Litera B

1459 słów, strona 2 z 6.

basarunek z niem. Besserung, z niem.

kara sądowa za okaleczenie. + 3 inne znaczenia „Panu Duńczewskiemu pięćset złotych basarunku musiałem zapłacić, a wiadomo waszmościom, że dobra ruskie nijakiej teraz intraty nie przynoszą.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

basen portowy

miejsce postoju statków w porcie. „Na znak dany z łodzi opadł łańcuch zamykający basen portowy i Dantès znalazł się za redą.” Hrabia Monte Christo

baserunek z niem.

odszkodowanie za sprawiony ból. „Baserunku dla hołoty,” Zemsta

basetla

polski ludowy instrument smyczkowy o niskiej skali, kształtem przypominający wiolonczelę. + 2 inne znaczenia „Znalazły tu schronienie wszystkie kolejne pasje Alberta: trąby myśliwskie, basetle, flety — cała orkiestra, bo Albert upodobał sobie przez czas jakiś muzykę — nie było to jednak zainteresowanie, lecz kaprys; sztalugi, palety, farby, bo po zapale do muzyki nast…” Hrabia Monte Christo to słowo w 4 lekturach →

basis łac.

podstawa. „— Jestem mocno przekonany, że basis twojej choroby to nie bicie krwi, tylko...” Popioły

Basiuchny! Baś! Baś!

dawniej sposób przywoływania owiec albo baranów.

baskak

urzędnik podatkowy. „…ży; wiedział, że zimą liczne ałusy z głodu przymierają; wiedział, że murzom przykrzy się despotyzm i zdzierstwo chańskich baskaków, że w samym Krymie często przychodzi do buntów — więc zrozumiał od razu, że żyzne ziemie i przywileje znęciłyby niechybnie tych w…” Pan Wołodyjowski

basować daw.

potakiwać, schlebiać. „Widamy to, że ci co się boją, blednieją, a ci co się radują, rumiani bywają; oni się basują, a tym dobra myśl roście; a obaj ci nie tejże barwy i nie takiej myśli bywają, jakiej wtenczas, gdy od takowych namiętności bywają próżni.” O poprawie Rzeczypospolitej

bassarunek

odszkodowanie; wynagrodzenie za wyrządzoną krzywdę (szczególnie za pobicie). „…drogą prawa szukał sprawiedliwości i znalazł ją; bo pana Kaniowskiego na dwunastoniedzielną wieżę osadził, a tak wielki bassarunek na nim zyskał, że nie potrzebując się z niego bogacić, ale obracając na chwałę Pana Boga, wymurował piękny kościół z obszernym kl…” Pamiątki Soplicy

basset

dawna gra hazardowa wykorzystująca karty, powstała w XVI w.; należała do bardzo ryzykownych. „…omarszczone czoło starego prokuratora, podskubać od czasu do czasu jego młodych kancelistów, wykładając im tajemnice gry w basseta, passe-dix i tym podobne i w przeciągu godziny zabrać, jako honorarium przynależne za naukę, ich oszczędności uzbierane z całomie…” Trzej muszkieterowie

Bassompierre, François de 1579–1646

francuski wódz i dyplomata; faworyt Henryka IV, służył także Ludwikowi XIII; mianowany marszałkiem Francji za zasługi w wojnie z hugenotami; brał udział w oblężeniu La Rochelle. „…rafinowanym dowcipnisiem swojego czasu; mówiono o zwycięstwach buduarowych Tréville'a tak jak przed dwudziestu laty o Bassompierze, a to znaczyło niemało.…” Trzej muszkieterowie

basta wł.

dość; wystarczy. + 2 inne znaczenia „Pokornie zjadałem najskromniejsze kęski i pokornie zatrzymałem się na stosunkowo niskim stopniu nauk, mówiąc sobie: „basta!".” Dawid Copperfield to słowo w 3 lekturach →

bastard pogardl.

dziecko urodzone poza związkiem małżeńskim. „Skądinąd każdy milioner jest tak samo szlachcicem jak bastard, to znaczy może nim być.” Hrabia Monte Christo

Bastia

miejscowość na Korsyce. „…vorno, posłyszałby od czasu do czasu, że stateczek wyładowany towarem lub piękny jacht angielski, którego spodziewano się w Bastii, w Portoferraio lub Civita Vecchia jakoś nie dotarł tam wcale i nikt nie wie, co się z nim stało — pewnie rozbił się gdzieś o ska…” Hrabia Monte Christo

bastion z franc.

narożne umocnienie wału fortecznego, wieża fortyfikacyjna. „Rzeczywiście, nad zębatymi blankami południowego bastionu unosił się biały obłoczek dymu, który zwrócił uwagę Edmunda.” Hrabia Monte Christo

bastiony z fr.

narożne umocnienia wałów fortecznych, wieże fortyfikacyjne. „— Patrzcie dobrze — dojrzycie tam na górze zamek — doskonale widzę przez moją lunetę mury, okopy i cztery bastiony.” Nie-Boska komedia

Bastylia

twierdza wybudowana w XIV w. pod Paryżem, późniejsze więzienie. „Ja, panie, nie jestem wcale rycerzem i boję się Bastylii.” Trzej muszkieterowie

basy

ślady na ciele od plag, cięgi. „Boskim darem takie basy.” Zemsta

basza

dostojnik turecki. „Powiedają, że cesarz turecki córki swe za basze wydawa, ale oni, choć zięciowie, aczkolwiek cesarza, ojca swoich żon, znają, ale matek ich w twarz nie znają.” O poprawie Rzeczypospolitej

basza a. pasza z tur.

wysoki urzędnik turecki; pan. „Dość, gdy ci powiem, że mi ją rzezańcy w seraju tamecznego baszy wybili.” Ogniem i mieczem

basza, aga

tureccy generałowie i pułkownicy. „Bo wszytkie insze wojny, przez basze, przez agi” Transakcja wojny chocimskiej

Baszkirzy

naród pochodzenia tureckiego, zamieszkujący gł. Baszkirię, bliski kulturowo, językowo i etnicznie z sąsiednimi Tatarami; do przełomu XVIII i XIX w. koczowniczy naród pasterski, wraz z przybyciem osadników z Rosji zmuszeni do osiedlenia się. „Cały nas pułk Baszkirów ostąpił w półkole,” Kordian

baszłyk z tur.

kaptur z filcu lub grubej tkaniny, z długimi końcami do wiązania wokół szyi lub pasa, noszony dawniej w Rosji. + 1 inne znaczenie „Nie miała więcej nad siedemnaście lat, a wyglądała jak stare pannisko, w baszłyku zarzuconym niedbale na futrzaną czapkę, w kaloszach za dużych trochę na jej małe nogi, w niezgrabnej i niemodnej salopce.” Siłaczka to słowo w 2 lekturach →

baszty Świętej Trójcy

Kleiner przypomina, że tę wołyńską warownię widział Krasiński w r. 1825 „i w liście do Ojca z dnia 26 września 1825 opisał malowniczo, jak wynurza się z mgły jesiennej". „Od baszt Świętej Trójcy do wszystkich szczytów skał, po prawej, po lewej, z tyłu i na przodzie leży mgła śnieżysta, blada, niewzruszona, milcząca, mara oceanu, który niegdyś miał brzegi swoje, gdzie te wierzchołki czarne, ostre, szarpane, i głębokości swoje, g…” Nie-Boska komedia

bat daw., z fr. bateau

duża łódź drewniana o płaskim dnie, służąca do prac pomocniczych we flocie. „Bat, nawa, szkuta, łódź, komiega,” Kwiaty polskie

bat'ko ukr.

ojciec; tu: przywódca, zwierzchnik. „— A my śpieszyli, śpieszyli, bat'ku.” Ogniem i mieczem

bat'ko pane z ukr.

ojcze panie. „I rzekł: „Oj bat'ko pane — tak nazywał” Beniowski

Batawia

historyczny i geograficzny region u ujścia Renu w Holandii. „— Do kroćset kaduków — odparł tamten — jestem majtek rodem z Batawii; zdeptałem cztery razy krucyfiks w czterech podróżach do Japoniizdeptałem cztery razy krucyfiks w czterech podróżach do Japonii — Holendrzy w XVII w.” Kandyd

batawscy niewolnicy

członkowie płn.-europ. plemienia Batawów, żołnierze pełniący funkcję straży przybocznej władców rzymskich. „Senator Juniusz, którego Winicjusz spostrzegł przy gospodzie otoczonego zastępem batawskich niewolników, pierwszy dał mu nieco dokładniejszą wiadomość o pożarze.” Quo vadis

bateria

w ówczesnej armii 8 dział. „Bo i twoja ciotka, mówię ci — tu zniżył głos — tak okrutnie miele jęzorem, że wolałbym, mówię ci, słuchać baterii austriackich armat aniżeli jej trajkotu.” Lalka

batiki

materiały barwione specjalną techniką tejże nazwy. „Była ogromna, świeżo wywoskowana i ozdobiona lampionami w kolorowych („bajecznie") batikach.” Przedwiośnie

batiuszka ros.

