Litera B

1459 słów, strona 5 z 6.

Boży-Bicz: właśc. Atylla (406–453), wódz Hunów, twórca imperium, walczący z Cesarstwem Rzymskim. „coś wiodła Boży-Bicz w łunach” Noc listopadowa
bożyc: Syn Boży; sens całej linijki: ze względu na tego, który cię ochrzcił, Synu Boży. „Twego dzieła krzciciela, bożycze,” Krzyżacy
bożyć się daw.: zarzekać się, przysięgając na Boga. + 1 inne znaczenie „Próżno Maćko pogonił za opatem, próżno prosił, błagał, bożył się, że nie winien — nic nie pomogło!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bożycze starop. forma W. lp od: bożyc: Synu Boga. „Twego dziela Krzciciela, bożycze,” Bogurodzica
Brabancja: obecnie część Belgii i Holandii, w czasach opisywanych przez powieść była księstwem. „— A jam krewny książąt Brabantu.” Krzyżacy
Brabancjo: postać z dramatu Szekspira Otello , ojciec Desdemony, senator. „Pięć minut później zabrzmiał fortepian pod palcami panny d'Armilly, a panna Danglars zaśpiewała arię Brabancja rzucającego przekleństwo na Desdemonę.” Hrabia Monte Christo
brabanckie koronki: koronki o wzorze wijących się gałązek na tiulowym tle, wyrabiane w Brugii w XVII–XVIII w. „Kręciła, to kołnierzyk z brabanckich koronek” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
brabanckie korunki: koronki noszące nazwę od miejsca ich wyrobu, prowincji belgijskiej Brabancji. „Bo próchno, niby brabanckie korunki” Beniowski
brać: bractwo, towarzystwo, tu: ogół koleżeństwa. „Na każdej stancji wyznaczono „starszego", który miał obowiązek czuwania nad bracią z klas niższych, zaprowadzono książki wydaleń się z mieszkania, gdzie należało wpisywać każdy krok, każdą chwilę nieobecności oraz skargi na złe sprawowanie się współlokatorów.” Syzyfowe prace
brać na kształt a na ćwiczenie: brać za przykład postępowania. „nie tylko iż sławnie objaśnione były, aleby je byli sobie mogli brać na kształt a na ćwiczenie, nie tylko ludzie młodzi, ale pewnie i dobrym baczeniem ozdobieni.” Żywot człowieka poczciwego
brać się do starop.: tu: wybierać się do ( jednej ziemie : pewnego kraju). „Brał się do ziemie, do jednej,” Legenda o św. Aleksym
brać trupów: dziś popr.: brać trupy. „Bo jak później było za mało trupów, więc wtedy już musiał brać trupów bez głów.” Medaliony
brać w rekruty: wcielać do wojska jako żołnierzy poborowych. „Odtąd brać w rekruty” Balladyna
brać zagonowa: drobna, uboga szlachta, utrzymująca się z własnej pracy na małym kawałku ziemi. „Szczęśliwy, komu z wozem do domu wrócić pozwolono, co nie zawsze się zdarzało, albowiem po dostawieniu spyży pędzili chłopstwo i brać zagonową do robót, do poprawiania zamków, budowania szop, magazynów.” Potop
braci Josefa: «Nie jest napisane ‘synowie Jakuba’, co uczy, że żałowali, iż sprzedali [Josefa], postanowili, [że jeśli tylko go odnajdą] będą odnosić się do niego po bratersku oraz wykupią go za wszelką cenę, jakiej by od nich zażądano», zob. Raszi do 42:3.
braci się: dziś popr. forma 3.os.lp: brata się. „— Że się z Niemcami braci, a co złego, kiedy nam to pokój kupuje?” Stara baśń
bracia starop.: rzeczownik zbiorowy r.ż.; braciej : forma D.lp. + 1 inne znaczenie „A bracia drobna szła piechotą przy wozach, niejeden boso, z głowami pospuszczanymi na piersi, zhukana, trwożliwa, częstokroć biczami do pośpiechu naglona.” Potop to słowo w 2 lekturach →
bracia Baring: tu: Barings Bank , najstarszy brytyjski bank inwestycyjny, założony przez kupiecko-bankierską rodzinę Baring, istniejący od 1762 do 1995. „Przyjęto go dzięki poleceniu braci Baring, u których miał otwarty kredyt.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
bracia Diny: «Ponieważ narażali dla niej swoje życie, określani są jako jej bracia», zob. Raszi do 34:25. „I usłuchali Chamora i Szechema, syna jego, wszyscy wychodzący z bram miasta jego; i dał się obrzezać każdy mężczyzna, wszyscy wychodzący z bram miasta jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bracia miła starop.: miła braci; forma wołacza od rzeczownika zbiorowego r.ż. brać . „Posłuchajcie, bracia miła,” Lament świętokrzyski
bracie Stanisławie: chodzi o któregoś z bliskich przyjaciół, może Stanisława Fogelwedera (por. przyp. do Listu do Stanisława Fogelwedera , t. II, s. 288. „Powiedz mi, gdzie się chowasz, bracie Stanisławie,” Fraszki
bracie, złowrogie twe śluby: śluby Polinika z córką Adrastosa, króla Argos, które ułatwiły zorganizowanie wyprawy siedmiu przeciw Tebom. „O drogi bracie, złowrogie twe śluby” Antygona
braciej: dziś popr.: braciom. „(Dwunastu rodnym braciej po ojcu Olgierdzie,” Transakcja wojny chocimskiej
bracki daw.: bratni a. należący do bractwa. + 1 inne znaczenie „Zaś wkrótce po południu nadszedł proboszcz z organistą, przyszli braccy ze światłem i ludzi zebrało się też coś niecoś — włożyli Borynę do trumny, Mateusz zabił ją kołkami, ksiądz odprawił modlitwy, skropił wodą święconą i powieźli go, z cicha przyśpiewując, d…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Bracław: miasteczko w centralnej Ukrainie, nad rzeką Boh; kiedyś w granicach Korony Królestwa Polskiego. „ku Bracławowi, ominąć swego złego ducha i dążyć do Chmielnickiego.” Ogniem i mieczem
Bracławszczyzna: historyczna kraina dawnej Rzeczypospolitej, obejmująca obszar województwa bracławskiego we wschodniej części Podola. „Gdyśmy z Bracławszczyzny pod Grochowskim dniami i nocami ku Połańcowi...” Popioły
bractwa: stowarzyszenia religijno–dobroczynne, które rozmnożyły się niepomiernie u schyłku XVII w., stając się ośrodkami dziwacznej, obłudnej dewocji. „Zdatne bractwa, lecz temu, co daje, nie bierze.” Satyry
bractwo: organizacja religijna, zrzeszająca ludzi o podobnych formach pobożności (np. bractwo różańcowe). „Po nabożeństwie goście rycerscy, którzy się już byli zjechali na spodziewane uroczystości, szlachta oraz deputacje kupieckie udały się na zamek; cechy i bractwa wystąpiły z chorągwiami.” Krzyżacy
Bractwo Święte: hiszp. Santa Hermandad , bractwo utworzone po miastach w celu strzeżenia porządku publicznego, ścigania złodziei i walki ze zbójami; zwalczało zacięcie rycerzy łupiących po drogach. „…ści swoje królewskie miasta różnemi przywilejami zmocnili, pod pozorem sprawiedliwości w tychże miastach ustanowili Bractwo Święte, — a rzeczywiście bractwo katów na tracenie panów i szlachty, despotyzmowi sprzecznych.…” Przestrogi dla Polski
Braddon, Mary Elizabeth 1837–1915: angielska autorka powieści sensacyjnych. „…pesymista Leopardi, najniespodziewaniej spotykające się z tym poetą-myślicielem bajki starego Dumasa, awantury bezmyślnej Braddon, jeszcze coś z dzisiejszych ulubieńców francuskiej arystokracji: Claretiego, Craven etc., etc.…” Nad Niemnem
braganza: od nazwiska portugalskiej dynastii królewskiej Bragança a. Braganza, tutaj lm braganze w znaczeniu: monarchowie.
