Litera O

941 słów, strona 3 z 4.

ojciec

w wersji pierwotnej tekstu: „ociec". + 1 inne znaczenie „Po jej lewicy jest ojca siedzenie,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

ojciec bogów mit. gr.

Zeus, najważniejszy spośród bogów olimpijskich; bóg nieba i ziemi, władał piorunami.

ojciec jego

«To odnosi się do Icchaka, który płakał nad cierpieniem Jakuba, ale sam nie był w żałobie, gdyż wiedział, że [Josef] żyje», zob. Raszi do 37:35. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ojciec Kościoła

pisarz wczesnochrześcijański ważny dla ukształtowania się doktryny, uznany przez Kościół katolicki autorytet w sprawach wiary. + 1 inne znaczenie „Ojca Kościoła, któremu jak bratu” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

ojciec mój, bogaty Poliktor

Hermes oszukuje Priama co do swojego pochodzenia i przekonuje go, że jest jednym z Myrmidonów, poddanych Peleusa, towarzyszy Achillesa.

ojciec nieśmiertelnych, co piorunem włada

Zeus. „Gdy ojciec nieśmiertelnych, co piorunem włada,” Iliada

Ojciec wszystkiego chrześcijaństwa

papież. „Wolej mi w mieście ludzi pobożnością budować, świętym towarem ich darzyć i z diabelskich obierzy ratować, jakom Ojcu wszystkiego chrześcijaństwa w Rzymie zaprzysiągł.” Krzyżacy

ojcowi

dziś popr. forma C.lp: ojcu. „Jako czułemu ojcowi przystoi.” Boska Komedia

ojcowskim obyczajem

po ojcowsku, czyli surowo, ale z wyrozumiałością. „Ale ojcowskim nas karz obyczajem,” Treny

ojcu swojemu

«Ponieważ jej matka nie żyła, [Rachel] nie miała nikogo, komu mogłaby to opowiedzieć, oprócz [Labana]», zob. Raszi do 29:12. „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Ojcze szatanie! patrz no, jakie dziwy

W oryginale: Pape Satan, Pape Satan Aleppe , słowa złożone z hebrajskich i łacińskich wyrazów. Plutus tą apostrofą do szatana wyraża swoje zadziwienie, że pozwolił żyjącemu zstąpić do Piekła. Plutus jako demon bogactwa miesza słowa z rozmaitych języków, ponieważ gorączkowa chciwość złota wszystkie ludy miesza i kłóci. „Patrz no, jakie dziwy!»” Boska Komedia

ojczyc daw.

syn ojca, dziedzic (por.: księżyc : syn księcia). „Od swych ojczyców, od ziemie swej braci!” Grażyna

ojczyzna starop.

ojcowizna, czyli ziemia odziedziczona po ojcu. „Ojczyzna, niżlibyś ty przestać na niej miała;” Treny

Ojneus

ojciec Tydeusa i Meleagra.

okazało się z rana

Talmud ( Megila 13b) odpowiada na pytanie, czemu w nocy Jakub nie rozpoznał, że była to Lea. «Ponieważ Jakub przekazał Racheli znaki rozpoznawcze, lecz gdy Rachel zobaczyła, że prowadzą do niego Leę, zatroskała się: teraz moja siostra zostanie zawstydzona. I od razu przekazała jej owe znaki», zob. Raszi do 29:25. „I było wieczorem, wziął Leę, córkę swoją, i wprowadził ją do niego; i [Jakub] poszedł do niej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

okazyi

zgodnie z melodią wiersza wyraz ten trzeba czytać jako czterosylabowy: o-ka-zy-i. „Bo Rejtan wziął do serca, okazyi czekał” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Okean mit. gr.

rzeka opływająca ziemię dookoła. „Najbardziej na Okean, którego nie zbrodzi” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

Okeanos mit. gr.

jeden z tytanów, uosabiający strumień, który opływa ziemię. „Więc jeśli dusza jest czymś więcej, niż mniema Pirron, to moja zaleci do was po drodze na krańce Okeanosa i siędzie przy waszym domu w postaci motyla albo, jak wierzą Egipcjanie, krogulca.” Quo vadis

okej

w gwarze obozowej: żołnierz amerykański. „Wyklarowałem okejom, że ja nic, że przypadkowo, opowiedziałem o sprawie.” Pożegnanie z Marią

okiść

gruba warstwa ciężkiego śniegu powodująca łamanie gałęzi. + 3 inne znaczenia „Na drzewach leżała bogata okiść, dzień był chmurny, ale ciepły, tak że z koni podnosił się opar.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →

oklep

jadąc na koniu bez siodła. „Aż gdy pewnego wieczoru sprzeczali się tak z sobą w Zgorzelicach, wpadł jak wicher na dworski podwórzec chłopak z Bogdańca boso, oklep, bez kapelusza na płowej czuprynie i zakrzyknął im przed przyłapem, na którym właśnie siedzieli:” Krzyżacy

okno weneckie archit.

duże okno, podzielone pionowo na trzy części. „Na parterze, tam gdzie mieszkali prominenci, szedł rząd weneckich, równo oszklonych okien, dołem tonący w soczystym cieniu, a górą — w słońcu jak w złotej farbce.” Pożegnanie z Marią

oko zwyczajne słońcu

w wyd. III: „słońca", co jest prawdopodobnie pomyłką drukarską, poprawioną przez Czubka, którą to poprawkę wprowadził też Kleiner. „Gdzie oko twoje, zwyczajne słońcu, nie dowidzi — tam duch mój stąpać umie.” Nie-Boska komedia

okół daw.

dziś: okolica. „…i widny i czysty, z którego też dym przez komin wychodził; że nabyć u nich można niektórych takich rzeczy, których na szeroki okół nikt jeszcze nie miał.…” Nad Niemnem

okolać

dziś: okalać. „I oto światła widziane okola” Boska Komedia

okolica

zaścianek, wieś drobnoszlachecka. „…unach i Pacunelach niewiasty, podloty obu płci i starcy orali, siali oziminy, odbudowywali wspólnymi siłami chaty w tych okolicach, przez które pożar przeszedł, aby wojownicy po powrocie znaleźli przynajmniej dach nad głową i głodem nie potrzebowali przymierać…” Potop

okolice Saint–Germain

prawdopodobnie Prus ma na myśli wymieniony w poprzednim rozdziale bulwar St. Germain. „Wziął adres baronowej i pojechał w okolice Saint–Germain.” Lalka

okólnik

pismo zawierające wskazówki, rady. + 1 inne znaczenie „Ponieważ na miły Bóg wzywano w okólnikach, żeby dawać kantonistom majtki krótkie do kolan w takim tylko razie, jeśli im się daje buty z długimi cholewami, a trzewiki tylko w takim razie, jeśli kantonista otrzyma majtki długie do kostek i bardzo ciepłe, więc si…” Popioły to słowo w 2 lekturach →

okólny

biegnący wkoło. „Pochyłość części okólnych ku środkowi wyspy jest naturalną przyczyną, że wszystkie spadające deszcze i rosy ściekają małymi strumykami ku środkowi w cztery wielkie doły, po pół mili okręgu mające, a o dwieście kroków od samego środka wyspy odległe.” Podróże Guliwera

około dwóch miliardów dorosłych

liczba ludności na Ziemi szybko rośnie: Antoine de Saint-Exupéry pisał tę książkę w 1943 roku; w 1950 r. na świecie żyło szacunkowo 2,5 miliarda ludzi, w 2000 r. już 6 miliardów, a w 2020 r. około 7,8 miliardów dorosłych i dzieci. „Liczy stu jedenastu królów (oczywiście nie pomijając królów afrykańskich), siedem tysięcy geografów, dziewięćset tysięcy biznesmenów, siedem i pół miliona pijaków, trzysta jedenaście milionów pyszałków, czyli około dwóch miliardów dorosłych.” Mały Książę

