Litera B

1047 słów, strona 3 z 5.

błądzić na skazaniu starop.: wydawać błędny sąd, wydawać nieprawidłowy wyrok. „Często na skazaniu błądzą —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
blagier: osoba mówiąca rzeczy niepokrywające się z prawdą w celu wywarcia na kimś wrażenia; blaga (z fr. blague : dowcip, żart): zmyślenie, bujda, oszustwo. „W mig stałem się takim samym blagierem jak reszta zaczarowanych pielgrzymów.” Jądro ciemności
błahocześciwy daw., ukr.: prawosławny. „Obok niego szedł biały jak gołąb ksiądz błahocześciwy Patroni Łasko, a z drugiej strony Wyhowski z papierami w ręku.” Ogniem i mieczem
błahoczestywy z ukr.: pobożny, prawowierny: prawosławny. „Tymczasem wprowadzono przybyłych z wieściami czterech ludzi, w tym dwóch starych błahoczestywych księży, którzy ujrzawszy księcia, rzucili się przed nim na kolana.” Ogniem i mieczem
błam: kawałki futra zszyte razem, służące zwykle do podszycia płaszcza lub jako samodzielne okrycie. + 3 inne znaczenia „Na świerkach śnieg leżał ciężkimi błamami, nagie krzaki trzymały w gałązkach kulki i szmatki śniegowe, niebo wstępowało ku górze piętrami białych i czarnych chmur.” Granica to słowo w 4 lekturach →
blanki: zwieńczenie murów obronnych i baszt zamków, stanowiące osłonę dla obrońców. W budowlach średniowiecznych o charakterze obronnym zęby blanków (merlony) przedzielone prześwitami (miedzami) ułatwiały obronę w razie oblężenia: pomiędzy zębami byli rozstawiani łucznicy. + 1 inne znaczenie „…a wspaniałe opactwo, na zębate mury biegnące wzdłuż skał nad urwiskami, na gmachy stojące to na zboczach góry, to wewnątrz blanków, spiętrzone, wyniosłe i jaśniejące złotem od wschodzącego słońca.…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bławat: kosztowna tkanina jedwabna, przeważnie błękitna. „Poduszki, leżące modą wschodnią na sofach, miały pokrowce z altembasu lub bławatów, ale rzadko były wypchane kwapiem, częściej sianem lub grochowinami.” Ogniem i mieczem
bławatnik: kupiec handlujący materiałami. „On niewiasty do Warszawy woził, sprawunki dla nich u bławatników czynił, a wieczorami w ślepą babkę z pasją grywał powtarzając, że musi koniecznie przed wyjazdem niedoścignioną Basię złowić.” Pan Wołodyjowski
bławatny daw.: tu: sklep z tkaninami. „…nakomitymi ludźmi, a wreszcie zaglądać do sklepów złotniczych, do księgarni, do sklepów, w których zmieniano monetę, do bławatnych, brązowniczych i wszelkich innych, których pełno było w domach obejmujących część Rynku położoną naprzeciw Kapitolu.…” Quo vadis
bławy: bladoniebieski, modrawy (por. bławatek). „W powietrzu wszczął się pierwszy zamęt i popłoch myszatych a ponikających w bławym rozcieńczeniu zmierzchów.” Klechdy polskie
błazeńska laska: godło błazna, zazwyczaj z dzwoneczkami. Komentatorzy zwracają uwagę, że Matejko w obrazie Stańczyk (na dworze królowej Bony) dał mu laseczkę z główką w kapturze z oślimi uszami i z dzwoneczkami, takim, jaki on sam miał na głowie. „dla ciebie błazeńska laska.” Wesele
błazeństwo: rzecz śmiechu warta; tu: rzecz licha, miernej wartości. „Quicquid id est, a baczę, że błazeństwo, i W.” Odprawa posłów greckich
błaźnica daw., reg.: pieszczotliwie: młódka, panienka. „— Już też Bóg tej błaźnicy nie poskąpił urody...” Potop
błędnego rycerza Tristana: Tristan, którego łączył stosunek miłosny z małżonką stryja, Izoldą; bohater średniowiecznego, powszechnie znanego romansu . „Obok błędnego rycerza Tristana».” Boska Komedia
błędnica: zjawa. „Przez chwilę stał tam u wejścia na gołoborze i, przejęty głuchą trwogą, patrzał w to miejsce, gdzie wiedźmy, strzygi, błędnice zlatują się o północku i gdzie się ukazuje sam Zły.” Popioły
blednico: Julia ma białą ze smutku twarz. „ty blednico, ty tłumoku;” Romeo i Julia
Bledniesz: w wyd. II, a także u Czubka i w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „Bledniejesz". „Bledniesz, mistrzu.” Nie-Boska komedia
błędny daw.: tu: wędrowny; błądzący, przemieszczający się z miejsca na miejsce. + 2 inne znaczenia „Goniąc błędnego obozy Mogoła.” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
błędom: tu: błądzeniu. „A nie znajdę błędom końca.” Dziady, część II
błędy starop.: głupstwa, sprawy niewarte zachodu. „Wszystko to jawne błędy;” Pieśni
Bleichröder Gerszon 1822–1893: mąż zaufania Bismarcka; wpływowy bankier berliński, jeden z największych w Europie. „Weź pan Heinego, Börnego, Lassala, Marksa, Rotszylda, Bleichrödera, a poznasz nowe drogi świata.” Lalka
błękitna bogini: Atena, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny, w Iliadzie sprzyjająca Grekom. „I złóż ją na kolanach błękitnej bogini.” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
błękitna krew: nawiązanie do poetyckiego przekonania, że osoby z rodzin arystokratycznych (królowie, książęta, hrabiowie itp.) mają krew błękitną, a nie czerwoną jak zwykli ludzie. „Kiedy przenoszono Maciusia przez parkan, musiał się bronić, bo na korze drzewa są ślady błękitnej krwi.” Król Maciuś Pierwszy
blekot pospolity łac. Aethusa cynapium: także: szaleń, psia pietruszka; silnie trująca roślina z rodziny selerowatych, wywołująca po spożyciu silne podrażnienie przewodu pokarmowego, drgawki, zaburzenia równowagi, paraliż współczulnego układu nerwowego i śmierć. „Zawierającą blekotowe krople” Hamlet
blich a. blech: bielenie płótna; miejsce, gdzie bieli się płótno, rozkładając je na trawie na słońcu. „…eń i bełkotliwych głosów wód, a tu i ówdzie nie stopione śniegi jarzyły się ostrą białością, kiej te płótna rozciągnięte do blichu; niebo zmodrzało, odsłoniły się dale przymglone, zdziebko jakby osnute pajęczynami, że oko szło na wskroś i leciało hen, na pola…” Chłopi, Część druga - Zima
blichowany gw.: pobielany. „Pracowali w cichości z pochylonymi trwożnie twarzami, że jeno jej biała gęba, sucha i poradlona kieby z blichowanego wosku, nosiła się po izbie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
blichowany a. blechowany: wybielony. „A powiedz tam brackim, że wosku im sprzedam, niech sobie tylko dokupią blichowanego.” Chłopi, Część czwarta - Lato
blincowanie z niem.: stanie z zamkniętymi oczami. „XII) W sprawie chowanki: 1) Blincowanie” Kwiaty polskie
blisko milion złotych: to znaczy owe 140 tysięcy rubli. „Ochockiemu dał blisko milion złotych, ponieważ odkrył w nim wariata tego co sam gatunku...” Lalka
blizkich: popr.: bliskich. „Wypływa z blizkich wód toni;” Ballady i romanse
bliznę Kaima: chodzi tu o piętno Kaina, czyli znak zabójstwa. „Chciałbym bliznę Kaima zmazać z mego czoła,” Kordian
błocko: błoto. „Błyskotała sie na błocku.” Wesele
błoga: tu: błogosławiona, czyli zbawiona. „Duszo przeklęta czy błoga,” Dziady, część II
Błoga Nawarro: poeta ostrzega, żeby królestwo Nawarry zagrożone przez Francuzów, lepiej od Pirenejów swoich granic strzegło. „Zasłonią góry tarczą skalnych blanków,” Boska Komedia
błogosławić się będą tobą: «Na wszystkie rodziny, wśród których zamieszkasz, czy to na ziemi Kanaan, ziemi Filistynów, czy w Micraim [czyli w Egipcie], od dnia, gdy osiądziesz wpośród nich, ześlę na nich błogosławieństwo dzięki twojej zasłudze, aby cię miłowali i poważali», zob. Radak do 12:3.