braha: mętny wywar pozostały po pędzeniu wódki. „Dobra by była dla was i braha.” Ogniem i mieczem
Brahin a. Brahiń: miasteczko na Białorusi, nad rzeką Brahinką; przez pewien czas własność Jeremiego Wiśniowieckiego. „…byli zdania, by na północ ku Czernihowu ruszyć, któren za głuchymi lasami leżał, stamtąd iść na Lubecz i tam dopiero ku Brahinowi się przeprawiać.…” Ogniem i mieczem
Brahma: bóg stwórca świata w hinduizmie. „Wiadomo, że według legendy Ramajany Ganges ma swoje źródła w niebie, skąd z łaski Brahmy wylewa się na ziemię.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Brahma, Sziwa i Wisznu: hinduistyczna trójca (Trimurti) jako trzy aspekty najwyższego boga; Brahma stwarza wszechświat, Wisznu go utrzymuje, a Sziwa unicestwia. „— czymś ogólniejszym od Brahmy, Sziwah i Wisznu.” Listy z podróży do Ameryki
brahmanizm: faza rozwoju rozwoju religii indyjskiej między wedyzmem a hinduizmem, w której rozwinięto ideę brahmana, nieopisywalnego nieskończonego bytu, będącego najwyższą powszechną zasadą i rzeczywistością wszechświata, wszechobecną przyczyną wszystkiego. „W ten sposób nauka Buddy, która sama w sobie jest systemem filozoficznym wyrosłym na gruncie brahmanizmu, systemem tak dobrze oderwanym, jak np.” Listy z podróży do Ameryki
brajtszwance: futra z brajtszwanców, czyli przedwcześnie urodzonych jagniąt. „I brajtszwance,” Bal w operze
brak daw.: tu: koń wybrakowany. + 1 inne znaczenie „Wielkim głosem wołał po imieniu na wierzchowce, których miał osiem, witał się z cugowymi i „brakami".” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →
brakonierski daw.: kłusowniczy. „I dobrze mu w tym brakonierskim stanie, w tej włóczędze po cudzych zagonach, które zwiedza z ciekawością dobrze rozwiniętego samca, poszukującego zaspokojenia swych chęci.” Menażeria ludzka
brakować: tu: piętnować. „Nie będę ja zbyt ostrą satyrą brakował.” Satyry
brakować żołnierzmi daw.: wybierać żołnierzy. „Nie trudno domacać się przyczyn tak wiela złego; które trzeba było przypomnieć tu w tej sprawie o hetmanie, bo to jego rzecz jest, brakować żołnierzmi, a patrzyć, jakiego stanu kto jest, którym się rzemiosłem bawił, jako się przed wojną sprawował?” O poprawie Rzeczypospolitej
brakteat łac. nummus bracteatus , od: bractea : blaszka: pieniądz o niskiej wartości; późnośredniowieczna (XII–XIV w.) moneta srebrna wybijana jednostronnie z cienkiej blaszki kruszcu. „I bilon szczęścia — nie brakteat —” Kwiaty polskie
brał na się: zakładał na siebie. „W tym celu pastuszek brał na się długą płachtę, w rękę patyk, na nos zakładał jakiś drucik zwinięty w kształt binokli, kudłał sobie włosy jeszcze bardziej, garbił się, właził w błoto na sposób prefesora.” Syzyfowe prace
Brała przydomki, zwane imioniska: Imioniska są to właściwie sobrykiety. „Brała również przydomki, zwane imioniska.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
braliście: rozdanie starostw w dzierżawę wieczystą (uchwały Delegacji z 3 i 4 lutego 1775, zatwierdzone przez Sejm) przez Komisje Rozdawnicze, złożone z zauszników Ponińskiego i Stackelberga; starostwa wakujące rozdawane natychmiast, na inne rozdawane ekspektatywy, tj. prawo objęcia dzierżawy po śmierci żyjącego starosty; o zyskowności świadczy, że Szczęsny Potocki, bardzo w interesach rządny, nakupił ekspektatyw za milion zł. polskich; o moralnej stronie, że obdarowani uważani byli za Sejmu Czteroletniego za pohańbionych i zaprzedańców (ich wykaz zwany « czarną księgą »), i że nawet za czasów Sejmu Podziałowego były wypadki odmowy przyjęcia starostwa ofiarowanego (Czetwertyński). „Pamiętajcie, że potomność czytając, iż braliście starostwa wtenczas, kiedy je Dwór Moskiewski rozdawał zdrajcom Ojczyzny, na tym Sejmie, który był stekiem samego bezprawia, który zawsze w dziejach polskich będzie ohydą pamięci, którego Naród Polski nigdy przyz…” Przestrogi dla Polski
braliśta gw.: forma 2 os. lm: braliście. „braliśta pieniążek moskieski,” Wesele
brama de la Villette: jedna z bram Paryża, położona w obszarze La Villette, w 19. dzielnicy; miejsce pozwalające przekroczyć granicę administracyjne miasta. „I wyjechali z koszar gwardyjskich, każdy w inną stronę, jeden z nich bowiem przez rogatki de la Villette, a drugi przez Montmartre, zjechać się zaś mieli za Saint-Denis.” Trzej muszkieterowie
Brama Dytejska właśc. Dantejska: w Boskiej Komedii brama prowadząca do piekieł. „Dytejskiej i w żar łeb żelazny kładzie;” Beniowski
brama niebios: «Miejsce modlitwy, skąd modlitwy wznoszą się do Nieba. Midrasz uczy, że Niebiańska Świątynia znajduje się dokładnie ponad ziemską Świątynią [Jerozolimską]», zob. Raszi do 28:17. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Brama Skajska: brama prowadząca do Troi. „Pod Bramą Skajską” Iliada
bramę: poeta pisze: bromę. „Płonęły kopcąc dymem bramę onę jasną,” Transakcja wojny chocimskiej
bramin: kapłan hinduski. „— Procesja braminów — rzekł — zbliża się ku nam.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
bramiony: bramowany, obszyty lamówką po brzegach. „złotem bramiony kraj, a wierzch jedwabny;” Faust
Bramo z kości słoniowej: jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. „— Bramo z kości słoniowej!” Potop
bramować daw.: obszywać brzegi. + 1 inne znaczenie „…a obejmowała jej białe jak śnieg czoło i ciemne włosy spadające w dwóch warkoczach na plecy, to na niebieską, obcisłą, a bramowaną purpurowym szlakiem szatę, pod którą rysowała się wyraźnie jej strzelista postać i dziewicza pierś — i mówił sobie: „Iście prawa…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bramowany: o brzegach obszytych ozdobną lamówką, pasem futra itp. + 2 inne znaczenia „Niżej, przed podkową, siedzieli inni poważni panowie, rzędem, za zielonym suknem pokrytymi stołami, w czarnych, białym futerkiem, jak u pana Spenlow, bramowanych togach.” Dawid Copperfield to słowo w 3 lekturach →
bramsel: prostokątny żagiel zawieszany na trzeciej lub czwartej rei, licząc od pokładu; podczas silnych wiatrów bramsle się zwija. „Pięć minut potem szliśmy już tylko pod fokiem, marslami i bramslami.” Hrabia Monte Christo
bramy: według midrasza Lot siedział w bramie, w miejscu wydawania wyroków, ponieważ mieszkańcy Sedomu mianowali go sędzią, zob. Raszi do 19:1.
bramy piekielne nie przemogą: w oryginale (Mt 16, 18) odnosiło się do Kościoła. „…czarne krzyże w bramach, na budynkach i na szatach, temu przede wszystkim przychodziło na myśl, że i bramy piekielne nie przemogą tej północnej Krzyża stolicy.…” Krzyżacy
brańce daw. forma: dziś B.lm: brańców; brańcy : jeńcy. „Rozdziela brańce i łupy.” Konrad Wallenrod
brańcy: jeńcy. „Każcie wojennym brańcom rozkuć pęta,” Balladyna
Brandan a. Brendan ok. 484–577 a. 583: zw. Brendanem Żeglarzem, irl. Naomh Breandán; irlandzki mnich, założyciel i pierwszy przełożony opactwa w Clonfert (irl. Cluain Fearta, hrabstwo Galway), żeglarz i podróżnik, święty Kościoła katolickiego, jeden z dwunastu apostołów Irlandii; wg legendy ( Vita Brendani oraz Navigatio sancti Brendani abbatis ) przez siedem lat podróżował po nieznanych morzach w poszukiwaniu Ziemi Obiecanej (Edenu, Raju), odwiedzając wiele krain (wysp), w tym Piekło z potępionym Judaszem, raj mówiących ludzkim głosem ptaków, a także wyspę, która okazała się grzbietem potwora morskiego Jasconiusa.