ojczulek (o popie). „Raz mnie jeden batiuszka mówił, że Adam w raju musiał zjeść zakazany owoc, bo drzewo, na którym on wyrósł, pachniało jak kobieta...” Lalka

batog

mocny bat. „Zaiste z pogardą ciągnęliśmy na oną wyprawę — kończył pan Czarniecki — a choć podjazd nasz starto, mniemam, że hetmani nie mieczem, nie bronią, ale batogami mogą ten bunt przytłumić".” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

batorówka

szabla husarska. „Nie miał on jednak swego Zerwikaptura, bo go do zbyt wielkich celów przeznaczył, aby się nim w pojedynczej walce posługiwać; zostawił go więc w rękach wiernego pachołka przy szeregu; miał zaś tylko lekką batorówkę o błękitnawej, pisanej złotem klindze.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Batów

Batów w województwie podolskim. Bitwa 1 i 2 czerwca 1652 roku. Marcin Kalinowski hetman z wielu innymi poległ, jeńców do 5000 w pień wycięto — ledwie zostawiono przy życiu. „Batów go zjadł nieszczęsny, kędy bez przykładu” Transakcja wojny chocimskiej

baty

czółna. „Pan daje hasło: odbijają baty,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

batyst

delikatna, przezroczysta tkanina, z której szyte są elementy garderoby; służąca także do ozdabiania wnętrz. + 1 inne znaczenie „Oglądały i wybierały razem te skarby kobiece, których solidność przerażała Elżbietę, przyzwyczajoną do cienkich, nietrwałych batystów.” Granica to słowo w 4 lekturach →

batystowy

wykonany z batystu, cienkiej tkaniny lnianej lub bawełnianej. „W cienkiej batystowej pieluszce leżał noworodek; purpurowa twarzyczka i sine rączki wskazywały, że umarło uduszone pępowiną, która owijała mu szyję; ale ponieważ jeszcze nie było całkiem zimne, zawahałem się, czy aby rzucić je do wody.” Hrabia Monte Christo

Baublis

w powiecie rosieńskim, w majętności Paszkiewicza, Pisarza Ziemskiego, rósł dąb znany pod imieniem Baublisa, niegdyś w czasach pogańskich czczony jak świętość. We wnętrzu tego wygniłego olbrzyma, Paszkiewicz założył gabinet starożytności litewskich. „Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Baubo

przydomek Hekate, gr. bogini nocy i czarów; także mitologiczna bezwstydna czarownica. „Staruszka Baubo na maciorze” Faust

Baudouin, Gabriel Piotr 1689–1768

francuski misjonarz działający w Warszawie, opiekun ubogich i dzieci porzuconych, założyciel Domu Podrzutków. „Jestem powściągliwy jak ksiądz Baudouin.” Popioły

bauer pot.

bogaty niemiecki chłop. „— I przytknął siną, wychudzoną twarz do poduszki w czerwone maki, którą przyniósł z nocnej rajzy po bauerach.” Pożegnanie z Marią

bawi się

eufemizm na akt małżeńskiej bliskości, zob. Raszi do 26:8. „I pytali się mieszkańcy tego miejsca o żonę jego, i powiedział: „Siostra to moja"; bo obawiał się mówić: żona moja: „żeby nie zabili mnie mieszkańcy miejsca tego z powodu Riwki", gdyż była piękna z wejrzenia.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

bawiąc swe tęsknoty

urzeczywistniając swoje wyobrażenia. „A jako drobne dziecię, bawiąc swe tęsknoty,” Iliada

bawić daw.

zaprzątać uwagę, tu: zwodzić. + 3 inne znaczenia „Niewiele przed śmiercią Witwickiego umarł jenerał Klicki, całe dnie i noce otaczany nieledwie zbiorem wszystkich Polek i Polaków podówczas tam bawiących, co wspomnienie zostawia równo szacowne i rzadkie.” Czarne kwiaty to słowo w 11 lekturach →

bawić się daw.

tu: zajmować się. + 1 inne znaczenie „Możesz wśród nieprzyjaciół bawić się spokojny?” Iliada to słowo w 4 lekturach →

bawiciel

ten, kto rozwesela innych. „…wych, a wstrętu i pogardy dla fałszu, pychy i wszelakiego szalbierstwa; jeśli od humorysty wymagamy, żeby był nie tylko bawicielem swych czytelników, lecz i artystą, który w całej pełni daje nam swoją intuicję o świecie i życiu ludzkim, jeśli zadowala nas tylk…” Przygody Hucka Finna

bawidełko daw.

zabawka. „Stolarz jeden, bardzo biegły w sporządzaniu najdrobniejszych bawidełek, zrobił dla mnie dwa krzesła z materiału do kości słoniowej podobnego, jako też dwa stoły i szafę dla rzeczy.” Podróże Guliwera

bawił się razem

zdanie urwane: bawił się razem z nią; bawił się w grupie. „Wzięła Maciusia za rękę — i bawił się razem.” Król Maciuś Pierwszy

bawół buffalo

w Ameryce Północnej słowem buffalo określa się bizona, który należy do tej samej rodziny zwierząt co bawół, żyjący w Afryce. „Głównym jednak przedstawicielem świata zwierzęcego jest bawół (buffalo).” Listy z podróży do Ameryki

baworski

dziś: bawarski. „…ednego czasu u stołu on wielce możny, a sławny mąż Jan Tarnowski, hetman polski — gdy jednego czasu jechał do Włoch przez baworską ziemię, chciał zstąpić do domu niektórego szlachcica, aby tam w drodze się spracowawszy (bo już noc nadchodziła) sobie odpoczynął…” O poprawie Rzeczypospolitej

Bayard i Duguesclin

fr. rycerze schyłku średniowiecza, obaj uznawani za uosobienie ideału rycerskiego. „…paniałą, a poza tym hrabia Morcerf jest żołnierzem; to rzecz chwalebna, gdy w kimś łączy się prawość Bayarda i ubóstwo Duguesclina; bezinteresowność to najpiękniejszy promień słońca, który może zabłysnąć od szlachetnego miecza.…” Hrabia Monte Christo

bazalt

zasadowa skała lita wylewna (wulkaniczna) o kolorze carnym, szarym lub zielonym. „Po zwałach i trachytach nastąpiły czarne bazalty.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

bazar

targ, targowisko. „Wprzód się schodzą na bazar, gdzie zażywszy gochy,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

Bazawłuk

wyspa na Dnieprze u ujścia rzeki Bazawłuk; znajdowała się na niej jedna z siedzib Siczy Zaporoskiej. „— Czekają tylko na koszowego i Tuhaj-beja, który z samym Chmielem pojechał na Bazawłuk, bo tam stoi orda.” Ogniem i mieczem

bazylijan

dziś: bazylianin. „A jakie dziwolągi były w tym rapporcie, którego bazylijan z nami będący dla nas przetłumaczył!” Pamiątki Soplicy

bazyliszek

tu: mityczne stworzenie zabijające spojrzeniem, strażnik wielkich skarbów. + 1 inne znaczenie „Ale, ale, jest tu na mieście jeden pan, niejaki Parys, ten ma na nią diabli apetyt; ale ona, poczciwina, wolałaby patrzeć na bazyliszka niż na niego.” Romeo i Julia to słowo w 2 lekturach →

Beaconsfield

właściwie Beniamin Disraeli (1804–1881), polityk angielski, przywódca konserwatystów, w tym czasie premier i kierownik polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii. „Podobnież dzisiejsi politycy co kwartał zmieniają wiarę: onegdaj wierzyli w Bismarcka, wczoraj w Gambettę, a dziś w Beaconsfielda, który niedawno był Żydkiem.” Lalka

Béarn

historyczna prowincja francuska w płd.-zach. Francji, na skraju Pirenejów. „— Panie — odezwał się kardynał — czy jesteś z tych d'Artagnanów, którzy pochodzą z Béarn?” Trzej muszkieterowie

bearneński

przym. od Béarn : historyczna prowincja w płd.-zach. Francji, która z czasem weszła w skład Gaskonii. „Bo młodzieniec nasz miał wierzchowca, i to tak niezwykłego, że zwracał powszechną uwagę: był to podjezdek bearneński, mający już dwanaście do czternastu lat, maści żółtej, z ogonem pozbawionym włosa, którego brak nagradzały suto zarośnięte pęciny.” Trzej muszkieterowie

