Litera B

1047 słów, strona 2 z 5.

bej z tur.: wódz. „— Bom i tak już dosyć dla ciebie bejów i czausów pod Żółtą Wodą i pod Kursuniem wytracił; po cóż mam jeszcze tracić?” Ogniem i mieczem
Bekanntmachung niem.: obwieszczenie. „Przykleja Niemiec Bekanntmachung.” Kwiaty polskie
bękart: dziecko poczęte poza małżeństwem. „— Jeślić ją oddam, to z moim bękartem...” Krzyżacy
bekas: ptak błotny, kszyk; ług — woda stojąca, bagienna. Tu Paszkowski sięgnąwszy do polskiego powiedzenia upiększył porównanie. W oryg. jest prozaicznie as an egg is full of meat , jak jajko pełne swojej zawartości. + 1 inne znaczenie „W twojej głowie tak się lęgną swary jak bekasy w ługu, toś też nieraz za to beknął i głowę ci zmyto bez ługu.” Romeo i Julia
Bekeria: Bekeria, rodem z Pawii, opat Walombrozy; gdy odkryto spisek, za pośrednictwem którego miał Florencję oddać w ręce gibelinów, głowę mu ścięto. „Patrz, oto stoi Bekeria ladaco” Boska Komedia
bekiesza z węg.: długi, obszerny płaszcz podszyty futrem. Źródłosłów węgierski odwołuje się do nazwiska Kaspra Bekiesza, dowódcy węgierskiego w służbie Rzeczypospolitej. + 2 inne znaczenia „Wnet futra, opończe, bekiesze poczęły zawadzać, więc je rzucano w sanie.” Popioły to słowo w 4 lekturach →
beknąć: tu: zapłakać; por: beczeć. „— Krzysiu, bo beknę!” Pan Wołodyjowski
bekowisko: rykowisko, pora godowa, kiedy jelenie walczą o samice. „Była to pora bekowiska, więc puszcza brzmiała naokół groźnymi rykami jeleni.” Potop
Bekwark Walenty Greff, 1507–1576: rodem z Siedmiogrodu, kompozytor i słynny lutnista na dworze Zygmunta Augusta. Pointa fraszki zacytowana została przez Piotra Statoriusza Stojeńskiego w gramatyce, co pozwala stwierdzić, że utwór powstał przed lipcem 1576 (data przedmowy gramatyki). „Nie każdy weźmie po Bekwarku lutniej.” Fraszki
Bela: Bela to nazwa miasta królewskiego, ale imię króla nie jest tu wymienione, zob. Raszi do 14:2. Por. też Ks. Rodzaju 19:22, gdy nazwa miasta została zmieniona na Coar.
Belakwa: też: Belacqua.
bele gw.: byle. „— Że to człowiek słaby kiej ten paździerz, bele co go poniesie...” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 6 wystąpień →
belfer daw.: pomocnik nauczyciela w żydowskiej szkole (chederze); później pot. iron. a. żart.: nauczyciel. „Wychodząc z pokoju Marcinek obejrzał się na belfra, który w owej chwili stał przed jednym z obrazów religijnych.” Syzyfowe prace
Belial mit., z hebr.: jeden z upadłych aniołów, szatan. + 1 inne znaczenie „Więcej jest synów Beliala niżeli chrześcijan na tym świecie.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
Belizar: naczelny wódz wojska Justyniana i szczęśliwy wojownik. „Miecz zdałem w ręce mego Belizara,.” Boska Komedia
belle soeur fr.: bratowa.
belle-mère fr.: teściowa. „Może spłacić belle-mère'ę, która stopudowym ciężarem wisi na Leńcu.” Przedwiośnie
Bellerofon mit. gr.: heros, który dosiadłszy skrzydlatego konia, Pegaza, walczył z Chimerą, a także dokonał zemsty na Antei, zrzucając ją z konia do morza; kiedy próbował wzlecieć na Olimp, Zeus strącił go jednak z Pegaza. + 1 inne znaczenie „A z Glauka Bellerofon” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Bellona mit. rzym.: bogini wojny; małżonek Bellony (przen.): dzielny wojownik. + 1 inne znaczenie „Lecz nasz waleczny Bellony małżonek,” Makbet to słowo w 4 lekturach →
bellum civile łac.: wojna domowa. „Bellum civile to wojna braci.” Ogniem i mieczem
bełt: nasada strzały, w której tkwią pióra (także: strzała do kuszy). + 2 inne znaczenia „Sama się w bełt obróciła” Fraszki to słowo w 4 lekturach →
Belweder: pałac wśród parku na końcu Alei Ujazdowskich, w okresie zaborów był rezydencją generał-gubernatorów warszawskich. W pierwszych latach niepodległości — siedziba Piłsudskiego jako naczelnika państwa, od roku 1922 — siedziba prezydenta. + 1 inne znaczenie „Środkiem Alei z wolna toczyły się dwa szeregi dorożek i powozów w stronę Belwederu i od Belwederu.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Belwederek: budynek na wzniesieniu z rozległym widokiem na okolicę. „Belwederek maleńki, klateczki na ptaszki,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
Belzebub z hebr.: w Nowym Testamencie pan piekieł i przywódca złych duchów. W utworze Krasińskiego ma on być twórcą „spróchniałego obrazu" raju, który to obraz — niby dekorację teatralną — złe duchy przechowują w sklepach, czyli podziemiach (staropolskie: sklep — piwnica, loch, podziemie). Wokół interpretacji obrazu Edenu rozwinęła się polemika między A. Łuckim a Z. Niemojewską-Gruszczyńską (A. Łucki, Obraz Edenu w Nie-Boskiej komedii , „Ruch literacki", nr 3, s.65–67; Z. Niemojewska-Gruszczyńska, W sprawie obrazu Edenu w Nie-Boskiej komedii , tamże, nr 5, s. 133–135; A. Łucki, Jeszcze w sprawie obrazu Edenu w Nie-Boskiej komedii , tamże, nr 6, s.191–192). Kleiner sądzi, że obraz Edenu to przyroda „zespolona z jakimiś utopijnymi marzeniami", „że plan pierwotny był odmienny", przyroda „miała być narzędziem szatana", kuszącego wyobraźnię poety. Za tą interpretacją idzie też wyd. Libery i Sawrymowicza. Według M. Janion interpretacja Edenu jako jednej z trzech wizji–kuszeń może być dwojaka. Po pierwsze można uznać, że Eden stanowi tu synonim natury, tak jak rozumieli ją romantycy: to raj utracony, stan naturalnej szczęśliwości, przeciwieństwo życia w cywilizacji, prosty i harmonijny żywot. Ale można rozumieć ów symboliczny Eden jako oświeceniowy „stan naturalny" człowieka związany z filozoficzną utopią XVIII–wiecznych racjonalistów. Wtedy pokusę szatańską łączyć należy z obrazem przyszłego szczęścia ludzkości, jaką roztacza Pankracy w rozmowie z hrabią Henrykiem. „— Z naszych sklepów wynidź, spróchniały obrazie Edenu, dzieło Belzebuba — dziury zalepiem i rozwiedziemy pokostem — a potem, płótno czarodziejskie, zwiń się w chmurę i leć do poety — wnet się rozwiąż naokoło niego, opasz go skałami i wodami, na przemian nocą i…” Nie-Boska komedia
Bem Józef 1797–1850: generał polski, uczestnik powstania listopadowego, w latach 1848–1849 wsławił się jako komendant obrony rewolucyjnego Wiednia, a następnie wojsk węgierskich w Siedmiogrodzie, gdzie zwycięsko walczył z Austriakami. W sierpniu 1849 r. był naczelnym wodzem armii węgierskiej; po klęsce powstania wstąpił do armii tureckiej. „Bem komenderuje czy diabeł...” Lalka
Ben-oni: hebr. אוֹן ( on ): ‘siła fizyczna, siła żywotna’. «Syn mojej boleści», zob. Raszi do 35:18. «Syn mojej żałoby», zob. Ibn Ezra do 35:18. „A gdy ciężko rodziła, rzekła do niej położniczka: „Nie obawiaj się, gdyż i ten tobie synem!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bene łac.: dobrze. „Żeby to ksiądz biskup Jakub z Kurdwanowa był między nami, może by dyspensy nie odmówił, choć to surowy jest ksiądz, nie taki, jak był jego poprzednik, biskup Mamphiolus, któren na wszystko powiadał: „ Bene! Bene!".” Krzyżacy
bene natus łac.: dobrze urodzony, szlachcic. „Ludzi przysyłam nieskąpo i oficyjerów doświadczonych, ale prym we wszystkim oddawajcie panu Snitce i do kompanii go przypuszczajcie, bo to jest bene natus i posesjonat, i towarzysz; a Mellechowicz dobry żołnierz, ale Bóg wie kto.” Pan Wołodyjowski
Bene! łac.: Dobrze!