Branecki: własc. Franciszek Ksawery Branicki (1730–1819), generał artylerii litewskiej, później hetman wielki koronny. Wierny królowi Stanisławowi Augustowi, walczył z konfederatami i wraz z wojskami rosyjskimi zdobył Bar. „Panie Branecki, — wykrzyknęła sroga, —” Beniowski
braniec daw.: jeniec. „I jak niemieckie wyznawały brańce,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
branka daw.: niewolnica, pojmana na wojnie. + 1 inne znaczenie „Gdyś, królu, wzięciem branki Achilla rozżalił,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Branka d'Oria: zabił w czasie obiadu teścia swego, Michała Zankę, którego wyżej spotkaliśmy w smolnym jeziorze. Morderca ten rodem był genueńczyk. „Już lat przeszło wiele,” Boska Komedia
brankard: wagon a. przedział służbowy. „Zaraz na stacji pociąg, składający się tylko z wagonu osobowego, brankardu i maszyny, rzucił się jak rumak spięty ostrogami i pognał całą siłą pary w przestrzeń zaśnieżoną.” Ziemia obiecana
brant starop.: czysty, wypalony kruszec drogi. „Bo acz nie może być tak gruntownie, a wszakoż gdy dobry brant z sobą ze srebra przyniesiesz, już go tam będzie łacniej przyzłocić i przyfarbować.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 2 wystąpienia →
brantowny daw.: (o metalu szlachetnym) czysty, wytopiony. + 1 inne znaczenie „Na którym brantownego doświadczają złota.” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
brasować: obracać reje pod najkorzystniejszym kątem do wiatru za pomocą brasów; brasowanie wymaga wykonania obrotu dla wszystkich rei danego masztu jednocześnie. „Brasuj na wiatr!” Hrabia Monte Christo
brasy: liny służące do manewrowania żaglami w płaszczyźnie poziomej w celu ustawiania ożaglowania rejowego najkorzystniejszej względem wiatru. „Załoga spełniła rozkaz i ośmiu czy dziewięciu marynarzy, którzy się na nią składali, rzuciło się w mgnieniu oka do szotów, brasów, fałów, want i sztagów.” Hrabia Monte Christo
Brat Alberigo: rodem z Faency, jeden z towarzystwa braci wesołych (zob. uwagę do pieśni XXIX), zaprosił krewnego swego z synkiem na ucztę i w chwili, kiedy podawano owoce i jagody, kazał ich zamordować. Stąd urosło włoskie przysłowie: „On kosztował owoców brata Alberigo". „«Brat Alberigo jestem» odpowiedział,” Boska Komedia
brat jego umarł: «Bo gdyby [Josef] żył, usłyszałbym cośkolwiek o nim [przez te 20 lat]», zob. Radak do 42:38. „I sprowadźcie brata waszego najmłodszego do mnie a poznam, żeście nie szpiegami, żeście prawi; brata waszego wrócę wam, a będziecie mogli krążyć po kraju«".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
brat jej, i matka jej: «A gdzież był Betuel? [Midrasz uczy], że chciał on przeszkodzić małżeństwu, wiec przyszedł anioł i zabił [Betuela]», zob. Raszi do 24:55. „A gdy wstali z rana, rzekł: „Puśćcie mnie do pana mojego!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Brat Jonathan ang. Brother Jonathan: dobroduszna personifikacja Nowej Anglii, kolebki kultury amerykańskiej, położonej na północnym wschodzie kraju, następnie Stanów Zjednoczonych, wyparta w tej ostatniej roli przez „Wuja Sama" ( Uncle Sam ). „…rzy Meksykanie piastują poważne urzędy w państwie kalifornijskim, ale że w ogóle ludność ta marnieje pod naciskiem Brata Jonathana, dowodem tego najlepszym jest wspomniane już przeze mnie wywłaszczenie z ziemi wielkich posiadaczy pochodzenia hiszpańskiego.…” Listy z podróży do Ameryki
brat mój: Robert, brat Karola Martela, domniemanego dziedzica korony węgierskiej. „I gdyby brat mój miał wzrok więcej bystry,” Boska Komedia
brat wschodził na niebie okrągły: Księżyc, którego poeta nazywa bratem słońca. „Tego brat wschodził na niebie okrągły».” Boska Komedia
brat zaś jego umarł: «[Jehuda] wygłosił to kłamstwo z lęku, pomyślał bowiem: jeśli powiem mu, że [ten brat żyje] to rozkaże ‘przyprowadźcie go do mnie’», zob. Raszi do 44:20. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
brata: «Szymona», zob. Raszi do 43:14. „I brata waszego weźcie, i wybierzcie się, i wróćcie się do owego męża.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bratanka: u Cylkowa: 'synowca'. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bratnich wojen Jokasty żal, smutek dwoisty: Wzmianka wojen tebańskich, w których synowie Jokasty Eteokles i Polinik wzajem siebie zamordowali. „A w nim Jokasty żal, smutek dwoisty,” Boska Komedia
bratowy: dziś popr. forma D. l. mn.: bratowych. „Czy też do bratowy?” Iliada
bratu Rusinowi pokłon: są to (przytoczone widocznie z pamięci) fragmenty tzw. Składu zasad , ułożonego przez Mickiewicza jako program polityczno-społeczny dla Legionu Polskiego organizowanego we Włoszech (marzec 1848). W tekście Mickiewicza inaczej: „Każdemu Słowianinowi, zamieszkałemu w Polsce, braterstwo, obywatelstwo, równe we wszystkim prawo". „Gdy zbudujemy nasz dom, damy „bratu Rusinowi pokłon, braterstwo i równe we wszystkim prawo", damy „każdej rodzinie rolę domową pod opieką gminy".” Przedwiośnie
braty ukr.: bracia. „Poigrały Kozaki-braty, a potem ja każdej kamień kazał do szyi i w wodę.” Ogniem i mieczem
braty ridnyje ukr.: bracia kochani. „— Źle, braty ridnyje.” Ogniem i mieczem
Braty ridnyje, spasajte! ukr.: Bracia kochani, ratujcie! „— Ty, Czarnota, hadziacki pułkowniku, o wojnę i krwi przelanie wołasz, a gdy pod Korsuniem szli na cię petyhorcy pana Dmochowskiego, toś jak pidswynok kwiczał: „Braty ridnyje, spasajte!", i uciekałeś przed całym twoim pułkiem.” Ogniem i mieczem
brązownik: rzemieślnik wyrabiający przedmioty z brązu lub pokrywający je brązem. „— A zrobi je rymarz i brązownik?” Państwo
Brazzaville: największe miasto i stolica administracyjna oraz finansowa Konga. „Pomiędzy superpaństwami rozciąga się bowiem, nienależący do żadnego z nich, nieregularny czworobok z rogami w Tangerze, Brazzaville, Darwin i Hongkongu; żyje tam mniej więcej jedna piąta populacji całego globu.” Rok 1984
Breguet: firma założona w 1775 r. w Paryżu, produkująca wysokiej jakości, ekskluzywne zegarki kieszonkowe, wyróżniające się dokładnością. „Pan Pastrini dobył z kieszeni prześliczny zegarek firmy Breguet z wygrawerowanym nazwiskiem mistrza, stemplem paryskim i hrabiowską koroną.” Hrabia Monte Christo
Bréguet, Abraham-Louis 1747–1823: szwajcarski zegarmistrz, założyciel słynnej firmy zegarmistrzowskiej Breguet. „Powozik zatrzymał się przed bramą domu sławnego zegarmistrza Brégueta i książę z niechęcią wysunął nogi na bruk zalany wodą.” Popioły
Breiter, Emil 1886–1943: krytyk literacki i teatralny, prawnik; publikował felietony i recenzje w rozmaitych czasopismach, od „Robotnika" po „Skamandra" i „Wiadomości Literackie". Zajmował się historią i teorią dramatu (a także aktami prawnymi związanymi z twórczością sceniczną i dotyczącymi np. koncesji, umów, ale też cenzury i konfiskaty utworów); był tłumaczem i komentatorem pism Georgesa Sorela. Uważał, że krytyka, podobnie jak twórczość literacka i sceniczna, powinna realizować zadania edukacyjno-etyczne. „Czekajcie — pozwólcie mi myśleć — jak mówił Emil Breiter kiedyś: gdyby nikt nie dążył do wyższego standardu, nie byłoby nic: żadnej kultury, nauki, sztuki — komunistyczny, totemiczny klan pierwotny trwałby bez „potlaczu", tej śmiesznej rywalizacji, jako począt…” Szewcy
brek: powóz odkryty, z ławkami umieszczonymi naprzeciwko siebie, wzdłuż pojazdu. + 1 inne znaczenie „— O, państwo tam jadą brekiem.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
brekfest fonet. ang. breakfast: śniadanie. „Nazajutrz rano jednak do brekfestu siadło znowu dwa razy mniej osób niż wczoraj do obiadu, a twarze były jeszcze więcej pomartwione.” Listy z podróży do Ameryki
brekowy: hamulcowy; jeden z funkcjonariuszy w pociągu. „Gdy mieli wejść do przedziału, gdzie był Baryka, wyprowadzono go do sąsiedniego, a stamtąd po schodkach do budki brekowego, który go wepchnął poza siebie i zakrył swym olbrzymim kożuchem.” Przedwiośnie
