogniem i mieczem

ostre koło

rodzaj mechanizmu napędzającego rower: prosty układ, w którym pedały kręcą się w tym samym tempie, co tylne koło (nie ma wolnobiegu, który pozwala zatrzymać pedały podczas jazdy). Najstarszy i najprostszy rodzaj napędu, dziś używany w kolarstwie torowym i przez ceniących prostotę kurierów rowerowych. „Tu Dżek się dowiedział, że inne są rowery do nauki, a inne z ostrym kołem do jazdy.” Bankructwo małego Dżeka

Ostrianum

jeden z cmentarzy w Rzymie. „Ale jutro w Ostrianum zbiorą się w nocy bracia i siostry, co do jednej duszy, albowiem przybył Wielki Apostoł Chrystusowy, który tam będzie nauczał, i tam bracia wskażą mi Glauka.” Quo vadis

ostroga

element metalowy przypinany do butów jeźdźca (rodzaj kabłąka z kolcem lub zębatym kółkiem), służący do ponaglania konia, ułatwiający jeźdźcowi prowadzenie wierzchowca. „…a uwaga, z jaką wsłuchiwał się w mowę nauczycielki, i począł z całą swobodą myśleć o błyszczących szlifach i dzwoniących ostrogach.…” Syzyfowe prace to słowo w 2 lekturach →

ostrogi

tu przen. znak przynależności do stanu rycerskiego. „Ale ty się pokrzep, bo już widzę, jako będzie: pojedzie, ostrogi na dworze mazowieckim zyszcze, gdyż tam granica blisko i o Krzyżaka nietrudno...” Krzyżacy

ostrogi dostaniesz

sens: zostaniesz pasowany na rycerza. „Zdarzy się tam sposobność, że ostrogi dostaniesz, a potem zobaczym, jako Bóg da.” Krzyżacy

ostrokół

palisada. „…aże zastępowały im drogę na grobli; niecierpliwił się, gdy spuszczano most na fosie, za którą sterczał na wałach olbrzymi ostrokół, a chociaż poprzednio nieraz brała go ciekawość obaczyć, jak wygląda ten złowrogiej sławy gródek, na którego wspomnienie Niemcy ż…” Krzyżacy

ostrokrzew

roślina krzewiasta, wiecznie zielona, z rodziny ilwowatych; w Anglii ma zastosowanie przy obrzędach Bożego Narodzenia. „Gdybym był pracodawcą — mówił dalej Scrooge z zawziętością — wówczas każdy idiota włóczący się z życzeniem „wesołych świąt" zostałby ugotowany z jego własnym puddingiem świątecznym i pogrzebany z gałązką ostrokrzewu zatkniętą w serce...” Opowieść wigilijna

ostrów daw.

wyspa, kępa; burzany — rodzaj wielkich ostów kwitnących na czerwono. + 2 inne znaczenia „Latają w gości na spólne ostrowy.” Konrad Wallenrod to słowo w 5 lekturach →

Ostrowski, Aleksandr 1823–1886

dramatopisarz ros., autor m.in. komedii Do wójta nie pójdziemy (1849; inny tytuł Kruk krukowi oka nie wykole ), I koń się potknie (1868), Wilki i owce (1875), dramatów Burza (1859), Panna bez posagu (1878), Niewinni winowajcy (1883) oraz sztuk historycznych Wojewoda (1865), Dmitrij Samozwaniec (1867), Wasilij Szujski (1867). „Na tych posiedzeniach czytano i roztrząsano byliny, utwory Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego itd.” Syzyfowe prace

ostrowy burzanu

na Ukrainie i Pobereżu nazywają burzanami wielkie krzaki ziela, które w czasie lata kwiatem okryte nadają przyjemną rozmaitość płaszczyznom. „Omijam koralowe ostrowy burzanu.” Sonety krymskie

ostrożasty

zaopatrzony w ostrogi. „Szeroko wyciągają ostrożaste pięty;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ostróżka