Beati, quorum tecta sunt peccata

„Błogosławieni, którym grzechy odpuszczono"; tym pierwszym wierszem Psalmu 32 Matylda pozdrawia poetę, który w chwili, gdy będzie skąpany w wodzie letejskiej, jako uprzednio oczyszczony od grzechów, straci pamięć tychże grzechów. „Beati, quorum tecta sunt peccata.” Boska Komedia

Beatryce siedzi na korzeniach drzewa

Beatrycze, czyli teologia, nauka boża, siedząca na korzeniach drzewa symbolem jest tej rzeczywistej idei, że Kościół pomimo wstrząśnień jego czasowych, pochodzących z przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych, jakie nim zachwiały, w korzeniu swoim, to jest w gruncie swoim, był, jest i będzie nieporuszonym, ponieważ zasady jego strzeże nauka boża. Dla tego to, pomimo czasowych przeobrażeń, jakim prawda boża w czasie ulegała i ulega na ziemi, jedyna jej trwałość przechowuje się tylko w powszechnym Kościele Chrystusowym od początku aż do spełnienia wieków. „— «Patrz, ona siedzi na korzeniach drzewa,” Boska Komedia

Beatrycze

[tu:] Teologia, nauka wiary objaśniająca rzeczy będące poza granicą władzy rozumu. „Czekaj, aż dojdziesz sam do Beatrycy,” Boska Komedia

Beatrycze i Margareta

córki Beranżera, hrabi Prowansji. „Niż Beatrycy mąż i Margarety.” Boska Komedia

Beatus, qui tenet łac.

przysłowie łacińskie, które w dosłownym przekładzie brzmi: „Szczęśliwy, kto trzyma; szczęśliwy posiadający". „Beatus, qui tenet.” Zemsta

Beaucaire, Bellegarde

miejscowości na płd. Francji, w regionie Oksytania. „Stróż odpowiedział, że człowiekowi temu nie wiodło się tu najlepiej, więc przeprowadził się między Beaucaire a Bellegarde, gdzie prowadzi niewielką oberżę.” Hrabia Monte Christo

Beaumarchais, Pierre Augustin 1732–1799

fr. pisarz i dramaturg, autor komedii takich jak Wesele Figara czy Cyrulik sewilski . „— Molier albo Beaumarchais odpowiedzieliby, że właśnie dlatego, iż nim nie byłem, moi pacjenci zostali uleczeni, a raczej wyleczyli się sami...” Hrabia Monte Christo

bęben daw., pot., daw., starop.

naczynie do wody. + 2 inne znaczenia „Nie płacz, bębnie.” Przygody Hucka Finna to słowo w 4 lekturach →

bębenista

dziś raczej: bębnista. „A kiedy znów Franek na skrzypeczkach, idąc przez wieś na wesele, grał, a bębenista na bębnie mu pomagał, to wyraźnie słychać było, jak w tych skrzypkach coś się śmiało na całe gardło, przyśpiewując sobie:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

bębennicy starop.

bijący w bębny, tu za całe snać rycerstwo. „By k'temu bębennicy Polszczy przybijali,” Żywot człowieka poczciwego

bębny daw., pot.

tu: dzieci. „— Co do tych bębnów folwarcznych.” Ludzie bezdomni

bechtać daw.

podjudzać, buntować. „Dopiero ksiądz Rokita dawaj jej bechtać, że ja rozwiązłe prowadzę życie, że do spowiedzi nie chodzę, że jestem kalwinem ukrytym, że majątek w mojem ręku na obrazę pana Boga obróconym będzie i że lepiej go Panu Bogu ofiarować.” Pamiątki Soplicy

bechy

bachory. „Wszystkie bechy będą szczekać po russki!” Syzyfowe prace

Beck, Józef 1894–1944

polityk II RP, jeden z najbliższych współpracowników Piłsudskiego, minister spraw zagranicznych w l. 1932–1939; wobec nazistowskich Niemiec prowadził politykę ugodową. „Że Józek z Hessem był na wódce,” Kwiaty polskie

beczka

tu: jednostka objętości ok. 271 litrów. „Inni daleko mniej mają: po dziesięć, osiem, pięć morgów, a i tacy są, którzy, jak na przykład Ładyś, i ćwierci beczki na swojej ziemi nie wysiewają.” Nad Niemnem

będą warczały na cię

będą ci przykre. „Bo jakoć to ze zwyczaju wypadnie, już wiedz, żeć potym książki będą warczały na cię, a trudno się zwyczajowi odjąć.” Żywot człowieka poczciwego

będąc w baczeniu uniosły starop.

tracąc kontakt z rzeczywistością, rozsądek. „Także nasz pan, będąc w baczeniu uniosły, albo także od tejże beczki namówiony, już co sobie wspomni, to na wirzch wyrzuci, już się tam żadny stan nie wysiedzi, żadna tajemnica nie zakryje i sam, cokolwiek na się wie, nie trzeba barnadyna na spowiedź, snadnie…” Żywot człowieka poczciwego

bede gw.

będę. „Loboga, bo bede krzyczeć!” Chłopi, Część czwarta - Lato

będę i ja

«[Rachel] odpowiedziała mu: twój dziadek Abraham też miał już dziecko […] a jednak modlił się za Sarę! [Jakub] odrzekł: mój dziadek wprowadził drugą partnerkę do domu. Na co Rachel powiedziała: jeśli to jest przeszkodą: „oto służebnica moja…”», zob. Raszi do 30:3.

będę lepiej

kalka z fr. je serai mieux ; sens: lepiej się poczuję, będę zdrowsza. „Bardzo jestem rozgniewana, że nie mogę udać się na przyjemne ich śniadanie; głowa źle mi robiła przez noc całą, i koszmar przeszkadzał mi zamknąć oko; jestem w strasznej feblesie, skoro będę lepiej, polecę w ręce kochanej kuzynki.” Powrót posła

będę z tobą

«Tam będę z tobą, ale jak długo będziesz przebywał z tym nieczystym [Labanem], niemożliwe jest, aby Moja Szechina [Boska obecność] spoczęła na tobie», zob. Raszi do 31:1. „Widział też Jakub oblicze Labana, a oto — nie był dlań jak wczoraj i onegdaj.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

będęć daw. forma

skrót od: będę ci. „Będęć posłusznym, pani.” Hamlet wszystkie 2 wystąpienia →

Bedekier z ang. Baedecker

przewodnik. „— oni z Bedekierem zawsze” Faust

będem

dziś popr.: będę. „Bo będem płakać!” Krzyżacy

bedłka

ludowe określenie dla różnych gatunków grzybów. + 1 inne znaczenie „Wśród tych szacownych okazów flory wodnej znalazłem okółki pręgowate ziarnonośne, delikatne czeramie barwy szkarłatnej, bedłkę wachlarzowatą, acetabule podobne bardzo do wklęsłych grzybów, które przez długi czas zaliczano do zwierzokrzewów, i wreszcie cały sze…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi to słowo w 2 lekturach →

bedoński

tj. położony w okolicy Bedonia, wsi pod Łodzią. „I jar bedoński na Zakrzyżu” Kwiaty polskie

beduin

żyjący na pustyni koczownik arabski. „Zastali tylko kilka zakwefionych kobiet z koszami mandarynek, dwóch nieznajomych wielbłądników-Beduinów oraz Idrysa i Gebhra z siedmiu wielbłądami, z których jeden był silnie objuczony.” W pustyni i w puszczy

bedzie gw.

będzie. „— To bedzie, co Bóg da!” Chłopi, Część czwarta - Lato

będzie li chciał starop.

jeśli będzie chciał. „Będzie li chciał nieszczęsny ociec pochować,” Odprawa posłów greckich

będzie pan twój wnuk

mój wnuk będzie panem („z panów"). „będzie pan twój wnuk.” Wesele

będzie Wiekuisty

«Jego Imię ogarnie mnie od początku do końca, aby nie znalazł się wśród moich potomków nikt niegodny [Bożej obietnicy]», zob. Raszi do 28:21. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

będziecie w odpowiedzi

będziecie odpowiedzialni. „Jeżeliście wy sprzyjali przemocy, jeżeli za waszą pomocą stanął despotyzm nad ludźmi — wy będziecie w odpowiedzi Bogu za mordy, okrucieństwa, wojny, któremi despotyzm trapił ziemię.” Przestrogi dla Polski

będzielić długo bujał starop.