brelok: ozdobny wisiorek przy łańcuszku. „Trzasnęły drzwi i do sklepu wszedł jegomość szpakowaty; zażądał breloku do zegarka, a krzyczał i stukał laską tak mocno, jakby miał zamiar kupić całą japońszczyznę.” Lalka
bremzować gw., z niem. bremsen: hamować. „Bremzuj, kniaziuniu!” Kwiaty polskie
Brescia: miejscowość w płn. Włoszech. „Strzelba ta okazała się być przypadkiem dziełem znakomitego rusznikarza z Brescii; niosła jak sztucer angielski; hrabia, dobijając kiedyś rannego lisa, złamał kolbę i strzelbę porzucono w lamusie.” Hrabia Monte Christo
Breściańskie i Mantuańskie: zapewne chodzi o określenia terenów wokół Brescii i Mantui w północnych Włoszech. „— Poszła w Breściańskie i Mantuańskie, i aż w samą Bolonię, co teraz zrobiona stolicą nowej republiki.” Popioły
bresz: wyłom w murze twierdzy wykonany przez oblegających. „O szturmach, breszach, o hiszpańskich klingach” Romeo i Julia
Bretania: kraina hist. we Francji, na Półwyspie Bretońskim. + 1 inne znaczenie „…nym dla tego znakomitego potomka rodu Cavalcantich, który zapewne jadał w swojej Lukce pstrągi ze Szwajcarii i langusty z Bretanii, sprowadzane w taki sam sposób, jak lampredy i sterlety hrabiego.…” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →
bretnal z niem. Brettnagel: długi gwóźdź z dużym i płaskim łebkiem. + 3 inne znaczenia „Wbij mnie takie trzy bretnale".” Ballady i romanse to słowo w 7 lekturach →
bretnal a. bratnal: długi gwóźdź z płaskim łebkiem. „Chamisowi kiwał jeszcze niekiedy ogonem, ale na Beduinów i Sudańczyków warczał albo kłapał swymi strasznymi kłami, które uderzały wówczas o siebie jak stalowe bretnale.” W pustyni i w puszczy
Bretor i Hagit: duchy północnej i wschodniej okolicy świata. „— Przyjeżdżasz z dalekiego kraju od Bretora i Hagita...” Faraon
Brettinaro: teraz przezwany Bertinoro, zamek w Komanii. „Czemuś nie runął, zamku Brettinaro,” Boska Komedia
brewerie wł. breveria : samochwalstwo: wybryki, zakłócanie spokoju lub porządku społecznego. + 1 inne znaczenie „Znów chciał go spoić i może utopić albo nowe wywołać brewerie.” Kajtuś Czarodziej to słowo w 2 lekturach →
brewiarz z łac. breviarium : skrót: zbiór modlitw przeznaczonych do liturgii godzin (znanej zarówno kościołowi rzymskokatolickiemu, jak grekokatolickiemu i mającej swój odpowiednik w różnych kościołach protestanckich); duchowni katoliccy są zobowiązani do codziennego odmawiania całego brewiarza. + 3 inne znaczenia „Ksiądz wyjął brewiarz, ustami namoczył” Beniowski to słowo w 8 lekturach →
brezylia: żółty proszek do farbowania, pozyskiwany z drzewa rosnącego w Ameryce Południowej. „A i tej brezylii do jajek potrza farbowania...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Briareusz: sturamienny olbrzym, syn Urana i Ziemi. Anteusz , syn Ziemi, która, ledwo wyszedł na świat, obdarzyła go nadzwyczajną siłą. Herkules zmuszonym był go zadusić, ponieważ Anteusz, jako wróg nieubłagany Herkulesa, z nim się wciąż mocował. Olbrzym ten nie ma rąk związanych, ponieważ nie brał udziału w wojnie olbrzymów z bogami. + 1 inne znaczenie „Widzieć potworny kształt Bryjareusza».” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Briefe niem.: listy. „za bramą z brązu, z metalową skrzynką z napisem „Briefe" należą do pana.” Księga Wyjścia
brio skrót od: wł. con brio: część utworu muzycznego grana z werwą (często: allegro con brio ). „W chwili, kiedy skrzypce i fortepian grzmiały świetnym i wybornie wykonywanym brio, Różyc nieznacznie i na palcach przesunął się przez salon i na niezajętym krześle obok Kirłowej usiadł.” Nad Niemnem
brioszka fr. brioche: francuska lekko słodka bułka drożdżowa. „Na ulicy de Seine spotkał Plancheta stojącego przed sklepem z ciastkami, w zachwycie nad brioszką o smakowitym wyglądzie.” Trzej muszkieterowie
Bristol: miasto w płd.-zach. Anglii. „Ruszyliśmy z Bristolu dnia czwartego maja 1699 roku.” Podróże Guliwera
bród: płytsze miejsce na rzece, w którym można przejść na drugi jej brzeg brodząc. + 2 inne znaczenia „Następnie pan Zagłoba, zostawiwszy Helenę dobrze ukrytą w zaroślach, pojechał wyszukać brodu, który znalazł z łatwością, bo leżał o kilkadziesiąt zaledwie kroków od miejsca, do którego przyjechali.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
brodafiasz daw., pot.: brodacz. „Już Dilawer i jego z nim brodafiasze” Transakcja wojny chocimskiej
brodawnik: mniszek lekarski. + 1 inne znaczenie „…y bujne rumianki i wyższe od nich kwiaty marchewnika, słały się w trawach fioletowe rohule, żółtymi gwiazdkami świeciły brodawniki i kurze ślepoty, liliowe skabiozy polne wylewały ze swych stulistnych koron miodowe wonie, chwiały się całe lasy słabej i delikat…” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
Brodiaga ros.: włóczęga. „Brodiaga, w którym Cezary rozpoznał ojca, znikł za owym parkanem.” Przedwiośnie
brody zbawić: pozbawić brody. „Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawić?” Balladyna
bróg gw.: oparte na czterech słupach słomiane zadaszenie, pod którym składowano zboże przed młóceniem, a niekiedy również inne zbiory. + 3 inne znaczenia „Ani dziesięcin brał z pola lub z broga,” Boska Komedia to słowo w 6 lekturach →
broić starop.: czynić. „Patrzajże zasię a wspomni sobie onego męża świętego Tobiasza, takież już w szedziwości jego a w zeszłych czasiech jego, co też Pan z nim broić raczył, a jakie dziwne pociechy jego rozmnażać raczył, to tam nadobna historia o tym jest napisana.” Żywot człowieka poczciwego
broić burdę starop.: prowadzić walkę. „Patrzże, jaką z nią zawżdy burdę broi,” Żywot człowieka poczciwego
brokat: gruba tkanina jedwabna z wypukłym wzorem, przetykana złotą nicią, używana jako materiał na bogate stroje, obecnie na szaty liturgiczne, obicia itp. „Komnaty te urządzone były całkowicie na sposób wschodni: parkiety wysłane puszystymi tureckimi dywanami, ściany powleczone brokatami, każdy pokój otaczała otomana.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →
broń schylili: pierwsza gwardia francuska 12 lipca, następnie inne oddziały. „To wymawiając, przed obywatelami broń ku ziemi schylili.” Przestrogi dla Polski
brona daw., tu daw.: narzędzie rolnicze przeznaczone do płytkiej uprawy gleby. + 3 inne znaczenia „Rycerze zbrojni czekają przed broną.” Balladyna to słowo w 8 lekturach →
bronchit z gr., med.: ostre zapalenie oskrzeli. „Chroniczny bronchit chrobotał i świszczał w jego oddechu, otyłość i rozedma uniemożliwiała mu dawne myśliwskie włóczęgi, jedyną jego namiętnością było teraz łakomstwo, które też zresztą nie wychodziło mu na dobre.” Granica to słowo w 2 lekturach →
bronet gw.: brunet. „Gustuję w bronecie, wzdycham do blondyna!” Popioły
bronić: tu: nie pozwalać. + 1 inne znaczenie „Wdowa zawracała mi głowę Mojżeszem, który jej ani brat, ani swat, i nikogo nie obchodzi, skoro już umarł, i broniła mi palić, a sama zażywała tabakę, uważając to, ma się rozumieć, za dobre — ponieważ ona to robiła.” Przygody Hucka Finna to słowo w 2 lekturach →
bronić będzie: hebr. יָדִין ( jadin ): ‘osądzi, pomści’. Jakub przepowiada, że plemię Dana będzie stanowiło tylną straż obozu Israela podczas wędrówki przez pustynię, zob. Raszbam do 49:16. Inni upatrują tu proroctwo odnośnie do Samsona, zob. Raszi, Radak, Rabeinu Bachja do 49:16. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bronić cię będą, kraino: mowa o Peloponezie. „Bronić cię będą, kraino,” Faust
bronie: bramie. „Wtem giermek ręką ukazał ku bronie:” Grażyna
Bronikowski, Ksawery 1796–1852: publicysta i działacz polityczny. „ze sieni wpada:” Noc listopadowa
bronny daw.: tu: broniony, wzmocniony. „Mury miało wysokie, wieżami bronne, kościoły jeszcze od sieradzkich wspanialsze.” Krzyżacy
Brontes i Styropes z dużym Piragmotem: imiona Cyklopów przejęte z Eneidy . „I Brontes, i Styropes z dużym Piragmotem” Transakcja wojny chocimskiej
Brückner, Aleksander 1856–1939: slawista, historyk literatury i kultury polskiej, autor m.in. Słownika etymologicznego języka polskiego .
