Litera B

1047 słów, strona 4 z 5.

Brahma: bóg stwórca świata w hinduizmie. „Wiadomo, że według legendy Ramajany Ganges ma swoje źródła w niebie, skąd z łaski Brahmy wylewa się na ziemię.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
brajtszwance: futra z brajtszwanców, czyli przedwcześnie urodzonych jagniąt. „I brajtszwance,” Bal w operze
brak: tu: koń wybrakowany. „Wielkim głosem wołał po imieniu na wierzchowce, których miał osiem, witał się z cugowymi i „brakami".” Przedwiośnie
brakować: tu: piętnować. „Nie będę ja zbyt ostrą satyrą brakował.” Satyry
brakteat łac. nummus bracteatus , od: bractea : blaszka: pieniądz o niskiej wartości; późnośredniowieczna (XII–XIV w.) moneta srebrna wybijana jednostronnie z cienkiej blaszki kruszcu. „I bilon szczęścia — nie brakteat —” Kwiaty polskie
brał na się: zakładał na siebie. „W tym celu pastuszek brał na się długą płachtę, w rękę patyk, na nos zakładał jakiś drucik zwinięty w kształt binokli, kudłał sobie włosy jeszcze bardziej, garbił się, właził w błoto na sposób prefesora.” Syzyfowe prace
Brała przydomki, zwane imioniska: Imioniska są to właściwie sobrykiety. „Brała również przydomki, zwane imioniska.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
braliśta gw.: forma 2 os. lm: braliście. „braliśta pieniążek moskieski,” Wesele
brama de la Villette: jedna z bram Paryża, położona w obszarze La Villette, w 19. dzielnicy; miejsce pozwalające przekroczyć granicę administracyjne miasta. „I wyjechali z koszar gwardyjskich, każdy w inną stronę, jeden z nich bowiem przez rogatki de la Villette, a drugi przez Montmartre, zjechać się zaś mieli za Saint-Denis.” Trzej muszkieterowie
brama niebios: «Miejsce modlitwy, skąd modlitwy wznoszą się do Nieba. Midrasz uczy, że Niebiańska Świątynia znajduje się dokładnie ponad ziemską Świątynią [Jerozolimską]», zob. Raszi do 28:17. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Brama Skajska: brama prowadząca do Troi. „Pod Bramą Skajską” Iliada
bramin: kapłan hinduski. „— Procesja braminów — rzekł — zbliża się ku nam.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Bramo z kości słoniowej: jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii. „— Bramo z kości słoniowej!” Potop
bramować daw.: obszywać brzegi. + 1 inne znaczenie „…a obejmowała jej białe jak śnieg czoło i ciemne włosy spadające w dwóch warkoczach na plecy, to na niebieską, obcisłą, a bramowaną purpurowym szlakiem szatę, pod którą rysowała się wyraźnie jej strzelista postać i dziewicza pierś — i mówił sobie: „Iście prawa…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
bramowany: tu: obramowany, obszyty. „…wieńcem na głowie, obok niego piękna i posępna Augusta, obok po obu stronach westalki, wielcy urzędnicy, senatorowie w bramowanych płaszczach, starszyzna wojskowa w błyszczących zbrojach, słowem, wszystko, co w Rzymie było potężne, świetne i bogate.…” Quo vadis
bramy: według midrasza Lot siedział w bramie, w miejscu wydawania wyroków, ponieważ mieszkańcy Sedomu mianowali go sędzią, zob. Raszi do 19:1.
bramy piekielne nie przemogą: w oryginale (Mt 16, 18) odnosiło się do Kościoła. „…czarne krzyże w bramach, na budynkach i na szatach, temu przede wszystkim przychodziło na myśl, że i bramy piekielne nie przemogą tej północnej Krzyża stolicy.…” Krzyżacy
brańce daw. forma: dziś B.lm: brańców; brańcy : jeńcy. „Rozdziela brańce i łupy.” Konrad Wallenrod
brańcy: jeńcy. „Każcie wojennym brańcom rozkuć pęta,” Balladyna
Brandan a. Brendan ok. 484–577 a. 583: zw. Brendanem Żeglarzem, irl. Naomh Breandán; irlandzki mnich, założyciel i pierwszy przełożony opactwa w Clonfert (irl. Cluain Fearta, hrabstwo Galway), żeglarz i podróżnik, święty Kościoła katolickiego, jeden z dwunastu apostołów Irlandii; wg legendy ( Vita Brendani oraz Navigatio sancti Brendani abbatis ) przez siedem lat podróżował po nieznanych morzach w poszukiwaniu Ziemi Obiecanej (Edenu, Raju), odwiedzając wiele krain (wysp), w tym Piekło z potępionym Judaszem, raj mówiących ludzkim głosem ptaków, a także wyspę, która okazała się grzbietem potwora morskiego Jasconiusa.