czy ci długo pożyje. „Bo wlejże ty jedno jeleniowi pół garnca gorzałki w gardło, a natkaj mu k'temu owych tortów pozłocistych albo owych pastelów pełen brzuch, uźrzysz, będzielić długo bujał.” Żywot człowieka poczciwego

będziem daw. forma

skrót od: będziemy. „Tak i w tym starać się będziem jej dowieść.” Hamlet

Będziemy razem

we fragmencie tym można odczytać nawiązanie do ballady Mickiewicza Świtezianka , w której również tajemnicza pani jeziora zawiera śluby z młodzieńcem, a następnie poddaje próbie jego wierność. Grabiec, przez swą rubaszność i całkowitą nieczułość na romantyczne nastroje, przekształca to nawiązanie w satyrę na miłość romantyczną. „Będziemy razem marzyć przy księżycu...” Balladyna

będziemyż

daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że , skróconą do -ż ; znaczenie: czy będziemy, czyż będziemy. „Będziemyż sobie jak posąg” Wiatr

będziemyż mieli

konstrukcja z partykułą -że , skróconą do -ż ; inaczej: czy będziemy mieli. „Będziemyż mieli prawo za sobą, jak powiem: tak jest?” Romeo i Julia

bedzies świciuł gw.

będziesz świecił. „Bedzies świciuł, zbierema się!” Wesele

będziesz się tułał niespokojnie

hebr. רוּד ( rud ) ‘błąkać się niespokojnie, sprawiać niepokój’. «Słowo to oznacza ‘ból, cierpienie’, tu oznacza to: gdy Israel będzie grzeszyć przeciwko Torze, będziesz miał powód, by czuć się pokrzywdzonym i wtedy „zrzucisz jarzmo jego z karku twojego”», zob. Raszi do 27:40. + 1 inne znaczenie „Pobłogosław też i mnie, ojcze mój!" I podniósł Esaw głos swój i zapłakał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

będziesz wiózł z kozy

będziesz powoził zaprzęgiem z kozła (rodzaj siedzenia na przedzie powozu). „Ty będziesz wiózł z kozy.” Balladyna

będzieszli starop.

jeśli będziesz. „A pilnie ten szczep tej stałej wiary swojej okopywaj i polewaj tym majowym dżdżem tą zupełną nadzieją swoją, ujrzysz, jakich owoców a jakich pożytków z tego doczekać możesz, za łaską a za wspomożeniem Pana twego, będzieszli wiernie dufał jemu.” Żywot człowieka poczciwego

będziewa oba starop.

będziemy oboje. „Wroć mi ji, gdy będziewa oba w niebieskim krolewstwie.” Legenda o św. Aleksym

będzież

czy będzie. „Pisać testament: będzież to wezwanie” Romeo i Julia to słowo w 2 lekturach →

będzież to

konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy będzie. „Będzież to hańba, panowie moi, że niektóre weźmiemy od zwierząt nauki i za pożytecznym ich pójdziemy przykładem?” Podróże Guliwera

będzieżli użyteczny

daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-, skróconą do -ż- oraz partykułą pytającą -li; znaczenie: czyż będzie użyteczny; czy będzie użyteczny. „Będzieżli rycerz mniej niż owa biała” Balladyna

będźwin

żywica drzewa z rodzaju styrakowatych. „…do ust koralowy ustnik kończący rurkę nargile i wdychała spokojnie dym, który przefiltrowywał się przez wodę perfumowaną będźwinem.…” Hrabia Monte Christo

Beer-Szeba

od hebr. בְּאֵר ( beer ): ‘studnia’. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

beg z tur.

gubernator, generał. „Pisze groźne do agów emiry i begów,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

begonia

begonia johnstoni . „Zajęta obiadem Mea nie zauważyła jej odejścia, dziewczynka zaś zbierając po drodze kwiatki osobliwej begonii, rosnącej obficie wśród zrębów skalnych zbliżyła się do pochyłości, którą wyjechali niegdyś z wąwozu i zeszedłszy na dół znalazła się przy skale.” W pustyni i w puszczy

Beit-El

od hebr. בֵּית ( beit ): 'dom' i אֵל ( El ): 'Bóg'. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

bej z tur.

wódz; także: tytuł nadawany możnowładcom i wyższym urzędnikom w państwach tureckich, w tym w Imperium Osmańskim. „— Podobno niecnota kręcił się koło haremu beja Tunisu, co nie przystoi chłopakowi o takim kolorze skóry — tak że bej skazał go na ucięcie języka, ręki i głowy: pierwszego dnia miał utracić język, drugiego rękę, a trzeciego głowę.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

Bekanntmachung niem.

obwieszczenie. „Przykleja Niemiec Bekanntmachung.” Kwiaty polskie

bękart

dziecko poczęte poza małżeństwem. + 1 inne znaczenie „— Jeślić ją oddam, to z moim bękartem...” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

bekas

ptak błotny, kszyk; ług — woda stojąca, bagienna. Tu Paszkowski sięgnąwszy do polskiego powiedzenia upiększył porównanie. W oryg. jest prozaicznie as an egg is full of meat , jak jajko pełne swojej zawartości. + 2 inne znaczenia „A panna, hic mulier; i bekasy w lot biła, i zająca szczwała co koń mógł wyskoczyć; istny dragon w spódnicy, a z tym wszystkim urodziwa.” Pamiątki Soplicy to słowo w 3 lekturach →

Bekeria

Bekeria, rodem z Pawii, opat Walombrozy; gdy odkryto spisek, za pośrednictwem którego miał Florencję oddać w ręce gibelinów, głowę mu ścięto. „Patrz, oto stoi Bekeria ladaco” Boska Komedia

bekiesza z węg.

długi, obszerny płaszcz podszyty futrem. Źródłosłów węgierski odwołuje się do nazwiska Kaspra Bekiesza, dowódcy węgierskiego w służbie Rzeczypospolitej. + 2 inne znaczenia „Wnet futra, opończe, bekiesze poczęły zawadzać, więc je rzucano w sanie.” Popioły to słowo w 4 lekturach →

beknąć

tu: zapłakać; por: beczeć. „— Krzysiu, bo beknę!” Pan Wołodyjowski

bekowisko

rykowisko, pora godowa, kiedy jelenie walczą o samice. „Była to pora bekowiska, więc puszcza brzmiała naokół groźnymi rykami jeleni.” Potop

Bekwark Walenty Greff, 1507–1576

rodem z Siedmiogrodu, kompozytor i słynny lutnista na dworze Zygmunta Augusta. Pointa fraszki zacytowana została przez Piotra Statoriusza Stojeńskiego w gramatyce, co pozwala stwierdzić, że utwór powstał przed lipcem 1576 (data przedmowy gramatyki). „Nie każdy weźmie po Bekwarku lutniej.” Fraszki

Bel

jedno z określeń babilońskiego boga Marduka. „Ze czcią tego Bel-boga, Bela, ludy wędrowały na zachód wszystkie, z kolebki swej rajskiej, w zimne kraje nowej ojczyzny.” Stara baśń

Bela

Bela to nazwa miasta królewskiego, ale imię króla nie jest tu wymienione, zob. Raszi do 14:2. Por. też Ks. Rodzaju 19:22, gdy nazwa miasta została zmieniona na Coar.

Belakwa

też: Belacqua.

bele gw.

byle. „— Że to człowiek słaby kiej ten paździerz, bele co go poniesie...” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 6 wystąpień →

belfer daw.

pomocnik nauczyciela w żydowskiej szkole (chederze); później pot. iron. a. żart.: nauczyciel. „Wychodząc z pokoju Marcinek obejrzał się na belfra, który w owej chwili stał przed jednym z obrazów religijnych.” Syzyfowe prace

Belial mit., z hebr.

jeden z upadłych aniołów, szatan. + 1 inne znaczenie „Więcej jest synów Beliala niżeli chrześcijan na tym świecie.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Belizar

naczelny wódz wojska Justyniana i szczęśliwy wojownik. „Miecz zdałem w ręce mego Belizara,.” Boska Komedia

Belizariusz ok. 505–565

wódz bizantyjski z czasów cesarza Justyniana I Wielkiego, dowodził armią bizantyjską, która w 536 r. wyparła Gotów z Italii i samego Rzymu. Wg legendy pod koniec życia miał zostać oślepiony i zmuszony do życia żebraczego. „…ym łuk; lustro o dwóch taflach; po obu jego stronach grawiury: na jednej Homer niosący swojego przewodnika, na drugiej Belizariusz żebrzący o jałmużnę; szare tapety, meble obite czerwoną tkaniną w czarny deseń — taki był salon lorda Wilmore'a.…” Hrabia Monte Christo

bella, horrida bella łac.