Benedicat te omnipotens Deus łac.: niech cię błogosławi Bóg wszechmogący. „— Benedicat te omnipotens Deus — błogosławił go proboszcz.” Placówka
Benedicite!: kościelna łacińska formuła powitania, pożegnania i błogosławieństwa.
Benedicti Patris mei, venite łac.: „Błogosławieni Ojca Mojego, chodźcie". Słowa z Ewangelii św. Mateusza. „Benedicti Patris mei, venite!” Boska Komedia
benedyktyni: zakon założony w 529 przez Benedykta z Nursji, w średniowieczu bardzo aktywny w Polsce; jego motto brzmi po łac. Ora et labora , czyli: Módl się i pracuj. „Istniały wprawdzie starożytne a możne opactwa benedyktyńskie i w innych częściach kraju, jak na przykład w Lubuszu nad Odrą, w Płocku, w Wielkopolsce w Mogilnie i w innych miejscach, żadne wszelako nie mogło porównać się z tynieckim, którego posiadłości przewy…” Krzyżacy
beneficiorum łac.: urząd, przywilej, korzyść; tu B. lm beneficiorum : przywilejów, korzyści. „…dobrodziejstw ojczystych jesteśmy capaces, tak i w tym aequales sobie będziemy, że na obronę tych ojczystych swobód i beneficiorum zarówno osobami swymi pójdziemy..."…” Potop
beneficjum z łac.: dochodowy urząd w Kościele katolickim. + 1 inne znaczenie „— Po prawdzie — rzekł, śmiejąc się, król — nie powinien bym tego jeńca puszczać, bo przeciw mnie ślubował, chyba że się za ono beneficjum ślubu swego wyrzecze.” Potop to słowo w 2 lekturach →
benefis: tu: korzyść. „Nasz chłop składa się z żołądka i muskułów, bo rozumu i woli zrzekł się na benefis swej żony.” Placówka
benemerendi in Republica łac.: zasłużonemu dla Rzeczypospolitej. „„Otwieramy przy tym (brzmiał uniwersał) benemerendi in Republica plac każdemu plebeiae conditionis, ukazujemy i ofiarujemy wedle tego związku naszego okazję przystępu i nabycia honorów, prerogatyw i beneficiorum, którymi gaudet stan szlachecki..."” Potop
Benewent: Beneventum, miasto na płd. Płw. Apenińskiego, zdobyte przez Rzymian w III w. p.n.e. „Jedziemy jednak do Benewentu oglądać szewckie przepychy, z którymi się popisze Watyniusz, a stamtąd, pod opieką boskich braci Heleny, do Grecji.” Quo vadis
Beninkasso z Arezzo: będąc namiestnikiem podesty w Sienie, z urzędu swego kazał ściąć głowy brata i synowca Dżina za uliczne rozboje; Dżino zajątrzony zemstą, przebił go puginałem. „Tam Beninkasa z Arezzo widziałem,” Boska Komedia
Beniowski, Maurycy August 1741–1786: słowacki podróżnik, awanturnik i żołnierz, autor barwnych pamiętników; w 1768 r. dołączył do konfederacji barskiej (dzięki temu epizodowi stał się tytułowym bohaterem poematu dygresyjnego J. Słowackiego, a następnie powieści W. Sieroszewskiego), schwytany przez Rosjan i zesłany, urządził na Kamczatce spisek i bunt więźniów, którzy opanowawszy miasto, uciekli na zdobytym przez siebie statku „Św. Piotr i Paweł"; Beniowski tułał się następnie po morzach (Aleuty, Ameryka Płd., Japonia), aż w 1772 r. dotarł do Francji, gdzie swymi opowieściami zainteresował króla Ludwika XV; zaciągnął się do wojska fr. w stopniu podpułk. i został wysłany przez rząd w 1773 r. z misją kolonizacyjną, przybył na Madagaskar, gdzie został w 1776 r. przez rdzennych mieszkańców uznany królem; w 1782 gościł w Stanach Zjednoczonych, utrzymywał znajomość z Benjaminem Franklinem; w 1785 r. powrócił na Madagaskar, odbił stolicę kraju z rąk fr., przejęcie władzy rozpoczynając od budowy fortów; zginął w potyczce z Francuzami. „Był sztylet Beniowskiego wysadzany muszelkami — mundur oficera z czasów Księstwa Warszawskiego, dopełniony przez Krzywosąda w ten sposób, że spłowiałe wypustki zastąpione zostały innym, mniej więcej zbliżonym kolorem, a guziki i szlify odpowiednimi guzikami i…” Ludzie bezdomni
Benjamin Kennikot 1718–1783: uczony hebraista angielski. Jego wydanie Starego Testamentu wyszło jednak dopiero w latach 1776–1780. „…eci rzucały na nie kamieniami, to ją denerwowało i przeszkadzało jej w głębokich dociekaniach porównawczych nad dziełami Kennikota, Semlera i Michaelisa.…” Cierpienia młodego Wertera
Benserade, Isaac de ok. 1613–1691: francuski poeta i dramaturg. „— Z pewnością, że są — odparł pan de Tréville, który miał pociąg do literatury — cytował mi je niedawno pan de Benserade...” Trzej muszkieterowie
berajter daw.: nauczyciel jazdy konnej; dziś popr.: berajterzy. „— Cechy, korpus kawalerii, stangreci obywateli asystujących bez koni naręcznych, berajterowie, trębacze, później szlachta polska na pięknych koniach...” Popioły
Beranżer 1780–1857: postępowy poeta francuski, popularny autor piosenek. „śpiewa pieśń Beranżera” Dziady, część III
berbeć: małe dziecko. „…łachcie na plecach dźwigające dzieci, stare Cyganichy z fajką w zębach, mężczyźni z kociołkami na kijach i małe, półnagie berbecie z kręconymi włosami i przebiegłym wzrokiem.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Berchtesgaden: niemiecka gmina w kraju związkowym Bawaria; w latach 1934–1945 mieściła się tu ważna rezydencja nazistowska, Berghof. „Nie darmo po śmierci Himmlera odkryto schowane w jego siedzibie pod Berchtesgaden setki tysięcy funtów szterlingów w dewizach dwudziestu sześciu państw.” Medaliony
Berck sur Mer: francuskie uzdrowisko i kąpielisko nad kanałem La Manche, w departamencie Pas-de-Calais, od poł. XIX w. miejsce leczenia gruźlicy kąpielami morskimi. „Stosowanie chirurgii przy spondylitis i coxalgii, ciekawsze wypadki, procent ozdrowień, przerzuty, odrębne urządzenia w Leysin i Berck sur Mer, różne opinie o działaniu słońca — to było dopiero zajmujące.” Granica
berdysz: szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu, używany przez piechotę do kruszenia zbroi. + 1 inne znaczenie „…h krótkich, podobnych do polskich toporów, którymi posługiwali się jezdni, i okszom o trzonkach tak niemal długich jak u berdyszów, którymi walczyli piesi.…” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
berejter: ujeżdżacz koni. „Konia oddam berejterowi, niech on zajmie się puszczeniem go na wyścigi...” Lalka
Berenice: Berenike (gr.), dziś Barnis, port handlowy nad Morzem Czerwonym założony przez Ptolemeusza II (285–246 p.n.e.), położony 370 km na południowy wschód od Kina (powieściowe Kaneh), 270 km od portu Al-Kusajr. „Stamtąd szły dwa trakty do portów Morza Czerwonego: Koseir i Berenice, tudzież gościniec do gór porfirowych, skąd przywożono posągi i wielkie bryły budulca.” Faraon
Berezyna: prawy dopływ Dniepru; słynna z klęski poniesionej w czasie przeprawy przez armię Napoleona I, cofającą się spod Moskwy (1812). „…wca chciał odegrać rolę w dyplomacji, i trzeciego, który obiecywał mu wskazać skarby zakopane przez sztab Napoleona I nad Berezyną, kiedy lokaj w błękitnym fraku zameldował:…” Lalka
bergleder: skórzany pas górniczy. „Górnicy w czarnych „kapach" i w „berglederach" nabijali prochem, grubym jak ziarnka kukurydzy, długie tuleje papierowe.” Ludzie bezdomni
Berkhampstead: miasto w Anglii, położone w zach. części hrabstwa Hertfordshire. „Wiecie, co zrobiła ta moja mała w zeszłą sobotę, kiedy jej drużyna poszła na wyprawę w okolice Berkhampstead?” Rok 1984
berkut ukr.: ptak z rodziny jastrzębi. „Niżej, wzdłuż ścian, drzemały na obręczach jastrzębie, sokoły i wielkie berkuty sprowadzane z dalekich stepów wschodnich, a używane do pościgu wilków.” Ogniem i mieczem
berlica: berło królewskie. „Koronę złotą miał, królewskie obleczenie, brodę w pas i taką berlicę w ręku złocistą, że to aż blask od niej szedł jak od samego słońca.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