roślina ogrodowa. „Dzieci, które je z chat przyniosły, bawiły się w „zgadanego", usiadłszy kupką całą na górce, w modrych spódniczynach, w czerwonych spencerkach, właśnie jak ostróżki i maczki.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ostrzygł się

został ogolony i przebrany, zob. Ibn Ezra do 41:14. «Gdyż przed oblicze króla można udać się tylko wtedy, gdy zarówno ciało jak i ubiór wyglądają godnie», zob. Radak do 41:14. „I stało się, że jako nam wyłożył, tak i było: mnie przywrócono na stanowisko moje, a jego powieszono".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ostrzyże

hebr. גִלַּח ( gilach ): ogoli . „I pokropiwszy oczyszczającego się z trądu, siedmiokroć, ogłosi go czystym, a puści ptaka żywego na pole.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

osuć daw.

osypać. „Głowę płaszczem obwinął, osuł się popiołem” Iliada

oświeca

nadaje blasku. „Stracił ten kunszt odrazę, przemyślnych oświeca,” Satyry

oświecenie

tu: oświata. „MINISTERSTWO OŚWIECENIA” Bankructwo małego Dżeka

Oświęcim

polskie miasto powiatowe w województwie małopolskim; w trakcie II wojny znajdował się tutaj największy nazistowski obóz koncentracyjny, Konzentrationslager Auschwitz. + 1 inne znaczenie „Oprócz szeroko znanych miejscowości, jak Majdanek, Oświęcim, Brzezinka, Treblinka, raz po raz odkrywamy nowe, mniej głośne.” Medaliony to słowo w 2 lekturach →

oświecony

tytuł „jaśnie oświeconego” przysługiwał książętom oraz senatorem i ministrom. „Albo jaśnie wielmożny, albo oświecony,” Satyry

oświeconym

tu: oświetlonym. „Że jednak hultajstwo włóczyło się istotnie po drogach i nieraz słychać było o wypadkach, kazał pan Zagłoba powożącemu czeladnikowi nie wjeżdżać między drzewa czerniące się tuż na zakręcie, ale stanąć na dobrze oświeconym miejscu.” Pan Wołodyjowski

osypka

opłata w zbożu. „A tu płać, dawaj na niego osypkę!".” Syzyfowe prace

oszalać

doprowadzać do szaleństwa. „Jak jad oszala w łakomstwie i pysze.” Boska Komedia

oszalał samotnością, postem

oszalał z powodu samotności i postu. „Pewnie oszalał samotnością, postem.” Balladyna

oszczep

broń składająca się z długiego drzewca i metalowego grotu. + 1 inne znaczenie „Wziął i silne oszczepy, lecz równe swej dłoni;” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

oszczerstwa ich złośliwe

«Donosił ojcu o wszelkich nikczemnościach, jakie dostrzegł u swoich braci, synów Lei: że jedli mięso odcięte z żyjącego zwierzęcia, że poniżali synów służących [Bilhy i Zilpy], nazywając ich niewolnikami, i że podejrzani są o rozwiązłość. I za trzy [te oskarżenia] został pokarany [podobnymi sprawami]». Gdy bracia go sprzedali, zarżnęli koźlę, choć nie zjedli jego mięsa żywcem ( Ks. Rodzaju 37:31). Mówił, że nazywają braci niewolnikami: za to sam został sprzedany na niewolnika. Podejrzewał ich o rozwiązłość, tymczasem żona jego pana rzuciła na niego takie oskarżenie ( Ks. Rodzaju 39:14), zob. Raszi do 37:2.

oszczerstwo

nieprawdziwe oskarżenie. „Powstały nawet plotki, że to psy kowala tak mi część ogona wyszarpały, co oczywiście potwarz jest i oszczerstwo bezwstydne!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

osztych gw.