Błogosławieni cisi... Błogosławieni smutni: słowa Chrystusa z Ośmiu błogosławieństw (Mt 5:4-5). „Błogosławieni smutni...”” Lalka
Błogosławieni łaknący: Słowa z Ewangelii św. Mateusza: „Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości". Tu, w przejściu z kręgu pokutujących łakomców do kręgu pokutujących żarłoków, to przypomnienie słów Chrystusowych jest stosowne i w miejscu właściwym wspomniane. „Cały chór mówił nam: «Błogosławieni»” Boska Komedia
Błogosławieni są ubodzy w duchu: Tekst z Ewangelii św. Mateusza, gdzie Chrystus Pan mówi: „Błogosławieni ubodzy w duchu (to jest pokorni), albowiem ich jest królestwo niebieskie". „Błogosławieni są ubodzy w duchu.” Boska Komedia
błogosławieństwem: «Błogosławieństwa będą oddane w twoje ręce, do tej pory były w Moim władaniu: pobłogosławiłem Adama i Noacha, a od teraz ty będziesz błogosławił, kogo zechcesz», zob. Raszi do 12:2.
błogosławieństwo Abrahama: jest to odniesienie do Ks. Rodzaju 12:2 i 26:4, zob. Raszi do 28:4. „Powstań, idź do Paddan-Aram, do domu Betuela, ojca matki twojej, a pojmij sobie stamtąd żonę, spośród córek Labana, brata matki twojej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
błogosławił ich: «Można by pomyśleć, że [Jakub] nie pobłogosławił Reubena, Szymona i Lewiego [lecz ich zganił], dlatego ten werset mówi: „błogosławił ich”, co oznacza: wszystkich [synów]», zob. Raszi do 49:28. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
błogosławił Josefowi: «Błogosławieństwo dla dzieci jest też błogosławieństwem dla ojca», zob. Raszbam do 48:15. „I usunął ich Josef od kolan jego, i pokłonił się twarzą ku ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
błogosławione dwa światła: To jest Trajan i Ryfeusz. „Błogosławione dwa światła widziałem,” Boska Komedia
błogosławiony Hraban Maur ok. 780–856: mnich benedyktyński, kronikarz i poeta z czasów dynastii Karolingów. „Niechaj święty Benedykt z Nursji, święty Maurus, święty Bonifacy i święty Benedykt z Aniane, a także i Jan z Tolomei, patronowie nasi w światłości wiekuistej żyjący, obdarzą cię zdrowiem, szczęściem i niechaj błogosławią cię po siedem razy dziennie, przez wszy…” Krzyżacy
Błogosławiony żywot: cytat z Ewangelii św. Łukasza (Łk 11:27). „…dlisko dobra, a im, matkom, zdejmuje z ramion i piersi ciężar, sam go biorąc w swe ramiona — mówią w pokorze: „Błogosławiony żywot, który cię nosił, i piersi, któreś ssał".…” Przedwiośnie
Błogosławionym kierunkom: Nie tylko same ciała niebieskie rozdzielają ruch i siłę między siebie, ale i słudzy boży, aniołowie, którzy to, co od Boga pochodzi, według jego rozmaitych celów dalej prowadzą. Piękne i wesołe jest światło gwiazd jak rodząca je arcysiła, to jest Bóg, od którego wszystko pochodzi. „Błogosławionym chciej przyznać kierunkom,” Boska Komedia
blok Nr 22: wg niektórych źródeł był to blok Nr 21. „Tak doktor Grabczyński, z Krakowa, objąwszy blok Nr 22, miejsce mordu i postrach kierowanych tam na „wykończenie" chorych, przeobraził go w szpital prawdziwy.” Medaliony
blokowy: w gwarze obozowej: więzień obozu koncentracyjnego, pełniący funkcję nadzorcy w bloku. „— Nie chwal się, blokowy — przerwał ostro podchorąży Kolka, aż Stefan odwrócił się do sali — byliśmy przecież w jednym obozie.” Pożegnanie z Marią wszystkie 2 wystąpienia →
błoń: łąka; duża, płaska przestrzeń porośnięta trawą. „Dzieciska bez trzy zimy wałęsają się do tej ta szkoły i nie umie się żadne modlić na książce, a jak które umie, to się nie we szkole nauczyło, tylko jedno od drugiego, choć i na błoni za bydłem.” Syzyfowe prace
błoń a. błonie: duża przestrzeń porośnięta trawą; pastwisko, łąka. „Lecz nie wiem, czy się zmieszczę wraz z rosą i błonią.” Łąka
błonie: duża przestrzeń, równina pokryta trawą. + 2 inne znaczenia „W mieście Kownie pośrodku ciągnie się błonie Peruna,” Konrad Wallenrod to słowo w 3 lekturach →
błonie a. błoń daw.: łąka, pastwisko; rozległa przestrzeń porosła trawą. „Leciał więc jak na skrzydłach w stronę karmelitów bosych, których klasztor był budynkiem bez okien, a otaczało go tylko zeschłe błonie.” Trzej muszkieterowie
Blücher, Gebhard Leberecht von 1742–1819: feldmarszałek, dowódca armii pruskiej w czasie wojen napoleońskich, m.in. pod Lipskiem i Waterloo. „Mnie stu akuzatorów denigruje, żem Niemiec, bom się u Maurycego Bellegarde'a i u mądrego Blüchera od fahnjunkra uczył, jak ślepo słuchać rozkazu, jak szyk sprawiać i jak wojsko wieść do batalii.” Popioły
blutwurszt z niem.: kaszanka. „Kaszanki, blutwurszty,” Kwiaty polskie
Błyskawica zrzenice jej wyżarła: Pod wpływem strachu i poczucia niemocy Mąż odzyskuje jasność spojrzenia, rozeznanie własnej sytuacji. „Błyskawica zrzenice jej wyżarła.” Nie-Boska komedia
Błysnęło światło: oby jeszcze błysło: Tym zjawiskiem światła, które poeta życzy sobie po raz drugi oglądać, jest anioł, sługa boży, posłannik jego świętej woli, który dusze po śmierci ciała w miejsce oczyszczenia prowadzi. „Błysnęło światło: — oby jeszcze błysło!” Boska Komedia
Błyśnie na niebie po raz pięćdziesiąty: Tu poeta przez liczbę księżyców oznacza rok fatalny 1304, w którym stronnictwo gwelfów białych, do którego należał Dante, daremnie kusiło się o powrót do Florencji, a przez sztukę trudną rozumie niełatwy powrót z wygnania. „Błyśnie na niebie po raz pięćdziesiąty,” Boska Komedia
błyszczała taka jasna woda: Lete oświecona świecznikami błyszczy po lewej stronie poety, to jest od strony jego serca i odbija mu w swoich wodach jego własne serce jak we zwierciadle. Dziwnie obrazowa i głębokiego znaczenia moralnego alegoria „W lewo błyszczała taka jasna woda,” Boska Komedia
bo chcesz się oszukać: słowa dodane przez Czubka na podstawie rękopisu. „Znam ciebie, przenikam ciebie — pełnyś życia, a łączysz się z umierającymi, bo chcesz się oszukać, bo chcesz wierzyć jeszcze w kasty, w kości prababek, w słowo „ojczyzna" i tam dalej — ale w głębi ducha sam wiesz, że braci twojej należy się kara, a po karze ni…” Nie-Boska komedia
bo gdyby opuścił ojca swojego: powiedzieliśmy ci, że «ojciec jego umrze w dniu, gdy go nie ujrzy. Ale mimo tego nie wahałeś, tylko powiedziałeś ‘jeśli wasz brat nie przyjdzie, nie zobaczycie mojego oblicza’. I o co w tym wszystkim chodzi, że potrzebowałeś tego chłopaka, a teraz chcesz go zatrzymać? [Czyż] okoliczności nie dowodzą, że to ty spowodowałeś to zatrzymanie, tak bardzo zapragnąłeś [Binjamina], ale nie mamy pojęcia po co», zob. Bechor Szor do 44:22. „Tedy rzekłeś do sług twoich: »Sprowadźcie go do mnie, abym zwrócił oko moje na niego«.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bo krwi dużo: występuje tu pogląd, że rozwój świata, który „dąży ku swoim celom", odbywa się poprzez krew. „…ię, bawi się z wami, przerzuca, odrzuca — walcem świat się toczy, pary znikają i powstają, wnet zapadają, bo ślisko — bo krwi dużo — krew wszędzie — krwi dużo, powiadam wam.…” Nie-Boska komedia
bo nie spuścił [jeszcze]: u Cylkowa 'nie spuścił też'; hebr. כי ( ki ): 'bo, ponieważ' Cylkow oddaje jako 'też'.