Około stu wiorst kwadratowych

w przybliżeniu 114 km kwadratowych. „— Około stu wiorst kwadratowych powierzchni, dwa miliony mieszkańców, kilka tysięcy ulic i kilkanaście tysięcy powozów publicznych..."” Lalka

około św. Jana

ok. 24 czerwca. „Jana potok przemieniał się w rzekę, w wielką, oszalałą rzekę, której wody dosięgały wysoko rosnących brzóz na zboczach pagórków i zostawiały na jałowcach pokosy zmulonego siana, garście lnu i całe nieraz krzewy, z korzeniami wydarte na odległych górach.” Syzyfowe prace

około tej tragedyjej

na temat tej tragedii. „do mnie około tej tragedyjej pisał.” Odprawa posłów greckich

okopowizna

roślina okopowa. „I kładły się we wieczory zionące spiekotą, że już wysychały studnie i rzeczki, zboża żółkły, okopowizny więdły, robactwo rzuciło się na drzewa, owoc oblatywał, krowy ostawiały mleko, że to głodne wracały z wypalonych pastwisk, gdyż dziedzic jeno tym pozwalał p…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Okopy Św. Trójcy

dawna warownia przy ujściu Zbrucza do Dniestru, pod Kamieńcem Podolskim. W Nie-Boskiej komedii (1835) Krasiński przedstawił Okopy Św. Trójcy jako ostatnią twierdzę, gdzie broni się arystokracja. „Trójcy, a w tej dolinie zasnutej dymami i parą było obozowisko zbuntowanych demokratów, gotowych lada chwila ruszyć do szturmu i zburzyć jej piękny świat.” Lalka

okopy szwedzkie

okopy z czasów potopu szwedzkiego (1655–1660). „Brzmiałyż tam i huczały w głębiach tego boru i na rozłogach tej gładkiej równiny takie stuki i hałasy, jakich ani razu słychać tu nie było od dawnego czasu, od owego czasu, w którym powstały gęsto w pobliżu Niemna rozsiane okopy szwedzkie.” Nad Niemnem

okowita daw.

wódka; źródłosłów: aqua vitae (łac.), woda życia. + 1 inne znaczenie „— Żeby ta smaków nagotowali, a zapachniała kufa okowitki, to by się kijem nie opędził od najpierwszych, ale na darmo nie lubią brzuchów trząchać i suchymi ozorami mleć.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

okowy

kajdany. „— Jesteś w okowach, jak widzę — rzekł Scrooge z drżeniem.” Opowieść wigilijna to słowo w 3 lekturach →

okpić

oszukać. „Nigdy nie odrabiał żadnej lekcji, okpiwał korepetytorów, a mnóstwo czasu i sprytu tracił na wyprowadzanie w pole nauczycieli w szkole.” Syzyfowe prace

okpis gw.

oszust. „Jeździli od chałupy do chałupy, przeprowadzani przez pieski sielnie docierające, a mało skąd Judka wychodził z pustymi rękoma, bo nie był okpis, jak karczmarz albo i drugie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

okraczyć

tu: dosiąść. „A i Kiepas słowa dotrzymał i nigdy mu już odtąd kozła nie okraczył.” Klechdy polskie

okrąglak

okorowany pień drzewa. „Nie brakło wprawdzie nigdzie grobel ani gościńców przez bagna i bory poczynionych z pni i okrąglaków, ale teraz groble rozmiękły, a pnie na nizinnych miejscach pogrzęzły w rozmokłych młakach i przejazd przez nie uczynił się niebezpieczny albo i wcale niepodobn…” Krzyżacy

okraj reg.

skraj, kraniec. „— Nie moja w tym głowa, a jego, czemu środek upatrzył, a okraje pominął — odparł Kiepas, spychając na wikarego wyłączną odpowiedzialność za wybór miejsca.” Klechdy polskie

okrajek

brzeżek. „Srebrny z złotym okrajkiem, Hefajst go wykował,” Odyseja

okrasa daw.

tłuszcz dodawany do potrawy. + 1 inne znaczenie „Wraca, a tu garnki puste, rynka wylizana, z okrasy nic nie zostało.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

okres

tu: okręg. „Gubiąc się w wielkim jeziora okresie;” Grażyna

okresie czasu

błąd logiczny; jedynie czas odmierzamy okresami, należy więc pisać: „w tym czasie" albo „w tym okresie". „…zresztą rozumiejący konieczność znajomości języka państwowego i kładący na tę konieczność nacisk wielki — gdyż w tym okresie czasu już mu samemu pachniało to coś delikatne, miękkie, pańskie, co z dalekiego kraju się niosło.…” Przedwiośnie

okrócić starop.

ukrócić, obłaskawić, poskromić, skrócić, zmniejszyć. „I domowe okrócić najazdy krwie chciwe,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

okroić się daw.

przypaść w udziale, w zysku. „Juści, co musi się nam dobrze okroić.” Chłopi, Część czwarta - Lato

okrom daw.

oprócz. „Myślałam o tobie i myślałam tak nieustannie, aż się we mnie coś jeszcze, okrom tych myśli, samo przez się zadumało, i nie mogę tego ani łzami rozwikłać, ani rąk nagłym załamaniem rozstrzygnąć!” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →

okropne przyzwyczajenie

chodzi tu o uzależnienie od narkotyku. „A z tym okropnym przyzwyczajeniem...” Nad Niemnem

okruch

dziś popr. D. lm: okruchów. „Pod otwartym oknem, na podługowatym, prostym stole, na kilku książkach w zniszczonej oprawie stała lampka z wysokim kominkiem; przy glinianym dzbanku i szklance z zielonawego szkła leżał wśród grubych okruch nie dojedzony kawał razowego chleba.” Nad Niemnem

okrucieństwy

dziś popr. forma N. lm: okrucieństwami. „Szwedzi, których garść przy Januszu została, bronili się bohatersko, bo straszliwymi okrucieństwy poprzednio się zmazawszy, wiedzieli, że nawet poddanie się nie ochroni ich przed mściwą ręką Litwinów.” Potop

okrycie

tu: bogato, z wyposażeniem. „Im huczniej i okryciej przyjdziem do wojewody witebskiego, tym wdzięczniej nas przyjmie.” Potop

okryty

tu odnosi się do liczby rycerzy w chorągwi. + 1 inne znaczenie „— Naszych polskich wraz z Mazurami jest pięćdziesiąt, ale nie tak okryte jak Witoldowe, bo u niego czasem i kilka tysięcy ludzi pod jednym znakiem służy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

oksza daw.

rodzaj topora bojowego. „…długich, wykutych z hartownego żelaza, kiścieniom uczynionym z młodych dąbczaków, w które ponabijano krzemieni lub gwoździ, okszom o trzonkach krótkich, podobnych do polskich toporów, którymi posługiwali się jezdni, i okszom o trzonkach tak niemal długich jak…” Krzyżacy

oktawa właśc. oktawa kolubryna

właśc. oktawa kolubryna, działo średniej wielkości, kalibru do 70 mm. + 1 inne znaczenie „Jakoż proboszcz już kończył cichą, żałobną mszę za duszę Boryny, zamówioną przez rodzinę w oktawę jego śmierci.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

okularnik

popularna nazwa kobry indyjskiej. „Zniszczony zaś młody człowiek, który w dodatku był bardzo nerwowy, wił się pod jego spojrzeniem jak gołąbek pod wzrokiem okularnika.” Lalka

okulbaczyć

osiodłać konia; por. kulbaka: rodzaj siodła wojskowego, pokrytego skórą, zwykle o wysokim łęku przednim. „«W skok — krzyknął Podkomorzy — okulbaczyć siwą,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

okumon

z chłopska przekręcone: ekonom. „Na ich spotkanie wyszedł jegomość opalony na kolor razowego chleba, wąsaty, przysadkowaty, typowy pan okumon.” Przedwiośnie wszystkie 2 wystąpienia →

okurzyć

tu: wywołać pożar w okolicy. „— Zamki Niemcom okurzyć...” Krzyżacy

olaboga! daw.

wykrzyknienie wyrażające emocjonalną reakcję na coś. „O, rety — olaboga!” Dusiołek

olbor daw.