braniec daw.: jeniec. „I jak niemieckie wyznawały brańce,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
branka daw.: niewolnica, pojmana na wojnie. + 1 inne znaczenie „Gdyś, królu, wzięciem branki Achilla rozżalił,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
Branka d'Oria: zabił w czasie obiadu teścia swego, Michała Zankę, którego wyżej spotkaliśmy w smolnym jeziorze. Morderca ten rodem był genueńczyk. „Już lat przeszło wiele,” Boska Komedia
Brat Alberigo: rodem z Faency, jeden z towarzystwa braci wesołych (zob. uwagę do pieśni XXIX), zaprosił krewnego swego z synkiem na ucztę i w chwili, kiedy podawano owoce i jagody, kazał ich zamordować. Stąd urosło włoskie przysłowie: „On kosztował owoców brata Alberigo". „«Brat Alberigo jestem» odpowiedział,” Boska Komedia
brat jego umarł: «Bo gdyby [Josef] żył, usłyszałbym cośkolwiek o nim [przez te 20 lat]», zob. Radak do 42:38. „I sprowadźcie brata waszego najmłodszego do mnie a poznam, żeście nie szpiegami, żeście prawi; brata waszego wrócę wam, a będziecie mogli krążyć po kraju«".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
brat jej, i matka jej: «A gdzież był Betuel? [Midrasz uczy], że chciał on przeszkodzić małżeństwu, wiec przyszedł anioł i zabił [Betuela]», zob. Raszi do 24:55. „A gdy wstali z rana, rzekł: „Puśćcie mnie do pana mojego!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
brat mój: Robert, brat Karola Martela, domniemanego dziedzica korony węgierskiej. „I gdyby brat mój miał wzrok więcej bystry,” Boska Komedia
brat wschodził na niebie okrągły: Księżyc, którego poeta nazywa bratem słońca. „Tego brat wschodził na niebie okrągły».” Boska Komedia
brat zaś jego umarł: «[Jehuda] wygłosił to kłamstwo z lęku, pomyślał bowiem: jeśli powiem mu, że [ten brat żyje] to rozkaże ‘przyprowadźcie go do mnie’», zob. Raszi do 44:20. „Tedy rozdarli szaty swoje, i objuczywszy każdy osła swojego, wrócili do miasta.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
brata: «Szymona», zob. Raszi do 43:14. „I brata waszego weźcie, i wybierzcie się, i wróćcie się do owego męża.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bratanka: u Cylkowa: 'synowca'. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bratnich wojen Jokasty żal, smutek dwoisty: Wzmianka wojen tebańskich, w których synowie Jokasty Eteokles i Polinik wzajem siebie zamordowali. „A w nim Jokasty żal, smutek dwoisty,” Boska Komedia
bratowy: dziś popr. forma D. l. mn.: bratowych. „Czy też do bratowy?” Iliada
bratu Rusinowi pokłon: są to (przytoczone widocznie z pamięci) fragmenty tzw. Składu zasad , ułożonego przez Mickiewicza jako program polityczno-społeczny dla Legionu Polskiego organizowanego we Włoszech (marzec 1848). W tekście Mickiewicza inaczej: „Każdemu Słowianinowi, zamieszkałemu w Polsce, braterstwo, obywatelstwo, równe we wszystkim prawo". „Gdy zbudujemy nasz dom, damy „bratu Rusinowi pokłon, braterstwo i równe we wszystkim prawo", damy „każdej rodzinie rolę domową pod opieką gminy".” Przedwiośnie
braty ukr.: bracia. „Poigrały Kozaki-braty, a potem ja każdej kamień kazał do szyi i w wodę.” Ogniem i mieczem
braty ridnyje ukr.: bracia kochani. „— Źle, braty ridnyje.” Ogniem i mieczem
Braty ridnyje, spasajte! ukr.: Bracia kochani, ratujcie! „— Ty, Czarnota, hadziacki pułkowniku, o wojnę i krwi przelanie wołasz, a gdy pod Korsuniem szli na cię petyhorcy pana Dmochowskiego, toś jak pidswynok kwiczał: „Braty ridnyje, spasajte!", i uciekałeś przed całym twoim pułkiem.” Ogniem i mieczem