Bo światła tak się wydały zatlone ...: Aluzja do krucjat, do rycerzy krzyżowych, którzy krew swą przelewali z nadzieją odzyskania Ziemi Świętej z rąk niewiernych. Poeta w ogólności widzi na planecie Mars wszystkich bojowników Chrystusa. Ich blask połączony przez przecięcie dwóch promieni tworzy kształt krzyża, te zaś dwa promienie, czyli dwie pręgi jasne ze swoimi małymi i wielkimi światłami poeta porównuje do drogi mlecznej. „Bo światła tak się wydały zatlone” Boska Komedia
Bo w czas im dalej zajdzie moje lato: Nieszczęścia, na które od dawna zasłużyła sobie Florencja, nie będą przedwczesne. Poeta życzy, aby nieuniknione klęski nadeszły rychło, gdyż im on będzie starszy, tym mniej będzie miał siły zniesienia nieszczęść jego rodzinnego miasta. „Bo w czas im dalej zajdzie moje lato,” Boska Komedia
bob pot.: szyling; [moneta w dawnej Anglii; red. WL]. „Pomyślcie tylko — Bob miał tylko piętnaście „bobów" na tydzień; każdej soboty chował do kieszeni ledwie piętnaście swoich imienników; a jednak Duch błogosławił dzisiejszej nocy wigilijnej jego domowi.” Opowieść wigilijna
bobak: gryzoń blisko spokrewniony ze świstakiem. „Ubrany padłszy w łóżko, spał jak bobak w norze.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
bobrować gw.: ryć, przeszukiwać. „Na kapuśniskach nie było jeszcze nikogo, jeno czajki kołowały nad zagonami, a boćki chodziły kiwający, pilnie bobrując.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Bobrzyński, Michał 1849–1935: polski historyk, współtwórca krakowskiej szkoły historycznej , prawnik i konserwatywny polityk działający w Galicji, zwolennik lojalnej współpracy z cesarstwem austriackim, związany ze stronnictwem stańczyków ; w l. 1908–1913 namiestnik Galicji, od 1914 r. dożywotni członek Izby Panów sejmu austro-węgierskiego, uhonorowany przez cesarza Franciszka Józefa tytułem c.k. tajnego radcy; autor prac z zakresu prawa i historii Polski, m.in. Dzieje Polski w zarysie (1879); W imię prawdy dziejowej (1879), Geneza społeczeństwa polskiego na podstawie kroniki Galla i dyplomatów XII wieku (1881); po odzyskaniu niepodległości przez Polskę napisał pracę Wskrzeszenie państwa polskiego (1920–1925). W Dziejach Polski w zarysie jako główne przyczyny upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej wskazywał winy i zaniedbania jej obywateli, Polaków. „Właśnie za szybą wystawową księgarenki miejscowej widniała książka profesora Michała Bobrzyńskiego pt.” Syzyfowe prace
boć daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ć ; znaczenie: bo przecież. + 1 inne znaczenie „Nie ma w tym nic dziwnego, boć mój stryj jest królem duńskim; i ciż sami, którzy mu za życia mego ojca wykrzywiali gęby, dają teraz dwadzieścia, czterdzieści, pięćdziesiąt i sto dukatów za jego portret w miniaturze.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
bociany klekoczą po egipsku: na zimę bociany odlatują do ciepłych krajów, m.in. do Egiptu, a następnie dalej wgłąb Afryki. „Lato gorące, pogodne, żółte zboże na polach, owies jeszcze zielony, na łąkach wielkie stogi pachnącego siana, a bociany przechadzają się powoli, na wysokich, czerwonych nogach i klekoczą po egipsku, bo takim językiem nauczyły się mówić od matek.” Baśnie
boćkać daw.: całować. „— Poboćkał ci ją przy księżnie!” Krzyżacy
boćwina: młode liście i łodygi buraków ćwikłowych. „Pomiędzy nimi leżał na stole zaledwie rozpoczęty bochen chleba i stał gliniany, czarny garnek, z którego one drewnianymi łyżkami czerpały gęsty, biały chłodnik, z mleka, octu i posiekanej boćwiny złożony.” Nad Niemnem
boćwina a. botwina: młode liście i łodygi buraczane; tu: obraźliwe określenie mieszkańców Litwy. „— Jeno ja bym się nie z każdym mieniał od strachu, abym zaś boćwiny zamiast rozumu nie kupił, co by mi się między Litwą snadnie przytrafić mogło.” Ogniem i mieczem wszystkie 2 wystąpienia →
boćwinkowie: przezwisko Litwinów, pochodzące od boćwiny a. botwiny, tj. potrawy z młodych buraków, z której słynęła kuchnia litewska. „— Podrwili boćwinkowie!” Potop
boczyć się: dąsać się, okazywać niechęć. + 1 inne znaczenie „— warknęła harno i zaczepnie, ale skoro odeszli, przycichła zaraz, bocząc się jeno na brata i pyrchając nosem.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
bodaj: niech, oby. „— Bodaj by mi pękł sznurek!” Baśnie
bodajem: bodaj żebym. „Z prawdą, bodajem ciężką śmiercią zginął.” Romeo i Julia
bodajżebych starop.: pochodzi od: Bóg daj, żebym , czyli: daj Boże, żebym. „Bodajżebych był raczej kolebkę kołysał” Treny
bodiak z ukr.: kolczasty chwast stepowy. „Miesiąc wychynął właśnie zza Dniepru i obielił pustkę, głowy bodiaków i dal stepową.” Ogniem i mieczem
bodnia: rodzaj beczki z wiekiem do przechowywania zboża lub kapusty. „A wychodziła gospodyni na ogród pleć, albo z sierpem w pole, to się tylko od tego proga obejrzała, z bodni garstewkę prosa wzięła i sypiąc po izbie mówiła:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
bodzie: dręczy. „Co i mnie bodzie.” Treny
Boetos gr.: Hetepsechemui (ok. 2850 p.n.e.), założyciel II dynastii faraonów egipskich. „Za Boetosa rozwarła się ziemia pod Bubastis i pochłonęła wielu ludzi...” Faraon
Boetycz Etonej: Etoneus, syn Boethosa. „I Boetycz Etonej zjawił się tymczasem,” Odyseja
Bóg: «Dlaczego użyte jest tu słowo (Elohim): ‘Bóg’, [które oznacza Boską cechę surowego sądu, a nie Imię 'Wiekuisty', które łączy się z cechą Boskiego miłosierdzia? Icchak powiedział: niechaj Bóg postąpi] wedle sprawiedliwego sądu: jeśli będziesz godny tego, niechaj ci da, a jeśli nie będziesz godny, niech nie da. Ale do Esawa powiedział „Oto z żyzności ziemi będzie siedlisko twoje” ( Ks. Rodzaju 27:39): [Bóg] obdaruje cię, czy będziesz sprawiedliwym, czy złoczyńcą», zob. Raszi do 27:28. + 3 inne znaczenia „I rzekł do niego Icchak, ojciec jego: „Przystąpże a pocałuj mnie, synu mój!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →
Bóg Abrahama, i bóg Nachora: „Bóg Abrahama” jest tu imieniem świętym i odnosi się do Boga Jedynego, a „bóg Nahora” i „bogi ojców ich” odnosi się do bóstw wyznawanych przez Nahora i jego przodków, zob. Raszi do 31:53. „I rzekł Laban do Jakuba: „Oto kopiec ten i oto pomnik, który postawiłem między mną a tobą;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Bóg klęsk: Ares, który tu występuje jako bóstwo dżumy. „W Boga klęsk, co niesie mór,” Król Edyp
bóg łuku: Apollo, bóg sztuki i wróżbiarstwa, wspierał Trojan w czasie wojny. „Więc wzywa boga łuku” Iliada
Bóg nierząd psował: zwalczał zepsucie, grzech. „Gdy nierząd psował.” Pieśni
bóg ogniem zionący: demon zarazy, dzierżący ognistą pochodnię, która szerzy śmierć. „Płonnych od kiedy bóg ogniem zionący” Król Edyp
Bóg ojca waszego: «A jeśli sami nie macie wystarczająco zasług, to za zasługi waszego ojca [Bóg was obdarował]», zob. Raszi do 43:23. „Nie wiemy, kto włożył pieniądze nasze do biesag naszych".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bóg pioruna: Zeus. „Jeśli dziś bóg pioruna moje wzmaga ramię:” Iliada