wojny, straszne wojny (Wergiliusz, Eneida VI 86; przepowiednia Sybilli). „Przekonajmy się, czy wyspa Elba jest wulkanem, z którego wybuchnie wojna gorąca i sroga: bella, horrida bella?” Hrabia Monte Christo

belle soeur fr.

bratowa.

belle-mère fr.

teściowa. „Może spłacić belle-mère'ę, która stopudowym ciężarem wisi na Leńcu.” Przedwiośnie

Bellerofon mit. gr.

heros, który dosiadłszy skrzydlatego konia, Pegaza, walczył z Chimerą, a także dokonał zemsty na Antei, zrzucając ją z konia do morza; kiedy próbował wzlecieć na Olimp, Zeus strącił go jednak z Pegaza. + 1 inne znaczenie „A z Glauka Bellerofon” Iliada to słowo w 3 lekturach →

bello et pace łac.

na wojnie i w czasie pokoju. „…or i dostojeństwo Szwedzi, Niemcy, Francuzi brali — nie poświadczy mi tego, że nigdy Polacy gloriosius na cały świat bello et pace nie słynęli, jako kiedy ich Polak rządził?…” Transakcja wojny chocimskiej

Bellona mit. rzym.

bogini wojny; małżonek Bellony (przen.): dzielny wojownik. + 3 inne znaczenia „Lecz nasz waleczny Bellony małżonek,” Makbet to słowo w 6 lekturach →

bellua z łac.

bestia. „Spróbowali z tą srogą belluą co prędzéj.” Transakcja wojny chocimskiej

bellum civile łac.

wojna domowa. „Bellum civile to wojna braci.” Ogniem i mieczem

beloard daw.

szaniec, reduta. „Około beloardu rześko się zajarzy.” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

beloarda

tu: baszta. „Więc jako beloardy stojący narożne,” Transakcja wojny chocimskiej

bełt

nasada strzały, w której tkwią pióra (także: strzała do kuszy). + 2 inne znaczenia „Sama się w bełt obróciła” Fraszki to słowo w 4 lekturach →

beluarda

wieża, machina wojenna. „Czasem słonie w wojenne beloardy juczy.” Transakcja wojny chocimskiej

Belweder

pałac wśród parku na końcu Alei Ujazdowskich, w okresie zaborów był rezydencją generał-gubernatorów warszawskich. W pierwszych latach niepodległości — siedziba Piłsudskiego jako naczelnika państwa, od roku 1922 — siedziba prezydenta. + 1 inne znaczenie „Środkiem Alei z wolna toczyły się dwa szeregi dorożek i powozów w stronę Belwederu i od Belwederu.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

Belwederek

budynek na wzniesieniu z rozległym widokiem na okolicę. „Belwederek maleńki, klateczki na ptaszki,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Belzebub z hebr.

w Nowym Testamencie pan piekieł i przywódca złych duchów. W utworze Krasińskiego ma on być twórcą „spróchniałego obrazu" raju, który to obraz — niby dekorację teatralną — złe duchy przechowują w sklepach, czyli podziemiach (staropolskie: sklep — piwnica, loch, podziemie). Wokół interpretacji obrazu Edenu rozwinęła się polemika między A. Łuckim a Z. Niemojewską-Gruszczyńską (A. Łucki, Obraz Edenu w Nie-Boskiej komedii , „Ruch literacki", nr 3, s.65–67; Z. Niemojewska-Gruszczyńska, W sprawie obrazu Edenu w Nie-Boskiej komedii , tamże, nr 5, s. 133–135; A. Łucki, Jeszcze w sprawie obrazu Edenu w Nie-Boskiej komedii , tamże, nr 6, s.191–192). Kleiner sądzi, że obraz Edenu to przyroda „zespolona z jakimiś utopijnymi marzeniami", „że plan pierwotny był odmienny", przyroda „miała być narzędziem szatana", kuszącego wyobraźnię poety. Za tą interpretacją idzie też wyd. Libery i Sawrymowicza. Według M. Janion interpretacja Edenu jako jednej z trzech wizji–kuszeń może być dwojaka. Po pierwsze można uznać, że Eden stanowi tu synonim natury, tak jak rozumieli ją romantycy: to raj utracony, stan naturalnej szczęśliwości, przeciwieństwo życia w cywilizacji, prosty i harmonijny żywot. Ale można rozumieć ów symboliczny Eden jako oświeceniowy „stan naturalny" człowieka związany z filozoficzną utopią XVIII–wiecznych racjonalistów. Wtedy pokusę szatańską łączyć należy z obrazem przyszłego szczęścia ludzkości, jaką roztacza Pankracy w rozmowie z hrabią Henrykiem. „— Z naszych sklepów wynidź, spróchniały obrazie Edenu, dzieło Belzebuba — dziury zalepiem i rozwiedziemy pokostem — a potem, płótno czarodziejskie, zwiń się w chmurę i leć do poety — wnet się rozwiąż naokoło niego, opasz go skałami i wodami, na przemian nocą i…” Nie-Boska komedia

Bem Józef 1797–1850

generał polski, uczestnik powstania listopadowego, w latach 1848–1849 wsławił się jako komendant obrony rewolucyjnego Wiednia, a następnie wojsk węgierskich w Siedmiogrodzie, gdzie zwycięsko walczył z Austriakami. W sierpniu 1849 r. był naczelnym wodzem armii węgierskiej; po klęsce powstania wstąpił do armii tureckiej. „Bem komenderuje czy diabeł...” Lalka

Ben-oni

hebr. אוֹן ( on ): ‘siła fizyczna, siła żywotna’. «Syn mojej boleści», zob. Raszi do 35:18. «Syn mojej żałoby», zob. Ibn Ezra do 35:18. „A gdy ciężko rodziła, rzekła do niej położniczka: „Nie obawiaj się, gdyż i ten tobie synem!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Bench

londyńskie więzienie położone na południowym brzegu Tamizy, istniejące od średniowiecza i wówczas związane z królewskim sądem ławniczym ( King's Bench court of law ); trafiali tu oskarżeni o zniesławienie, bankructwo, a także dłużnicy (do czasu, gdy w latach 60. XIX zniesiono karę więzienia za długi); w 1842 r. więzienie zostało stosownie przemianowane na Queen's Prison (w związku o objęciem władzy przez królową Wiktorię w 1837 r.) i przejęło dłużników również z zakładów karnych w Marshalsea i Fleet, natomiast więźniów umysłowo chorych przekazało do Bedlam; kolejną przyjętą nazwą było Southwark Convict Prison , zanim w latach 70. XIX w. podupadło, a następnie zostało zamknięte i zniszczone; ostatecznie przestało funkcjonować w 1880 r. „I oto Bench, miejsce, gdzie się nie rozlegają ustawiczne kołatania wierzycieli, gdzie nie słychać od rana do nocy pogrzebowych dzwonów „pieniężnych zobowiązań", nie ma troski o procesy, miejsce, którego mieszkańcy używać mogą wczasu w spokoju.” Dawid Copperfield

Benckendorff, Alexander von 1782–1844

dowódca carskiej żandarmerii, organizator tajnej policji; Benkendorf-Reviev — tak ironicznie nazywa Słowacki raporty i donosy, na podstawie których skazywano poetów rosyjskich. „Benkendorf-Reviev, pismo zdrowych sądów,” Beniowski

Bendideje

obchodzone w staroż. Atenach święto trackiej bogini Bendis. „Mamy Bendideje.” Państwo

Bendis mit. tracka

bogini łowów i księżyca, opiekunka dziewcząt; przez Greków utożsamiana z Artemidą. „To miała być noc po święcie trackiej bogini Bendis.” Państwo

bene łac.

dobrze. „Żeby to ksiądz biskup Jakub z Kurdwanowa był między nami, może by dyspensy nie odmówił, choć to surowy jest ksiądz, nie taki, jak był jego poprzednik, biskup Mamphiolus, któren na wszystko powiadał: „ Bene! Bene!".” Krzyżacy

bene natus łac.

dobrze urodzony, szlachcic. „Ludzi przysyłam nieskąpo i oficyjerów doświadczonych, ale prym we wszystkim oddawajcie panu Snitce i do kompanii go przypuszczajcie, bo to jest bene natus i posesjonat, i towarzysz; a Mellechowicz dobry żołnierz, ale Bóg wie kto.” Pan Wołodyjowski

Bene! łac.

Dobrze!