brucyna: toksyczny związek organiczny występujący w nasionach kulczyby; pochodna strychniny. „— Nic łatwiejszego; przypuśćmy, że wiesz pani wcześniej, jakiej trucizny zamierzają użyć przeciw pani; przypuśćmy, że będzie to na przykład brucyna...” Hrabia Monte Christo
bruder niem.: brat. „Wytrząsł: bo gdy ogroda dopadł głodny bruder,” Transakcja wojny chocimskiej
brudne: koronek brabanckich, bardzo delikatnych, nie prano z obawy przed zniszczeniem. „…ie płótna; hiszpańskie, włoskie i węgierskie najprzedniejsze wina; i te kosztowne, choć nie ciepłe, moskiewskie futra, i te brudne brabańskie koronki etc., etc.…” Przestrogi dla Polski
Bruksela: stolica Belgii, miasto położone w środkowej części kraju. „Pojedziemy do Brukseli.” Pożegnanie z Marią
Bruksela [ma] Wirtza: zapewne chodzi o Antoine-Josepha Wiertza (1806–1865), belgijskiego malarza romantycznego, którego kontrowersyjne prace o tematyce mitologicznej, religijnej i historycznej miały tak ogromne rozmiary, że król Belgii sfinansował zbudowanie dla niego olbrzymiej pracowni, w której mógł realizować swoje projekty. „Każde z europejskich miast ma jakąś swoją osobliwość, którą istotnie widzieć warto: Paryż ma ich tysiące, Londyn również, Wiedeń ma swego Stefana, Berlin swego Kaulbacha, Bruksela — Wiertza i Św.” Listy z podróży do Ameryki
brulion: tu: brudnopis. „Kiedy Władzio przepisywał pensa z brulionów, Jędrek odrabiał lekcje z panną Micią, uczennicą klasy drugiej gimnazjum żeńskiego.” Syzyfowe prace
Brune, Guillaume Marie-Anne 1763–1815: francuski generał rewolucyjny, późniejszy marszałek Francji; uczestnik wojen napoleońskich. „Dąbrowski jest pionem czy tam laufrem w ręce pierwszego lepszego Berthiera albo Brune'a.” Popioły
brunelka gw.: głowienka pospolita, roślina z rodziny jasnotowatych. „Wysłaniem jej była trawa niska i nierówna, którą z rzadka usiewały liliowe cząbry i brunelki, białe krwawniki, drobne pączki dzięcieliny i gwiazdki nieśmiertelników.” Nad Niemnem
Brunetto Latini ok. 1220–1294: pisarz i polityk włoski z Florencji, autor Li livres dou Tresor ( Skarbca wiedzy , będącego rodzajem średniowiecznej encyklopedii), poematu Tesoretto („Skarbczyk"); Miroirs du monde to również zbiorowa nazwa tego rodzaju publikacji. + 1 inne znaczenie „Azali jesteś tu, panie Brunetto?».” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
Bruno, Giordano 1548–1600: wł. filozof, humanista, duchowny katolicki, kilkakrotnie oskarżany o herezję i ostatecznie skazany przez inkwizycję i spalony na stosie. Panteista (utożsamiał Boga z naturą), twórca pojęcia monady jako elementarnej jednostki bytu spajającej przedmiot i podmiot. Uważał, że wszechświat jest nieskończony i podlega stałemu rozwojowi na zasadzie spirali: ciągłych powrotów przy jednoczesnym rozwoju. „Rzadka linia monadologów, raczej monadystów — od hylozoistów greckich, przez Giordana Bruna, poprzez Leibniza, Renouviera, Wildona Carra — ci ostatni są jacyś nietędzy — trudno — a dalej przez Vilato i Kotarbińskiego w jego nowej transformacji reizmu na żywo,…” Szewcy
brus: kamień szlifierski. „Świeżo na krętym brusie pociągnione.” Balladyna
Brussa: dziś Bursa: miasto w płn.-zach. Turcji. „— My z daleka, z azjatyckiego brzegu, z Brussy.” Krzyżacy
brusznica gwar.: borówka czerwona, zimotrwała krzewinka. + 1 inne znaczenie „Jako brusznica, rzucając za siebie” Beniowski to słowo w 3 lekturach →
Brutus: w historii rzym. wyróżnili się dwaj Brutusowie: Lucjusz Juniusz Brutus : przywódca powstania przeciwko królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu, założyciel republiki rzymskiej, pierwszy konsul (509 p.n.e.) oraz Marek Juniusz Brutus , zwany Brutusem Młodszym (85–42 p.n.e.): republikanin, uczestnik zamachu na życie Juliusza Cezara. + 1 inne znaczenie „— I cóż, panie, co głowy ścinasz, podporo kraju, Brutusie królestw — zawołał ktoś z towarzystwa.” Hrabia Monte Christo to słowo w 3 lekturach →
Brutus porażony: pokonany; Brutus, reprezentant cnót rzymskich, zabójca Juliusza Cezara (44 r. p.n.e.), został pokonany przez Oktawiana Augusta pod Filippi (42 r. p.n.e.). Po klęsce popełnił samobójstwo i miał wtedy powiedzieć: „O nędzna cnoto, byłaś tedy tylko słowem, a ja cię czciłem jako coś rzeczywistego, ty zaś byłaś niewolnicą Losu". „«Fraszka cnota», powiedział Brutus porażony.” Treny
Brutus, Kasjusz: Mordercy Juliusza Cezara, których poeta za tę zbrodnię skazał do piekła (Patrz Piekło , pieśń XXXIV). „Brutus, Kasyjusz, z gniewu w piekle wyją.” Boska Komedia
Brutus, Marek Juniusz 85–42 p.n.e.: rzymski polityk i dowódca wojskowy; jeden z przywódców spisku przeciwko Juliuszowi Cezarowi i zabójców dyktatora. „Na moje życzenie gubernator dał znak Brutusowi i Cezarowi, żeby się do nas zbliżyli.” Podróże Guliwera
brwie daw., gw.: brwi (forma M. i B. lm). „Ściągnął brwie, przedeliberował czas jakiś i zapalając papierosa rzucił spokojnie, jakby od niechcenia:” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
brydnia: dziś popr.: brednia. „Snu i nocnej brydni” Transakcja wojny chocimskiej
bryftrygier z niem.: listonosz. „Niech tylko kto biegnie prędzej przez dziedziniec, ona zaraz do okna myśląc, że to bryftrygier.” Lalka
bryg: typ dwumasztowego żaglowca z ożaglowaniem rejowym na obu masztach; szybki i zwrotny, był popularny w XVIII i XIX w. jako statek handlowy i wojenny. „Powiodło im się wprawdzie, ale zaledwie wyładowali towary, dano im znać, że bryg kontrolujący wybrzeża wyszedł z Tulonu i udał się w ich stronę.” Hrabia Monte Christo
brygadier: stopień pośredni między pułkownikiem a generałem. „— Dobranoc, brygadierze!” Przedwiośnie
brygantyna: rodzaj okrętu żaglowego, używanego od XVI do XIX w. Początkowo posiadała zarówno żagle, jak i wiosła. Była szybka i zwrotna, co spowodowało, że często służyła jako piracki statek. „— myśl jego zajmowała brygantyna, co odpłynęła o świcie, i tartana, która wyruszyła ledwo co.” Hrabia Monte Christo
Bryjareus: mityczny sturęki olbrzym. „Janus, choćby storęki Bryjareus nowy,” Transakcja wojny chocimskiej
brykla z niem., daw.: stalowa lub fiszbinowa listewka w gorsecie. + 1 inne znaczenie „Przodem sunęła kobieta lat średnich, sur le retour, drobna, chuda, nadwiędnięta, trzymała się pochyło i ręce miała jakby wsparte na brykli silnie ściśniętego gorsetu.” Menażeria ludzka to słowo w 2 lekturach →
brylanta: dziś popr. forma D. lp: brylantu. „I teraz znów zobaczył ją przy świetle ogromnego brylanta.” Król Maciuś Pierwszy
brylantowany: imitujący brylant dzięki odpowiedniej obróbce szlifierskiej. „Kryształ brylantowanywielu oczy zwodził;” Bajki i przypowieści
bryt: pas lub klin tkaniny; z brytów zszywa się np. spódnice. + 1 inne znaczenie „I rozwinął przed Elżbietą na nagiej drewnianej ladzie sztukę kortu, której zebrany w fałdy bryt uniósł w lewej dłoni wysoko ku górze.” Granica to słowo w 2 lekturach →
brytan: duży i silny pies. „Chamis puścił obrożę, za którą przytrzymywał brytana, a ów poczuwszy, że jest wolny, począł machać ogonem, łasić się do pana Tarkowskiego, z którym poznał się już dobrze poprzednio, i poszczekiwać z radości.” W pustyni i w puszczy