sterczący kawałek. „…było całkiem, tyle co jakieś nadłamane krokwie chwiały się nad szczytem; komin też się zwalił, że ostał z niego niewielki osztych, kiej ten ząb wypróchniały sterczący.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

oszwabić

oszukać. „— To ma znaczyć, że dałem się w targu oszwabić: sześćdziesiąt luidorów za konia, który tak chodzi, że truchtem może zrobić trzy mile na godzinę.” Trzej muszkieterowie

oszwiate

zniekształcone: oświaty. „To są ciężkie czasy, moja pani, dla oszwiate...” Syzyfowe prace

oszyć

obszyć, zaszyć w pokrowce. „Służącemu polecił spakować do kufra książki i bieliznę i starannie oszyć pokrowcami ubrania.” Cierpienia młodego Wertera

otaborzyć się

przygotować tabor, szykować się do drogi. „Nieprzyjaciel, korzystając z ciemności, bo deszcze zgasiły pożar, nabrał w lot czczych wozów w mieście i otaborzywszy się z szybkością Kozakom tylko właściwą, za miasto za rzekę uszedł, zniszczywszy za sobą mosty.” Ogniem i mieczem

otawa

trawa odrastająca po uprzednim skoszeniu. „Rząd kosiarzy otawę siekących wciąż brząka,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

otchłani prawo

Ex inferno nulla est redemptio : z piekła nie ma żadnego wyzwolenia. „Czy już otchłani prawo jest złamanem,” Boska Komedia

otchlisty

od otchlisko: otchłań. „Zabarwiała się wtedy aż do samego dna, stawała się głęboka, przepaścista, niedosięgniona, pełna tajemnic i otchlistego życia tam w głębi.” Przedwiośnie

otchniony daw.

owiany (zob. wyrazy „tchnąć", „tchnienie", „oddech"). „Srogiej śmierci otchniona, rodzicom troskliwym” Treny

otczizna ros.

ojczyzna. „Nie znajdowali tam jednak badacze gimnazjalni wierzgania szowinistycznego przeciw ościeniowi sądów ferowanych na otcziznę przez inspektora gimnazjum.” Syzyfowe prace

ote wszego złego starop.

od wszelkiego zła. „Haza nas huchowa ote wszego złego.” Bogurodzica

otęcza daw.

aureola. „…achodu wpatrzeni, w szerokie, złociste przepaście nieba i z niebem w duszach, i z niebem w oczach, i jakby w niebiańskich otęczach nad głowami.…” Chłopi, Część czwarta - Lato

oto

u Cylkowa: 'też'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie wyrażenia. „A Abraham był stary, podeszły w latach; i Wiekuisty błogosławił Abrahamowi we wszystkim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Oto [dzieje] zrodzenia się

u Cylkowa 'oto zrodzenie się'; słowo תוֹלְדוֹת ( toldot ) jest wieloznaczne, oznacza 'dzieje, historie, to co się rodziło'. W 6:9 to samo słowo Cylkow tłumaczy jako 'dzieje'.

Oto Chrystusa triumfu legiony ...

Patrz na triumf Zbawiciela w zastępach Jego, które On sam zbawił i wybrał do swojej chwały wiekuistej. „«Z obrotu sfer tych zarazem uszczkniony».” Boska Komedia

Oto jestem

«Taka jest odpowiedź ludzi pobożnych, jest to wyraz skromności i gotowości», zob. Raszi do 22:1.

Oto jestem!

hebr. הִנֵּנִי ( hineni ) dosł. ‘oto ja’. «Wyrażenie oznaczające pokorę i gorliwość. [Josef] śpieszył wykonać nakaz ojca, mimo, iż wiedział, że bracia go nienawidzą»», zob. Raszi do 37:13. „I śnił mu się jeszcze sen inny, i opowiedział go braciom swoim, i rzekł: „Oto przyśnił mi się znowu sen; a oto słońce i księżyc i jedenaście gwiazd kłaniają mi się".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Oto rozmaryn a to bratki

według przypisywanych dawniej znaczeń różnym gatunkom kwiatów i ziół, rozdawane przez Ofelię różne rośliny stanowią alegorie jej uczuć: rozmaryn to pamięć (używany przy weselach i pogrzebach); bratki to opieka, troska o kogoś; niezapominajki to pamięć o kimś; koper to pochlebstwo; orlik to godło niewiary, niewdzięczności i zmysłowości (dostaje je król); ruta oznacza smutek, żal i pokutę (te rozdziela między siebie i królową); stokrotki to kwiat zawiedzionych dziewic; fiołki to stałość i wierność. „Oto rozmaryn na pamiątkę; proszę cię, luby, pamiętaj; a to bratki, żebyś o mnie myślał.” Hamlet

oto Wilhelm

Wilhelm II, przezwany dobrym, król sycylijski. „Patrz, oto Wilhelm!” Boska Komedia