Benedicat te omnipotens Deus łac.

niech cię błogosławi Bóg wszechmogący. „— Benedicat te omnipotens Deus — błogosławił go proboszcz.” Placówka

Benedicite!

kościelna łacińska formuła powitania, pożegnania i błogosławieństwa.

Benedicti Patris mei, venite łac.

„Błogosławieni Ojca Mojego, chodźcie". Słowa z Ewangelii św. Mateusza. „Benedicti Patris mei, venite!” Boska Komedia

benedyktyni

zakon założony w 529 przez Benedykta z Nursji, w średniowieczu bardzo aktywny w Polsce; jego motto brzmi po łac. Ora et labora , czyli: Módl się i pracuj. „Istniały wprawdzie starożytne a możne opactwa benedyktyńskie i w innych częściach kraju, jak na przykład w Lubuszu nad Odrą, w Płocku, w Wielkopolsce w Mogilnie i w innych miejscach, żadne wszelako nie mogło porównać się z tynieckim, którego posiadłości przewy…” Krzyżacy

beneficiorum łac.

urząd, przywilej, korzyść; tu B. lm beneficiorum : przywilejów, korzyści. „…dobrodziejstw ojczystych jesteśmy capaces, tak i w tym aequales sobie będziemy, że na obronę tych ojczystych swobód i beneficiorum zarówno osobami swymi pójdziemy..."…” Potop

beneficji

dziś popr.: beneficjów. „Co jeśli żeby tego u teraźniejszych dzierżawiących tych beneficji nie uproszono, tedy by łacno uprosić możono u tych, co by po nich następować mieli; bo ci, którzy to w swej mocy mają, nie dawaliby nikomu żadnego beneficjum, ażby się pierwej na to obowiązał; k…” O poprawie Rzeczypospolitej

beneficjum daw., z łac.

urząd kościelny zapewniający stały dochód. + 3 inne znaczenia „…być złożona i od króla, i od wszystkich wieczną osiadłość mających, a także też i od wszystkich duchownych osób, którzy beneficja dożywotne mają.…” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 3 lekturach →

benefis

daw.: przedstawienie a. koncert, z którego zyski były przeznaczone dla jednego z artystów; dziś: okolicznościowe przedstawienie a. koncert dla uhonorowania artysty lub zespołu, najczęściej z okazji jubileuszu. + 1 inne znaczenie „Będzie to jej benefis, a zarazem i złote żniwo, o którego plonach nie zaniedbam was zawiadomić.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →

benemerendi in Republica łac.

zasłużonemu dla Rzeczypospolitej. „„Otwieramy przy tym (brzmiał uniwersał) benemerendi in Republica plac każdemu plebeiae conditionis, ukazujemy i ofiarujemy wedle tego związku naszego okazję przystępu i nabycia honorów, prerogatyw i beneficiorum, którymi gaudet stan szlachecki..."” Potop

Benewent

Beneventum, miasto na płd. Płw. Apenińskiego, zdobyte przez Rzymian w III w. p.n.e. „Jedziemy jednak do Benewentu oglądać szewckie przepychy, z którymi się popisze Watyniusz, a stamtąd, pod opieką boskich braci Heleny, do Grecji.” Quo vadis

Beninkasso z Arezzo

będąc namiestnikiem podesty w Sienie, z urzędu swego kazał ściąć głowy brata i synowca Dżina za uliczne rozboje; Dżino zajątrzony zemstą, przebił go puginałem. „Tam Beninkasa z Arezzo widziałem,” Boska Komedia

Beniowski

poemat dygresyjny Juliusza Słowackiego. „Wędruje sobie niewyznaczonymi z góry ścieżkami, jak Ariosto, jak Byron, jak Słowacki w Beniowskim.” Państwo

Beniowski, Maurycy August 1741–1786

słowacki podróżnik, awanturnik i żołnierz, autor barwnych pamiętników; w 1768 r. dołączył do konfederacji barskiej (dzięki temu epizodowi stał się tytułowym bohaterem poematu dygresyjnego J. Słowackiego, a następnie powieści W. Sieroszewskiego), schwytany przez Rosjan i zesłany, urządził na Kamczatce spisek i bunt więźniów, którzy opanowawszy miasto, uciekli na zdobytym przez siebie statku „Św. Piotr i Paweł"; Beniowski tułał się następnie po morzach (Aleuty, Ameryka Płd., Japonia), aż w 1772 r. dotarł do Francji, gdzie swymi opowieściami zainteresował króla Ludwika XV; zaciągnął się do wojska fr. w stopniu podpułk. i został wysłany przez rząd w 1773 r. z misją kolonizacyjną, przybył na Madagaskar, gdzie został w 1776 r. przez rdzennych mieszkańców uznany królem; w 1782 gościł w Stanach Zjednoczonych, utrzymywał znajomość z Benjaminem Franklinem; w 1785 r. powrócił na Madagaskar, odbił stolicę kraju z rąk fr., przejęcie władzy rozpoczynając od budowy fortów; zginął w potyczce z Francuzami. „Był sztylet Beniowskiego wysadzany muszelkami — mundur oficera z czasów Księstwa Warszawskiego, dopełniony przez Krzywosąda w ten sposób, że spłowiałe wypustki zastąpione zostały innym, mniej więcej zbliżonym kolorem, a guziki i szlify odpowiednimi guzikami i…” Ludzie bezdomni

Benjamin Kennikot 1718–1783

uczony hebraista angielski. Jego wydanie Starego Testamentu wyszło jednak dopiero w latach 1776–1780. „…eci rzucały na nie kamieniami, to ją denerwowało i przeszkadzało jej w głębokich dociekaniach porównawczych nad dziełami Kennikota, Semlera i Michaelisa.…” Cierpienia młodego Wertera

Benserade, Isaac de ok. 1613–1691

francuski poeta i dramaturg. „— Z pewnością, że są — odparł pan de Tréville, który miał pociąg do literatury — cytował mi je niedawno pan de Benserade...” Trzej muszkieterowie

Benvenuto Cellini 1500–1571

włoski rzeźbiarz, złotnik i pisarz. „Powstanie jaki polski Benvenuto” Promethidion

berajter daw.

nauczyciel jazdy konnej; dziś popr.: berajterzy. „— Cechy, korpus kawalerii, stangreci obywateli asystujących bez koni naręcznych, berajterowie, trębacze, później szlachta polska na pięknych koniach...” Popioły

Béranger, Pierre-Jean de 1780–1857

fr. poeta i autor popularnych piosenek, które wychwalały rewolucję francuską i Napoleona. „— Człowiek władzy wyśpiewuje jak sam Béranger, dokąd my zmierzamy, mój Boże!” Hrabia Monte Christo

Beranżer 1780–1857

postępowy poeta francuski, popularny autor piosenek. „śpiewa pieśń Beranżera” Dziady, część III

berbeć

małe dziecko. „…łachcie na plecach dźwigające dzieci, stare Cyganichy z fajką w zębach, mężczyźni z kociołkami na kijach i małe, półnagie berbecie z kręconymi włosami i przebiegłym wzrokiem.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

berberys

krzew o drobnych czerwonych owocach. „długie, jak berberys.” Beniowski

Berchtesgaden

niemiecka gmina w kraju związkowym Bawaria; w latach 1934–1945 mieściła się tu ważna rezydencja nazistowska, Berghof. „Nie darmo po śmierci Himmlera odkryto schowane w jego siedzibie pod Berchtesgaden setki tysięcy funtów szterlingów w dewizach dwudziestu sześciu państw.” Medaliony

Berck sur Mer

francuskie uzdrowisko i kąpielisko nad kanałem La Manche, w departamencie Pas-de-Calais, od poł. XIX w. miejsce leczenia gruźlicy kąpielami morskimi. „Stosowanie chirurgii przy spondylitis i coxalgii, ciekawsze wypadki, procent ozdrowień, przerzuty, odrębne urządzenia w Leysin i Berck sur Mer, różne opinie o działaniu słońca — to było dopiero zajmujące.” Granica

berdysz

szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu, używany przez piechotę do kruszenia zbroi. + 2 inne znaczenia „…h krótkich, podobnych do polskich toporów, którymi posługiwali się jezdni, i okszom o trzonkach tak niemal długich jak u berdyszów, którymi walczyli piesi.…” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →

berejter

ujeżdżacz koni. „Konia oddam berejterowi, niech on zajmie się puszczeniem go na wyścigi...” Lalka

Berenice

Berenike (gr.), dziś Barnis, port handlowy nad Morzem Czerwonym założony przez Ptolemeusza II (285–246 p.n.e.), położony 370 km na południowy wschód od Kina (powieściowe Kaneh), 270 km od portu Al-Kusajr. „Stamtąd szły dwa trakty do portów Morza Czerwonego: Koseir i Berenice, tudzież gościniec do gór porfirowych, skąd przywożono posągi i wielkie bryły budulca.” Faraon