Brytan z Werukio: Stary pies z Werukio (tak się nazywał zamek w okolicy miasta Rimini) jest to Malatesta, tyran Rimini, jego szczenię to syn jego, Malatestino, Montagna, naczelnik stronnictwa gibelinów w Rimini, którego syn Malatesty skazał na śmierć. Malatesta był ojcem, a Malatestino bratem Jana Malatesty, męża, i Pawła Malatesty, kochanka Franczeski z Rimini (Pieśń V). „Brytan z Werukio, on i jego szczenię,” Boska Komedia
Bryzeida: ulubiona branka Achillesa, zabrana mu przez Agamemnona, kiedy ten musiał zwrócić wolność swojej niewolnicy. Zagniewany Achilles zaprzestał wtedy udziału w wojnie. „Bryzeis, być mogąca Kiprydy” Iliada
bryżyczki starop.: szlarki [tj. lamówki, falbanki; red. WL]. „Nie więżyż mu nazbyt z młodu knefliczków, bryżyczków, pstrych sukienek jako prosięciu, bo jako się tego z młodu nauczy, tak mu się to w pamięć wbije, i tak mu się tego na potym zawżdy będzie chciało, a stąd mu i swawola na potym, i wszeteczeństwo snadnie rość…” Żywot człowieka poczciwego
brzechwa: tylna część pocisku, zapewniająca mu stabilizację podczas lotu w powietrzu. + 1 inne znaczenie „Obaczcie: nie tylko żeleźce, ale i brzechwa całkiem mu się schowała pod łopatką.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
brzeg tesprocki: wybrzeże Epiru. „Byłem na brzeg tesprocki przez bałwan spiętrzony.” Odyseja
brzega: dziś popr. forma D. lp: brzegu. „Z brzega sprzedają buty, trochę dalej ubrania nowe i używane.” Bankructwo małego Dżeka
brzegi: dziś popr. N. lm: brzegami. „Gdzieniegdzie ogromne stosy drzew wiatrem obalonych, na pół pogniłych, trawami bujnymi porosłych, gałęźmi i korzeniami posplatanych, tamowały przejazd, musieli je objeżdżać dokoła; indziej gniłe rzeczułki ze śliskimi brzegi trudno konie przebywały.” Stara baśń
Brzegiem krążącej wokoło niej tamy: Dziesięć oddziałów zwanych Złe Tłumoki z rozmaitymi rodzajami oszustów, jacy w nich się znajdują, zwiedziwszy, teraz idą poeci wokoło kamiennej tamy okrążającej ostatni ten oddział kręgu ósmego; żeby przybliżyć się do dziewiątego kręgu piekła, w którym karani są zdrajcy. Jest to ta studnia, o której poeta napomyka na początku Pieśni XVIII. „Brzegiem krążącej wokoło niej tamy;” Boska Komedia
brzegom silna: zagraża brzegom. „Już brzegom silna.” Pieśni
brzemię: ciężar. „Powaliłem olbrzyma, widziałem, jak brzemię” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
brzemienność daw.: ciąża. „Wielce, wielce pomnożę męki” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
brzemienny: obciążony czymś. „Rozwiąże oczy, tylą łez brzemienne” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
brzemionko: zdrobn. od: brzemię, tj. ciężar, obciążenie. „A teraz te brzemionka tak lekkie się zdawały, jakby połowa ciężaru ubyła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
brzemiono gw.: popr.: brzemię. „…c w rozpostartą płachtę, a robiła tak zapalczywie, aż chustkę zruciła z gorąca, i może w jaką godzinę narychtowała takie brzemiono drewek, iż ledwie mogła je sobie zadać, stary też narządził pęk niezgorszy, obwiązał sznurem i wlókł go rozglądając się za pniem,…” Chłopi, Część druga - Zima
brzemiony: dziś popr. forma N.lm: brzemionami (tj. ciężarami). „…ie dbają i nic nie myślą o rzeczach ludzi sobie poddanych, którzy aby napełnili żądze swe, śmieją i lud łupić i ciężkimi brzemiony trapić, a pożytki im odejmować, a to, czego z gruntów, na których żywą, nabyli, do inszych ziem przenosić i wszystko, co się im p…” O poprawie Rzeczypospolitej
brzeszczot: żelazo szabli, klinga [ostrze broni białej; red. WL]. + 1 inne znaczenie „Tak on brzeszczotem koło stropu cisnął” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
brzezina pot.: niewielki las brzozowy. + 1 inne znaczenie „Jakże nie skoczy do brzeziny, jak nie wyłamie jedną witkę, jak nie wpadnie do izby, jak nie chwyci podrzutka, jak go nie zacznie bić!” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
Brzezinka: polska wieś położona w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim; w czasie II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny Birkenau, będący największą częścią obozu oświęcimskiego (Konzentrationslager Auschwitz). „Oprócz szeroko znanych miejscowości, jak Majdanek, Oświęcim, Brzezinka, Treblinka, raz po raz odkrywamy nowe, mniej głośne.” Medaliony
brzeźniak: gałązki brzozowe. „Na potężnym kominie ze zwieszonym okapem paliły się kłody sosnowe i karpy, to przygasając, to znów strzelając jasnym, wielkim płomieniem lub skrami, w miarę jak stojący wedle komina wyrostek przyrzucał drobniejszych brzeźniaków i łuczywa.” Potop
brzoźniak: lasek brzozowy, też: brzezina. „Na dwóch pagórkach dwa wietrzne młyny łopotały swymi wielkimi skrzydłami, lipowe gaje rozlegały się od bączenia nieprzeliczonych rojów pszczelnych, a w olszynach i brzoźniakach na wszystkich gałęziach wisiały wielkie jak czapki gniazda gawronie.” Nad Niemnem
brzuchomowca: człowiek posiadający umiejętność mówienia bez poruszania ustami, przy czym głos wydaje się pochodzić od innej osoby. „— Jestem brzuchomowca.” Nie-Boska komedia
brzusiec: wystająca, wypukła część, tu: czubek palca. „…du, że wśród jedzenia odkładał nagle nóż i widelec i z serwetą zawiązaną pod szyją podnosił się kocim ruchem, skradał na brzuścach palców do drzwi sąsiedniego, pustego pokoju i z największą ostrożnością zaglądał przez dziurkę od klucza.…” Sklepy cynamonowe
brzydkość daw.: brzydota. „Muszę w tym miejscu nadmienić, że Houyhnhnmowie nie mają w swym języku słowa, którym by wyrazili zło, ale tylko używają podobieństw, wziętych od brzydkości i złych cech Jahusów.” Podróże Guliwera
buatka: spolszczone fonetycznie określenie francuskiego boîte : pudełko, puzderko. „— Skryta, skryta buatka!...” Popioły
Bubastis gr.: Per-Bastet, miasto we wschodniej Delcie, w pobliżu dzisiejszego Az-Zakazik. Centrum kultu bogini miłości i płodności Bastet, stolica 18. nomu Dolnego Egiptu. „Za Boetosa rozwarła się ziemia pod Bubastis i pochłonęła wielu ludzi...” Faraon
bucefał: ciężki lub narowisty koń. „A w dodatku uprzęże naszych bucefałów.” Trzej muszkieterowie
bucefała daw.: rumak (od imienia konia Aleksandra Macedońskiego). „Na bliski kopiec cugiem bucefała ruszy,” Transakcja wojny chocimskiej
Bucentaur: nazwa okrętu, z którego doża wenecki przez wrzucenie pierścienia do morza dokonywał symbolicznego poślubienia go z Wenecją na znak objęcia władzy. „W dziełach Euryppy, Bucentaury.” Monachomachia
buchalter daw.: księgowy. „— Oto wychodzi z kajuty pański buchalter, pan Danglars.” Hrabia Monte Christo to słowo w 3 lekturach →
buchalteria: księgowość, rachunkowość. „Jednych tylko dyscyplin nigdy nie potrzebował okurzać dzięki swoim niedzielnym wykładom buchalterii, jeografii i towaroznawstwa.” Lalka
buchasty daw.: szeroki, worowaty. „W tym celu konia jej prowadziło dwóch wyrostków, przybranych od dołu obcisło, od góry w buchaste szaty, jakie nosili zwykle paziowie.” Krzyżacy
buchhalteria z niem.: dziś: buchalteria; prowadzenie ksiąg handlowych. „…tocki, wojewoda kijowski, z wymysłu pańskiego zostawszy handlarzem, do swojego miasteczka Machnówki przywabił był na buchhalteryją, do której szlachta nasza niezdatna, różnych przechrztów, a popowiczów, a mieszczuchów: tego do pióra, tego do kassy, tego do tra…” Pamiątki Soplicy