Oto woń

«Czyż nie ma bardziej odrażającego zapachu niż woń omytych [skór] kozich? Lecz to uczy, że wraz z [Jakubem] wszedł zapach Ogrodu Edenu», zob. Raszi do 27:27. „I rzekł do niego Icchak, ojciec jego: „Przystąpże a pocałuj mnie, synu mój!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Oto z ogonem stalowym bestyja

Obraz potworny oszukaństwa podnoszący się z ósmego do siódmego kręgu znaczenie ma takie: że oszukaństwo często podnosi się do gwałtu, jak nawzajem gwałt często zniża się do oszukaństwa, które tu symbolicznie przedstawia Gerion. Według mitu starożytnego Gerion jest to olbrzym o trzech głowach, urodzony ze krwi Meduzy. Całe przedstawienie tego obrazu dziwnie jest plastyczne, a myśl jego alegoryczna przeźroczysta i jasna. Potwór oszukaństwa broni swojej, jaką walczy, to jest ogona, na brzegu nie kładzie, ale ciągle wywija nim swobodnie, ażeby nie stracić jednej chwili w potrzebie jego użycia. Łapy przykryte ma włosem, ażeby pod nim ukryć szpony i ażeby ich stąpanie było lekkie i ciche: węzły, kółka i gzygzaki zdobiące jego skórę symbolem są oszukaństwa, które nigdy prostą drogą nie chodzi. „Oto z ogonem stalowym bestyja.” Boska Komedia

otoczęć

skrócone od: otoczę cię. „Otoczęć łun złotych blaskiem,” Noc listopadowa

otoczony niby kania od wróblów

otoczony jak kania przez wróble; kania , tu: gatunek drapieżnego ptaka z rodziny jastrzębiowatych. „Niby kania od wróblów...” Balladyna

otoka

nagonka, obława. „Nieprzeliczone gromady Kurpiów, umiejętnie rozstawione w tak zwaną otokę, miały pędzić wszelkie żywe stworzenie z głębin leśnych na polanę.” Krzyżacy

Otom posyłał to koźlątko

«Ponieważ koźlęciem Jehuda oszukał swego ojca, zanurzając szatę Josefa w [koźlęcej] krwi ( Ks. Rodzaju 37:31-32), on także został oszukany przy użyciu koźlęcia», zob. Raszi do 38:23. „I wrócił do Jehudy i rzekł: „Nie znalazłem jej, a także ludzie miejscowi mówili: »Nie było tu wszetecznicy«".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

otomana

rodzaj niskiej kanapy z wałkami po bokach zamiast poręczy i miękkim oparciem. + 1 inne znaczenie „Było całe dość ciemne od tej zieleni, zawalone ciężkimi, natłoczonymi meblami z dębu i orzecha, pełne pluszu, dywanów, portier, kozetek, otoman i serwet.” Granica to słowo w 2 lekturach →

otośmy zawarły

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, inaczej: oto zawarłyśmy. „otośmy przymierze zawarły.” Noc listopadowa

otrąbić daw.

ogłosić uroczyście. „Jeśli wyprawę przed połogiem królowej otrąbią, tedy na zlegnięcie ani na gonitwy rycerskie nie czekaj, jeno idź, bo tam może być korzyść.” Krzyżacy

otrawiciel daw.

truciciel.