Bóg się rodzi: moc truchleje — początek kolędy Franciszka Karpińskiego (1741–1825). „Bóg się rodzi — moc truchleje.” Lalka
bóg srebrnego łuku mit. gr.: Apollo, bóg słońca. „Z Pergamu silnej wieży bóg srebrnego łuku.” Iliada
Bóg wasz: «Za wasze zasługi [zostaliście obdarowani]», zob. Raszi do 43:23. „Nie wiemy, kto włożył pieniądze nasze do biesag naszych".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Bóg Wszechpotężny: hebr. אֵל שַׁדַּי ( El Szaddaj ): ‘Bóg Wszechmocny, Wszechpotężny’, por. komentarz do Ks. Rodzaju 17:1, 28:3, 35:11. Imię to odczytywane jest jako złożenie słów ש ( sze ): ‘który [ma/posiada]’ i די ( daj ): ‘dosyć’. «Bóg, który ma Swojego miłosierdzia w obfitości do rozdania i ma dość mocy w Swej ręce, by dawać, niechaj da wam miłosierdzie: to jest zwykłe wyjaśnienie [wersetu]. A wedle midrasza [Jakub modlił się]: Ten, który [stwarzając świat] powiedział do świata די ( daj ): ‘dość!’, oby powiedział ‘dość’ moim strapieniom. Bo nie zaznałem spoczynku od mojej młodości przez kłopoty z Labanem, kłopoty z Esawem, kłopoty z Rachel, kłopoty z Diną, kłopoty z Josefem, kłopoty z Szymonem i kłopoty z Binjaminem», zob. Raszi do 43:14. + 3 inne znaczenia „Powstań, idź do Paddan-Aram, do domu Betuela, ojca matki twojej, a pojmij sobie stamtąd żonę, spośród córek Labana, brata matki twojej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 4 wystąpienia →
Bóg wysadzi tę ziemią, jak on swą redutę: opinia o wysadzeniu reduty nr 54 przez Ordona była długo kwestią bezsporną. Pierwszą rysą w tym rycerskim rapsodzie było zjawienie się żywego Ordona, który po długiej tułaczce na obczyźnie zjawił się w kraju i począł sam pogłoski o swym czynie i zgonie prostować i za każdym razem szczegóły odmiennie przedstawiać. Skrupulatne badania K. Bartoszewicza, oparte tak na sprzecznościach wynurzeń Ordona, jak na zeznaniach gen. Mierosławskiego ( Bitwa warszawska , Poznań 1887), a wreszcie na kategorycznym stwierdzeniu gen. Lewińskiego, zastępcy szefa sztabu, gen. Prądzyńskiego, zdegradowały ostatecznie Ordona z roli „patrona szańców". Okazało się, że „gdy nieprzyjaciel wdarł się do reduty nr 54, kapitan piechoty Nowosielski wysadził ją w powietrze wraz z majorem, kilku oficerami i mnóstwem żołnierstwa rosyjskiego naturalnie, i że sam padł ofiarą swego bohaterstwa. Stwierdzenie tego faktu przez uczestniczącego w tej walce jenerała, akcentowane w jego Pamiętnikach z całą powagą i tą intencją, by położyć kres „okrutnej pomyłce", wydzierającej „umarłemu pięknych i wielkich poświęceń zasługę", przekreśla ostatecznie lwią część ordonowskiej legendy, odbierając jej najszczytniejszy moment: bohaterstwo dobrowolnej śmierci na straconej placówce (Bartoszewicz, Legenda o Ordonie , „Tygodnik Ilustrowany", r. 1912, nr 46, s. 955; Bełza, Ordon czy Mickiewicz , „Kurier Warszawski", 1911 r., nr 327; Dybowski, Drobne sprostowania o reducie Ordona , „Kurier Lwowski" 1917 r.). „Bóg wysadzi tę ziemię, jak on swą redutę.” Reduta Ordona
Bóg z tobą: «Widzieli oni, że [Abraham] bezpiecznie opuścił okolice Sedomu, że walczył z królami, a ci wpadli w jego ręce, i w podeszłym wieku jego żona została wysłuchana [przez Boga]», zob. Raszi do 21:22. „I był Bóg z chłopcem; a podrósł i osiadł w pustyni i stał się strzelcem, łucznikiem.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Bóg znalazł: «My wiemy, że nie popełniliśmy tego [wykroczenia], to Bóg spowodował, że nam się to przydarzyło», zob. Raszi do 44:16. «Nie możemy powiedzieć, że jesteśmy niewinni w tej [sprawie z kielichem], tak jak było to w przypadku naszych pieniędzy. Bóg odkrył nasz grzech, który już dawno zasługiwał u Niego na karę, by nas teraz pokarać i ukorzyć za to», zob. Radak do 44:16. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bóg, co łukiem narody przestrasza: Apollo. „Natenczas bóg, co łukiem narody przestrasza,” Iliada
bóg, co włada w kyllenejskim jarze: Hermes, syn Zeusa i Mai, urodzony na szczytach góry Kyllene w Arkadii. „Czy bóg, co włada w kyllenejskim jarze,” Król Edyp
Boga Najwyższego: «Nie czcił gwiazd ani innych zjawisk planetarnych, ale wyznawał jedynie Najwyższego Boga i służył Mu, tak jak Abram i ci, co do niego dołączyli», zob. Radak do 14:18. „I sprowadził na powrót cały dobytek, a również i Lota, brata swojego, i dobytek jego sprowadził na powrót, a także kobiety i lud.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Boga ruszyły: wzruszyły Boga. „Boga ruszyły.” Pieśni
boga, który strzały ciska: tj. Apolla. „Tak za wzmocnieniem boga, który strzały ciska,” Iliada
bogać gw.: gdzież tam! „Bogać ta wiele!” Chłopi, Część czwarta - Lato
Bogać tam! daw.: Gdzie tam! „— Bogać tam! — zawołała Jagienka.” Krzyżacy
bogactwy: dziś popr. forma N. lm: bogactwami. „Lecz słysząc, że ten, który Zamościa jest panem, nie tylko bogactwy, nie tylko starożytnością rodu, dowcipem, wspaniałym umysłem, ale i miłością do ojczyzny wszystkich przewyższa, zaraz król i pan mój rzekł: „Ten mnie zrozumie, ten intencje moje dla tej krainy…” Potop to słowo w 2 lekturach →
bogaczów: dziś popr. forma: bogaczy. „…ą to nudziarze, snoby, żebraki, produkujące bzdury i głupstwa, śmieszne cudactwa i małpiarstwa dla znudzonych sobą i nimi bogaczów, lecz ludzie mądrzy, pożyteczni, twórcy świadomi i natchnieni, wypracowujący przedmioty ozdobne, piękne a użyteczne, liczne, wiel…” Przedwiośnie
Bogdaj: oby; oby Bóg dał. „Bogdaj rana gniła,” Balladyna
Bogdaj ów czas szczęśliwy: aluzja do panowania Sasów, a szczególnie Augusta II, który urządzał orgie pijackie w czasie rozjazdów po kraju dla skaptowania sobie stronników w czasie walki o tron ze Stanisławem Leszczyńskim. „Bogdaj ów czas szczęśliwy nigdy był nie mijał,” Satyry
Bogdaj to: oby to była; żeby to była. „Bogdaj to żonka ze wsi!» «A z miasta?» «Broń Boże!” Satyry to słowo w 2 lekturach →
bogdanka daw.: ukochana. „Niektórzy pisywali nawet wierszydła do bogdanek, rymy okaleczałe wykrzywioną a nierozwiniętą mową, wedle przypadkowego wzoru starych pieczeniarzy i panegirystów doby Stanisława Augusta, którzy teraz, dziwnym losu zdarzeniem, byli mimowolnymi siewcami mowy nadd…” Popioły to słowo w 2 lekturach →
bogi: dziś popr. forma B. l. mn.: bogów. + 1 inne znaczenie „Głosy ja słyszę, czy bogi mnie durzą».” Antygona to słowo w 2 lekturach →
Bogiem: tu: przez Boga. „Bogiem sławiena Maryja!” Krzyżacy
Bogiem sławiena starop.: umiłowana przez Boga. „Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,” Bogurodzica
bogini: Artemida, gr. bogini łowów, zwierząt, lasów; w mit. rzym. utożsamiana z Dianą. + 1 inne znaczenie „Gniew Achilla, bogini, głoś, obfity w szkody,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
bogini lasów mit. gr.: Artemida; jej strzały miały być przyczyną nagłej śmierci kobiet.