Brazzaville: największe miasto i stolica administracyjna oraz finansowa Konga. „Pomiędzy superpaństwami rozciąga się bowiem, nienależący do żadnego z nich, nieregularny czworobok z rogami w Tangerze, Brazzaville, Darwin i Hongkongu; żyje tam mniej więcej jedna piąta populacji całego globu.” Rok 1984
Bréguet, Abraham-Louis 1747–1823: szwajcarski zegarmistrz, założyciel słynnej firmy zegarmistrzowskiej Breguet. „Powozik zatrzymał się przed bramą domu sławnego zegarmistrza Brégueta i książę z niechęcią wysunął nogi na bruk zalany wodą.” Popioły
brek: powóz odkryty, z ławkami umieszczonymi naprzeciwko siebie, wzdłuż pojazdu. + 1 inne znaczenie „— O, państwo tam jadą brekiem.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
brekowy: hamulcowy; jeden z funkcjonariuszy w pociągu. „Gdy mieli wejść do przedziału, gdzie był Baryka, wyprowadzono go do sąsiedniego, a stamtąd po schodkach do budki brekowego, który go wepchnął poza siebie i zakrył swym olbrzymim kożuchem.” Przedwiośnie
brelok: ozdobny wisiorek przy łańcuszku. „Trzasnęły drzwi i do sklepu wszedł jegomość szpakowaty; zażądał breloku do zegarka, a krzyczał i stukał laską tak mocno, jakby miał zamiar kupić całą japońszczyznę.” Lalka
bremzować gw., z niem. bremsen: hamować. „Bremzuj, kniaziuniu!” Kwiaty polskie
Breściańskie i Mantuańskie: zapewne chodzi o określenia terenów wokół Brescii i Mantui w północnych Włoszech. „— Poszła w Breściańskie i Mantuańskie, i aż w samą Bolonię, co teraz zrobiona stolicą nowej republiki.” Popioły
bresz: wyłom w murze twierdzy wykonany przez oblegających. „O szturmach, breszach, o hiszpańskich klingach” Romeo i Julia
Bretania: kraina historyczna i region w płn.-zach. Francji. „Potem czeka mnie podróż do Bretanii dla odwiedzenia rodziny i zrealizowania sumy potrzebnej na wyjazd.” Trzej muszkieterowie
bretnal z niem. Brettnagel: duży gwóźdź do przybijania desek. + 2 inne znaczenia „Wbij mnie takie trzy bretnale".” Ballady i romanse to słowo w 5 lekturach →
bretnal a. bratnal: długi gwóźdź z płaskim łebkiem. „Chamisowi kiwał jeszcze niekiedy ogonem, ale na Beduinów i Sudańczyków warczał albo kłapał swymi strasznymi kłami, które uderzały wówczas o siebie jak stalowe bretnale.” W pustyni i w puszczy
Bretor i Hagit: duchy północnej i wschodniej okolicy świata. „— Przyjeżdżasz z dalekiego kraju od Bretora i Hagita...” Faraon
Brettinaro: teraz przezwany Bertinoro, zamek w Komanii. „Czemuś nie runął, zamku Brettinaro,” Boska Komedia
brewerie wł. breveria : samochwalstwo: wybryki, zakłócanie spokoju lub porządku społecznego. „Mam cię za tak wielkiego zawadiakę, jakiemu chyba mało kto równy jest we Włoszech; bardziej zaiste skłonnego do breweryj niż do brewiarza.” Romeo i Julia
brewiarz z łac. breviarium : skrót: zbiór modlitw przeznaczonych do liturgii godzin (znanej zarówno kościołowi rzymskokatolickiemu, jak grekokatolickiemu i mającej swój odpowiednik w różnych kościołach protestanckich); duchowni katoliccy są zobowiązani do codziennego odmawiania całego brewiarza. + 3 inne znaczenia „A ksiądz usiadł z powrotem na kółkach od pługa, zażył tabaki i rozłożył brewiarz, ale oczy ześlizgiwały mu się z czerwonych liter i leciały po ogromnych, w jesiennej zadumie pogrążonych ziemiach, to po bladym niebie błądziły lub zatrzymywały się na parobku, po…” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →
brezylia: żółty proszek do farbowania, pozyskiwany z drzewa rosnącego w Ameryce Południowej. „A i tej brezylii do jajek potrza farbowania...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Briareusz: sturamienny olbrzym, syn Urana i Ziemi. Anteusz , syn Ziemi, która, ledwo wyszedł na świat, obdarzyła go nadzwyczajną siłą. Herkules zmuszonym był go zadusić, ponieważ Anteusz, jako wróg nieubłagany Herkulesa, z nim się wciąż mocował. Olbrzym ten nie ma rąk związanych, ponieważ nie brał udziału w wojnie olbrzymów z bogami. + 1 inne znaczenie „Widzieć potworny kształt Bryjareusza».” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Briefe niem.: listy. „za bramą z brązu, z metalową skrzynką z napisem „Briefe" należą do pana.” Księga Wyjścia
brio skrót od: wł. con brio: część utworu muzycznego grana z werwą (często: allegro con brio ). „W chwili, kiedy skrzypce i fortepian grzmiały świetnym i wybornie wykonywanym brio, Różyc nieznacznie i na palcach przesunął się przez salon i na niezajętym krześle obok Kirłowej usiadł.” Nad Niemnem
brioszka fr. brioche: francuska lekko słodka bułka drożdżowa. „Na ulicy de Seine spotkał Plancheta stojącego przed sklepem z ciastkami, w zachwycie nad brioszką o smakowitym wyglądzie.” Trzej muszkieterowie
Bristol: miasto w płd.-zach. Anglii. „Ruszyliśmy z Bristolu dnia czwartego maja 1699 roku.” Podróże Guliwera
bród: płytsze miejsce na rzece, w którym można przejść na drugi jej brzeg brodząc. + 2 inne znaczenia „Następnie pan Zagłoba, zostawiwszy Helenę dobrze ukrytą w zaroślach, pojechał wyszukać brodu, który znalazł z łatwością, bo leżał o kilkadziesiąt zaledwie kroków od miejsca, do którego przyjechali.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
brodawnik: mniszek lekarski. + 1 inne znaczenie „…y bujne rumianki i wyższe od nich kwiaty marchewnika, słały się w trawach fioletowe rohule, żółtymi gwiazdkami świeciły brodawniki i kurze ślepoty, liliowe skabiozy polne wylewały ze swych stulistnych koron miodowe wonie, chwiały się całe lasy słabej i delikat…” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
Brodiaga ros.: włóczęga. „Brodiaga, w którym Cezary rozpoznał ojca, znikł za owym parkanem.” Przedwiośnie
brody zbawić: pozbawić brody. „Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawić?” Balladyna
bróg gw.: oparte na czterech słupach słomiane zadaszenie, pod którym składowano zboże przed młóceniem, a niekiedy również inne zbiory. + 3 inne znaczenia „Ani dziesięcin brał z pola lub z broga,” Boska Komedia to słowo w 5 lekturach →
brona daw., tu daw.: narzędzie rolnicze przeznaczone do płytkiej uprawy gleby. + 2 inne znaczenia „Rycerze zbrojni czekają przed broną.” Balladyna to słowo w 5 lekturach →
bronchit z gr., med.: ostre zapalenie oskrzeli. „Chroniczny bronchit chrobotał i świszczał w jego oddechu, otyłość i rozedma uniemożliwiała mu dawne myśliwskie włóczęgi, jedyną jego namiętnością było teraz łakomstwo, które też zresztą nie wychodziło mu na dobre.” Granica to słowo w 2 lekturach →
bronet gw.: brunet. „Gustuję w bronecie, wzdycham do blondyna!” Popioły
bronić: tu: zabraniać. „Zważ, jaką musi być nauka, która nakazuje nam miłosierdzie nawet względem nieprzyjaciół, broni kłamstwa, oczyszcza dusze nasze od złości i obiecuje po śmierci szczęście nieprzebrane.” Quo vadis