otręby

pozostałości po zmieleniu ziarna. „Przypomniał sobie ową wiosnę spędzoną niegdyś na wsi, gdy chleba i mąki po chatach ubogich brakło, gdy matki zielskiem dzieci swe żywić musiały, gdy dobytek marniał bez paszy, a kto z otręb podpłomyk miał, ten się za szczęśliwego liczył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

Otrocz

nazwę taką miała wieś w powiecie janowskim (gub. lubelska). „A te wiersze, co pan ekonom z Otrocza pisywał do leśniczanki, to wszystko moja robota.” Lalka

otrok daw.

chłopiec. + 1 inne znaczenie „— To, widzę, nie z byle otrokiem sprawa — rzekła księżna.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Otrząś

popr. otrząśnij. „Otrząś się, człeku!” Romeo i Julia

otrząśnienia się

otrząśnięcia się. „Natura nasza skłania się bardzo ku niemu, ale jeśli tylko zdobędziemy się na odwagę otrząśnienia się z tego, to praca idzie nam, jak z płatka i znajdujemy we własnej działalności prawdziwe zadowolenie.” Cierpienia młodego Wertera

otuliwszy się

«Zasłoniła twarz, aby [Jehuda] jej nie rozpoznał», zob. Raszi do 38:14. „I doniesiono Tamarze, mówiąc: „Oto teść twój udaje się do Timny, aby strzyc owce swoje".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Otwieraj oczy mojego oblicza

Słowa Beatrycze. W tym słońcu objawił się poecie Chrystus i dał mu siłę znieść blask najwyższy światła mądrości bożej. „Znieść blask uśmiechu mojego oblicza».” Boska Komedia

otworzone

dziś popr.: otwarte. „Drzwi otworzone.” Balladyna

otyma starop.

odbiera, odejmuje. „Diabłu ją otyma,” Bogurodzica

oui fr.

tak.

ouvrages extérieurs fr.

dzieła zewnętrzne. „Wznosząc w tamtej stronie, od zamku aż po drogę opatowską, owe wysunięte ouvrages extérieurs, w czasie dozorowania swych chłopów, długie godziny trawił na kontemplacji odwiecznych romańskich murów kościoła, jego ceglanych ścian, pokrytych sześćsetletnią patyną…” Popioły

ów cień, co zbłądził wielkim ustępstwem

Papież Klemens V. Ustąpił on 1294 r. stolicy świętej Bonifacemu VIII, którego Dante z powodów politycznych jak najgoręcej nienawidził. „Wielkim ustępstwem.” Boska Komedia

ów, który stękał

według legendy, Aleksander Macedoński, podbiwszy prawie cały znany ówcześnie świat, narzekał, że nie ma z kim wojować. O „niezmiernych żądzach” Aleksandra czytamy w wierszu Krasickiego Do księdza plebana : „Ów głupi, co świat posiadł, a posiadłszy płacze, Bo już nie miał co posiąść! Niechby Jowisz zatem, Chcąc go więcej szczęśliwym czynić i bogatym, Stworzył jeszcze świat drugi, a właśnie dla niego, Posiadłby go i płakał, iż nie masz trzeciego." (I. Krasicki, Pisma wybrane , t. II, s. 139–140). „Że nie stało narodów, które by ponękał.” Satyry

owa starop.

słowo wyrażające możliwość, że coś się stanie. + 1 inne znaczenie „Owa, ja tu ciebie smyję,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią to słowo w 2 lekturach →

ową piosenkę polskie trąby legijonów

Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, zwana też Mazurkiem Dąbrowskiego, której tekst został napisany w lipcu 1797 r. przez Józefa Wybickiego, zaś melodia oparta na motywach ludowego mazura; powstała we włoskim miasteczku Reggio nell'Emilia w Republice Cisalpińskiej (dziś we Włoszech), po raz pierwszy wykonana publicznie 20 lipca 1797 r., przyjęta jako pieśń przez Legiony Dąbrowskiego, na początku roku 1798 znana była już we wszystkich zaborach w Polsce. „Wygrały Włochom polskie trąby legijonów.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

owa żaba Lafontena

aluzja do bajki o żabie chcącej dorównać wołowi, autorstwa francuskiego poety i bajkopisarza Jeana de La Fontaine'a (1621–1695). „— Dowiódłbym ci, gdybyś zdrowie miał lepsze, że te twoje palladia były jak owa żaba Lafontena.” Popioły

owarzone gw.