bogini rozkoszy: Afrodyta, w mit. gr. bogini miłości, jej rydwan był zaprzężony w gołębie. „Leciały jak przed wozem bogini rozkoszy.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
boginki: mowa o nimfach, opiekunkach strumieni. „Poświęcony boginkom; przechodzień tam stawał” Odyseja
Bogopodobnaja cariewna: pierwsze słowa ody napisanej na cześć Katarzyny II przez wybitnego przedstawiciela ros. klasycyzmu poetę Gawriiła Romanowicza Dierżawina (1743–1816). „Bogopodobnaja cariewna” Kwiaty polskie
Bogorska, Helena zm. 1920: aktorka, śpiewaczka (sopran); data jej urodzin nie jest znana, debiutowała w 1894 r. w Warszawskim Teatrze Rozmaitości, grała z wielkim powodzeniem w farsach i operetkach w Teatrze Małym, Teatrze Nowym, a w l. 1901–1915 w Teatrze Nowości, gdzie była drugą primadonną, obok Wiktorii Kaweckiej, a następnie Lucyny Messal; po opuszczeniu Teatru Nowości występowała na innych scenach warszawskich; zmarła śmiercią samobójczą w lecznicy w Grodzisku Mazowieckim. „I sama czuje się Bogorską...” Kwiaty polskie
Bogoryi: dziś popr.: Bogorii. „Zdarzył się był nocleg w miasteczku Bogoryi.” Popioły
bogów wezwania: tracyjnie bogom składano ofiary z pierwszych kilku kropli wina w pucharze, co nazywano libacjami. „Aby się nie ruszyli bez bogów wezwania:” Iliada
Bogu ojca swego, Icchaka: Jakub lękał się, czy dobrze postępuje udając się do Micraim, ponieważ jego ojcu Bóg tego wyraźnie zakazał ( Ks. Rodzaju 26:2), zob. Bechor Szor do 46:1.
bogu wojny: Aresowi. „Narodzie bogu wojny miły!” Iliada
Bogurodzica: najstarsza znana polska pieśń religijna, często (jak w tej scenie) pełniąca rolę zbliżoną do hymnu narodowego. Tekst zachował się w rękopisie z 1407 roku. „Bogurodzica, dziewica,” Krzyżacy
Bogusław: miasto na Ukrainie, nad rzeką Roś. „Zaczęto mówić o Chmielnickim, o jego na Sicz ucieczce i o grodowych z Czerkas, Bogusławia, Korsunia i innych miast, zbiegłych za nim — ale powiadano też i co innego.” Ogniem i mieczem
Bogusławski, Jakub Ferdynand 1759–1819: oficer polski, powstaniec kościuszkowski i legionista; w latach 1797–1801 służył w Legionach Polskich we Włoszech. „W furgonach wieziono rannych: kapitana Bogusławskiego, Zabłockiego, Zeferyna, Zieleniewskiego, Godebskiego, Kirkora, Berensdorfa, Markiewicza, porucznika Tomaszewskiego — i innych.” Popioły
Bogusławski, Wojciech 1757–1829: aktor, reżyser, dramatopisarz i dyrektor Teatru Narodowego w Warszawie, założyciel teatru w Kaliszu. „Czy to tego Bogusławskiego?” Popioły
Boh ros.: Bóg. „czort, anioł, Boh i Car — — — a serce — cyt, cyt, cyt.” Noc listopadowa wszystkie 2 wystąpienia →
Boh znajet, szczo budet z ukr.: Bóg wie, co będzie. „— Boh znajet, szczo budet.” Ogniem i mieczem
Boh, Siniucha: dziś ukr. Piwdennyj Boh , Syniucha ; rzeki w centralnej i płd. części Ukrainy. „…estru i Seretu; którzy siedzieli na krętych dorzeczach dniestrowych, którzy siedzieli nad roztoczystym Bohem, których nad Siniuchą nie starła z łona ziemi inkursja chłopska, którzy na tatarskich rubieżach się ostali, ci wszyscy na głos pana dążyli teraz do Lwi…” Potop
bohater w zbrojej: bohater w zbroi, rycerz; w postaci Zawiszy Czarnego objawi się Poecie w akcie II. Kazimierz Przerwa-Tetmajer pisał w 1900 r. poemat dramatyczny Zawisza Czarny , który teatr krakowski wystawił w lutym 1901 r. „Bohater w zbrojej, skalisty,” Wesele
bohaterowie przedwłodzimierzowscy: tzn. z czasów przed panowaniem twórcy średniowiecznego państwa ruskiego Włodzimierza I Wielkiego (ok. 958–1015), władcy Rusi Kijowskiej z dynastii Rurykowiczów od ok. 980 do 1015 r., który w 988 r. wprowadził w swym państwie chrześcijaństwo. „Uczniowie klasy szóstej, którzy w kursie swym mieli wykład „bylin" o bohaterach przedwłodzimierzowskich, jak Wolga Swiatosławicz, Mikuła Sielaninowicz, o bohaterach kijowskich, jak Ilja Muromiec, Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz itd., czyli o rzeczach nudnyc…” Syzyfowe prace
bohatery: dziś popr. forma M. l. mn.: bohaterowie. „Zapalcie się więc zemstą, bohatery” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
bohato z ukr. bahato: dużo. „U Chmielnickiego bohato mołojców, a u kniazia co?” Ogniem i mieczem
bohatyry: dziś popr. M. lm. bohaterowie. „I Likiji największe były bohatyry.” Iliada
Bohun, Jurko: postać wzorowana na Iwanie Bohunie: pułkowniku kozackim, jednym z głównych przywódców powstania Chmielnickiego. „Jeśli stare oczy widzą po ciemku, to Bohun, co?” Ogniem i mieczem
Bohusz, Marian 1854–1898: socjolog, poeta, współzałożyciel i publicysta „Głosu", działacz Ligi Narodowej; był również nauczycielem w szkołach warszawskich; Przepadł bez wieści w r. 1898. „I oto tam, w tych mokrych falach przesuwa się i znika mała, obdarta, skulona postać mojego starego, mojego kochanego nauczyciela, Mariana Bohusza.” Ludzie bezdomni
boimo ukr.: boimy. „— Już my się dragonów nie boimo — rzekł.” Ogniem i mieczem
boisko gw.: stodoła, szopa. + 1 inne znaczenie „Ucieszyli się tedy tym postępkiem Mazurowie i znów niejeden mówił: „Juże tacy nie będą chramać na boisku i byle po ich stronie była prawda a Bóg, nie wyniosą zdrowych gnatów te krzyżackie macie".” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bojać się: dziś popr.: bać się. „Ja swego czasu chciałem, alem się bojał.” Krzyżacy
bojał gw.: bał. „żeby mnie jeszcze dobrodziej rozgrzeszył z nieboraka Owczarza i znajdy, już bym się niczego nie bojał.” Placówka
bojam gw.: boję. „— A co, jak usiadł w sadzie rano, tak i dotąd tam siedzi kiej ten słup, że nawet Nastusi nie odpowiada, już się nawet bojam, żeby mu się rozum nie popsuł.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bojar: tu ogólnie: szlachcic, wojownik. + 2 inne znaczenia „…kolnikami, a inszych wolnością obdarował, aby tylko wszelkie posyłki jemu sprawiali i dla tej przyczyny mieli oni nazwanie bojarów, czyli ludzi wolnych.…” Nad Niemnem to słowo w 4 lekturach →
bojar putny: uboższy szlachcic litewski lub ruski, służący u bogatszego pana. „— Ja z bojarów putnych.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
bojarski: należący do szlachcica ruskiego; tu mowa o zdobyczach z wojny polsko-rosyjskiej. „z bojarskich kołpaków zerwane!...” Potop
bojarzyn a. bojar: rycerz, szlachcic ruski, wołoski lub litewski. „— Chciałby, ale nie wie, czy będzie mógł; dlatego kolebę srebrną przez księży i bojarzynów naprzód w darze królowej przysłał.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bojarzyn putny: chłop zatrudniony przez możnego pana jako goniec lub poborca podatkowy. + 1 inne znaczenie „— Oni powiadają, że szlachtą byli, a dlatego ich na równi z dragonami traktowano, a starostowie kazali im nieraz rozmaite powinności odbywać, od których nie tylko szlachta jest wolna, ale nawet i bojarzynkowie putni.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
bojasz gw.: boisz. „Bojasz się za smętarz, to przyjdź za księży sad, nie baczysz to kaj?” Chłopi, Część czwarta - Lato