bronić będzie: hebr. יָדִין ( jadin ): ‘osądzi, pomści’. Jakub przepowiada, że plemię Dana będzie stanowiło tylną straż obozu Israela podczas wędrówki przez pustynię, zob. Raszbam do 49:16. Inni upatrują tu proroctwo odnośnie do Samsona, zob. Raszi, Radak, Rabeinu Bachja do 49:16. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
bronie: bramie. „Wtem giermek ręką ukazał ku bronie:” Grażyna
Bronikowski, Ksawery 1796–1852: publicysta i działacz polityczny. „ze sieni wpada:” Noc listopadowa
bronny daw.: tu: broniony, wzmocniony. „Mury miało wysokie, wieżami bronne, kościoły jeszcze od sieradzkich wspanialsze.” Krzyżacy
Brückner, Aleksander 1856–1939: slawista, historyk literatury i kultury polskiej, autor m.in. Słownika etymologicznego języka polskiego .
Bruksela: stolica Belgii, miasto położone w środkowej części kraju. „Pojedziemy do Brukseli.” Pożegnanie z Marią
brulion: tu: brudnopis. „Kiedy Władzio przepisywał pensa z brulionów, Jędrek odrabiał lekcje z panną Micią, uczennicą klasy drugiej gimnazjum żeńskiego.” Syzyfowe prace
Brune, Guillaume Marie-Anne 1763–1815: francuski generał rewolucyjny, późniejszy marszałek Francji; uczestnik wojen napoleońskich. „Dąbrowski jest pionem czy tam laufrem w ręce pierwszego lepszego Berthiera albo Brune'a.” Popioły
brunelka gw.: głowienka pospolita, roślina z rodziny jasnotowatych. „Wysłaniem jej była trawa niska i nierówna, którą z rzadka usiewały liliowe cząbry i brunelki, białe krwawniki, drobne pączki dzięcieliny i gwiazdki nieśmiertelników.” Nad Niemnem
Brunetto Latini ok. 1220–1294: pisarz i polityk włoski z Florencji, autor Li livres dou Tresor ( Skarbca wiedzy , będącego rodzajem średniowiecznej encyklopedii), poematu Tesoretto („Skarbczyk"); Miroirs du monde to również zbiorowa nazwa tego rodzaju publikacji. + 1 inne znaczenie „Azali jesteś tu, panie Brunetto?».” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
brus: kamień szlifierski. „Świeżo na krętym brusie pociągnione.” Balladyna
Brussa: dziś Bursa: miasto w płn.-zach. Turcji. „— My z daleka, z azjatyckiego brzegu, z Brussy.” Krzyżacy
brusznica gwar.: borówka czerwona, zimotrwała krzewinka. „…ąpając najczęściej po miękkich mchach, jeżących się gdzieniegdzie młodymi płonkami sosen i osin nakrapianych czerwonością brusznic lub granatową czarnością czernic.…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
Brutus: Lucjusz Juniusz (pierwszy konsul rzymski, VI w. p.n.e.) i Marek Juniusz (85–42 p.n.e.); postacie z historii starożytnego Rzymu, uważane za wzory cnót obywatelskich. „— Sprzedał się starej babie — mówili znajomi — ten niby to Brutus!...” Lalka
Brutus porażony: pokonany; Brutus, reprezentant cnót rzymskich, zabójca Juliusza Cezara (44 r. p.n.e.), został pokonany przez Oktawiana Augusta pod Filippi (42 r. p.n.e.). Po klęsce popełnił samobójstwo i miał wtedy powiedzieć: „O nędzna cnoto, byłaś tedy tylko słowem, a ja cię czciłem jako coś rzeczywistego, ty zaś byłaś niewolnicą Losu". „«Fraszka cnota», powiedział Brutus porażony.” Treny
Brutus, Kasjusz: Mordercy Juliusza Cezara, których poeta za tę zbrodnię skazał do piekła (Patrz Piekło , pieśń XXXIV). „Brutus, Kasyjusz, z gniewu w piekle wyją.” Boska Komedia