zwiędłe; od owarzyć (gw.) — zwarzyć, tj. przemrozić i spowodować uwiąd. „Sadowiły się wielkim kołem w pośrodku izby, pod lampą wiszącą u pułapu, kiej te krze na szerokiej grzędzie, rozrosłe, dostałe i późną jesienią owarzone, bo starsze już były a prawie jednolatki.” Chłopi, Część druga - Zima

owarzyć gw.

zwarzyć, tj. przemrozić i spowodować uwiąd. „…mi a nawyrzekać; chłopy zaś młóciły zawzięcie, spoza przywartych wrótni stodół biły cepy od rana do późnego wieczora, mróz owarzył zboże, to łacniej się łuszczyło, a ino na odwieczerzu, kiej wichura nieco folgowała, niejeden z parobków przemykał się z ćwiartką…” Chłopi, Część druga - Zima

owarzyć się gw.

zwarzyć się, tj. przemarznąć i zwiędnąć. „Wlekło się tak blisko całą niedzielę, że już w chałupie wytrzymać było trudno, miałać przecież duszę wielce czującą — jako ten kwiat niektóry, co niech jeno ziąb nań chuchnie, a wnet owarzy się i rozdygocze z bolenia.” Chłopi, Część druga - Zima

owce swoje

«[Owce], które dał do wypasu swoim synom, w odległości trzech dni drogi, którą ustanowił pomiędzy sobą a Jakubem», zob. Raszi do 31:19. „I uprowadził wszystkie stada swoje, i cały dorobek swój, którego się dorobił, — dobytek własny swój, który nabył w Paddan-Aram, — aby wrócić do Icchaka, ojca swojego, do ziemi Kanaan.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

owczarek

syn a. pomocnik hodowcy owiec; zdrobn. od: owczarz . „Więc idzie do owczarka i mówi:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ówdzie

tam. „Wy wszyscy, którzy zasiadacie ówdzie,” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

owe

dziś popr. forma M. lp r.n.: owo; tj. to. „Ani skąd wzięło się owe dziecko niepodobne do żadnego z egipskich?” Faraon to słowo w 3 lekturach →

Owen, Robert 1771–1858

walijski socjalista utopijny, działacz polityczny i społeczny, pionier ruchu spółdzielczego; krytykował kapitalizm i proponował małe, samowystarczalne wspólnoty, których członkowie mieliby dla wspólnego dobra razem pracować i mieszkać. „Osiągnął także, że czas jakiś pamiętała, jaka jest różnica między Godwinem i Owenem.” Granica

owernijski

dotyczący Owernii: górzystego regionu w centralnej Francji. „W kwadrans potem Portos ukazał się na rogu ulicy Férou, na bardzo pięknym rumaku; Mousqueton jechał za nim na koniu owernijskim, małym, lecz także bardzo ładnym.” Trzej muszkieterowie

Owidiusz 43 p.n.e. – 17 n.e.

wielki poeta rzym., autor słynnych Przemian , Żalów i utworów miłosnych. „Parę razy zdarzyło mi się czytać takie rzeczy, od których włosy powstają na głowie i ciało drży jak w malarii (Guy de Maupassant, Owidiusz).” Ludzie bezdomni

Owidowe jezioro

Morze Czarne; nazwa ta pochodzi od rzymskiego poety Owidiusza, który prawdopodobnie przebywał na wygnaniu w rumuńskim mieście Tomi nad Morzem Czarnym. „…wie polskie lub wołoskie; nocami rżenie koni wtórowało wyciom wilków, głos kotłów i trąb mosiężnych leciał aż do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczmańskim — rzekłbyś: powódź ludzka.…” Ogniem i mieczem