opłata za prawo eksploatacji kopalni kruszcu, wnoszona do skarbca królewskiego. „Gdzie srebro kopią i olbory do skarbu oddają.” Krzyżacy

olbrzymie jałowce

jałowce w Abisynii i w górach Karamojo dochodzą do pięćdziesięciu metrów wysokości. Élisée Reclus [autor powołuje się tu na nazwisko geografa fr. Élisée Reclusa (1830–1905), z którego prac korzystał; red. W.L.]. „Jakoż zdarzyło się tej samej nocy, że kilka ich poczęło ryczeć w olbrzymich jałowcach rosnących na zboczach wzgórz.” W pustyni i w puszczy

olbrzymie osty

echinops giganteus ; rośnie w tych okolicach i bardzo obficie w południowej Abisynii; v. [tj. vide (łac.): patrz; red. W.L.] Elisée Reclus, Geogr [autor powołuje się tu na pracę znanego geografa fr., z której korzystał. Pełnego tytułu pracy nie zidentyfikowano; red. W.L.]. „Po godzinie drogi na niewielkiej suchej wyniosłości, wznoszącej się na wschód od Góry Lindego, trafili na olbrzymie osty, mające łodygi grubości pni drzewnych, a kwiaty tak wielkie jak głowa ludzka.” W pustyni i w puszczy

oleander

wiecznie zielone drzewo ozdobne o dużych czerwonych, różowych lub białych kwiatach i skórzastych liściach. „Na jednej ze stacji wysiedli, szli pod górę aleją kwitnących różowo, okrągłych oleandrów, nieprawdziwych jak drzewka na tapetach.” Granica to słowo w 2 lekturach →

Olender gw.

Holender. „…ne, a proste i tak galante, że niejeden i chałupy takiej nie miał: płoty całe i wszystko w takim porządku, kieby u jakiego Olendra na koloniach a lepiej nie było.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

oleum łac.

olej. „— Bo w konopiach oleum się znajduje, przez co i w głowie jedzącemu go przybywa.” Potop

Olgierd ok. 1296 lub ok. 1304–1377

lit. Algirdas, wielki książę litewski, syn Giedymina; po śmierci ojca w 1341, otrzymał w spadku Auksztotę, czyli górną Litwę, rządził wspólnie z Kiejstutem, który otrzymał Żmudź. „Wyszedł Kiejstut i Olgierd, i Olgierdowicy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

oligocen , miocen , pliocen

kolejne epoki geologiczne w tzw. okresie trzeciorzędowym. „Zbierała w ogrodzie kamienie, głazy narzutowe, baranie łby i kopulaste czuby z epoki oligocenu, miocenu i pliocenu, znosiła te formacje w pobliże siedliska znacznie późniejszego, a przecie bardziej od tamtych doszczętnie wygasłego arianizmu, i waliła tymi prad…” Przedwiośnie

Olimp mit. gr.

najwyższy masyw górski w Grecji, usytuowany na granicy między Tesalią a Macedonią, którego najwyższy szczyt Mitikas ma wysokość 2918 m n.p.m.; swą nazwę, oznaczającą tyle co „lśniący", zawdzięcza Olimp długo utrzymującej się pokrywie śnieżnej; w staroż. mitologii uważany był za siedzibę bogów. + 3 inne znaczenia „Podniebny Olimp.” Hamlet to słowo w 4 lekturach →

Olimpu bogi mit. gr.

najważniejsi bogowie starożytnej Grecji mieszkali na górze Olimp. „zechce i Olimpu bogi...” Iliada

oliwą

u Cylkowa: 'olejem'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. „I wzniósł się od niego Bóg, z miejsca, na którym mówił z nim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

oliwki

u Cylkowa: oliwnik , co jest inną rośliną niż drzewo oliwne. „I rzekł Wiekuisty do Mojżesza, tak:” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

oliwnik

gaj oliwny. „Wyżej, gdzie brzeg, tam rośnie oliwnik w liść strojny;” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

oliwny

tu: z drewna oliwki. „Gładkim trzonkiem oliwnym ręka dobrze włada;” Odyseja

olrajtnik neol., z ang. all right : tak jest, dobrze, zgoda

osoba przytakująca wszystkiemu, wypełniająca rozkazy itp. „A olrajtnicy, adiutanci” Kwiaty polskie

olsnąć daw.

oślepnąć. „— Bodajżeś olsnął!” Krzyżacy

olśnąć

być oślepionym przez światło. „Wobec ostatniej światłości olśnąłem.” Boska Komedia

olstro z niem.

pudełko na pistolet, wykonane ze skóry, przymocywawane do siodła. + 1 inne znaczenie „— rzekł pan Zagłoba, dobywając z olster pistoletu, aby być gotowym na wszelki wypadek.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

olszniak daw.

zagajnik olchowy. „Widzicie, panie, ten olszniak?” Krzyżacy

olszyna

zagajnik a. mały las, w którym wśród drzew przeważają olchy. + 1 inne znaczenie „Na dwóch pagórkach dwa wietrzne młyny łopotały swymi wielkimi skrzydłami, lipowe gaje rozlegały się od bączenia nieprzeliczonych rojów pszczelnych, a w olszynach i brzoźniakach na wszystkich gałęziach wisiały wielkie jak czapki gniazda gawronie.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

olszyniec

zagajnik olchowy. „Daleko, za łanami czerniał gdzieniegdzie bór, gdzieniegdzie weseliły oczy dąbrowy i olszyńce, skąpane w blasku słonecznym, gdzieniegdzie wilgotne łąki, pełne traw i czajek krążących nad mokradłami, i znów wzgórza obsiadłe przez chaty, znów łany; widocznie ziem…” Krzyżacy

ołtarz

u Cylkowa 'ofiarnica'; wprowadzono konsekwentną zamianę w całym tekście na słowo 'ołtarz'; hebr. מִזְבֵּחַ ( mizbeach ): 'ołtarz', pochodzi od rdzenia זָבַח ( zawach ): 'zarzynanie zwierzęcia [ofiarnego]'. + 2 inne znaczenia „lemiszpechoteihem” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 5 wystąpień →

omanić daw.

oszukać. „W ogóle Maciuś był już teraz doświadczonym królem i omanić go nie było tak łatwo, jak dawniej.” Król Maciuś Pierwszy

omasta

tłuszcz dodawany do potraw, np. masło a. smalec, którym smaruje się chleb. „Księżyc mu się na gębie uśmiechniętej wyiskrza, a on owo wyiskrzenie językiem co chwila zlizuje smakowicie, niby jaką omastę, i znowu patrzy.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →

Omberto

hrabia z Santafiore, syn Aldobrandeska; dla swojej bezmiernej pychy w takiej był nienawiści u ludu sieneńskiego, że w okolicy Maremmy zwanej Kampognatiko został zamordowany. „Jestem Omberto, grzech mój w oczach stoi,” Boska Komedia

omentra gw.

geometra, geodeta. „Zgodzimy się na jedno, to zaraz odpisze, zaś potem omentra rozmierzy, co komu.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

omentry

geometrzy. „— To chyba omentry?...” Placówka

omętrę

geometrę. „Przeciech tego grontu, póki żyjecie, nikt wama nie odmierzy i nie weźmie — a co jest Jagusine, co jej się po sprawiedliwości należy po ojcu, to zaraz na zwiesnę omętrę się sprowadzi i już wasze, możecie se obsiewać...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

omłot

oddzielanie ziarna od słomy, młócenie. + 1 inne znaczenie „Na gumnie panował ruch: do spichlerza znoszono w workach omłot dzienny, zadawano bydłu słomę, koniom obrok i siano.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

Omne trinum perfectum

przysłowie łacińskie: każda trójca tworzy doskonałość. „Omne trinum perfectum, choć trunek gorący,” Satyry

omnibus łac. dosł.: dla wszystkich

dawny środek komunikacji (XVII–XIX w.), duży, kryty pojazd konny o wielu miejscach, kursujący w miastach lub między miastami. + 1 inne znaczenie „„Widzi pani tego — szczebiotała jakaś hrabianka, niedawno wypuszczona z klasztoru, pochylając wachlarz w pewnym kierunku — widzi pani tego pana, który wygląda na woźnicę omnibusów?” Lalka to słowo w 2 lekturach →

omówmyż daw. forma

konstrukcja z partykułą wzmacniającą że , skróconą do ż ; znaczenie: omówmy koniecznie. „Omówmyż najpierw twoją sprawę; powiedz mi, kto jest ta, którą pokochałeś?” Skąpiec

omyk

w gwarze myśliwskiej: ogon zająca. „I omykiem spod gaju kiwając urąga,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

omylić daw.