Brutus, Marek Juniusz 85–42 p.n.e.: rzymski polityk i dowódca wojskowy; jeden z przywódców spisku przeciwko Juliuszowi Cezarowi i zabójców dyktatora. „Na moje życzenie gubernator dał znak Brutusowi i Cezarowi, żeby się do nas zbliżyli.” Podróże Guliwera
brwie daw., gw.: brwi (forma M. i B. lm). „Ściągnął brwie, przedeliberował czas jakiś i zapalając papierosa rzucił spokojnie, jakby od niechcenia:” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
bryftrygier z niem.: listonosz. „Niech tylko kto biegnie prędzej przez dziedziniec, ona zaraz do okna myśląc, że to bryftrygier.” Lalka
brygadier: stopień pośredni między pułkownikiem a generałem. „— Dobranoc, brygadierze!” Przedwiośnie
brykla daw.: stalowa lub fiszbinowa listewka w gorsecie. „Lecz trafił on szczęśliwie, przyznać musimy, bardzo zręcznie, w bryklę żelazną, jaka w owej epoce osłaniała jak pancerz piersi kobiet, ześlizgnął się, rozdzierając suknię, i zadrasnął ukosem ciało pomiędzy żebrami.” Trzej muszkieterowie
brylanta: dziś popr. forma D. lp: brylantu. „I teraz znów zobaczył ją przy świetle ogromnego brylanta.” Król Maciuś Pierwszy
brylantowany: imitujący brylant dzięki odpowiedniej obróbce szlifierskiej. „Kryształ brylantowanywielu oczy zwodził;” Bajki i przypowieści
bryt: pas lub klin tkaniny; z brytów zszywa się np. spódnice. + 1 inne znaczenie „I rozwinął przed Elżbietą na nagiej drewnianej ladzie sztukę kortu, której zebrany w fałdy bryt uniósł w lewej dłoni wysoko ku górze.” Granica to słowo w 2 lekturach →
brytan: duży i silny pies. „Chamis puścił obrożę, za którą przytrzymywał brytana, a ów poczuwszy, że jest wolny, począł machać ogonem, łasić się do pana Tarkowskiego, z którym poznał się już dobrze poprzednio, i poszczekiwać z radości.” W pustyni i w puszczy
Brytan z Werukio: Stary pies z Werukio (tak się nazywał zamek w okolicy miasta Rimini) jest to Malatesta, tyran Rimini, jego szczenię to syn jego, Malatestino, Montagna, naczelnik stronnictwa gibelinów w Rimini, którego syn Malatesty skazał na śmierć. Malatesta był ojcem, a Malatestino bratem Jana Malatesty, męża, i Pawła Malatesty, kochanka Franczeski z Rimini (Pieśń V). „Brytan z Werukio, on i jego szczenię,” Boska Komedia
Bryzeida: ulubiona branka Achillesa, zabrana mu przez Agamemnona, kiedy ten musiał zwrócić wolność swojej niewolnicy. Zagniewany Achilles zaprzestał wtedy udziału w wojnie. „Bryzeis, być mogąca Kiprydy” Iliada
brzechwa: tylna część pocisku, zapewniająca mu stabilizację podczas lotu w powietrzu. + 1 inne znaczenie „Obaczcie: nie tylko żeleźce, ale i brzechwa całkiem mu się schowała pod łopatką.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
brzeg tesprocki: wybrzeże Epiru. „Byłem na brzeg tesprocki przez bałwan spiętrzony.” Odyseja
brzega: dziś popr. forma D. lp: brzegu. „Z brzega sprzedają buty, trochę dalej ubrania nowe i używane.” Bankructwo małego Dżeka
Brzegiem krążącej wokoło niej tamy: Dziesięć oddziałów zwanych Złe Tłumoki z rozmaitymi rodzajami oszustów, jacy w nich się znajdują, zwiedziwszy, teraz idą poeci wokoło kamiennej tamy okrążającej ostatni ten oddział kręgu ósmego; żeby przybliżyć się do dziewiątego kręgu piekła, w którym karani są zdrajcy. Jest to ta studnia, o której poeta napomyka na początku Pieśni XVIII. „Brzegiem krążącej wokoło niej tamy;” Boska Komedia
brzegom silna: zagraża brzegom. „Już brzegom silna.” Pieśni
brzemię: ciężar. „Powaliłem olbrzyma, widziałem, jak brzemię” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