berlinka: duża łódź żaglowa z pomostem przykrywającym przewożony ładunek. + 1 inne znaczenie „W spokojnej powierzchni wody odbijała się Saska Kępa, już zieleniejąca, i praskie domy z czerwonymi dachami; na środku rzeki stała nieruchoma berlinka.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →
Bernard z Clairvaux 1090–1153: członek zakonu cystersów; opat klasztoru w Clairvaux, filozof i teolog, ojciec mistyki średniowiecznej; święty katolicki. „Ciągle również miał przed oczyma dzieła świętego Bernarda, nade wszystko jedno z nich, mianowicie Exhortatio ad Milites Templi.” Popioły
Bernardyni: kościół Św. Anny (pobernardyński) na Krakowskim Przedmieściu, wzniesiony w r. 1454, wielokrotnie przebudowywany, ostatni raz w w. XVIII, bardzo zniszczony podczas powstania warszawskiego, został odbudowany. „Z jednej strony król Zygmunt, stojący na olbrzymiej świecy, pochylał się ku Bernardynom, widocznie pragnąc coś zakomunikować przechodniom.” Lalka
Berryjczyk: mieszkaniec Berry: krainy historycznej w płn.-śr. Francji. „Był to Berryjczyk trzydziestopięcioletni, łagodny, cichy, tłuściutki, spędzający wolne chwile na czytaniu ksiąg świętych, dostarczanych mu przez pana, i sumiennie zjadający dwa obiady zamiast jednego, składające się z niewielu, lecz obfitych potraw.” Trzej muszkieterowie
Berthier, Louis-Alexandre 1753–1815: wojskowy francuski, szef sztabu Napoleona Bonapartego, dwukrotnie minister wojny. „Dąbrowski jest pionem czy tam laufrem w ręce pierwszego lepszego Berthiera albo Brune'a.” Popioły
Berti, Nerli, Wekio: starożytne florenckie rodziny za czasów poety. „Norli i Wekjo nie wstydził się radła,” Boska Komedia
berylowy: hebr. שֹׁהַם ( szoham ): znaczenie niepewne, może to być onyks lub chryzopraz lub beryl lub malachit. „Saadia ben Josef Gaon (882/892–942), rabin, filozof, komentator Biblii, badacz języka hebrajskiego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Besarabia: kraina historyczna między rzekami Dniestrem a Prutem, obecnie pogranicze Mołdawii i Ukrainy. „…i książąt mazowieckich znajdowali się tam dwaj przywódcy wszystkich zastępów: Witold, który Litwinom, Żmujdzi, Rusinom, Besarabom, Wołochom i Tatarom przywodził — i Zyndram z Maszkowic, herbu „tego samego co słońce", miecznik krakowski, główny sprawca wojsk po…” Krzyżacy
Beskidy: grupa pasm górskich w łańcuchu Karpat. „— Bo to widzisz, tak się gmera, kopie Niemcowi na pożytek, raz na Śląsku, gdzieś pod Beskidami, raz w Wirtembergii, to znów na granicy szwajcarskiej, coraz to któryś z kumplów umrze, to znów nowych przygnają, i tak, bracie, w kółko.” Pożegnanie z Marią
bestiarii łac.: tu: pogromcy dzikich zwierząt. „Widywał on w cyrkach straszliwe „ury", sprowadzane z puszcz północnych, na które najdzielniejsi bestiarii polowali z obawą i które jednym tylko słoniom ustępowały w wielkości i sile.” Quo vadis
bestiarium: w literaturze średniowiecznej utwór o charakterze dydaktycznym na temat zwierząt rzeczywistych i legendarnych, często z nawiązaniami biblijnymi. „Dziwy zamorskie i bestiaria,” Kwiaty polskie
beszamel a. sos beszamelowy: jasny sos z zasmażki mąki na maśle, mleka i żółtek. „— Rybkę dzisiaj zrobimy, proszę pani dziedziczki — mówiła Józiowa — rybkę w sosie beszamelowem, zapiekaną z kartofelkami.” Granica
besztać: strofować; w sposób zdecydowany i niezbyt delikatny wyrażać niezadowolenie z powodu czyjegoś niewłaściwego zachowania. „Jam go beształ, mieszał z błotem,” Zemsta
Betel: hebr. בֵּית אֵל ( ger ) dosł. 'dom boga'. Starożytne miasto i święte miejsce wielokrotnie wymienione w Torze. Dziś w jego miejscu znajduje się arabska wieś Beitin (Zachodni Brzeg). „I zbudował tam ołtarz Wiekuistemu, który się mu ukazał.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Betleem: dziś popr. Betlejem. „I światła w Bogu ślepych oknach Betleemu.” Napój cienisty
betsedejską sadzawka: według Ewangelii sadzawka w Jerozolimie, której woda, poruszana przez anioła, posiadała moc uzdrawiania chorych. „„Czy my naprawdę — myślał z trwogą — jesteśmy narodem marzycieli i czy już nigdy nie zejdzie anioł, który by poruszył betsedejską sadzawkę obłożoną tylu chorymi?..."” Lalka
bety pot. pogard.: pościel, zwłaszcza wymięta i brudna. „Ale oto w drugiej izdebce dostrzegła łóżko, łóżko pod sam sufit zasłane betami.” Ludzie bezdomni
Bewegung! Bewegung! niem.: ruchy! ruchy! „Bewegung! — otworzą się drzwi gazowych komór.” Pożegnanie z Marią
Bewegung, Arbeit niem.: ruch, praca. „Przepraszam, że nie wstaję z szyn, ale pani rozumie: wojna, Bewegung, Arbeit...” Pożegnanie z Marią
bez gw., daw.: tu: przez. „Jeno Józka ostała pilnować dzieci, a i bez to, co była jakaś chora i nie mogła się jeszcze utulić w żałości, Łapa też przy niej warował nieodstępnie i ten Witkowy bociek, któren stojał w ganku na jednej nodze kieby na stróży.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
bez braku starop.: bez wyboru, bez wyjątku. „Tłumem gardziłam bez braku.” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
bez cały ty wsioski roboty gw.: bez całej tej wiejskiej roboty. „i bez cały ty wsioski roboty,” Wesele
bez chyby daw.: na pewno. „Lub żeby bóg dał wojnę, poszedłbym bez chyby,” Odyseja
bez ciebie: czyli «bez twojego rozkazu», zob. Bechor Szor do 41:44. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bez czoła: bezczelny, bezwstydny. „Jak ma czuć taki, który bez serca, bez czoła,” Satyry
bez duszy: tj. nieżywy. „— Ej, jemu ta nic złego — odpowiedział, śmiejąc się, Kuba — ale ciebie, niebożę, naleźli tatuś prawie że bez duszy, taj przynieśli do chałupy, taj już.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
bez mała daw.: niemal, prawie. „— W Moczydołach bez mała takie same porządki — odrzekł Zych.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
bez odwłoki: dziś: bez zwłoki. + 1 inne znaczenie „Tak — że więc bez odwłoki rozpuszczacie żagle” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
bez omieszki: nie omieszkając; natychmiast. „Piąty stopień przybył bez omieszki.” Klechdy polskie
bez opłat ślub: w staroż. Grecji przyszły mąż oddawał rodzicom dary za narzeczoną. „Niech wybierze, bez opłat ślub ten go potyka.” Iliada
bez oręża: w wyd. drukowanych było pierwotnie opuszczone „bez", co uzupełnił Czubek na podstawie rękopisu. „Otóż mi stara szlachta — zawsze pewna swego — dumna, uporczywa, kwitnąca nadzieją, a bez grosza, bez oręża, bez żołnierzy.” Nie-Boska komedia
bez pardonu: bez litości, bez zmiłowania. „Najmniejsze przekroczenie i bez pardonu pójdziesz precz.” Syzyfowe prace
bez pochyby daw.: niechybnie, na pewno. „Moczydołów też kwoka skrzydłami ani pies ogonem nie przykryje, a taka dziewka co rok by rodziła bez pochyby jako ona jabłoń w sadzie".” Krzyżacy
bez pół gw.: przez pół, w połowie; w pasie. „tak mnie ciągnie bez pół.” Wesele
bez pomocy oczu: tj. nie patrząc przed siebie. „Przez cały pokój, bez pomocy oczu,” Hamlet
Bez przerwy mnóstwo much i os kąsało: Jak tu żądła owadów, tak za życia ciągle ich bodły i gryzły małe i niskie namiętnostki. „Bez przerwy mnóstwo much i os kąsało.” Boska Komedia
bez przestanku daw.: bez przerwy. „Nie będzieszże stał bez przestanku nade mną jak kat nad dobrą duszą!” Krzyżacy
bez regresu z łac.: nieodwołalnie. „Już finalnie, bez regresu” Zemsta