zwieść. „Więc też, kiedy go Fortuna omyli,” Pieśni

omyliłaś mię starop.

zwiodłaś mnie, zmyliłaś mnie. „Omyliłaś mię jako nocny sen znikomy,” Treny

omyślać starop.; tu forma 3 os. lm: omyślają

obmyślać, projektować. „Ptacy sobie gniazda omyślają,” Pieśni

on daw., hebr.

gr. Heliopolis , stolica 13. nomu Dolnego Egiptu, ok. 20 km na północ od Memfis. + 3 inne znaczenia „A to, o czém pomyślicie, wypełni się i wielka radość będzie na ziemi w on dzień zmartwychwstania.” Anhelli to słowo w 5 lekturach →

On arcydobro

Bóg; on (daw.): ten. „On arcydobro, gdy zrąb świata złożył,” Boska Komedia

on aurait fort à dire fr.

wiele dałoby się powiedzieć. „On aurait fort à dire — kto wie, są przestrogi —” Dziady, część III

on by umarł

«Jeśli [chłopak] opuści swego ojca, obawiamy się, żeby nie umarł w drodze, bo faktycznie jego matka zmarła po drodze», zob. Raszi do 44:22. «Jego ojciec [przez to] umrze», zob. Raszbam do 44:22. „Tedy rzekłeś do sług twoich: »Sprowadźcie go do mnie, abym zwrócił oko moje na niego«.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

On był

Z tych słów: „On był" wnosi nieszczęśliwy ojciec, że Gwido, syn jego, już nie żyje; dlatego co prędzej podnosi się z grobu, ale nie doczekawszy się żadnej odpowiedzi, znowu w swój grób zapada. Piękny i dziwnie plastyczny tu jest obraz miłości i boleści ojcowskiej. Obraz ten kochającego i boleścią znękanego ojca tym większe sprawia wrażenie, że postawiony jest naprzeciw obrazu nieugiętej i pełnej zrozumienia o sobie dumy Farinata, który nie troszcząc się o boleść tego, co w grób swój zapadł, uprzednio przerwaną rozmowę na nowo zawiązuje.

On był w swym życiu nowym tak szczęśliwy

To jest w młodości poety, kiedy przez Beatrycze świtało mu życie nowe ( vita nuova ). „On był w swym życiu nowym tak szczęśliwy,” Boska Komedia

on dirait bien des choses fr.

byłoby za wiele gadania. „Ale go puszczę wolno: — on dirait bien des choses!...” Dziady, część III

On odpowiedział: Jest to mnich Gomita

Sardynia będąc pod zarządem pizanów, podzielona była na cztery okręgi: Lagodoro, Kallari, Gallura i Alborea. Okręgiem Gallury zarządzał Mino Visconti, którego pierwszym ulubieńcem był mnich Gomita. Mnich ten nadużywając zaufania pańskiego, sprzedawał urzędy, frymarczył publicznym skarbem, wsadzonych do więzienia za okup wypuszczał na wolność i tym podobne broił bezprawia; na koniec został powieszony. „On odpowiedział: «Jest to mnich Gomita,” Boska Komedia

on ojca przechodzi

sens: jest lepszym wojownikiem niż ojciec. „Niechaj wtenczas kto powie: on ojca przechodzi!” Iliada

on revient toujours a ses premiers amours fr.

zawsze się wraca do pierwszej miłości. „— A ses premiers amours — dokończyła żona Zygmunta i z niedbałym śmiechem dodała: — Wiem, wiem dobrze o tej pierwszej miłości...” Nad Niemnem

On silny wolą na kacerzów spada

Znajoma z historii herezja Albigensów, która zakłóciła na czas niemały spokój Kościoła, a którą św. Dominik stłumił w samym jej gnieździe. „Z opoki Piotra na kacerzów spada,” Boska Komedia

On to drzewo stworzył świętym w niebie

To drzewo symbolem jest, jako wyżej, Kościoła Chrystusowego. „Bo On to drzewo stworzył świętym w niebie” Boska Komedia

On z Czehryna prijichaw. Tam Lachiw riżut ukr.

On z Czehryna przyjechał. Tam Polaków zabijają. „Tam Lachiw riżut.” Ogniem i mieczem

On zda się czegoś żałował jak grzechu

Sam Wergiliusz, tu jako symbol ludzkiego rozumu, pociągnięty z innymi duchami uciechą słuchania pieśni i zapominając na chwilę włożonego nań obowiązku przewodnictwa, wstydzi się zarazem i swojego błędu, i bezpośredniego jego następstwa, to jest spiesznej ucieczki. „On zda się czegoś żałował jak grzechu;” Boska Komedia

ona daw.

ta. „i ona klacz także...” Potop

ona hołota

czyli: ta hołota. „…ł tedy piosenkę swą natychmiast, aby się z tą gawiedzią nie bratać, i namarszczywszy czoło, szedł z wielką powagą, iżby ona hołota wiedziała, że mężem uczonym będąc, z wróblami kompanii nie trzyma.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Ona po pierwszym wdowa oblubieńcu

Tu poeta określa ubóstwo jako wdowę po Chrystusie. „Ona po pierwszym wdowa oblubieńcu,” Boska Komedia

one

dziś popr. forma B. lp r.n.: ono, tj. to. + 1 inne znaczenie „A widząc, że one kartacze pękające najmniejszej szkody pastuszkom nie czynią, że się owszem dzieci po brzuszynach aż głaszczą od owego wybornego jadła, wyszedł zza kamyka ostrożnie i z wolna się do ogniska przybliżył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

oneć

konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć ; one ci. „Oneć słyszą i wracać nie śmieją.” Noc listopadowa

onegdaj daw.

dawniej, kiedyś; tu prawdopodobnie: wczoraj. + 2 inne znaczenia „Onegdaj chcieliśmy się przeprawić, ale pobili nas u przeprawy.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

ongi daw.

niegdyś, kiedyś dawniej. „— A i to miejsce — rzekł nagle Marlow — było ongi jednym z mrocznych zakątków ziemi.” Jądro ciemności to słowo w 5 lekturach →

ongiś daw.

wcześniej, dawniej, niegdyś. + 1 inne znaczenie „Zajmował lokal, w którym ongiś mieszkał jego zmarły wspólnik.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →

oni

w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. „To tego i co lepiej oni tam umieją,” Pieśni

oni tam się z nim załatwili po cichu

sugestia, że uznano go za donosiciela współpracującego z policją i dokonano samosądu. „Dopiero ostatnio wynikło z zeznań, że to oni tam się z nim załatwili po cichu.” Granica

ono starop.

tu: przyrodzenie. + 1 inne znaczenie „Gość poglądając dobrze żyw, a ono” Fraszki to słowo w 2 lekturach →

ono jabłko... pierzchliwej Atalanty

Atalanta, słynna z piękności córka króla Scyru. Warunkiem otrzymania jej ręki była wygrana w wyścigach z nią w biegu. Udało się to Hippomenesowi, który ścigając się z królewną rzucał po drodze otrzymane od Wenus złote jabłka, a Atalanta zatrzymywała się, aby je podnosić. „Pierzchliwej Atalanty?” Fraszki

onuczki

dziś popr.: onucki, onuce; onuca to prostokątny kawałek tkaniny do owijania stopy, chroniący przed zimnem i otarciami od obuwia; dziś onuce zastąpione zostały przez skarpety. „Obdarł tedy trupa z sukmany, szmat zgrzebnych, zzuł mu buty, zabrał nawet zbłocone onuczki, owinął tymi łachmanami część broni i szybko się oddalił.” Rozdzióbią nas kruki, wrony

onus, oneris łac.

ciężar, obciążenie; tu M. lm onera : ciężary, obciążenia. „…ętnie nakłaniając ucha tym, którzy twierdzili, że i zajazdy, i rekwizycje, i rabunki, i konfiskaty tylko czasowe a konieczne onera, które wnet przeminą, jak się Carolus Gustavus na polskim tronie upewni.…” Potop

ony gw.