Berezyna

prawy dopływ Dniepru; słynna z klęski poniesionej w czasie przeprawy przez armię Napoleona I, cofającą się spod Moskwy (1812). „…wca chciał odegrać rolę w dyplomacji, i trzeciego, który obiecywał mu wskazać skarby zakopane przez sztab Napoleona I nad Berezyną, kiedy lokaj w błękitnym fraku zameldował:…” Lalka

bergleder

skórzany pas górniczy. „Górnicy w czarnych „kapach" i w „berglederach" nabijali prochem, grubym jak ziarnka kukurydzy, długie tuleje papierowe.” Ludzie bezdomni

Berkhampstead

miasto w Anglii, położone w zach. części hrabstwa Hertfordshire. „Wiecie, co zrobiła ta moja mała w zeszłą sobotę, kiedy jej drużyna poszła na wyprawę w okolice Berkhampstead?” Rok 1984

berkut ukr.

ptak z rodziny jastrzębi. „Niżej, wzdłuż ścian, drzemały na obręczach jastrzębie, sokoły i wielkie berkuty sprowadzane z dalekich stepów wschodnich, a używane do pościgu wilków.” Ogniem i mieczem

berlica

berło królewskie. „Koronę złotą miał, królewskie obleczenie, brodę w pas i taką berlicę w ręku złocistą, że to aż blask od niej szedł jak od samego słońca.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

berlinka

czterokołowy powóz na resorach a. rodzaj krytej barki rzecznej. + 2 inne znaczenia „O dziesiątej wieczorem kazał odwieźć się na rogatkę Charenton; tam przesiadł się do pocztowej berlinki i ruszył dalej, z jednym tylko służącym.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

Bernacki

właśc. Bernawski, wódz wołoski. „Z swoimi opryszkami Wołoszyn Bernacki,” Transakcja wojny chocimskiej

Bernard z Clairvaux 1090–1153

członek zakonu cystersów; opat klasztoru w Clairvaux, filozof i teolog, ojciec mistyki średniowiecznej; święty katolicki. „Ciągle również miał przed oczyma dzieła świętego Bernarda, nade wszystko jedno z nich, mianowicie Exhortatio ad Milites Templi.” Popioły

bernardyni

kościół Św. Anny (pobernardyński) na Krakowskim Przedmieściu, wzniesiony w r. 1454, wielokrotnie przebudowywany, ostatni raz w w. XVIII, bardzo zniszczony podczas powstania warszawskiego, został odbudowany. + 1 inne znaczenie „— A więc, mój drogi Bertuccio, pogodzisz się z tym, że cię odeślę do twojego spowiednika; będziecie się razem zabawiali w kartuzów lub bernardynów i będziecie sobie gwarzyli do woli o waszych sekretach.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

beroesy

inaczej świętognice; rodzaj żebropława, posiadającego dzwonowate ciało. „…ała się cała flora żyjąca: gąbki, holoturie i cydyppy ozdobione czerwonawymi mackami i wydające blade światło fosforyczne; beroesy pospolicie znane pod nazwą ogórków morskich, oblane migotliwym blaskiem słonecznego widma; włosieńce dochodzące szerokości metra…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

Berryjczyk

mieszkaniec Berry: krainy historycznej w płn.-śr. Francji. „Był to Berryjczyk trzydziestopięcioletni, łagodny, cichy, tłuściutki, spędzający wolne chwile na czytaniu ksiąg świętych, dostarczanych mu przez pana, i sumiennie zjadający dwa obiady zamiast jednego, składające się z niewielu, lecz obfitych potraw.” Trzej muszkieterowie

Berthier, Louis-Alexandre 1753–1815

wojskowy francuski, szef sztabu Napoleona Bonapartego, dwukrotnie minister wojny. „Dąbrowski jest pionem czy tam laufrem w ręce pierwszego lepszego Berthiera albo Brune'a.” Popioły

Berti, Nerli, Wekio

starożytne florenckie rodziny za czasów poety. „Norli i Wekjo nie wstydził się radła,” Boska Komedia

Bertram

postać z opery romantycznej Giacomo Meyerbeera pt. Robert Diabeł ; zły duch i ojciec tytułowego bohatera. „Levasseur po długich niedomaganiach miał znów pokazać się w roli Bertrama i występ popularnego maestra jak zwykle ściągnął paryską śmietankę towarzyską.” Hrabia Monte Christo

beryl

drogi kamień koloru wody morskiej. „Gdzie ametysty, szmaragdy, beryle” Beniowski

berylowy

hebr. שֹׁהַם ( szoham ): znaczenie niepewne, może to być onyks lub chryzopraz lub beryl lub malachit. „Saadia ben Josef Gaon (882/892–942), rabin, filozof, komentator Biblii, badacz języka hebrajskiego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

berżera a. berżerka

niski, szeroki, wyściełany fotel z pełnym, nieco cofniętym oparciem i luźno położoną poduszką na siedzeniu „Wtuliwszy głowę w poduszki obszernej berżery, drżąca i wstrząsana szlochem, splotła nad głową zesztywniałe dłonie.” Hrabia Monte Christo

berżerek neol., z fr. berger

pasterz. „A berżerek z daleka smutnie grając sobie,” Powrót posła

Besarabia

kraina historyczna między rzekami Dniestrem a Prutem, obecnie pogranicze Mołdawii i Ukrainy. „…i książąt mazowieckich znajdowali się tam dwaj przywódcy wszystkich zastępów: Witold, który Litwinom, Żmujdzi, Rusinom, Besarabom, Wołochom i Tatarom przywodził — i Zyndram z Maszkowic, herbu „tego samego co słońce", miecznik krakowski, główny sprawca wojsk po…” Krzyżacy

Beskidy

grupa pasm górskich w łańcuchu Karpat. „— Bo to widzisz, tak się gmera, kopie Niemcowi na pożytek, raz na Śląsku, gdzieś pod Beskidami, raz w Wirtembergii, to znów na granicy szwajcarskiej, coraz to któryś z kumplów umrze, to znów nowych przygnają, i tak, bracie, w kółko.” Pożegnanie z Marią

bessa

spadek cen papierów wartościowych na giełdzie. „Hossa i bessa” Hrabia Monte Christo

bestiarii łac.

tu: pogromcy dzikich zwierząt. „Widywał on w cyrkach straszliwe „ury", sprowadzane z puszcz północnych, na które najdzielniejsi bestiarii polowali z obawą i które jednym tylko słoniom ustępowały w wielkości i sile.” Quo vadis

bestiarium

w literaturze średniowiecznej utwór o charakterze dydaktycznym na temat zwierząt rzeczywistych i legendarnych, często z nawiązaniami biblijnymi. „Dziwy zamorskie i bestiaria,” Kwiaty polskie

bestliwych daw.

zwierzęcy. „A tę wszystkę sprawę około praw poruczmy ludziom w prawie biegłym, filozofom i historykom, jako tym, którzy wżdy większy rozsądek mają, a skromniejszych i nie tak bestliwych namiętności, jako insi ludzie, używają.” O poprawie Rzeczypospolitej

beszamel a. sos beszamelowy

jasny sos z zasmażki mąki na maśle, mleka i żółtek. „— Rybkę dzisiaj zrobimy, proszę pani dziedziczki — mówiła Józiowa — rybkę w sosie beszamelowem, zapiekaną z kartofelkami.” Granica

besztać

strofować; w sposób zdecydowany i niezbyt delikatny wyrażać niezadowolenie z powodu czyjegoś niewłaściwego zachowania. „Jam go beształ, mieszał z błotem,” Zemsta

Betel

hebr. בֵּית אֵל ( ger ) dosł. 'dom boga'. Starożytne miasto i święte miejsce wielokrotnie wymienione w Torze. Dziś w jego miejscu znajduje się arabska wieś Beitin (Zachodni Brzeg). „I zbudował tam ołtarz Wiekuistemu, który się mu ukazał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Betleem

dziś popr. Betlejem. „I światła w Bogu ślepych oknach Betleemu.” Napój cienisty

Betlen Gabor 1580-1629

krótkotrwały król Węgier (1621–1622), przeciwnik Habsburgów i przywódca powstania przeciw nim. „…spodarstwa, mołdawskie i wołoskie (multańskie), zasilały wojskiem i prowiantem obóz turecki; wojewoda siedmiogrodzki, Betlen Gabor, z swej strony podjudzał stale Turków do wojny polskiej, chcąc w ten sposób odciągnąć wszelkie posiłki, jakie by Zygmunt wysyłał…” Transakcja wojny chocimskiej

betsedejską sadzawka

według Ewangelii sadzawka w Jerozolimie, której woda, poruszana przez anioła, posiadała moc uzdrawiania chorych. „„Czy my naprawdę — myślał z trwogą — jesteśmy narodem marzycieli i czy już nigdy nie zejdzie anioł, który by poruszył betsedejską sadzawkę obłożoną tylu chorymi?..."” Lalka

bety pot. pogard.