Owidyjusz

Owidiusz; tu forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Za nim Horacy, Owidyjusz trzeci,” Boska Komedia

owładać

zawładnąć. „Spędzić szlachtę z dziedzińca i dworem owładać.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

owładać czymś

opanowywać coś. „Nie, siostro, ale ty nie kochasz; nie znasz słodkiej potęgi, z jaką tkliwe uczucie owłada sercem; dlatego lękam się twego rozsądku.” Skąpiec

owładał

dziś: owładnął. „I sam owładał?” Grażyna

owoc dowcipu

zdolności umysłowych, talentu. Tą pochwałą trwałości języka łacińskiego wydrukował Kochanowski w słowniku łacińsko-polskim Mączyńskiego, wydanym w Królewcu w r. 1564. „Tak zawżdy trwalszy owoc dowcipu niż siły.” Fraszki

owoc drzewa

u Cylkowa 'owoc drzewny'. „mężczyznę i kobietę” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

owoc ziemny

płody ziemi (zboża, owoce itp.), ludzkie pożywienie. „Lecz jeśli, jak śmiertelny, trawisz owoc ziemny,” Iliada

owom gw. daw.

oto jestem. „— «Owom — twoja!” Napój cienisty

owom ominął

owo (jedno) ominąłem. „Nie mógł — owom ominął, jako w dordzałości” Treny

owóż daw.

oto, otóż. „Owóż syn tego, panie, Fortynbrasa,” Hamlet

Owrucz

miasto w płn. Ukrainie. „Ułożył sobie tedy książę, że po połączeniu się z Osińskim i Koryckim zniesie Krzywonosa, a potem na północ ku Owruczowi ruszy, aby porozumiawszy się z hetmanem litewskim, w dwa ognie wziąć buntowników.” Ogniem i mieczem

owszejki a. owszelki starop.

tu: wcale, zupełnie; bądź co bądź, zaiste, istotnie, rzeczywiście. „By go owszejki nie ruszał” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

owszem

przeciwnie, właśnie. „A my owszem żywiemy żywot tym ważniejszy,” Treny

owy

ów; tamten. „Czy sen owy, co śni się w polu bez nikogo?” Łąka

oxenstierny

nawiązanie do Axela Gustafssona Oxenstierna, szwedzkiego polityka, najbliższego współpracownika Gustawa II Adolfa, tutaj: ważni politycy. „Barbarossy, oxenstierny” Bal w operze

ożaleć starop.

opłakać kogo (po jego stracie, w wyniku żałoby). „I tegociem ożalała.” Lament świętokrzyski

ozdarł daw.

rozdarł. „— Bojałam się o ciebie, bo Bezduch poszedł też z widłami i z toporem i niedźwiedź go ozdarł.” Krzyżacy

ozdobny

strojny, wykwintny. „Ciesz się, Piętrze, zamożny, ozdobny i sławny,” Satyry

ozgniewać się gw.

rozgniewać się. „Antek przystanął pod lasem na ugorze i znowu się ozgniewał.” Chłopi, Część czwarta - Lato

oznaczyć

zaznaczyć, wyrazić. „Za to żem winny jemu szacunek oznaczył,” Satyry

oznajmię wam

«[Jakub] chciał im wyjawić koniec [czasów wygnania], ale opuściła go Szechina [Boska obecność] i zaczął mówić o innych rzeczach», zob. Raszi do 49:1.

oznajmując

dziś popr.: oznajmiając. „Ałła!" A gdy weszli do gościnnej izby, zobaczyli na środku pana Nowowiejskiego, z zawiązanymi oczyma, w pochylonej postawie i z wyciągniętymi rękoma, usiłującego złowić Basię, która kryła się po kątach, okrzykiem „Ałła!" oznajmując swą obecność.” Pan Wołodyjowski

oznajmuje

dziś: oznajmia. „Dziś oznajmuje, jakoby Lidzianie” Grażyna

ożóg daw.

pogrzebacz a. tląca się głownia. + 1 inne znaczenie „— Taką trzeba ze wsi wyświecić ożogiem kiej czarownicę!” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 2 lekturach →