oni. + 1 inne znaczenie „— Miarkujesz ty, Maciek, jak ony prędko robią?” Placówka to słowo w 2 lekturach →

onych

tych. „Na onych ciężkich ogierach, któreśmy na Niemcach wzięli?” Krzyżacy

onychże

tamtych to. „Onychże męka zbrodni pali,” Noc listopadowa

onym

tym. „Dziwił się temu lamentowi Koszałek-Opałek, słuchając to jednym, to znów drugim uchem, bo nie mógł jakoś zrazu pomiarkować, o co by to onym niewiastom chodziło.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Onże stoi

konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy on stoi. „Onże stoi na straży” Noc listopadowa

opactwo

tu: opactwo benedyktynów w Tyńcu (dziś: w płd.-zach. części Krakowa), najstarszy z istniejących klasztorów w Polsce, znajdujące się na wapiennym Wzgórzu Klasztornym nad Wisłą, ufundowane przypuszczalnie przez Kazimierza I Odnowiciel w 1044, po kryzysie młodego państwa wywołanym pogańskim buntem i czeskim najazdem. „W Tyńcu, w gospodzie „Pod Lutym Turem", należącej do opactwa, siedziało kilku ludzi, słuchając opowiadania wojaka bywalca, który z dalekich stron przybywszy, prawił im o przygodach, jakich na wojnie i w czasie podróży doznał.” Krzyżacy

opacznie

na opak, odwrotnie niż było. „Stary porządek wywraca opacznie.” Konrad Wallenrod

opakeś to udziałała starop.

postąpiłaś na opak, przewrotnie, wbrew naturalnemu porządkowi rzeczy. „OPAKEŚ TO, NIEBACZNA ŚMIERCI, UDZIAŁAŁA:” Treny

opal

kamień szlachetny o charakterystycznym, mieniącym się połysku. + 1 inne znaczenie „Kiedy o wczesnym brzasku na opalowym, mieniącym się barwami jutrzni tle nieba, dym rozkłębiał się nad kominem w krągłych, czarnych runach, roznosząc ostrą, gryzącą woń sadzy, wiedziała ona, że tam jej Marcyś w kotłowni przy palenisku stoi, ognie zanieca, miark…” Dym to słowo w 2 lekturach →

opałka

koszyk. „— zapytał, zgarnąwszy do opałki zaśniedziałe miedziaki.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

opalonych

u Cylkowa:'zwarzonych'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie dwuznaczności. „I ujrzałem we śnie, a niby siedem kłosów wyrastało ze źdźbła jednego, pełnych i pięknych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

opamiętać się

tu: zastanowić się. „— Poczekajcie, niech się opamiętam!” Krzyżacy

oparzelisko

niezamarzające zimą torfowisko, nad którym unoszą się opary (stąd nazwa). „— Tam oparzelisko — szepnęła Jagienka — gdzie kaczki zimują, ale i w jeziorku woda jeno z brzegu na wielkie mrozy zamarza.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

opas

pas okalający. „Jak ten las, fosy grodzi się opasem.” Boska Komedia

opasz się

starożytni zapaśnicy i bokserzy przed walką przywdziewali szerokie pasy. „Opasz się — przy tych świadkach wychodź na kułaki!” Odyseja

opat

przełożony w męskim zakonie kontemplacyjnym. + 1 inne znaczenie „Znając ja więc godnego opata i krewniaka naszego, Janka z Tulczy, zastawiłem mu ziemię, a za pieniądze kupiłem zbroiczkę, konie, opatrzyłem się jako zwykle na wojenną wyprawę; chłopca, co mu było dwanaście lat, wsadziłem na podjezdka i haj!” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

opatrzenie daw.

opieka, dbałość. „A przyjdzie jutro, tedy znów główkę podnosi znów i śpiewa, i opatrzenia dla siebie z ufnością i weselem czeka.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

opatrzność

tu: przygotowanie, przewidywanie. „Bojaźnią i opatrzność, i gotowość roście.” Odprawa posłów greckich

Opatrzność dwóch książąt zesłała

Tymi dwoma książętami Kościoła, jak zobaczymy niżej, są św. Franciszek z Asyżu i św. Dominik. „Opatrzność dla niej dwóch książąt zesłała,” Boska Komedia

opatrzyć daw.

przygotować a. naprawić. „Gotujcie się do boju, opatrzcie puklerze,” Iliada

opatrzyć się daw.

zobaczyć, zorientować się. + 1 inne znaczenie „Znając ja więc godnego opata i krewniaka naszego, Janka z Tulczy, zastawiłem mu ziemię, a za pieniądze kupiłem zbroiczkę, konie, opatrzyłem się jako zwykle na wojenną wyprawę; chłopca, co mu było dwanaście lat, wsadziłem na podjezdka i haj!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

opatrzył

tu: obejrzał. „Tu więc czaił się na chomika Sadełko, stąd skoczył na niego, tylko widać, że suchym badylem zaszeleścił i chomik się opatrzył, a ku swojej norce się cofnął.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

opędzać potrzeby domowe

pokrywać, zaspokajać domowe potrzeby. „Był to jedyny grosz, który wpływał do jej kieszeni w miesiącach letnich nie licząc nabiału i warzyw, których sprzedażą w najbliższym miasteczku opędzała potrzeby domowe.” Nad Niemnem

opędzić

tu: zaspokoić (codzienne najpilniejsze potrzeby). „Mówili, niech choć tym opędzą».” Kwiaty polskie

Opera

gmach opery paryskiej, wówczas największy na świecie, bogato ozdobiony rzeźbami i malowidłami, został oddany do użytku w 1875 r. Liczy 2200 miejsc. „Jedziem wciąż Lafayettem aż do hotelu przy Operze.” Lalka

operator

tu: żartobliwie o fryzjerze. „Wokulski podniósł głowę trochę wyżej i zobaczył, że jego operator nosi złote spinki przy bardzo brudnych mankietach.” Lalka

opętanyś jest

dziś: jesteś opętany. „A Szaman rzekł: prawda, opętanyś jest przez anioła.” Anhelli

opich

roslina występująca na bagnach. „Fijołków i opichu.” Odyseja

opieczętowali drzwi

był to zwyczaj stosowany w Anglii w okresie zarazy, przy czym czynności tej dokonywał urzędnik hrabstwa zwany konstablem. „Drzwi i nie chcieli nas puścić na zewnątrz.” Romeo i Julia

Opieka

opieka społeczna; w 1923 uchwalono ramową ustawę o opiece społecznej, realizowanej jako jedno z zadań samorządowych; na podstawie rozporządzenia z 1928 powołano gminnych opiekunów społecznych, pełniących obowiązki honorowo i nieodpłatnie, oraz utworzono komisje opieki społecznej. + 1 inne znaczenie „Doktor z Opieki przyszedł i mówi, że to dziecko ma zapalenie płuc i żeby go zaraz wziąć do szpitala.” Granica to słowo w 2 lekturach →

opiekun

tu: opiekun prawny wyznaczany małoletnim sierotom. W prawodawstwie staropolskim opiekun posiadał prawie całkowitą władzę (praktycznie przez nikogo niekontrolowaną) nad swym podopiecznym. Częste też były fakty nadużyć, np. zmuszania dzieci do wstąpienia do klasztoru (majątek zagarniał wtedy opiekun, zwykle najbliższy krewny) czy do małżeństwa z samym opiekunem. Taki, między innymi, zamiar względem Klary rozważa Cześnik. „Qua opiekun i qua krewny,” Zemsta

opinio publica łac.

opinia publiczna. „Przyznaję waszmości, iż głębokie to słowa, ale wybacz, jeżeli spytam: zali istotnie je wypowiedziałeś, czyli też opinio publica wszystkie głębsze sentencje tobie w pierwszym rzędzie ze zwyczaju już przypisuje?” Pan Wołodyjowski

opisały

tu: ujęły w odpowiednie punkty traktatu. „Tak go dobrze ujęły, tak go opisały,” Bajki i przypowieści

opium

wysuszony sok makówek, szeroko stosowany w XIX w. w Europie i USA jako substancja przeciwbólowa, uspokajająca i odurzająca, eksportowany w wielkich ilościach z Indii do Chin. „Wiózł w swych wagonach dużą liczbę pasażerów, kilku oficerów, urzędników cywilnych, kupców opium i indygo, których interesy wzywały na wschodnie wybrzeże.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

opłakujem daw.