bez sprawy daw.: bez przygotowania. „Wojsko bez sprawy lada jako puszcza,” Grażyna
bez srebrnego i złotego klucza: [Złoty klucz to symbol duchownej godności i władzy powierzonej przez Boga papieżowi, srebrny klucz to symbol teologii; red. WL] O dwóch tych kluczach Kościoła, patrz przypisek w pieśni IX Czyśćca . „Zdjąć bez srebrnego i złotego klucza.” Boska Komedia
bez to gw.: przez to. „Latoś na polach z tej strony wsi były prawie same oziminy i bez to niewiela ludzi spotykał po drodze, a z kim się zeszedł, tego witał krótko i prędko przechodził.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
bez tom gw.: przez tę. „Bez tom wiechę z pawich piór.” Wesele
bez wici: bez uprzedzenia. „Więc też wojna bez wici: gospodarz sie wierci.” Pieśni
bezbrodni: bez bród, młokosy. „A to mistrz najpewniejszy, więc mędrce bezbrodni” Satyry
bezbrodny: taki, któremu nie rośnie broda, bardzo młody. „Bezbrodnych jeszcze, chciwych złożyć dzisiaj” Makbet
bezbrzask neol.: ciemność. „W taki bezświat zarośli, w taki bezbrzask głuchy,” Topielec
bezczestny: pozbawiony czci, niehonorowy. „Znałem was dobrze, katów bezczestnych i dumnych,” Kordian to słowo w 2 lekturach →
bezdeń: otchłań, przestrzeń bez dna. „Że leży oto martwy w stu wiosen bezdeni,” Topielec
bezeceństwo: haniebne postępowanie, czyn budzący odrazę. „— Niepodobna, aby szlachcic, człowiek dobrze wychowany, napisał do kobiety takie bezeceństwo!” Trzej muszkieterowie
bezecnik: człowiek pozbawiony czci, wyzuty z honoru. „— A ja ci mówię, panie kardynale, że czyni jedno i drugie; mówię ci, że królowa nie kocha mnie; że kocha tego bezecnika Buckinghama.” Trzej muszkieterowie
bezecny: nieprzyzwoity; niemający zasad moralnych. + 2 inne znaczenia „Ruchy ich obojga w tańcu były jak u wszystkich w tym zbiegowisku bezecne i trywialne.” Granica to słowo w 3 lekturach →
bezera daw.: łajdak, niegodziwiec. „— W imię Ojca i Syna, cożeś to za bezerę sprowadził?” Krzyżacy
bezik: dawna gra w karty. „Jeżeli pan Walerian nie bardzo chciał spać, to prosił żonę o trochę muzyki albo grali we dwoje partię bezika.” Granica
Bezlistne drzewo odżyło na nowo: Tu drzewo to jest symbolem Kościoła, który od chwili, jak Chrystus zbudował go na opoce, począł żyć nowym i coraz pełniejszym życiem. Barwy, jakie odzyskuje to drzewo, symbolem są barw kościelnych, jako to: fiolet godłem jest mądrości nauki Kościoła; modrociemny karmazyn, godło krwi, to jest przenajświętszej ofiary krzyżowej, początku i ustalenia Kościoła przez wylaną krew świętych jego męczenników. „Bezlistne drzewo odżyło na nowo.” Boska Komedia
beznadziejnie: tu: nie dając nadziei. „— Bo nie chciałem — odpowiadał Gryz krótko i beznadziejnie.” Klechdy polskie
bezoar: kamień jelitowy, kulisty twór powstały w żołądku zwierzęcym z niestrawionych resztek pokarmu i sierści, uważany w średniowieczu za mający właściwości lecznicze i magiczne. + 1 inne znaczenie „Musiałem za bezoarem do Galaty jeździć, o której peregrynacji szczegółowo waćpanom w swoim czasie opowiem, gdyż teraz pilno mi w drogę.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
bezokole neol.: miejsce lub stan poza czasem, poza wszelkimi okolicznościami, jak w terminie gramatycznym bezokolicznik . „Gdzie się zjawił — tam zawsze tkwił w snów bezokolu,” Napój cienisty
„bezpartyjny" dziennik: tj. powiązany z BBWR, prorządowym ugrupowaniem politycznym, które miało „bezpartyjność" w nazwie. „Fundusze na solidny „bezpartyjny" dziennik regionalny już były wyjednane, Zenon zobowiązał się przysłać z zagranicy szereg artykułów (nie korespondencji) o zasadniczych liniach polityki poszczególnych państw w latach powojennych.” Granica
bezpiecznie głupstwo zadać: bez obawy, że się pomyli, zarzucić głupotę. „A mógłby mi bezpiecznie każdy głupstwo zadać,” Pieśni
bezpieczność: dziś: bezpieczeństwo. „Bo mówił sobie: „Jak tu ptaki w bezpieczności mieszkają, to musi ziemia cicha być i dobra".” O krasnoludkach i sierotce Marysi
bezpieczny: tu: wolny od obaw, nie podlegający strachowi. „Bezpieczną, nieodmienną, niepożytą stoisz.” Treny
bezpiecznym sercem starop.: z sercem wolnym od obaw, z poczuciem bezpieczeństwa. „Tam ja bezpiecznym sercem i pełen otuchy” Pieśni
bezpieczy: zabezpiecza. „Obroną się wojsk swoich kraj każdy bezpieczy,” Satyry
Bezpłatny kraju sędzia: w dawnej Polsce sędzia nie pobierał żadnego wynagrodzenia. „Bezpłatny kraju sędzia, przestawając na tym,” Satyry
bezprzestannie daw.: bez ustanku. + 1 inne znaczenie „Palą się bezprzestannie smutne trupów stosy.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
bezśledny: taki, w którym nie można kogoś wyśledzić. „Znikł ze świata, w bezślednym gdzieś ukrył się mroku.” Odyseja
bezwzględny: bezstronny, nie znający szczególnych wzgędów dla nikogo. „Fraszka sądem bezwzględnym trybunał ozdobić,” Satyry
Biada zwyciężonym: polska forma znanego hasła rzymskiego: Vae victis . Słowa te miał wypowiedzieć Brennus, wódz Galów, po klęsce Rzymian nad rzeką Alią (390 r. p.n.e.). „Biada zwyciężonym — nie wahaj się — powtórz raz tylko „biada" — i zwyciężaj z nami.” Nie-Boska komedia
biała i czerwona korona: faraonowie nosili podwójną koronę symbolizującą władzę nad dwoma zjednoczonymi krainami: połączenie wysokiej białej korony Górnego Egiptu oraz niższej czerwonej korony Dolnego Egiptu. „Niebawem Herhor na złotej tacy podał panu białą i czerwoną koronę otoczoną złotym wężem.” Faraon
białagłowa starop.: kobieta. „A iż stateczna była białagłowa,” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
białe morze: Morze Bałtyckie, lit. Baltijos jūra oznacza dosł.: białe morze. „Gdzie grzmiącymi piersiami białe roztrąca się morze” Konrad Wallenrod
białe, by lilie: białe niby lilie. „Z wysokiego domu pewno była, bo po anielsku grała i śpiewała, i ręce z początku miała takie białe, by lilie.” Nad Niemnem
białka: zarówno kopia, jak wyd. I i II mają: „białko". Wyd. III wprowadziło tu poprawkę na l. mn. Kleiner przyjmuje tę wersję wbrew Czubkowi, który poszedł za rękopisem. Wydaje się, że obie formy są prawidłowe. Tekst niniejszy przyjmuje wersję wyd. III i Kleinera. „Powieki prześliczne, białka przeczyste, żyły wszystkie w porządku, muszkuły w sile.” Nie-Boska komedia
białność: popr.: białość, biel. „Na świtaniu było już śniegu na dobre trzy piędzie, do cna przyokrył kożuchem ziemię i przesłonił świat cały modrawą białnością, a leciał wciąż, bez przestanku.” Chłopi, Część druga - Zima
Białocerkiew a. Biała Cerkiew: miasto w centralnej części Ukrainy, ok. 80 km na południe od Kijowa. „Tymczasem Chmielnicki, postawszy czas jakiś w Korsuniu, do Białocerkwi się cofnął i tam stolicę swą założył.” Ogniem i mieczem
białogłowa daw.: kobieta, niewiasta. „Patrzałem ja dobrze, czy na których saniach nie było jakowych łubów, a w nich białogłowskich przyodziewków.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
białogłowski starop.: kobiecy. „Albo sny białogłowskie; ale wszyscy przedsię” Odprawa posłów greckich
Białogród a. Akerman dziś ukr.: Biłhorod-Dnistrowskij: miasto nad limanem Dniestru, na terytorium płd.-zach. Ukrainy. „— Miałam pięciu jak lwów — rzecze kniahini — ale najstarszemu, Wasylowi, poganie w Białogrodzie oczy wykapali pochodniami, od czego mu też i rozum się nadwerężył.” Ogniem i mieczem
białokamienna stolica: stały epitet nadawany Moskwie w poezji rosyjskiej. „Pan Jastrun nie radził jednak po próżnicy łazić i w ogóle siedzieć w tej „białokamiennej" stolicy różnych carów.” Przedwiośnie