Ozon

potoczna nazwa Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN), sanacyjnej organizacji politycznej o ideologii nacjonalistycznej i militarystycznej, tworzonej od roku 1936 (jej powstanie oficjalnie ogłoszono 21 lutego 1937) z polecenia marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego; pierwszym szefem OZN był płk Adam Koc. W 1937 r. powstał klub parlamentarny OZN; organizacją młodzieżową OZN był Związek Młodej Polski (1937–1939), w 1938 powstała też Służba Młodych Obozu Zjednoczenia Narodowego jako młodzieżówka OZN, skupiająca także inne organizacje; organem prasowym OZN-u została od grudnia 1937 r. była „Gazeta Polska". „Ozońskie błazny i bałwany,” Kwiaty polskie

ozoniec

członek OZN, Obozu Zjednoczenia Narodowego. „Kiedy za rządów twych ozońców” Kwiaty polskie

ozowie

dziś popr. forma: ozwie; odezwie. „A piękna dama w ten głos się ozowie,” Boska Komedia

ozwać się daw.

odezwać się. „Wtem ozwały się dzwony, płosząc stada kawek i gołębi gnieżdżących się po wieżach, a zarazem oznajmiając, iż msza niebawem się rozpocznie.” Krzyżacy

ozwały się daw.

rozległy się, dały się słyszeć. „Tu zamilkł, bo na drodze ozwały się liczne, coraz zbliżające się głosy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ozwar gw.

rozwarł, otworzył. „…rastały kiej te wody płynące z morza wielgachnego, że ani im początku, ni końca wymiarkować, szły i szły, iż ledwie człowiek ozwar oczy, ledwie się obejrzał, ledwie coś niecoś wyrozumiał, a już nowy zmrok, już noc, już nowe świtanie i dzień nowy, i turbacje no…” Chłopi, Część druga - Zima

ozwarte

rozwarte, otwarte. „ozwarte świątyni ościeże.” Noc listopadowa

ozwierać gw.

otwierać. „Czuło się jeno, że leda pacierz wyłupie się z tych zórz rozgorzałych i padnie na świat, któren dolegiwał ostatków, ozwierał ciężko mgławicami zasnute oczy, poruchiwał się ździebko, przecykał z wolna, ale jeszczech się lenił w słodkim, odpoczywającym dośpiku, b…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

ozwora

drąg łączący przednią i tylną część wozu. „Przyjechał chłop z Porąbek, Jamrozek ma na przezwisko, parą koni doskonałych i gołym wozem, że to tylko koła były i ozwora, w sam szczyt Łysicy po suchą jedlę, żeby ta już była dobra jedla, smolna, we wiatrach wysuszona.” Popioły

ożył duch

«Szechina [Boska obecność], która opuściła [Jakuba, teraz ponownie] spoczęła na nim», zob. Raszi do 45:28. „I osłupiało serce jego; gdyż nie wierzył im.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ożyna reg.

jeżyna. „czarnymi ożyn jagodami chwieje” Hymny to słowo w 3 lekturach →

Ozyrys mit. egipska

jeden z najważniejszych bogów starożytnego Egiptu. Brat i mąż Izydy, panował jako władca ziemi. Zabity przez swego brata, Seta, został wskrzeszony przez Izydę, z którą przed powtórną śmiercią spłodził Horusa. Jako zmarły władca panował w świecie pozagrobowym, sądząc zmarłych. Odradzał się w swoim synu Horusie, który przejął po nim władzę ziemską. Jako umierający i powracający do życia był bogiem wegetacji, odradzającej się przyrody i wiecznego życia. Przedstawiany w postaci człowieka w koronie władcy i insygniami królewskimi, owiniętego w bandaże na kształt mumii. + 2 inne znaczenia „O śmierci, zetrzyj moje ciało na popiół, ażebym jeszcze i tam, na polach Ozyrysa, po raz drugi nie urodził się niewolnikiem...” Faraon to słowo w 3 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.