skrót od: opłakujemy. „Którego świeżą opłakujem stratę,” Hamlet

opłatek tu daw.

krążek papieru z klejem, do pieczętowania listu. „Przeszedł z jednego końca pociągu na drugi i na drzwiach każdego wagonu przylepiał opłatkiem napisaną uprzednio notatkę.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

opłonąć

ochłonąć. „Więc dziękuje, a płacze; opłonął pan przecie” Satyry

opłotki

płot drewniany. „Tak w trosce swej zatopiony szedł Skrobek do chaty, a cień za nim; minął opłotki, cień za nim; doszedł do proga, cień za nim; jeszcze się i na progu ten niezbyty towarzysz położył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

opoczysty

skalisty; por. opoka : skała. „W opoczystym gruncie wyżłobiło ono kotlinę, gdzie woda huczy jak rój pszczół gotujących się do odlotu.” Placówka

opoka

kamień, skała. „Żelaznej barwy, a całe z opoki,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

Opolczyk

chodzi o Władysława II Opolczyka, stronnika dynastii Andegawenów, który zastawił Krzyżakom zamek w Złotoryi, co stało się dla nich uzasadnieniem do zawłaszczania terytoriów Polski.

opona daw.

tu: opończa; szeroki i długi, obszerny płaszcz. + 3 inne znaczenia „…mującego je strumieniście powietrza i czasem nieruchomiały, haftując i stebnując swe złote ulistwienie na tle ściany, czarną oponą obciągniętej.…” Klechdy polskie to słowo w 7 lekturach →

opończa

płaszcz z kapturem, bez rękawów, podobny do peleryny, noszony daw. jako ubranie podróżne. + 3 inne znaczenia „Aż wreszcie przestraszył się owych wspomnień nazbyt do żądz podobnych i strząsnął je z duszy jak suchy śnieg z opończy.” Krzyżacy to słowo w 7 lekturach →

oponować się z łac.

tu: walczyć, stawać zbrojnie; opowiedzieć się, poprzeć kogoś czynem. + 1 inne znaczenie „— Wolnej woli ludzkiej i chwale boskiej niepodobna się oponować, ale szkoda jest i trudno mam ukryć waszmościom, że mi żal.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

oportunistyczny

podporządkowujący się obowiązującej władzy, trendom, poglądom itp. „…legając wrodzonemu temperamentowi, już kierując się poczuciem ukrytym w dziewięćdziesiątej dziewiątej komóreczce oportunistycznego serca, czynili pewne kroki, może nawet przedsiębrali pewne środki celem złagodzenia fatalnej wojny obozów.…” Syzyfowe prace

opowiedział

Jakub opowiedział, iż «przybył wyłącznie przymuszony sytuacją z bratem, a cały majątek został mu zabrany», zob. Raszi do 29:13. + 1 inne znaczenie „I wzięła zasłonę i zakryła się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

opowiedzże

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; znaczenie: opowiedz koniecznie. „Opowiedzże mi prędzej swoje przygody, bo umieram z ciekawości.” Klechdy sezamowe

oppidum łac.

miasto. „Chcąc całe to oppidum objąć jednym spojrzeniem, wyszedł za ostatnie domostwo.” Przedwiośnie

oprawa

część należna żonie z majątku męża, wynosząca zwykle podwójną wartość jej posagu. Tu oprawą Julii po mężu ma być zgoda obu zwaśnionych rodów. „Niech to oprawą będzie dla mej córki;” Romeo i Julia

Oprócz Bontura, tam każdy ladaco

Bontura wspomniany tu ironicznie jako wyjątek, był rzeczywiście największym oszustem w Lucca. „Oprócz Bontura, tam każdy ladaco,” Boska Komedia

oprócz żon swoich

«Dodał niegodziwość do niegodziwości, gdyż nie rozwiódł się z poprzednimi żonami», zob. Raszi do 28:9. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

oprowadzę cię

poprawka wprowadzona przez Czubka za rękopisem. W poprzednich wyd.: „odprowadzę". „Panie, oprowadzę cię — nie wydam cię, na honor.” Nie-Boska komedia

opróżniali

u Cylkowa: 'wypróżniali'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. „I sprowadźcie brata waszego najmłodszego do mnie a poznam, żeście nie szpiegami, żeście prawi; brata waszego wrócę wam, a będziecie mogli krążyć po kraju«".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

opróżniła

u Cylkowa: 'wypróżniła'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. „A gdy dała mu się napić, rzekła: „I dla wielbłądów twoich czerpać będę, póki się nie napiją".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

oprymować z łac.

daw. gnębić, uciskać. „…winien, bo z Krymu z poselstwa wraca i o listach nie wiedział, a widząc człeka przez łotrzyków, jak sądził, w stepie oprymowanego, przyszedł mu z pomocą.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

oprzędzony gw.

okryty. „…z wolna światłościami, zniżając się coraz barzej nad światem, że już kajś niekaj wydzierały się na jaśnię czuby drzew, oprzędzone mgłami, a gdzie znów, na wyżach, jakieś pola szare, przesiąkłe rosą, wyleniały się z nocy; to stawy zamigotały poślepłymi lustram…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

ops daw.

rozpusta. „Pojedziemy na ops!” Krzyżacy

optant

po Rewolucji Październikowej Polacy przebywający na terenie Rosji Radzieckiej otrzymali możność opcji, tj. prawa wyboru przynależności państwowej i powrotu do kraju. „Toteż Barykowie, ojciec i syn, przedzierzgnęli się w Moskwie na zwykłych „inteligentów" obcokrajowców, polskich „optantów".” Przedwiośnie

optymaci z łac. optimates , od optimus : najlepszy, z łac.

konserwatywne ugrupowanie polityczne w starożytnym Rzymie powstałe w II w. p.n.e.; w jego skład wchodzili członkowie bogatych rodów senatorskich; tu ironicznie, w znaczeniu: śmietanka towarzyska miasteczka. + 1 inne znaczenie „Ożywił się nawet; dzięki jego usilnej agitacji wszyscy prawie optymaci obrzydłowscy, z wyjątkiem krzykliwych, prawda, ale też nielicznych konserwatystów, zaczęli palić papierosy w gilzach niesklejanych, zaszczytnie znanych pod godłem „nieszkodliwych piersiom".” Siłaczka to słowo w 2 lekturach →

opuścić może, gdy zechce, więzienie

tu po raz pierwszy rodzi się u Wertera myśl o samobójstwie. Myśl ta będzie odtąd wracać stale. Pojęcie ciała jako więzienia duszy spotykamy już u Platona w Fedonie . „Poza tym, mimo owej niewoli przyrodzonej, żywi on w sercu słodkie uczucie swobody i wie, że opuścić może, gdy zechce, więzienie.” Cierpienia młodego Wertera

opuszczenie

tu: zaniedbanie. „Opuszczenie tam było takie, że Marysię za serce targało.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

oracja

dawn. ozdobna mowa, uroczyste przemówienie; tu w znaczeniu ironicznym. + 1 inne znaczenie „Inny byłby naprzód z oracją się popisał, a potem do konfidencji przystąpił, ja zaś od konfidencji zacząłem...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

oraczów

dziś popr. forma D. lp: oraczy. „— A że z wielkim żalem serca mego uznaję, dla jęczenia w opresji ubogiego pospólstwa oraczów, przez żołnierstwo uciemiężonego, od Boga mego sprawiedliwą karę przez siedm lat w królestwie moim różnymi plagami trapiącą nad wszystkich ponoszę, obowiązuję się, iż…” Potop

oraczyć się

uraczyć się. „Markotno mi jeno, żem na wasz widok strachu należnego sercem zgoła nie pokosztował, ażem się brakiem onego strachu dwakroć zatroskał, boć to tak, jakby gębie zabrakło splunięcia, gdy się nieszczęsnym trafem pomyjami zamiast gorzałką oraczy.” Klechdy polskie

Oranienburg

niemieckie miasto powiatowe w kraju związkowym Brandenburgia; podczas II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny Konzentrationslager Oranienburg. „Od więźniów, powracających teraz do Polski z obozów niemieckich, z Dachau i Oranienburga, dowiadujemy się nowych szczegółów, które uzupełniają naszą wiedzę o faktycznym stanie rzeczy.” Medaliony

orator z łac.

mówca. „Filozof dysputował o prym z oratorem.” Bajki i przypowieści

oraz daw.

tu: raz; jednocześnie, naraz. + 1 inne znaczenie „afekt tylko rządzi; oraz kocha,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca to słowo w 2 lekturach →

oraz te [dary]

u Cylkowa: wraz z tymi (bez dopełnienia). „A dnia siódmego ogoli wszystkie włosy swoje, głowę swą, i brodę swą, i brwi oczu swoich, i wszystkie włosy swoje ogoli, i wypierze szaty swoje, i umyje ciało swoje wodą i będzie czystym.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

orbi łac.