buchnąć pot.: wykonać gwałtowny ruch, uderzyć. + 1 inne znaczenie „Ja nawet mogę buchnąć siostrze ten sennik: jak się komu śni na przykład pożar, to znaczy, że złodzieje.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
Buckingham 1592–1628: angielski arystokrata, faworyt królów Anglii Jakuba I i Karola I; wysłał angielską flotę na pomoc Francuzom oblegających hugenotów w La Rochelle. „— Mówią, że pan de Buckingham jest we Francji — odparł Aramis z przebiegłym uśmieszkiem, który tym na pozór zupełnie zwyczajnym słowom nadał trochę podejrzane znaczenie.” Trzej muszkieterowie
Buckingham Palace: nazwa pałacu będącego siedzibą królów angielskich. „— Ten by się czuł u siebie równie dobrze w Buckingham Palace, jak na dnie kopalni węgla — odparł.” Tajemniczy ogród
Buckle, Henry Thomas 1821–1862: historyk i socjolog ang. „Był to rosyjski przekład History of civilisation in England Henryka Tomasza Buckle'a.” Syzyfowe prace
bucyna: rodzaj instrumentu dętego. „Widać tam było harfy, lutnie greckie, lutnie hebrajskie, i egipskie, liry, formingi, cytry, piszczałki, długie powyginane bucyny i cymbały.” Quo vadis
Buczacki Jazłowiecki, Teodoryk zm. 1456: kasztelan halicki i kamieniecki, starosta podolski, obrońca Podola przed Tatarami. „Na lewym brzegu, na niewielkiej wyniosłości podobniejszej do mogiły niż do wzgórza, świeciły tylko resztki murowanej stanicy, którą niegdyś jeszcze Teodoryk Buczacki wystawił, a którą potem napady starły.” Ogniem i mieczem
buczak: młody buk. „Z buczaka na pniaka” Z wichrów i hal
Budda sanskr.: oświecony, przebudzony: przydomek założyciela buddyzmu, Siddharty Gautamy (ok. 563—483 p.n.e.), a także w szerszym znaczeniu określenie na osobę, która osiągnęła oświecenie zgodnie z naukami buddyjskimi. W sztuce Buddę przedstawia się ubranego w kaszaję (tj. szafranową szatę mniszą), siedzącego ze skrzyżowanymi nogami na kwiecie lotosu oraz z dłońmi ułożonymi w mudry (tzn. symboliczne religijne gesty). „— Zważcie — zaczął znów i siedząc ze skrzyżowanymi nogami, podniósł rękę obróconą dłonią na zewnątrz, zupełnie jak Budda nauczający w europejskim ubraniu i bez lotosu — zważcie, że żaden z nas nie czułby tego samego.” Jądro ciemności
buddaizm daw.: buddyzm. „…ją się ludźmi, i dusza odrębną, samoistną jednostką; ale początkowo, czy to weźmiem mitologię Greków, czy słowiańską, czy buddaizm indyjski, dostrzeżeni w nich czysty tylko panteizm, który ani bogów nie zwie istotami, ani nie obiecuje życia odrębnego po śmierc…” Listy z podróży do Ameryki
Bude sława... Do kińca wika z ukr.: Będzie sława sławna Między Kozakami, Między przyjaciółmi, Na długie lata, Do końca wieków. „Do kińca wika...” Ogniem i mieczem
Bude taka wijna, jakoi ne buwało ukr.: Będzie taka wojna, jakiej jeszcze nie było. „— Bude taka wijna, jakoi ne buwało — rzekł Zachar.” Ogniem i mieczem
budesz byty z ukr.: będziesz bić. „A ty ze swego domu budesz byty” Beniowski
budka kramna: stoisko na targowisku; kram. „Nie budka kramna, co się rozbierze, w wóz schowa” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
budnik: drwal, człowiek zajmujący się wyrębem lasu, mieszkający w budzie, tj. kurnej chacie, ziemiance. + 1 inne znaczenie „Z kibitką, z wielkim budników ogonem,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
budowl: dziś popr.: budowli; tu: wyraz skrócony ze względu na rytm wiersza. „W ruinę słała budowl szczyty” Życie snem
budowny starop.: okazały, pięknie zbudowany. + 1 inne znaczenie „Na okręt li budowny, na koń li wsiędzie,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
budowy: dziś popr. forma N. lm: budowami; tj. budowlami, budynkami. „Zgoła człowiek całą naturę ogarnął, całą naturę wydoskonalił, ziemię, rzeki i morze okrył swojemi budowy.” Przestrogi dla Polski
budu ukr.: będę. „— Budu, bo takij nakaz.” Ogniem i mieczem
buduar daw., z fr., przestarz.: pokój pani domu, przeznaczony do odpoczynku. + 3 inne znaczenia „Na powitanie wyciągnęła rękę gestem damy siedzącej na szezlongu w buduarze, obojętnie, bez zdziwienia i uśmiechu.” Granica to słowo w 6 lekturach →
buduarowy daw.: przym. od buduar : kobiecy pokój przeznaczony do odpoczynku. + 1 inne znaczenie „Prawe okno przeznaczone dla galanteryj zbytkownych mieściło zwykle jakiś brąz, porcelanową wazę, całą zastawę buduarowego stolika, dokoła których ustawiały się albumy, lichtarze, portmonety, wachlarze, w towarzystwie lasek, parasoli i niezliczonej ilości drobn…” Lalka to słowo w 2 lekturach →
buduj się: podnoś się na duchu (por. opowieść budująca). „Uchowaj Boże, nie buduj się z własności tego serca, które szkodzi krajowi.” Przestrogi dla Polski
budżet: tu: plan wydatków finansowych, pieniądze przeznaczone na wydatki; pozycja w budżecie — zakup zaplanowany i wykonany w ramach budżetu; tu mowa o tym, że w budżecie Maciusiowego królestwa była zarezerwowana pewna suma pieniędzy na zakup cukierków dla sierot w każde święta. „Już znacznie później Maciuś zrozumiał, że jeśli jest — pozycja w budżecie — to można wiele przyjemności ludziom zrobić i wcale o tym nie wiedzieć.” Król Maciuś Pierwszy
Budziak: kraina historyczna, część Besarabii, obecnie w granicach obwodu odeskiego Ukrainy oraz płd. Mołdawii; dawniej zamieszkiwany przez członków tatarskiej ordy. „Zapuszczał się w środek Budziaku, właził, jak mówiono, w paszczę lwa.” Ogniem i mieczem
bufet: tu: stół sklepowy, oprócz blatu wyposażony w szuflady i półki. „Już zaraz w bufetach i słojach aptecznych rozlega się śpiew kanarków.” Kajtuś Czarodziej
Buffalo: miasto w Stanach Zjednoczonych, w zachodniej części stanu Nowy Jork. „W 1870 roku Clemens osiadł w Buffalo i wydawał tu dziennik pod tytułem „The Buffalo Express" oraz drukował mnóstwo artykułów literackich i humorystycznych w nowojorskim piśmie „Gallaxy Magazine".” Przygody Hucka Finna
bufon: osoba próżna, pewna siebie i dumna; nadęty. „Stary ryfa i bufon, ale Felka szkoda, zdolna szelma, po łacinie umie ekspedite, że i biskup lepiej nie potrafi.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bufor: zderzak pociągu. „W miarę zbliżania się urastała w oczach Dziury, któremu — Bóg wie dlaczego — przyszły nagle do głowy bufory nadchodzącego pociągu, gdy zbliżając się do przystanku, olbrzymieje nieustannie.” Klechdy polskie
Bug: czwarta pod względem długości rzeka w Polsce, dopływ Narwi. „…emińcy, Ukrańce, Łuczanie, Dulebianie, Drewlanie z Drażdańskich lasów, Polanie tutejsi, Łużanie znad Warty i Odry, Bużanie od Buga, Chorbaci nawet i niezliczone naówczas plemiona, które się różnymi imionami zwały, z jednych rodów odszczepionych od pnia główneg…” Stara baśń
bugaj: tu: gaj. „Nie wycięli; chronił go bugaj poświęcony” Odyseja
buggy ang.: powozik; wagonik; niewielki pojazd. „Gdyśmy już siedli w buggy, mówię do Woothrupa:” Listy z podróży do Ameryki
buhaj: byk, samiec rozpłodowy w stadzie. „On skacze nagle w środek i buhaja” Iliada to słowo w 3 lekturach →
buicki, royce'y, hispany: marki luksusowych, drogich samochodów.