Bojaźń Icchaka: hebr. פַּחַד יִצְחָק ( Pachad Jicchak ) czyli Bóg, wobec którego Icchak odczuwa bojaźń. «[Jakub] nie chciał powiedzieć ‘Bóg Icchaka’, gdyż Bóg nie zestawia swego Imienia ze sprawiedliwymi za ich życia. I chociaż [sam Bóg] powiedział [Jakubowi], gdy ten opuszczał Beer Szebę: „Jam Wiekuisty, Bóg Abrahama, ojca twojego, i Bóg Icchaka!” ( Ks. Rodzaju 28:13), lecz to dlatego, że oczy [Icchaka] były przytępione, więc był jakby już martwy, ale Jakub obawiał się wypowiedzieć ‘Bóg’, powiedział więc ‘Bojaźń’», zob. Raszi do 31:42. «Wspomagała mnie bojaźń Icchaka przed Bogiem, bo zasługi ojca przynoszą korzyść synowi», zob. Ibn Ezra do 31:42. „Służyłem ci czternaście lat za dwie córki twoje, a sześć lat za trzodę twoją; a odmieniałeś wynagrodzenie moje po dziesięć kroć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bojowisko: pole bitwy. + 1 inne znaczenie „(Mówi cisnąc go w ręku), idziesz z bojowiska?” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
boju chciwy: żądny walki. „Tymi słowy zapala umysł boju chciwy.” Iliada
Bokacjusz: właśc. Giovanni Boccaccio (1313–1375). „Bokacjusz, jego biograf, twierdzi, że Donna Bella, matka poety, będąc brzemienną, miała sen dziwny.” Boska Komedia
bokówka: mały pokoik, do którego można wejść tylko przechodząc przez inny pokój. + 1 inne znaczenie „Antolka przed chwilą do bokówki była wbiegła i wyniosła z niej tak wielki pęk tkanin, że aż uginała się pod jego ciężarem.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
bokser: tu: metalowe okucie na dłoń używane w bójkach. „W skrytce misternie zatatranej ziemią mieściły się romanse pornograficzne, które podówczas klasa czwarta namiętnie czytała, a oprócz tego scyzoryk z długim ostrzem, bokser, śrut, kapiszony, szpagaty i gwoździe...” Syzyfowe prace
bolak: bolesny wrzód. „Tymczasem na początku świętego postu zesłał Pan Bóg miłosierny na mnie takiego bolaka, żem musiał leżeć w domu, i jeszcze doktór mnie pokrajał.” Lalka
Bolek: tu: o Bolesławie Wieniawie-Długoszowskim. „Że Bolek z Eddą tnie hołubce —” Kwiaty polskie
bólny gw.: zbolały, bolesny. „Jeno się skrzywiła odwracając zaczerwienione, bólne oczy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bom kochał: dziś: bo kochałem. „Zawsze jednak tęskniłem do niego, bom kochał go z całego serca.” Klechdy sezamowe
bom nie potrafił: dziś: bo nie potrafiłem. „— Widać i ja jestem głupszy od ciebie, bom nie potrafił tajemnicy zachować.” Klechdy sezamowe
bom zziąbł daw.: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: bo zziębłem. „Bom zziąbł i głupio mi na sercu.” Hamlet
boma: to samo co w Sudanie: zeriba. Wielka boma może być także rodzajem fortecy lub ufortyfikowanego obozu. „Opowiadano, że wojna wre głównie na południowym krańcu wielkiej wody, gdzie na wysokiej i szerokiej skale leży wielka boma Fumby.” W pustyni i w puszczy
bombarda: działo o szerokiej i krótkiej lufie, używane do burzenia fortyfikacji. „— Patrzcie jeno, nie tak straszny ów nieprzyjaciel i jego bombardy, jak mówiono.” Potop
bombardier: najniższy stopień podoficerski w artylerii, idący zaraz po szeregowcu. „Czy zapał krwią ostatni bombardyjer zalał?” Reduta Ordona
bombiasty: kształtem podobny do kuli. „Już też na drabiniastym wozie, w zielonej uliczce stojącym, Julek umieścił dwa kufry z bombiastymi wierzchami na zielono pomalowane i gapiowatym głosem upominał się o trzeci, którego przecież długo mu nie dawano.” Nad Niemnem
bon soir fr.: dobry wieczór. „Ach, bon soir.” Wesele
Bon soir, mon ami, cher prince fr.: dobry wieczór, mój przyjacielu, drogi książę. „Bon soir, mon ami, cher prince?” Noc listopadowa
bon voyage fr.: dobrej podróży.
bon! bon! franc.: dobrze! dobrze!
bona: niania, wychowawczyni małych dzieci, pracująca dawniej w zamożnych rodzinach. „Na placu kręciło się niewiele stosunkowo powozów; natomiast było dużo dzieci z matkami i bonami.” Lalka
Bona Dea mit. rzym.: Dobra Bogini, patronka płodności i kobiet. „Przy tym most przy Porta Trigemina, naprzeciw świątyni Bonae Deae, jeszcze nie istniał, chcąc więc dostać się za Tyber trzeba było przedrzeć się aż do mostu Palowego, to jest przejechać koło Awentynu, przez część miasta zalaną jednym morzem płomieni.” Quo vadis
bona fide łac.: w dobrej wierze. „Było to najwidoczniej pytanie — bona fide pytanie!” Lord Jim
Bonaparte, Napoléon 1769–1821: pierwszy konsul Republiki Francuskiej 1799–1804, następnie cesarz Francuzów (jako Napoleon I) w l. 1804–1814 i w 1815 r. (podczas tzw. Stu Dni Napoleona); wybitny dowódca wojskowy i strateg, reformator państwa i europejskiego systemu prawnego (Kodeks Napoleona); swoją pozycję w rewolucyjnej Francji zdobył dzięki pomyślnemu przeprowadzeniu akcji militarnych, takich jak zdobycie Tulonu (1793), stłumienie rojalistycznej rewolty w Paryżu (1795), kampania włoska (1796–1797) oraz kampania w Egipcie (1798); pod jego zwierzchnictwem zostały utworzone przez gen. Jana Henryka Dąbrowskiego Legiony Polskie we Włoszech. W okresie rozbiorów Polacy wiązali wielkie nadzieje z postacią Napoleona; stał się on uosobieniem silnego wodza, w sposób zdecydowany realizującego swoją wizję polityczną, kierującego się ideami demokratycznymi i sprzyjającemu narodom dążącym do niepodległości; był wcieleniem ideału jednostki zmieniającej bieg historii i porządek społ.-polit. świata (idea napoleońska); przeceniano często zaangażowanie fr. władcy w sprawy polskie (m.in. w związku z utworzeniem Księstwa Warszawskiego w 1807 r.); postawa wiążąca rachuby polityczne z przywódczą rolą Napoleona Bonaparte (a później członków jego rodziny, księcia Reichstadtu i Napoleona III) zyskała miano bonapartyzmu . „Dał nam przykład Bonaparte,” Mazurek Dąbrowskiego
bonapartyzm: tu: ideologia i ruch polityczny popierający ród Bonaparte w dążeniach do władzy. „Wierz mi, panie Klejn, bonapartyzm to potęga!...” Lalka
bondar ukr.: bednarz. „Stary bondar, tchórzem widocznie podszyty, trzymał się aż dotąd w tyle; teraz wysunął się naprzód i wraz z żoną bondarową i starą kowalichą, matką pana młodego, nuż kłaniać się w pas a do chutoru na wesele zapraszać, że to sława takiego mieć gościa i dla młody…” Ogniem i mieczem
Bondy: miejscowość i gmina we Francji; przedmieście Paryża. „— W takim razie nie dojedziesz nawet do Bondy.” Trzej muszkieterowie
Bonifacy IX ok. 1350–1404: papież od 1389, poparł Polskę, gdy walczyła z Krzyżakami. „Jeden z tych rycerzy, Toporczyk, krewny kasztelana krakowskiego, powiedział im nowinę o powrocie z Rzymu Wojciecha Jastrzębca, scholastyka, który jeździł do papieża Bonifacego IX z listem królewskim, zapraszającym na chrzciny do Krakowa.” Krzyżacy
Bonjour fr.: dzień dobry. „Bonjour, sinior Romeo!” Romeo i Julia
bonkreta francmaclama: odmiany grusz. „to francmadama... tam trzy sapieżanki...” Nad Niemnem
bono publico łac.: dobrem publicznym. „Tamten przynajmniej symulował i bono publico się zasłaniał, Bogusław zaś, wziąwszy mnie za arcyszelmę, całą duszę mi odkrył.” Potop
bonować: tu: węszyć, kręcić się; używać, dobrze żyć (od łac. bonus : dobry). „ciśnij sierp i skocz do onych, co tam na polu bonują.” Placówka
Bootes: gwiazdozbiór Wolarza. „W Plejady, w nie śpiącego wciąż patrzał Boota,” Odyseja
bór: duży las iglasty. „Bór tam czarny stał, po sosnach krakały wrony, w kotlinach bieliły się jeszcze niestopione śniegi, mokre igliwie wyściełało brunatnym pokładem ziemię, a od ciemnej ściany głucho szumiących drzew bił dech wilgotny, przejmujący, ostry.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
bora: dziś popr. forma: (z) boru; tj. z lasu.