białoskórnik: rzemieślnik garbujący skóry na rękawiczki i odzież. „— Wrzucimy go do otchłani białoskórników, zjednoczonych z szewcami.” Popioły
białoskrzydła pławaczko: pływaczko o białych skrzydłach; neologizm białoskrzydła jest kalką gr. słowa leukopteros . „O białoskrzydła morska pławaczko,” Odprawa posłów greckich
białymi zębami od mleka: ziemia Jehudy będzie także zasobna w pastwiska, «czerwoność oczu będzie z powodu obfitości wina, a biel zębów z powodu obfitości mleka», zob. Raszi do 49:12. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Białystok: miasto na prawach powiatu w płn.-wsch. Polsce, położone na Nizinie Północnopodlaskiej. „Wydoskonalił sobie dykcję, był bowiem troszeczkę głuchy, a mieszkał z kapitanem, byłym korespondentem dziennika w Białymstoku, głuchym jak wyschły pień.” Pożegnanie z Marią
Biarritz: francuska miejscowość uzdrowiskowa, kąpielisko nad adriatycką Zatoką Biskajską. „Oni po Ritzach, Biarritzach,” Kwiaty polskie
biba pot., z łac.: pijaństwo, popijawa. „Te biby na zabój” Hamlet
bibosz z łac. bibo, bibere : pić, łac. bibo bibere : pić, z łac. bibo , bibere : pić: ktoś opiły, nadużywający alkoholu; pijanica. + 2 inne znaczenia „Prawda, że starszyzna rozjechała się teraz, a szlachta siedziała cicho po kątach, bojąc się burzy, ale przecie był Bohun, kompan nad kompany, bibosz nad bibosze.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
bibula łac.: pijaczka; tu B. lp. bibulam : pijaczkę. „…kał — odpowiedział, podnosząc w górę palec, opat — ale to, że się ożenił, i do tego nieszczęśliwie, albowiem fornicariam i bibulam wziął mulierem, która, jak mówią, Bacchum od młodości adorabat, a do tego i adultera była, z czego też nic dobrego wypaść nie mog…” Krzyżacy
bibuła: tu: papier, pisanie (dziennikarstwo). „A pan ma swoją bibułę,” Wesele
bić w stróny: uderzać w struny (lutni). „A ja długo mam bić w stróny?” Pieśni
bicykl: nazwa pierwszych rowerów. „Z niecierpliwością wyczekiwał, kiedy można będzie przemknąć się wskroś istnego odmętu karet, powozów, dorożek, bicyklów i pieszych na zakręcie głównej fali pędzącej od bulwarów w stronę Pól Elizejskich.” Ludzie bezdomni
bicz: rodzaj popularnej gry karcianej. „Próbować różnych losów i w rusa, i w bicza,” Satyry
biczuje grzech zawiści: O biczu smagającym zawiść i wędzidle, patrz przypisek w pieśni X. „«Krąg ten biczuje, smaga grzech zawiści,” Boska Komedia
bida: bidka, mały wóz, najczęściej dwukołowy, ciągnięty przez jednego konia. „Pod górą stały setki wozów, bryczek, kolasek, bid; gwar ludzki mieszał się ze rżeniem koni poprzywiązywanych do palików.” Potop
Biedna Panonio: Dzieje węgierskie z tamtych czasów przedstawiają smutny obraz nierządu i nieszczęść domowych. „Biedna Panonio, z twoich władców winy,” Boska Komedia
biedne ludzie nie trapi: dziś popr.: biednych ludzi nie trapi. „Biedne ludzie nie trapi, lecz gdy wiek zgrzybiały” Odyseja
biednej Europie: w mit. gr. królewna Europa została porwana przez Jowisza, który przybrał postać byka (u Kochanowskiego woła). „Takci sie biednej Europie dostało,” Pieśni
biegą daw., daw. forma: dziś forma 3.os.lm: biegną. „Jakowiś ludzie biegą tu po błoniach,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
biegący: dziś popr. forma: biegnący. „Jak biegącemu gdy nogi zabolą,” Boska Komedia
Biegł zawód drogi: biegł w zawody o cenną (drogą) rzecz. „Biegł zawód drogi.” Pieśni
biegła gwiazda chyża nie zerwał się nici: Światłość błogosławionego zbliżyła się do poety od wierzchołka aż do stóp krzyża, nie odrywając się jednak od tegoż krzyża. „Brylant ze swojej nie zerwał się nici,” Boska Komedia
biegłym w myślistwie: midrasz rozumie to także metaforycznie: «wiedział jak złapać i oszukiwać ojca słowami, np. zadawał mu pytania: jak wydziela się dziesięcinę z soli i słomy? Przez to [Icchak] myślał, że [Esaw] jest bardzo pilny w spełnianiu Bożych przykazań», zob. Raszi do 25:27. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
biegną z wszystkich krańców świata: Samo sumienie grzesznika popędza go do zasłużonej kary, a jeśli w nim bodziec sumienia nie jest dość silny, wysokie przewidzenie nastręcza Charona, który leniwych wiosłem do ich kaźni zapędza. „Wszyscy tu biegną z wszystkich krańców świata.” Boska Komedia
biegnąć: dziś popr. forma bezokolicznika: biec. „Biegnę w mrok, byle biegnąć!” Napój cienisty
biegun daw.: miejsce na kuli ziemskiej najbardziej oddalone od równika; tu oznacza najzimniejsze miejsce na ziemi. + 2 inne znaczenia „Tam na samej północy, na biegunie jest stolica królowej śniegu; tam jej lodowy pałac, lśniący jak brylanty, przejrzysty jak kryształ.” Baśnie to słowo w 5 lekturach →
biel ołowiana a. ołowiowa: związek chemiczny używany dawniej jako biały pigment w farbach olejnych. „Musiałem się babrać z bielą ołowianą i szmatami z wełnianej kołdry, pomagając obwijać te cieknące rury parowe — tak, moi drodzy.” Jądro ciemności
Bielany: miejscowość oddalona o 5 km na północ od Warszawy z kościołem Kamedułów (założonym w r. 1639). Od czasów Jana Kazimierza w Lasku Bielańskim odbywały się odpusty w dzień Zielonych Świątek, stąd tradycje późniejszych „majówek" w Lasku Bielańskim. „Ruszyli w stronę Bielan, a w parę minut popędził za nimi lokaj barona, Konstanty, w dorożce.” Lalka
bielizna daw.: wyroby z tkaniny, zazwyczaj białej, używane w gospodarstwie domowym. + 2 inne znaczenia „…d wieś się rozchodziła kieby w te dwie ręce obejmujące staw, mało co było widać wskroś nocy, ino gdzieniegdzie z mrocznej bielizny mżyło światełko jakieś albo pies naszczekiwał.…” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 4 lekturach →
bielmem: hebr. תְּבַלֻּל ( tewalul ): zaćma . „Ani taki, który by miał złamaną nogę, albo złamaną rękę.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
bielnik gw.: miejsce, gdzie wybiela się tkaniny. + 2 inne znaczenia „Niebo zajaśniało jak płótno na bielnikach, gdy je słońce przygrzeje, z pól powiało chłodem, staw westchnął, kolebiąc się sennie, a spod mrocznych próchnic nocy jawiły się obrazy borów, kieby te czarne chmury wynoszące się ze ziemi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
bierąc gw.: biorąc. „Ciężką mu była ta spowiedź i zgoła niełacnym pokajanie, ale przemógł hardość, zdusił w sobie ambit i pychę patrząc w całe swoje życie nieubłaganymi oczami opamiętania; każdą sprawę swoją przezierał tera do dna, bierąc ją na rozum i na srogi sąd.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
bieriozieńka z ros.: brzózka. „«Bie-rio-zień-ka...» pociągnął z ruska:” Kwiaty polskie
bierkamrat z niem.: towarzysz od kufla; osoba, z którą razem pije się piwo. „Rydzowi «bierkamraci» mili” Kwiaty polskie
bierwiono: polano. „Ksiądz Wyszoniek dorzucał wówczas na węgle nowe bierwiona, a gdy zapiszczało co żałośnie w szczapie, jako często bywa przy świeżym drzewie, mówił:” Krzyżacy
bierząc starop.: forma imiesłowowa: biorąc. „Bierząc od złostnikow dary,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Bierzmuj się: przy bierzmowaniu otrzymuje się nowe imię. Nim to podstarzała Zofia powinna zastąpić imię chrzestne. „Bierzmuj się, proście, prze Bóg, a zbądź już i tego!” Fraszki