buje daw.: skrzydła, przenośnie: loty. + 1 inne znaczenie „Bo odtąd jako buje białopióry orzeł” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 6 wystąpień →
bujno gw.: dokazując, hucznie. „Nikto się tym zbytnio nie frasował ni narzekał, bo swoje dokazali, wrócili też bujno, ze śpiewami kiej po tej wojnie wygranej.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
bujnokędziorny: długowłosy. „Bujnokędziorne zwołał, a tych zalotników” Odyseja
bujność: obfitość plonu, wybujałość. „Nie mogła znieść: upadła od swej[że] bujności,” Treny
bukiew: owoce buka. „Żołądź, bukiew, derenie, zwykły karm dla świni.” Odyseja
bukłaczek starop.: naczynie do wody. „A zawżdy się rychlej dowiedzą, czym ta flasza śmierdzi, jeśli gorzałką, jeśli rozmarynem, niżli o prostym bukłaczku.” Żywot człowieka poczciwego
bukłak starop.: skórzany worek do przewożenia płynów. + 1 inne znaczenie „Lecz zbliżył mu powtórnie do ust bukłak z kobylim mlekiem, ów zaś chwycił go, przywarł do niego chciwie ustami jak dziecko do piersi matki i począł łykać, otwierając i zamykając na przemian oczy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bukoliczny: sielankowy, idylliczny, pogodny. „Lecz Winicjusz nie zważał na tę bukoliczną nutę — i myśląc tylko o tym, że może utracić Ligię, spoglądał w stronę Petroniusza, jakby od niego jedynie wyglądał ratunku.” Quo vadis
bukolika: sielanka, idylla. „Nie jestem stworzony do bukolik.” Popioły
buksa: w gwarze obozowej: prycza. „Czyste buksy, czyste koce, napchane sienniki?” Pożegnanie z Marią wszystkie 3 wystąpienia →
buksa a. buks daw.: metalowa tuleja wewnątrz piasty koła, służąca do osadzania w niej końca osi pojazdu. „Tęgi kasztan rozumiał tę aluzję, sam okrążał gazon i między dwiema nierównej wysokości topolami wykręcał przez otwartą bramę na folwark, o nic po drodze buksami nie zawadzając.” Granica
bukszpan: rodzaj krzewu zimozielonego. „Przez ogródek przechodziło się ścieżyną wysypaną czerwonawym piaskiem, którą obrastały z obu stron gęste, wieloletnie bukszpany — barwy zestawione były tak pięknie, że uradowałyby oko pana Delacroix, naszego współczesnego Rubensa.” Hrabia Monte Christo
bukszpryt: rodzaj pochyłego masztu wystającego przed dziób statku. „Kotwica była przygotowana, zluzowano wanty bukszprytu, a obok pilota, który był gotów, aby wprowadzić żaglowiec w wąskie gardło marsylskiego portu, stał młody człowiek, o energicznym zachowaniu i bystrym spojrzeniu; bacznie czuwał nad każdym ruchem statku i po…” Hrabia Monte Christo
bukwiczka: betonica ; ta i inne wymienione tu zioła składały [się na] apteczkę domową. „Oprawiła to byliczka, bukwiczka, kopytniczek, podróżniczek, i insze drobne ziółka.” Żywot człowieka poczciwego
bulaj: rodzaj okna w kajucie statku. „Pobiegłem pod pokład, wyśliznąłem się przez bulaj i popłynąłem — pod wodą, wypływając dla zaczerpnięcia oddechu jak najrzadziej; w ten sposób nikt mnie nie zauważył i dostałem się do głębokiego przekopu, łączącego Rodan z kanałem, który prowadzi z Beaucaire do…” Hrabia Monte Christo
bułanek: koń bułany, tzn. płowy, żółtawobrązowy. „Podszedłem do niego, a widząc, że daje sto pistoli za przepalonego bułanka, na Boga, mój panie, mówię do niego: „Ja mam także konia na sprzedanie".” Trzej muszkieterowie
bułanka gw.: żółtawobrązowy koń o czarnej grzywie i czarnym ogonie. „Dziedzic ano skakał po zagonach na swojej bułance za jakimiś ludźmi, jakby rozmierzającymi role długimi prętami, a zaś przy krzyżu, na rozwidleniu dróg i kole stogów spalonych widniały bryki żółto malowane.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
bułany: o maści konia: płowy, żółtawobrązowy, z czarną grzywą i czarnym ogonem. + 1 inne znaczenie „Mój konik bułany posłuszny ostrodze.” Klechdy sezamowe to słowo w 3 lekturach →
bułat daw.: rodzaj szabli pochodzenia orientalnego; niezwykle ostrej, o krótkiej, zakrzywionej, rozszerzającej się klindze, wykonanej z bardzo twardej i sprężystej stali, zw. stalą damasceńską. + 3 inne znaczenia „Och, jak piękny był, jak wspaniały był wtedy wezyr Ali Tebelin, mój ojciec, wśród tych kul, z bułatem w ręku i twarzą poczerniałą od prochu!” Hrabia Monte Christo to słowo w 3 lekturach →
buława daw., z tur.: broń o kulistej głowicy, charakterystyczna dla wojsk Wschodu; w Polsce była jedynie symbolem władzy, nie używano jej w celach militarnych. + 1 inne znaczenie „Ostatni raz, kiedyście to nam w pomoc przyszli, już on się rwał ku przodowi i jak Cztan prasnął w kupę buławą, mało mu o głowę nie zawadził.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
buława spomiędzy stóp jego: to odnosi się do synów Jehudy, zob. Radak do 49:10 lub do uczonych skrybów, zob. Ibn Ezra i Chizkuni do 49:10, albo też jest to aluzja do przywódców mędrców Tory w Ziemi Israela», zob. Raszi do 49:10. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
buldeneż: krzew ozdobny, należący do odmiany kaliny, o dużych, kulistych, najczęściej białych kwiatostanach. „W korczyńskim dworze na rozległym trawniku dziedzińca rosły wysokie i grube jawory otoczone niższą od nich gęstwiną koralowych bzów, akacji, buldeneżów i jeszcze niższą jaśminów, spirei i krzaczastych róż.” Nad Niemnem
Bulikama: błoto w okolicach Witerby, z którego wypływa jasny i przeźroczysty strumień. Kobiety rzymskie, między nimi wiele nierządnic, zjeżdżały się tam w upalne dni lata i brały kąpiele. „A jak przejrzysty strumień z Bulikamy,” Boska Komedia
bulion: pożywny rosół z mięsa i jarzyn. „Pojono ją winem i bulionami, więc stopniowo przychodziła do siebie.” Katarynka

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.