borba z ukr.: walka, bójka. „O Jezusie, jakieś borby” Wesele
bordeaux: wino z okolic francuskiego miasta o tej samej nazwie. + 1 inne znaczenie „— rzekł Atos, wypróżniając szklankę doskonałego bordeaux, które choć nie posiadało w owej epoce dzisiejszej sławy, niemniej na nią zasługiwało.” Trzej muszkieterowie to słowo w 2 lekturach →
borealny: północny; zorza borealna — zorza polarna. „Aż o północy zorza borealna rozciągnęła się na całéj niebios połowicy i ogniste wystrzeliły z niéj miecze; a wszystko stało się czerwone i te krzyże z męczennikami.” Anhelli
Boreasz mit. gr.: bóg wiatru północnego i jego personifikacja. + 1 inne znaczenie „Kiedy Boreasz z wiatry innymi uśpiony,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Boreasza mit. gr.: bóg wiatru północnego i jego uosobienie. „Nie z takim hukiem, wyszły z Boreasza gęby,” Iliada
Borej mit. gr.: Boreasz, bóg i personifikacja wiatru północnego. „Pędził ją Borej, wolą wzburzon chmurowładną.” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
borek: mały bór, lasek. „Z jednej strony widnokręgu wznosiły się niewielkie wzgórza z ciemniejącymi na nich borkami i gajami; z drugiej wysoki brzeg Niemna piaszczystą ścianą wyrastający z zieloności ziemi, a koroną ciemnego boru oderżnięty od błękitnego nieba ogromnym półkolem obejmo…” Nad Niemnem
borg daw.: kredyt, pożyczka. „Na borg jeno żyjemy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
borg a. bórg daw.: kredyt. „Tyle co Żyd albo młynarz na borg dadzą!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
borgować daw., gw.: pożyczać na kredyt. + 3 inne znaczenia „Jutro niedziela, ludzie się już zwiedziały, to się ich tu naleci; ino nie borguj nikomu.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 6 lekturach →
borgowanie gw.: udzielanie kredytu, pożyczki. „Karczmarz ze swojej strony też nie żałował namów, a jak było potrza, na upartych, to i poczęstunków albo borgowań.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Börne Ludwik 1786–1837: wybitny demokratyczny poeta i krytyk niemiecki. „Weź pan Heinego, Börnego, Lassala, Marksa, Rotszylda, Bleichrödera, a poznasz nowe drogi świata.” Lalka
borowy: gajowy, leśnik. + 1 inne znaczenie „Czech, mający na wszystko baczne oko, ruszył też koniem ku niemu i z kuszy na ramieniu, z torby borsuczej i z piór sójki na czapce poznał w nim borowego.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
boru: dziś popr. forma: Ms.lp: borze. „Dawniej musieli się malcy dobrze po boru nadreptać, aby gałązkę chrustu znaleźć, a teraz gdzie spojrzą, leży sucha gałązka, ni to duża, ni to mała, w sam raz na ich siłę, jakby ją wiatr strącił.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →
Borus: Prusak. „Rzekł: «Pragnę» — Rakus octem, Borus żółcią poi,” Dziady, część III
Boruta: diabeł z polskich legend, związany z Łęczycą. „…ę przewodnictwa, albowiem wiedział również, że w błotach łęczyckich miały swoje pielesze siły nieczyste, a mianowicie możny Boruta, który rad naprowadzał ludzi na bezdenne mokradła, a następnie tylko za cenę duszy ratował.…” Krzyżacy
boś dużo gości sprosił: Mąż przed spotkaniem z Dziewicą sam zabiegał o to, aby chrzest wypadł okazale. „Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.” Nie-Boska komedia
boś oddać przyrzekła: dziś raczej: bo przyrzekłaś oddać. „— Wróć do pałacu — rzekł Ali-Baba — i oddaj Aminie garniec, boś dziś jeszcze oddać przyrzekła, a ja tymczasem dwa doły w naszym ogrodzie wykopię i worki z dukatami w tych dołach pochowam.” Klechdy sezamowe
boś podobny: dziś: bo jesteś podobny. „Tu, błąkając się po ulicach, spostrzegłem ciebie i poznałem od razu, kto jesteś, boś podobny z twarzy jak dwie krople wody do mego brata nieboszczyka.” Klechdy sezamowe
bóść: uderzać czymś spiczastym, ostrym. „— Leć i rozbij łeb o stajnię albo stodołę, chociaż, jako rogal, bóść śmiało możesz.” Ogniem i mieczem
bosiny: obchodzenie żałoby po zmarłym (u Żydów). „Bosiny pan odprawiasz, czy co u licha?” Mendel Gdański
boska matka... Eneasza: chodzi o Wenus. „— Niech boska matka twego wielkodusznego przodka, Eneasza — rzekł — będzie na cię tak łaskawą, panie, jako na mnie był łaskawym boski syn Mai.” Quo vadis
boski staruch: Proteusz, syn Posejdona, bóstwo morskie świadome przyszłości i posiadające zdolność zmiany kształtu. „Wszystko, co boski staruch kiedyś mi powiedział.” Odyseja
boski syn Mai: chodzi o Hermesa. „— Niech boska matka twego wielkodusznego przodka, Eneasza — rzekł — będzie na cię tak łaskawą, panie, jako na mnie był łaskawym boski syn Mai.” Quo vadis
boskiej liry: Lira symbolicznie tu wzięta za samego archanioła w chwili, kiedy zanucił pieśń pochwalną, koronując Marię Dziewicę, która jak najpiękniejszy szafir świeciła w Empireum . „Z dźwiękiem tej boskiej porównana liry” Boska Komedia
Bosko: sławny kuglarz czarnoksiężnik. „A toś pan wywiódł sztukę, że i Bosko lepiej nie potrafi!” Mendel Gdański
Bosko czarnoksiężnik: książka opisująca sztuczki magiczne, inspirowana postacią sławnego włoskiego magika Bartolomeo Bosco (1793–1863), którego występy dostarczały rozrywki monarchom europejskim w I połowie XIX w. „— Proszę pani, trzeba kupić ciekawe książki: jakieś takie wesołe albo Bosko czarnoksiężnik, zagadki, Eddie Polo, sennik egipski, różne sztuki z kartami.” Bankructwo małego Dżeka
bośma gw.: bo jesteśmy. „podź tańcować, bośma brać.” Wesele
Bosmatę: w wersecie Ks. Rodzaju 28:9 Tora podaje inne jej imię: Machalata, zob. Raszi do 36:3. „A oto rodowód Esawa, czyli Edomu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bóstwo: hebr. אֱלֹהִים ( elohim ) dosł. ‘bóg/Bóg’. To odnosi się do anioła, z którym walczył Jakub. «Fizyczna postać anioła była dla Jakuba czymś nowym, gdy już zrozumiał, że ma do czynienia z aniołem i widzi go na jawie, rzeczywiście „twarzą w twarz”. Było to coś, czego nie oglądał w taki sposób w poprzednich wizjach […]. Dziwił się, jak zdołał się uratować po tym, gdy faktycznie go widział, gdyż wizja anioła jest zatrważająca», zob. Radak do 32:31. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Botokudzi: plemię Indian z Ameryki Płd. znane ze względu na duże, drewniane krążki umieszczane w rozciągniętych uszach i dolnych wargach. „— W każdym razie — pomrukiwał — kiedy otrzymacie krótki a węzłowaty rozkaz wyrżnięcia co do nogi klanu jakich Kafrów czy Botokudów w domniemanym interesie skołatanej...” Popioły
bourgeois z franc., fr.: mieszczanin, mieszczuch. „— Nadzwyczajny dom — mówił do siebie zaciekawiony do żywego bourgeois.” Doktor Piotr to słowo w 2 lekturach →
boy: tu: służący (dosł. ang.: chłopiec). + 1 inne znaczenie „Pozwalał, aby jego „boy" — spasiony młody Murzyn z wybrzeża — traktował białych w jego obecności z wyzywającą zuchwałością.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
bożą zemstę potrawą ukoi: Podług podania gminnego we Włoszech, potrawa zjedzona przez zbójcę na grobie tego, którego zabił, gładziła zbrodnię i zasłaniała go przed sprawiedliwą zemstą bożą. „Że bożą zemstę potrawą ukoi.” Boska Komedia
Boże mój,... czemuś mnie opuścił?: por. Mt 27:46. „…, a z głębi onych, daremnie starając się na wierzch wydobyć, wyrywa się rozpaczny głos: — Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił? — Czemuż bym się tedy miał wstydzić onego wołania, czemuż bym nie miał bać się onej chwili, kiedy drżał przed nią ten, który mocn…” Cierpienia młodego Wertera