biesaga daw.: sakwa, worek. „Jednakże przed odpoczynkiem Rzędzian pomyślał o wieczerzy; rozpalił więc ogień, a następnie zdjąwszy z konia biesagi, począł z nich wydobywać zapasy, w które się był u Burłaja w Jampolu jeszcze zaopatrzył, jako to: chleb z kukurydzy, zimne mięsiwa, bakalie i w…” Ogniem i mieczem
biesagi daw., przestarz.: hebr. אַמְתַּחַת ( amtachat ): ‘sakwa, biesaga’. Biesaga: podwójny worek przystosowany do przewieszania przez ramię lub przez siodło. + 3 inne znaczenia „I włożyli zboże swe na osły swoje, i wyruszyli stamtąd.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 5 lekturach →
biesi: biesy; diabły. „A może we wichrach biesi” Wesele
biesiadopłoch neol.: ten, kto psuje nastrój uczty. „Takich biesiadopłochów, żebrzących natrętów?” Odyseja
biesić się: daw. wpadać w złość. „— Rotmistrz się zbiesił.” Potop
bież: dziś popr. forma trybu rozkazującego: biegnij. „— «Bież — rzecze — do Hektora!” Iliada
bieżeć tu forma 3 os. lp: bieży: podążać, iść. + 1 inne znaczenie „I mówi do Pallady: «Bież, córo, bez zwłoki,” Iliada to słowo w 3 lekturach →
bieży: 3.os. lp: idzie, zmierza. + 1 inne znaczenie „To mówiąc, bieży obcesem:” Ballady i romanse to słowo w 3 lekturach →
Bieży do mety po sukno zielone: Sukno zielone, jakie w nagrodę otrzymywał zręczniejszy i szczęśliwszy biegacz do mety. „Bieży do mety po sukno zielone,” Boska Komedia
bieżyć daw., daw., gw.: iść, biec, śpieszyć. + 3 inne znaczenia „Za cackiem bieżyć gotowi w zapędy,” Bajki i przypowieści to słowo w 6 lekturach →
bieżyć za ścianę: iść się załatwić. „— Tyle wart, co możesz z nim bieżyć za ścianę.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bijał gw.: bił; (o czynności zwyczajowej) zwykł bić. „Już me potem nie bijał...” Chłopi, Część czwarta - Lato
Bije zegar kuranty: melodia wygrywana przez mechanizm ukryty w zegarze; tu: precyzyjnie skonstruowana aparatura fletowa wygrywająca melodię rokokowego tańca dworskiego — menueta. „Bije zegar kuranty, a misterne flety” Satyry
bil angielski z ang. bill of rights: ustawa przyjęta przez parlament angielski i zatwierdzona przez króla. „Przy kolacji, która dla niego była prawdziwą męczarnią, miał w sąsiedztwie doktorową Czerniszową, która zadawała mu jakieś uprzejme pytania, zmuszała do wypowiadania bezmyślnych zdań o literaturze, malarstwie, nawet o jakimś bilu angielskim...” Ludzie bezdomni
bilet: tu: wizytówka. „„Szczerze wam obojgu współczuję, moi państwo", powtórzył siostrzeniec Scrooge'a i dając mi swój bilet, nadmienił: „Oto mój bilet.” Opowieść wigilijna
bilet bankowy: banknot papierowy. „Dobył fajkę, biletem bankowym zapalił,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
binda: w gwarze obozowej: opaska więźniów funk cyjnych. „— Bił ludzi, wysługiwał się esesmanom, żeby tylko zostać blokowym i mieć bindę.” Pożegnanie z Marią
bindasz starop.: męski członek. „A słusznie, bo miał bindasz tak dostały,” Fraszki
Binjamin: od hebr. בֶּן ( ben ): ‘syn’ i , יָמִין ( jamin ): ‘prawa strona’, czyli: „syn mojej prawicy”, zob. Radak do 35:18. „A gdy ciężko rodziła, rzekła do niej położniczka: „Nie obawiaj się, gdyż i ten tobie synem!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Binjamina: wymienił go oddzielnie i «zestawił go z nimi wszystkimi razem, by powiedzieć: tak jak nie żywię nienawiści do Binjamina, mojego brata, tak też i nie ma w moim sercu nienawiści do was», zob. Raszi do 45:12. „A będę cię żywił tam, — bo jeszcze pięć lat będzie głód: abyś nie zubożał ty i dom twój, i wszystko, co twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
binokle a. fr. pince-nez ; czyt.: pęsné, daw.: szkła bez oprawy trzymające się na nosie. + 1 inne znaczenie „Jeżeli kiedy spostrzegał ładną kobietę, zakładał binokle, aby przypatrzeć się jej.” Katarynka to słowo w 2 lekturach →
biódr: bioder. „ażeby rozcałować mych biódr marmur biały,” Hymny
biorą gwałtem: porywają. „Biorą drugie i gwałtem; a biorą i swoi;” Treny
birbone wł.: szelma. „Birbone, furbo, truffatore,” Kwiaty polskie
biret: rodzaj sztywnej, dekoracyjnej czapki, używanej przy oficjalnych okazjach. „…rękawy rozwarte i diamentami podpięte na pięknych ramionach, na tych ramionach cudownych; pod szyją miałaś kryzę, maleńki birecik na głowie tegoż koloru, co suknia, a na nim wspaniałe pióro czaple.…” Trzej muszkieterowie
Birkenau a. Brzezinka: wieś w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim; lokalizacja Auschwitz II–Birkenau (pol. Oświęcim II–Brzezinka), największego niemieckiego obozu zagłady, działającego od marca 1942 do października 1944. „— dorzuciłem pogodnie, patrząc ubawiony, jak Stefan, były kolega, fleger z Birkenau, potem laufer i pipel esesmański na małej komanderówce, od którego raz, że nie dość szybko ustąpiłem mu z drogi, dostałem uważnie po mordzie, wreszcie blokowy na najbogatszym,…” Pożegnanie z Marią
Biruta: imię legendarnej kapłanki litewskiej, porwanej przez księcia trockiego Kiejstuta, matki Witolda. „Pod cieniem grabów, otoczona książkami, siedziała na kamiennej ławce — „Biruta".” Syzyfowe prace
Birże lit. Biržai: miasto w płn. części Litwy, rezydencja Radziwiłłów. „Pan Billewicz był zresztą więcej przyjacielem niż klientem potężnych oligarchów na Birżach — i to wielce cenionym, bo na każde zawołanie miał tysiąc głosów i tysiąc szabel laudańskich, a szabel w rękach Stakjanów, Butrymów, Domaszewiczów lub Gasztowtów nie lek…” Potop wszystkie 9 wystąpień →
bisior: hebr. בִּגְדֵי שֵׁשׁ ( bigdei szesz ): ‘ubranie z wybielonego, cienkiego lnu lub bisioru’. Bisior to delikatna tkanina wyrabiana z jedwabistych nici, powstających z szybko krzepnącej wydzieliny gruczołu niektórych małży morskich, ale słowo 'bisior' może także odnosić się do cienkiej tkaniny płóciennej. + 2 inne znaczenia „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 4 lekturach →
Biskupa z Miry nienaganny: Mikołaj święty, będąc biskupem Miry, trzy młode dziewczęta, które ich ojciec, zmuszony ubóstwem, chciał puścić na targ niewstydu, pieniądzmi uposażył, przez co wyrwał je z przepaści zepsucia i niewoli osobistej. „Wspierał, by wiodły żywot nienaganny.” Boska Komedia
Biskupom... u świętego Frącka: biskupom krakowskim, których portrety wiszą w krużgankach kościoła Franciszka. „Biskupom, którzy stoją u świętego Frącka.” Fraszki
biskwit: tu: biszkopt. „Może kto z was znał go — uprzejmy, mały Portugalczyk, Metys, z chudą szyją, wiecznie mający nadzieję, że wyłudzi coś do jedzenia od kapitanów okrętowych, jakiś kawał solonej wieprzowiny, worek biskwitów, kartofli, czy coś podobnego.” Lord Jim
Bismarck pokaże swoją sztukę: w przewidywanej przez Rzeckiego wojnie Niemiec z Rosją. W rzeczywistości Bismarck przygotowywał ponowną wojnę przeciw Francji, a wojny z Rosją chciał uniknąć zabezpieczając się przed walką na dwa fronty — przymierzem z Austro–Węgrami. „Francuzi, naturalnie, zrobią Lulu cesarzem, odbiorą swoją ziemię, zapłacą, wejdą w przymierze z Niemcami, a wtedy Bismarck mając tyle pieniędzy pokaże swoją sztukę!...” Lalka
Bismarck, Otto 1815–1898: kanclerz Rzeszy Niemieckiej, przywódca obszarników pruskich, dokonał zjednoczenia Niemiec (1871); zwalczał ruch socjalistyczny; prowadził politykę antypolską. „…dzielnicy, jedni zakładali się o wygranę lub przegranę Anglii, drudzy o bankructwo Wokulskiego; jedni nazywali geniuszem Bismarcka, drudzy — awanturnikiem Wokulskiego; jedni krytykowali postępowanie prezydenta MacMahona, inni twierdzili, że Wokulski jest zdecy…” Lalka
bismillach ar.: w imię Boga.