światu. „Pokazał Orbi, dowiódł Urbi,” Kwiaty polskie

orbis terrarum łac., łac. tu w D. lp

krąg ziemi, cały świat. + 1 inne znaczenie „— Przysięgali też ludzie spod chorągwi pana strażnika Zamojskiego, która szła na przodku, jako już widzieli owe fines, na których orbis terrarum się kończy.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Orchomenos

miasto w Beocji. „Bądź w Orchomenie, bądź też w piaszczystym Pylosie,” Odyseja

orczyk gw.

poziomy drążek służący do połączenia uprzęży koni pociągowych z pojazdem lub narzędziem rolniczym; w przypadku zaprzęgu dwukonnego używano tzw. wagi , złożonej z dłuższego drążka, na którego obu końcach na żelaznych kółkach wisiały dwa orczyki. „A w parę pacierzy wieprzek — już oparzony, obrany ze szczeciny, wymyty — wisiał w Borynowej izbie, rozpięty na orczyku przywiązanym do belki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

orda hist., z tur.

państwo, obóz lub wojsko tatarskie. „Gruntów nie wyrabiali dla niebezpieczeństwa od ordy, żywili się rybą i zbożem dostawianym z Ukrainy, pili palankę z prosa, a trudnili się rzemiosłami, dla których w zamku ich ceniono.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Order Świętego Ducha

najwyższy order Francji, ustanowiony 31 grudnia 1578 przez Henryka III Walezego. „Prócz szpady był tam jeszcze wizerunek przedstawiający wielkiego pana z czasów Henryka III, wytwornie ubranego, z Orderem Świętego Ducha na piersiach.” Trzej muszkieterowie

Order Świętego Stanisława

polski order ustanowiony w 1765 r. przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, nadawany w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim; od 1831 r. istniał jako odznaczenie rosyjskie. „Świętego Stanisława...” Kordian

Order Złotego Runa

odznaczenie nadawane przez dunastię Habsburgów, jeden z najważniejszych orderów na świecie. „Z złotym Runem” Noc listopadowa

ordinarius prowiantmagister z łac.

oficer zaopatrzenia. „Jestem Weyhard Wrzeszczowicz, ordinarius prowiantmagister jego królewskiej mości Karola Gustawa, wysłany z eskortą na spotkanie waszej ekscelencji.” Potop

ordines inferiores łac.

niższego rzędu. „Reszta hierarchii duchownej, ordines inferiores, błogosławi w imieniu świętych archaniołów i aniołów.” Trzej muszkieterowie

Ordnung muss sein niem.

musi być porządek. „Nie odjedzie auto bez jego wiedzy i jego kreski: Ordnung muss sein.” Pożegnanie z Marią

Ordon, Julian Konstanty 1810–1887

brał czynny udział we wszystkich niemal głośniejszych walkach powstania listopadowego. Wypróbowanemu jego męstwu powierzył gen. Bem w chwilach krytycznych obronę reduty nr 54 po lewej stronie Woli. Obrona tej placówki, nędznie zaopatrzonej w żołnierza i środki obronne, miała uwieńczyć niespożytą chwałą jego skroń. Ocalawszy cudem w chwili wysadzenia w powietrze reduty, wyleczywszy się z ciężkich obrażeń wybuchem spowodowanych, opuszcza Ordon ojczyznę, udaje się na tułaczkę za granicę; walczy w kampanii włoskiej w 1848 i 1849 r., w wojnie wschodniej w 1855 r., podczas której spotyka się niespodziewanie oko w oko z piewcą swego bohaterskiego czynu, po czym znowu wraca do Włoch i walczy pod Garibaldim w r. 1860. Osiadłszy we Florencji, w późnej starości, syt zawodów i utrapień, samobójczym strzałem położył kres swemu życiu (E. Pawłowicz, Z życia Ordona , Lwów 1896). „Jak głaz, bodzący morze, reduta Ordona.” Reduta Ordona

ordynans daw., z łac., z łac., daw.

rozkaz, tu: służba. „— Taki był ordynans, od którego odstąpić mi się nie godzi.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

ordynaria

dawniej część zarobków oficjalistów dworskich i stałych robotników rolnych w folwarku, wypłacana w naturze. + 1 inne znaczenie „Żydy go przyduszają o swoje, co na las dały, podatki winien, dworskim nie płaci, jeszczek ordynarii na Nowy Rok należnej nie dostały.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

ordynarny

tu: zwykły, prosty, codzienny. + 2 inne znaczenia „— Ja tu nie mówię o nadużyciach ordynarnych, o praktykach przeróżnych lekarzy kolejowych, fabrycznych itd., lecz zawsze o położeniu higieny.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →

ordynaryjny

zwyczajny, pospolity. „Jakby na większą szykanę katarynka była popsuta, grała fałszywie ordynaryjne walce i polki, a tak głośno, że szyby drżały.” Katarynka to słowo w 2 lekturach →

ordyńcy

członkowie Ordy tatarskiej. „— I ze stepem się zna, i trawami umie chodzić, i jak kania na pardwy na ordyńców spadać — dodał pan Wołodyjowski.” Pan Wołodyjowski

ordynek daw., z niem. Ordnung

porządek, szyk, szereg. + 1 inne znaczenie „…pięknego, czarnego konika, ładną uprzężą połączonego z bryczką na majowozielony kolor pomalowaną, po czym już ustawianiem ordynku zajmować się przestał, bo co do dalszego jego ciągu, żadne przepisy nie istniały.…” Nad Niemnem to słowo w 4 lekturach →

ordyniec

Tatar, członek ordy tatarskiej. + 1 inne znaczenie „Jakoż trzystu blisko ordyńców z szablami w ręku, z nożami w zębach gotowało się do ataku.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

ordynować z łac.

kazać, nakazać, tu: skazać. „I nie dość, bośmy niedaleko Kiejdan Kmicica złapali, którego zaraz na rozstrzelanie ordynowałem.” Potop

orędownik

ktoś, kto wstawia się za kimś lub za czymś, popiera coś, namawia do czegoś; tu rzeczownik w formie żeńskiej: orędownica . „Ich pokazują: orędownicami” Hamlet

„Orędownik"

dziennik Narodowej Demokracji (najważniejszy obok „Gazety Warszawskiej"), wyd. 1871–1939 w Poznaniu, ale mający też oddział łódzki. „Gryzmołów od »Orędownika«” Kwiaty polskie

Orest mit. gr.