Boże zastępów! Ich tarczo i zbrojo ...: W tekście oryginału pierwsze trzy wiersze są łacińskie, przemieszane słowami hebrajskimi. Osanna sanctus Deus Sabaoth. Superillustrans claritate tua Felices ignes horum Malahoth . Wyraz hebrajski: Osanna [hosanna; red. WL], dosłownie znaczy: zbaw nas, wyraz powszechniej używany jako wykrzyknik czci przez aniołów oddawanej Bogu na niebiosach. Sabaoth : wyraz składający się z dwóch pierwiastków: wojsko i służba. Malahoth : wyraz dla rymu przekręcony z Malkouth , co znaczy królestwo, panowanie. „Ich tarczo i zbrojo,” Boska Komedia
Bożeć pośli starop.: niech ci Bóg ześle. „Gdzieśkolwiek jest, Bożeć pośli dobrą godzinę;” Pieśni
bożki: hebr. תְּרָפִים ( terafim ). «[Rachel chciała], oddalić ojca od bałwochwalstwa», zob. Raszi do 31:19. Ukradła je, by Laban nie mógł przy ich użyciu wywróżyć, którą drogą ucieka Jakub, zob. Chizkuni do 31:19. «Były to miedziane instrumenty do wskazywania czasu, a także do przepowiadania przyszłości, choć najczęściej większość [tych przepowiedni] była fałszywa», zob. Radak do 31:19. «Były to wizerunki ludzkie, sporządzone celem czerpania ponadnaturalnej mocy», zob. Ibn Ezra do 31:19. „I uprowadził wszystkie stada swoje, i cały dorobek swój, którego się dorobił, — dobytek własny swój, który nabył w Paddan-Aram, — aby wrócić do Icchaka, ojca swojego, do ziemi Kanaan.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bożnica daw.: tu: świątynia. „odwiedzał bożnicę Astarty i stamtąd wziął kapłankę, co uchybia zasadom wszystkich religii...” Faraon to słowo w 2 lekturach →
bóżnica a. bożnica daw.: synagoga. „Kajś Żyd nawoływał do cukierków, zaś jeszcze indziej nawet wstęgi wiewały spod płóciennych daszków i bicze przeróżnych paciorków, a wszędy był niepomierny gniot, harmider i wrzaski kieby w jakiej bóżnicy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Boży-Bicz: właśc. Atylla (406–453), wódz Hunów, twórca imperium, walczący z Cesarstwem Rzymskim. „coś wiodła Boży-Bicz w łunach” Noc listopadowa
bożyc: Syn Boży; sens całej linijki: ze względu na tego, który cię ochrzcił, Synu Boży. „Twego dzieła krzciciela, bożycze,” Krzyżacy
bożyć się daw.: zarzekać się, przysięgając na Boga. + 1 inne znaczenie „Próżno Maćko pogonił za opatem, próżno prosił, błagał, bożył się, że nie winien — nic nie pomogło!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bożycze starop. forma W. lp od: bożyc: Synu Boga. „Twego dziela Krzciciela, bożycze,” Bogurodzica
Brabancja: obecnie część Belgii i Holandii, w czasach opisywanych przez powieść była księstwem. „— A jam krewny książąt Brabantu.” Krzyżacy
brabanckie koronki: koronki o wzorze wijących się gałązek na tiulowym tle, wyrabiane w Brugii w XVII–XVIII w. „Kręciła, to kołnierzyk z brabanckich koronek” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
brać: bractwo, towarzystwo, tu: ogół koleżeństwa. „Na każdej stancji wyznaczono „starszego", który miał obowiązek czuwania nad bracią z klas niższych, zaprowadzono książki wydaleń się z mieszkania, gdzie należało wpisywać każdy krok, każdą chwilę nieobecności oraz skargi na złe sprawowanie się współlokatorów.” Syzyfowe prace
brać trupów: dziś popr.: brać trupy. „Bo jak później było za mało trupów, więc wtedy już musiał brać trupów bez głów.” Medaliony
brać w rekruty: wcielać do wojska jako żołnierzy poborowych. „Odtąd brać w rekruty” Balladyna
brać zagonowa: drobna, uboga szlachta, utrzymująca się z własnej pracy na małym kawałku ziemi. „Szczęśliwy, komu z wozem do domu wrócić pozwolono, co nie zawsze się zdarzało, albowiem po dostawieniu spyży pędzili chłopstwo i brać zagonową do robót, do poprawiania zamków, budowania szop, magazynów.” Potop
braci Josefa: «Nie jest napisane ‘synowie Jakuba’, co uczy, że żałowali, iż sprzedali [Josefa], postanowili, [że jeśli tylko go odnajdą] będą odnosić się do niego po bratersku oraz wykupią go za wszelką cenę, jakiej by od nich zażądano», zob. Raszi do 42:3.
bracia: dziś popr.: brać; tj. szlachta. „A bracia drobna szła piechotą przy wozach, niejeden boso, z głowami pospuszczanymi na piersi, zhukana, trwożliwa, częstokroć biczami do pośpiechu naglona.” Potop
bracia Baring: tu: Barings Bank , najstarszy brytyjski bank inwestycyjny, założony przez kupiecko-bankierską rodzinę Baring, istniejący od 1762 do 1995. „Przyjęto go dzięki poleceniu braci Baring, u których miał otwarty kredyt.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
bracia Diny: «Ponieważ narażali dla niej swoje życie, określani są jako jej bracia», zob. Raszi do 34:25. „I usłuchali Chamora i Szechema, syna jego, wszyscy wychodzący z bram miasta jego; i dał się obrzezać każdy mężczyzna, wszyscy wychodzący z bram miasta jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bracia miła starop.: miła braci; forma wołacza od rzeczownika zbiorowego r.ż. brać . „Posłuchajcie, bracia miła,” Lament świętokrzyski
bracie Stanisławie: chodzi o któregoś z bliskich przyjaciół, może Stanisława Fogelwedera (por. przyp. do Listu do Stanisława Fogelwedera , t. II, s. 288. „Powiedz mi, gdzie się chowasz, bracie Stanisławie,” Fraszki
bracie, złowrogie twe śluby: śluby Polinika z córką Adrastosa, króla Argos, które ułatwiły zorganizowanie wyprawy siedmiu przeciw Tebom. „O drogi bracie, złowrogie twe śluby” Antygona
bracki daw.: bratni a. należący do bractwa. + 1 inne znaczenie „Zaś wkrótce po południu nadszedł proboszcz z organistą, przyszli braccy ze światłem i ludzi zebrało się też coś niecoś — włożyli Borynę do trumny, Mateusz zabił ją kołkami, ksiądz odprawił modlitwy, skropił wodą święconą i powieźli go, z cicha przyśpiewując, d…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Bracław: miasteczko w centralnej Ukrainie, nad rzeką Boh; kiedyś w granicach Korony Królestwa Polskiego. „ku Bracławowi, ominąć swego złego ducha i dążyć do Chmielnickiego.” Ogniem i mieczem
Bracławszczyzna: historyczna kraina dawnej Rzeczypospolitej, obejmująca obszar województwa bracławskiego we wschodniej części Podola. „Gdyśmy z Bracławszczyzny pod Grochowskim dniami i nocami ku Połańcowi...” Popioły
bractwa: stowarzyszenia religijno–dobroczynne, które rozmnożyły się niepomiernie u schyłku XVII w., stając się ośrodkami dziwacznej, obłudnej dewocji. „Zdatne bractwa, lecz temu, co daje, nie bierze.” Satyry
bractwo: organizacja religijna, zrzeszająca ludzi o podobnych formach pobożności (np. bractwo różańcowe). „Po nabożeństwie goście rycerscy, którzy się już byli zjechali na spodziewane uroczystości, szlachta oraz deputacje kupieckie udały się na zamek; cechy i bractwa wystąpiły z chorągwiami.” Krzyżacy
Braddon, Mary Elizabeth 1837–1915: angielska autorka powieści sensacyjnych. „…pesymista Leopardi, najniespodziewaniej spotykające się z tym poetą-myślicielem bajki starego Dumasa, awantury bezmyślnej Braddon, jeszcze coś z dzisiejszych ulubieńców francuskiej arystokracji: Claretiego, Craven etc., etc.…” Nad Niemnem
braganza: od nazwiska portugalskiej dynastii królewskiej Bragança a. Braganza, tutaj lm braganze w znaczeniu: monarchowie.
braha: mętny wywar pozostały po pędzeniu wódki. „Dobra by była dla was i braha.” Ogniem i mieczem
Brahin a. Brahiń: miasteczko na Białorusi, nad rzeką Brahinką; przez pewien czas własność Jeremiego Wiśniowieckiego. „…byli zdania, by na północ ku Czernihowu ruszyć, któren za głuchymi lasami leżał, stamtąd iść na Lubecz i tam dopiero ku Brahinowi się przeprawiać.…” Ogniem i mieczem

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.