bisurman: pogardliwie: mahometanin; przenośnie: rozpustnik, łajdak. „A ona: „Nic mi..." A tymczasem pani baronowa i ten bisurman zbiegli z górki zamkowej i poszli między leszczynę.” Lalka
bisurmanin przestarz., pogard., daw., pogard.: muzułmanin, Tatar a. Turek. „Jeśli król wojny z bisurmanem nie uczyni, to iskra na prochy...” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
bisurmański daw., pogard.: muzułmański, dziki. + 1 inne znaczenie „Za młodych jeszcze lat w bisurmańskiej niewoli będąc, dostałem go od pątnika, który z Ziemi Świętej powracał.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
biszkokty: dziś popr.: biszkopty. „Pełen biszkoktów, mówiąc: «Zakąście wasz miodek.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
bite: ubite, utarte. „A synowie, co w bite wstąpać mieli ślady,” Satyry
Bite majn her niem.: proszę, mój panie (napisane są te wyrazy tak, jak je wymawiał służący). „„Jużci, to nie po niemieczku — mruczał służący — bo przecie wiem, że się mówi po niemieczku: bite majn her... I nie po francuszku, bo nie mówią mąsie, bążur, lendi....” Lalka
bitny: waleczny. „Pod okropną ręką Zawiszy ginęli bitni mężowie, jakby w tej czarnej zbroi sama śmierć szła im naprzeciw, on zaś walczył z namarszczoną brwią i ściśniętymi nozdrzami, spokojny, uważny, jakby zwykłą odbywał robotę; czasem równo poruszał tarczą, odbijał cios, lecz…” Krzyżacy
bitumin a. bitum: mieszanina substancji organicznych o dużej lepkości, zawierająca bituminy naturalne lub sztuczne; bitumy są stosowane budownictwie, górnictwie etc. „Do kantoru przychodziła zresztą tylko na kilka godzin, nie zajrzała ani razu do magazynu, nie wiedziała, co to lepik, a co bitumin, ale za to z regularnością poczty zaopatrywała mnie w konspiracyjne gazetki, ozdobione godłem miecza i pługa.” Pożegnanie z Marią
bitwa na brzegach Kałki: bitwa z Tatarami w r. 1223, zakończona klęską wojsk ruskich. „— Bitwa na brzegach Kałki?” Syzyfowe prace
bitwa nad Worsklą: stoczona w połowie sierpnia 1399 między wojskami rusko–litewskimi dowodzonymi przez wielkiego księcia Witolda, wspierającymi starającego się odzyskać władzę Tochtamysza, a Tatarami pod wodzą Edygeja. Litwini ponieśli klęskę. „Nie było już żadnej wątpliwości, że książę Witold, wódz więcej porywczy niż biegły, poniósł straszliwą klęskę pod Worsklą, w której legło mnóstwo bojarów litewskich, ruskich, a z nimi razem garść posiłkowych rycerzy polskich, a nawet i krzyżackich.” Krzyżacy
bitwa pod Akcjum 2 września 31 p.n.e.: bitwa morska stanowiąca decydujące starcie w rzymskiej wojnie domowej między Oktawianem Augustem a Markiem Antoniuszem i wspierającą go egipską królową Kleopatrą; zwycięstwo floty Oktawiana pozwoliło mu przejąć pełnię władzy w imperium rzymskim. „Powiedział mi, iż przez wiele lat był kapitanem na jednym okręcie, że w potyczce wodnej pod Akcjum uderzył na pierwszą linię, zatopił trzy okręty pierwszego rzędu i zabrał czwarty, co było jedyną przyczyną ucieczki Antoniusza i rozbicia jego całej floty; że mł…” Podróże Guliwera
bitwa pod Arbelą a. bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.: stoczona w płn. Mezopotamii pomiędzy wojskami Aleksandra III Macedońskiego a armią perską pod wodzą króla Dariusza III, zakończona rozbiciem wojsk perskich i ucieczką Dariusza; stanowiła ostateczny cios zadany imperium perskiemu, w wyniku którego Aleksander całkowicie je podbił. „…ka przepychu i okazałości, powiedziałem, że życzyłbym sobie widzieć Aleksandra Wielkiego na czele jego wojska po bitwie pod Arbelą, który też na znak gubernatora zjawił się z całą swoją armią na obszernym polu pod naszymi oknami.…” Podróże Guliwera
bitwa pod Cecorą 1620: stoczona we wrześniu 1620 pomiędzy Polakami a armią turecko-tatarską, zakończyła się klęską wojsk polskich. „Bywaliśmy w różnych potrzebach, w których niemało dokazywał, szczególniej pod Cecorą.” Ogniem i mieczem
bitwa pod Chojnicami 1454: bitwa wojsk polsko-litewskich z Krzyżakami podczas wojny trzynastoletniej; także bitwa z czasów potopu szwedzkiego (1657). „Już pod Chojnicami służył w litewskim ręku, tak i noszę.” Ogniem i mieczem
bitwa pod Cuszimą: bitwa morska stoczona 27–28 maja 1905 r. w pobliżu wyspy Cuszima w Cieśninie Koreańskiej (pomiędzy Japonią a Koreą) pomiędzy flotą rosyjską a japońską podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905), starcie zakończyło się klęską Rosji i zadecydowało o wyniku wojny. „Bój pod Cuszimą, Smok wawelski,” Kwiaty polskie
bitwa pod Kircholmem 1605: bitwa stoczona w czasie polsko-szwedzkiej wojny o Inflanty; zakończona zwycięstwem wojsk polskich. „Tak pan Chodkiewicz, hetman litewski, w trzy tysiące husarzy starł czasu swego pod Kircholmem na proch ośmnaście tysięcy wybranej piechoty i jazdy szwedzkiej; tak pod Kłuszynem jedna chorągiew pancerna w szalonej furii rozniosła kilka tysięcy angielskich i szk…” Ogniem i mieczem
bitwa pod Kłuszynem 1610: starcie podczas wojny polsko-rosyjskiej 1609–1618, między wojskami polskimi pod wodzą hetmana Stanisława Żółkiewskiego a armią moskiewską; zakończona zwycięstwem wojsk polskich. „…ysiące husarzy starł czasu swego pod Kircholmem na proch ośmnaście tysięcy wybranej piechoty i jazdy szwedzkiej; tak pod Kłuszynem jedna chorągiew pancerna w szalonej furii rozniosła kilka tysięcy angielskich i szkockich najemników.…” Ogniem i mieczem
bitwa pod Maciejowicami 10 października 1794: stoczona podczas insurekcji kościuszkowskiej pomiędzy korpusem polskim a dwukrotnie liczniejszymi wojskami rosyjskimi; zakończona klęską wojsk powstańczych i wzięciem do niewoli rannego naczelnika insurekcji gen. Tadeusza Kościuszki. „Pod Maciejowicami ogłuchłem od kuli” Kordian
bitwa pod Masłowym Stawem 1638: bitwa kończąca powstanie, w której Kozacy ponieśli klęskę. „A poza tymi tłumami stała jeszcze Sicz, stało Zaporoże od niedawna okiełznane i w karby po Masłowym Stawie ujęte, ale gryzące niecierpliwie munsztuk, pomne dawnych przywilejów, nienawidzące komisarzy, a stanowiące uorganizowaną siłę.” Ogniem i mieczem