pościel, zwłaszcza wymięta i brudna. „Ale oto w drugiej izdebce dostrzegła łóżko, łóżko pod sam sufit zasłane betami.” Ludzie bezdomni

Bewegung! Bewegung! niem.

ruchy! ruchy! „Bewegung! — otworzą się drzwi gazowych komór.” Pożegnanie z Marią

Bewegung, Arbeit niem.

ruch, praca. „Przepraszam, że nie wstaję z szyn, ale pani rozumie: wojna, Bewegung, Arbeit...” Pożegnanie z Marią

bez gw., daw., reg.

tu: przez. „Jeno Józka ostała pilnować dzieci, a i bez to, co była jakaś chora i nie mogła się jeszcze utulić w żałości, Łapa też przy niej warował nieodstępnie i ten Witkowy bociek, któren stojał w ganku na jednej nodze kieby na stróży.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 8 lekturach →

bez braku starop.

bez wyboru, bez wyjątku. „Tłumem gardziłam bez braku.” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

bez cały ty wsioski roboty gw.

bez całej tej wiejskiej roboty. „i bez cały ty wsioski roboty,” Wesele

bez chyby daw.

na pewno. „Lub żeby bóg dał wojnę, poszedłbym bez chyby,” Odyseja

bez ciebie

czyli «bez twojego rozkazu», zob. Bechor Szor do 41:44. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

bez czoła

bezczelny, bezwstydny. „Jak ma czuć taki, który bez serca, bez czoła,” Satyry

bez duszy

tj. nieżywy. „— Ej, jemu ta nic złego — odpowiedział, śmiejąc się, Kuba — ale ciebie, niebożę, naleźli tatuś prawie że bez duszy, taj przynieśli do chałupy, taj już.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

bez grosza

tzn. bez zapłaty; za darmo. „Dała wybrać trzy — bez grosza.” O Janku Wędrowniczku

bez kazki daw.

bez okazałości, marnie. „Bez kazki tam nie biorą, a gdy szczęście wienie,” Transakcja wojny chocimskiej

bez kunsztu starop.

bez wybiegów. „Aleć to snać jednak czasem i bez kunsztu bywa, bo już poborca albo jego pisarze, im może na wójcie nawięcej wytargować a wyciągnąć, to nawiętsze misterstwo, choć będzie daleko nierówno z uniwersałem.” Żywot człowieka poczciwego

bez mała daw.

niemal, prawie. „— W Moczydołach bez mała takie same porządki — odrzekł Zych.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

bez obłazu daw.

bez ceremonii, wprost. „Potem poszli w rozsypkę wszyscy bez obłazu,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

bez odwłoki

dziś: bez zwłoki. + 1 inne znaczenie „Tak — że więc bez odwłoki rozpuszczacie żagle” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

bez omieszki

nie omieszkając; natychmiast. „Piąty stopień przybył bez omieszki.” Klechdy polskie

bez opłat ślub

w staroż. Grecji przyszły mąż oddawał rodzicom dary za narzeczoną. „Niech wybierze, bez opłat ślub ten go potyka.” Iliada

bez oręża

w wyd. drukowanych było pierwotnie opuszczone „bez", co uzupełnił Czubek na podstawie rękopisu. „Otóż mi stara szlachta — zawsze pewna swego — dumna, uporczywa, kwitnąca nadzieją, a bez grosza, bez oręża, bez żołnierzy.” Nie-Boska komedia

bez pardonu

bez litości, bez zmiłowania. „Najmniejsze przekroczenie i bez pardonu pójdziesz precz.” Syzyfowe prace

bez pochyby daw.

niechybnie, na pewno. + 1 inne znaczenie „Moczydołów też kwoka skrzydłami ani pies ogonem nie przykryje, a taka dziewka co rok by rodziła bez pochyby jako ona jabłoń w sadzie".” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

bez pół gw.

przez pół, w połowie; w pasie. „tak mnie ciągnie bez pół.” Wesele

bez pomocy oczu

tj. nie patrząc przed siebie. „Przez cały pokój, bez pomocy oczu,” Hamlet

Bez przerwy mnóstwo much i os kąsało

Jak tu żądła owadów, tak za życia ciągle ich bodły i gryzły małe i niskie namiętnostki. „Bez przerwy mnóstwo much i os kąsało.” Boska Komedia

bez przestanku daw.

bez przerwy. „Nie będzieszże stał bez przestanku nade mną jak kat nad dobrą duszą!” Krzyżacy

bez regresu z łac.

nieodwołalnie. „Już finalnie, bez regresu” Zemsta

bez sprawy daw.

bez przygotowania. „Wojsko bez sprawy lada jako puszcza,” Grażyna

bez srebrnego i złotego klucza

[Złoty klucz to symbol duchownej godności i władzy powierzonej przez Boga papieżowi, srebrny klucz to symbol teologii; red. WL] O dwóch tych kluczach Kościoła, patrz przypisek w pieśni IX Czyśćca . „Zdjąć bez srebrnego i złotego klucza.” Boska Komedia

bez to gw.

przez to. „Latoś na polach z tej strony wsi były prawie same oziminy i bez to niewiela ludzi spotykał po drodze, a z kim się zeszedł, tego witał krótko i prędko przechodził.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

bez tom gw.

przez tę. „Bez tom wiechę z pawich piór.” Wesele

bez wici

bez uprzedzenia. „Więc też wojna bez wici: gospodarz sie wierci.” Pieśni

bezan

żagiel na tylnym maszcie żaglowca. „…i Jaros, powstałą na skutek wstrząsów wulkanicznych, minął Pomègue, i choć posuwał się pod rozpiętymi marslami, kliwrem i bezanem, szedł tak wolno i tak posępny nastrój wokół roztaczał, że niektórzy wśród widzów, wiedzeni samym przeczuciem, zastanawiali się,…” Hrabia Monte Christo

bezbrodni

bez bród, młokosy. „A to mistrz najpewniejszy, więc mędrce bezbrodni” Satyry

bezbrodny

taki, któremu nie rośnie broda, bardzo młody. „Bezbrodnych jeszcze, chciwych złożyć dzisiaj” Makbet

bezbrzask neol.

ciemność. „W taki bezświat zarośli, w taki bezbrzask głuchy,” Topielec

bezcześnik

osoba niemająca czci a. bezczeszcząca coś. „…wiatło, ruch, ciepło, ale i bronił go jeszcze od napaści zewnętrznych, zamieniał go w świętą niejako arkę, której żaden bezcześnik nie mógł dotknąć, żeby nie został piorunem rażony — podziwienie moje nie miało granic i przenosiło się z dzieła na jego twórcę.…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

bezczestny

hańbiący, odbierający cześć, godzący w honor. + 1 inne znaczenie „Znałem was dobrze, katów bezczestnych i dumnych,” Kordian to słowo w 3 lekturach →

bezdeń

otchłań, przestrzeń bez dna. „Że leży oto martwy w stu wiosen bezdeni,” Topielec

bezeceństwo

haniebne postępowanie, czyn budzący odrazę. „— Niepodobna, aby szlachcic, człowiek dobrze wychowany, napisał do kobiety takie bezeceństwo!” Trzej muszkieterowie

bezecnik

człowiek pozbawiony czci, wyzuty z honoru. „— A ja ci mówię, panie kardynale, że czyni jedno i drugie; mówię ci, że królowa nie kocha mnie; że kocha tego bezecnika Buckinghama.” Trzej muszkieterowie

bezecny

nieprzyzwoity; niemający zasad moralnych. + 2 inne znaczenia „Ruchy ich obojga w tańcu były jak u wszystkich w tym zbiegowisku bezecne i trywialne.” Granica to słowo w 3 lekturach →

bezera daw.

łajdak, niegodziwiec. „— W imię Ojca i Syna, cożeś to za bezerę sprowadził?” Krzyżacy

bezik

dawna gra w karty. „Jeżeli pan Walerian nie bardzo chciał spać, to prosił żonę o trochę muzyki albo grali we dwoje partię bezika.” Granica

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.