Orestes, królewicz mykeński, aby pomścić śmierć ojca, Agamemnona, zabił swoją matkę, Klitajmestrę, za co był ścigany przez Erynie, boginie sprawiedliwości. „Bo prócz tego, jako Oresta erynie, tak jego szarpały wyrzuty sumienia, a nie było nigdzie na świecie takowej świątyni, do której mógłby się przed nimi schronić.” Potop

Orestes mit. gr.

syn Agamemnona i Klitajmnestry, mszcząc śmierć ojca zabił własną matkę, co było tematem kilku spośród tragedii greckich. + 2 inne znaczenia „Nie różnię go z chowanym w dostatku Orestem.” Iliada to słowo w 3 lekturach →

Orfeowych strón słuchały

Orfeusz: w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze"), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. „Orfeowych strón słuchały” Pieśni

Orfeus

syn Muzy Kaliope i Apollina, śpiewem swym i grą na lutni poskramiał dzikie zwierzęta, wzruszał drzewa i kamienie, uspokajał burze morskie i wiatry. „Do wirszów?" — skaczą lasy, gdy Orfeus skrzypie.” Fraszki

Orfeusz

w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. + 3 inne znaczenia „Przyszedłem jako Orfeusz w Ereby” Balladyna to słowo w 4 lekturach →

organ tu forma B., lp.

dziś popr.: organy; największy dęty instrument klawiszowy. „Hozer dostarcza kwiatów, a amatorowie urządzają koncert na organ, skrzypce, wiolonczelę i głosy.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

organek

dziś popr. forma D.: organków. „…ianych pudełek farb 12 papierowych pudełek kredek 18 łańcuszków 3 drukarki z ruchomymi literami 3 pudełka z żołnierzami 12 organek 3 skarbonki 12 rewolwerów i 12 lalek 6 sznurów korali 3 warcaby 3 domina 3 samochody blaszane sprężynowe 24 gwiżdżące baloniki do…” Bankructwo małego Dżeka

organisty gw.

tu: organista i jego żona. „Rozradowała się taką łaską i dalejże molestować, aby też kupić oszkloną szafę na talerze, jaką miały organisty.” Chłopi, Część czwarta - Lato

organizować

w gwarze obozowej: zdobyć nielegalnie, ukraść. „Parę dni temu zorganizowali mi butelkę miodu, a teraz znów to mydło.” Pożegnanie z Marią

organki

działo, używane w XVI i XVII w., złożone z wielu luf karabinowych na jednym łożu, ładowane od przodu i odpalane wspólnym lontem. „Z obu stron Janowa, między brzeźniakami, kazał Bogusław usypać szańczyki, na nich zaś ustawić organki i piechotę.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

Orgetoryx zm. ok. 61 p.n.e.

możny Helweta; według Cezara jeden z najznaczniejszych i najbogatszych wśród członków swego plemienia, inicjator ich planowanej wędrówki do Galii. „Tak pewno żelaznym legiom Cezara ukazywały się w wąwozach Gaster, u podnóża lodowatej góry Glernisza, w puszczy Helweckiej plemiona Orgetoryxa.” Popioły

oribus łac.

usta. „Widzisz mnie waćpan w wielkiej alteracji, gdyż od żądz tkliwych ledwie że tchu oribus mogę złapać.” Ogniem i mieczem

Orion mit. gr.

dzielny myśliwy, który odważył się znieważyć Artemidę. Prześladował Plejady i Hyjady tak długo, aż uprosiły Zeusa, by zamienił je w zwierzęta, a potem w gwiazdy. Zamieniony w konstelację gwiazd w pobliżu Plejad. + 2 inne znaczenia „i Hyjady, i moc Oryjona,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

orka, siejba, kośba

(daw.) oranie, sianie, koszenie. „Wprzódy nieco do salonu dolatywały z rozmowy ich niektóre słowa, rzec by można techniczne czy profesjonalne, jako to: tyle i tyle kopiejek za pud takiego i takiego zboża; tyle i tyle za wiadro wódki; taki i taki umłót; taka i taka orka, siejba, kośba itd.” Nad Niemnem

orkisz

odmiana zboża. „Na koniczu, ostryżu, orkiszu, pszenicy,” Odyseja

Orkus mit. rzym.

bóg władający podziemnym światem zmarłych, odpowiednik gr. Hadesa. „Powiedzie mnie Orkus w noc,” Noc listopadowa

orłowie

dziś popr. forma lm: orły. „Nad głowami Sokoły i Orłowie dzicy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Orłowski

znany malarz rodzajowy; na kilka lat przed śmiercią malować zaczął pejzaże. Umarł niedawno w Petersburgu. „— «Nasz malarz Orłowski,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ornament z łac.

ozdoba. „Ornamencie człowieczeństwa!” Zemsta

orosiały gw.

pokryty rosą. „…zaśpiewały skowronki, ale jeszcze z rzadka, i z przyziemnych mroków wyłaniały się z wolna bielone ściany, płoty a puste, orosiałe drogi.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Orsza

miasto we wsch. części dzisiejszej Białorusi, ok. 200 km na wsch. od Mińska, ok. 100 na zach. od Smoleńska, miejsce dwóch bitew między wojskami polskimi i moskiewskimi (1512 i 1564). „A jeśliby substancję swą rodzinną utracił, co przy tamtej ścianie wedle Orszy łacnie zdarzyć się może, tedy go ma pod błogosławieństwem za męża mieć, choćby też i od Lubicza odpadł, nic na to nie zważać.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

orszak

tu: szyk a. oddział wojska. „Po Achillu, ścielącym trupami orszaki,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

orszaki

dziś popr. forma N.lm: orszakami (znaczenie: szykami). „I Hektor między swymi nie został orszaki,” Iliada

Orszańskie

ziemia we wsch. części dzisiejszej Białorusi, ze stolicą w Orszy. „Jego to teraz osłaniała przed karą wojna i protekcja pana Kmicica, który był mu rówieśnikiem i fortuny ich w Orszańskiem, póki swojej pan Jaromir nie przehulał, leżały o miedzę.” Potop

Ortygia

dawniejsza nazwa wyspy Delos. „Aż w Ortygii Artemis, złototronna panna,” Odyseja

oryginał

tu: człowiek nietuzinkowy, ekscentryczny. „— Każdy lekarz powinien być trochę psychiatrą — odparł z niewzruszonym spokojem oryginał.” Jądro ciemności

orz

tryb rozkazujący 2 os. lp od czas.: orać. „Orz dlatego, abyś jadł, buduj na to, abyś miał gdzie zasnąć!” Nad Niemnem

orzeł dziś ukr.: Oril

miasto w zach. części Rosji, nad rzeką Oką; w czasie II wojny miejsce ciężkich walk między Rosjanami i Niemcami. + 2 inne znaczenia „co nie ma płetw i łuski w wodzie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra to słowo w 3 lekturach →

orzeł mignął z prawej strony

pomyślna wróżba. „Gdy to mówił, wtem orzeł mignął z prawej strony;” Odyseja

Orzeł z Polenty wziął ją w dziób swój orli

Gwido z Polenty panował w Rawennie i władzę swą rozciągał aż do miasteczka Cerwii. Herb Polenty był orzeł srebrny w polu złotym lub błękitnym. „Orzeł z Polenty wziął ją w dziób swój orli,” Boska Komedia

Orzeszkowa, Eliza 1841–1910

pisarka epoki pozytywizmu pol., autorka m.in. powieści Meir Ezofowicz (1878), Nad Niemnem (1888), Cham (1888), Bene nati (1891), Dwa bieguny (1893), Ad astra. Dwugłos (1904); zbiorów nowel: Melancholicy (1896), Iskry (1898); opowiadań Gloria victis (zbiór z 1910 r.), a także społecznie zaangażowanych artykułów publicystycznych ( Kilka słów o kobietach 1870, Patriotyzm i kosmopolityzm 1880, O Żydach i kwestii żydowskiej 1882), nominowana do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1905; po pierwszym mężu przyjęła nazwisko Orzeszko (rozwód 1869), po raz drugi wyszła za mąż w 1894 r. za swego wieloletniego przyjaciela Stanisława Nahorskiego. „Podpis: Eliza Orzeszkowa.” Kwiaty polskie

orzydle gw., daw.

część koszuli pod szyją, przód kołnierza. + 1 inne znaczenie „Cieszyli się tak galancie, co już niejeden jeno oczy bałuszył i ozorem ledwo ruchał, zaś Kobus, któren cały czas pary z gęby nie puścił, jął naraz chybać ludzi za orzydla i krzyczeć:” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

orzydło gw.

kołnierz, klapa. „Czasem ktosik wyrywał się z kupy, czasem i wszystkie naraz podnosiły się na nogi, a chytając w garście, co popadło, znowu bili na siebie, za łby się wodząc, za orzydle, za szpondry.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

oś krystalizacji

linia przechodząca przez środek kryształu. „Paryż posiada to, co można by nazwać kręgosłupem, osią krystalizacji miasta.” Lalka

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.