bitwa pod Pawią: stoczona 24 lutego 1525, decydująca bitwa wojny włoskiej 1521–1526, w której oblegające Pawię siły francuskie Franciszka I Walezjusza zostały pokonane przez przybyłą z odsieczą cesarską armię Karola V Habsburga. W zaciekłym starciu w obronie króla Francji poniosło śmierć wielu wysokiej rangi oficerów, sam król po utracie konia walczył pieszo; otoczony, został wzięty do niewoli. „Wielki Pompejusz przegrał pod Farsalos, a król Franciszek I, który, jakem słyszał, nie ustępował mu w niczym, został jednak pobity pod Pawią.” Trzej muszkieterowie
bitwa pod Płowcami: rozegrana 27 września 1331 między wojskami Władysława Łokietka a oddziałami krzyżackimi, przerwała krzyżacką kampanię przeciw Polsce. „— Widzieli ojce nasi pod Płowcami, a i my widzielim pod Wilnem — odpowiedział Zyndram.” Krzyżacy
bitwa pod Pruską Iławą 7–8 lutego 1807: bitwa pomiędzy Wielką Armią francuską pod dowództwem Napoleona Bonapartego a połączonymi armiami Rosji i Prus pod dowództwem generała Bennigsena stoczona w dzisiejszym Bagrationowsku (obwód królewiecki), jedna z najkrwawszych potyczek epoki napoleońskiej, zakończona taktycznym nierozstrzygnięciem i odwrotem wojsk rosyjsko-pruskich. „Runęła już była między wojska wieść o strasznej bitwie pod Pruską Iławą.” Popioły
bitwa pod Radzyminem 13–16 sierpnia 1920: stoczona podczas wojny polsko-bolszewickiej, stanowiąca jeden z najważniejszych elementów działań znanych pod wspólną nazwą bitwy warszawskiej; w wyniku krwawego starcia rosyjski atak został odparty, co było jednym z warunków powodzenia polskiej kontrofensywy. „Komplikacją zaś nazywał swoje przestrzelone pod Radzyminem płuco, gdyż to czyniło go niezdolnym do żadnej przyzwoitej rządowej posady.” Granica
bitwa pod Rudawą: (17 lutego 1370) — zakończona klęską wojsk litewskich bitwa pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a zakonem krzyżackim stoczona na terenie Sambii w pobliżu zamku Rudawa (niem. Rudau , lit. Rūdava ) nad rzeką Rudawą (także: Rudną, Rudą; dziś: wieś Mielnikowo nad rz. Sławnaja). „Aż stoczyła się straszna bitwa na błoniach Rudawy,” Konrad Wallenrod
bitwa pod Sołonicą 1596: bitwa stoczona nad rzeką Sułą w trakcie powstania kozacko-chłopskiego między powstańcami dowodzonymi przez Nalewajkę i Łobodę a wojskami polskimi dowodzonymi przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego. „Za dawniejszych czasów, przed rozprawą hetmana Żółkiewskiego pod Sołonicą, dróg tych nie było wcale.” Ogniem i mieczem
bitwa pod Szkłowem 12 sierpnia 1654: starcie zbrojne podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667 między siłami rosyjskimi pod wodzą kniazia Czerkaskiego oraz kniazia Jurija Boratyńskiego a armią Wielkiego Księstwa Litewskiego pod dowództwem hetmana Janusza Radziwiłła, który zręcznym manewrem spowodował panikę i ucieczką wojsk rosyjskich za Dniepr; po stronie litewskiej poległo 700, a po rosyjskiej 7000 żołnierzy. W czasie bitwy miało miejsce widoczne w Szkłowie zaćmienie Słońca. „Owóż, gdy przyszła wieść, że Radziwiłł pobity został pod Szkłowem, a laudańska chorągiew w ataku na najemną piechotę francuską prawie w pień wycięta — stary pułkownik, rażony apopleksją, duszę oddał.” Potop
Bitwa u Huły: zapewne pieśń o bitwie nad Ułą (1564), gdzie Mikołaj Radziwiłł rozbił wojsko moskiewskie. „Przeczytał: Bitwa u Huły.” Fraszki
bitwy pod Łojowem 1649 i 1651: pod Łojowem, leżącym nad Dnieprem, dziś w płd.-wsch. części Białorusi, wojska polskie pod wodzą Janusza Radziwiłła (1612–1655) dwukrotnie pokonały Kozaków Chmielnickiego. „Ale czasu swego kwitnęła jeszcze stara Lauda w pierwotnym bycie i szlachta laudańska do największej doszła wziętości, gdyż przed niewielą laty, czyniąc pod Łojowem przeciw zbuntowanemu kozactwu, wielką się sławą pod wodzą Janusza Radziwiłła okryła.” Potop
Bitynia: prowincja rzym. w Azji Mniejszej, nad Morzem Czarnym, na terenie dzisiejszej Turcji. Petroniusz był tam prokonsulem, pełniąc funkcję jej zarządcy. „— Co słychać w Armenii i czy bawiąc w Azji nie zawadziłeś o Bitynię?” Quo vadis
biurger z niem.: Bürger: obywatel, mieszczanin. „Ten biurger miał calutki front domu pokryty.” Ludzie bezdomni
biusthalter z niem.: biustonosz. „Galerii sztuki, biusthalterów,” Kwiaty polskie
Bizancjum: starożytne miasto leżące nad cieśniną Bosfor, łączącą morze Marmara z Morzem Czarnym, założone jako kolonia grecka w VII w. p.n.e.; obecnie Stambuł. „Były świadkami zwycięstwa Wenecji nad Bizancjum i stanęły tu, u drzwi świętego Marka, na pięćset lat...” Popioły
bizun daw.: daw. bat, uderzenie batem. „…dopiero wypuszczony z korpusu kadetów, w sprzeczce z ojcem o świeżo ze stolicy przywiezione nowinki, gdy ten zagroził mu bizunami i kazał wołać parobków, położył dłoń na rękojeści szpady...…” Popioły to słowo w 2 lekturach →
blacha: zbroja. „— Bom z kolebką przy innych wysłan i przez pięć roków nie zdejmowałem z siebie blach — odrzekł Maćko, pokazując na bruzdy powyciskane na łosiowym kubraku od pancerza — ale niech jeno wypocznę, pójdę, a choćbym sam nie szedł, to tego oto bratanka, Zbyszka, panu…” Krzyżacy
blachmale z niem. Blachmal : płaska plama, szumowiny na srebrze: bielmo. „Mimów i mydłków, zdobnych w póz blachmale,” Poezja
blachman: bielmo. „I padł na ręce Zachara, oczy zaszły mu blachmanem, a twarz stężała i zakrzepła, tak jak u ludzi umarłych.” Ogniem i mieczem
błąd daw.: tu: pogaństwo. „Bo nie dbają o duszę i nie litują się ciał tego ludu, który z błędu nawrócił się ku wierze katolickiej i ku mnie.” Krzyżacy
błąd ludzki: fałszywa, nieprawdziwa myśl ludzka, głupota ludzka. „O błędzie ludzki, o szalone dumy,” Treny
błąd ślepy nierządem się chlubił: aluzja do głoszonego przez szlachtę, szczególnie w epoce saskiej, hasła: „Polska nierządem stoi”. „Był czas, kiedy błąd ślepy nierządem się chlubił.” Satyry
błąd wiek człowieczy: błądzeniem jest życie ludzkie. „A ono wszędy ciśnie: błąd wiek człowieczy.” Treny
blad' ros., wulg.: kurwa.
blada Dyjanna: Diana (odpowiednik Artemidy z mit. gr.), bogini Księżyca; w Endymionie jednak zakochała się Selene. „Tam blada Dyjanna,” Balladyna
bladnie: dzis: blednie. „Zobaczyć, jaką barwą lwica bladnie.” Balladyna
Bladyna: inna forma imienia córki, Balladyny, używana przez matkę-wdowę. „Otwórz, Bladyno.” Balladyna
błądzęż: czy błądzę. „Błądzęż ja strzegąc godności mej władzy?” Antygona

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.