brzemienność daw.: ciąża. „Wielce, wielce pomnożę męki” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
brzemienny: obciążony czymś. „Rozwiąże oczy, tylą łez brzemienne” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
brzemionko: zdrobn. od: brzemię, tj. ciężar, obciążenie. „A teraz te brzemionka tak lekkie się zdawały, jakby połowa ciężaru ubyła.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
brzemiono gw.: popr.: brzemię. „…c w rozpostartą płachtę, a robiła tak zapalczywie, aż chustkę zruciła z gorąca, i może w jaką godzinę narychtowała takie brzemiono drewek, iż ledwie mogła je sobie zadać, stary też narządził pęk niezgorszy, obwiązał sznurem i wlókł go rozglądając się za pniem,…” Chłopi, Część druga - Zima
brzeszczot: żelazo szabli, klinga [ostrze broni białej; red. WL]. + 1 inne znaczenie „Tak on brzeszczotem koło stropu cisnął” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
brzezina pot.: niewielki las brzozowy. + 1 inne znaczenie „Jakże nie skoczy do brzeziny, jak nie wyłamie jedną witkę, jak nie wpadnie do izby, jak nie chwyci podrzutka, jak go nie zacznie bić!” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
Brzezinka: polska wieś położona w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim; w czasie II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny Birkenau, będący największą częścią obozu oświęcimskiego (Konzentrationslager Auschwitz). „Oprócz szeroko znanych miejscowości, jak Majdanek, Oświęcim, Brzezinka, Treblinka, raz po raz odkrywamy nowe, mniej głośne.” Medaliony
brzeźniak: gałązki brzozowe. „Na potężnym kominie ze zwieszonym okapem paliły się kłody sosnowe i karpy, to przygasając, to znów strzelając jasnym, wielkim płomieniem lub skrami, w miarę jak stojący wedle komina wyrostek przyrzucał drobniejszych brzeźniaków i łuczywa.” Potop
brzoźniak: lasek brzozowy, też: brzezina. „Na dwóch pagórkach dwa wietrzne młyny łopotały swymi wielkimi skrzydłami, lipowe gaje rozlegały się od bączenia nieprzeliczonych rojów pszczelnych, a w olszynach i brzoźniakach na wszystkich gałęziach wisiały wielkie jak czapki gniazda gawronie.” Nad Niemnem
brzuchomowca: człowiek posiadający umiejętność mówienia bez poruszania ustami, przy czym głos wydaje się pochodzić od innej osoby. „— Jestem brzuchomowca.” Nie-Boska komedia
brzusiec: wystająca, wypukła część, tu: czubek palca. „…du, że wśród jedzenia odkładał nagle nóż i widelec i z serwetą zawiązaną pod szyją podnosił się kocim ruchem, skradał na brzuścach palców do drzwi sąsiedniego, pustego pokoju i z największą ostrożnością zaglądał przez dziurkę od klucza.…” Sklepy cynamonowe
brzydkość daw.: brzydota. „Muszę w tym miejscu nadmienić, że Houyhnhnmowie nie mają w swym języku słowa, którym by wyrazili zło, ale tylko używają podobieństw, wziętych od brzydkości i złych cech Jahusów.” Podróże Guliwera
buatka: spolszczone fonetycznie określenie francuskiego boîte : pudełko, puzderko. „— Skryta, skryta buatka!...” Popioły
Bubastis gr.: Per-Bastet, miasto we wschodniej Delcie, w pobliżu dzisiejszego Az-Zakazik. Centrum kultu bogini miłości i płodności Bastet, stolica 18. nomu Dolnego Egiptu. „Za Boetosa rozwarła się ziemia pod Bubastis i pochłonęła wielu ludzi...” Faraon
bucefał: ciężki lub narowisty koń. „A w dodatku uprzęże naszych bucefałów.” Trzej muszkieterowie
buchalter daw.: księgowy. „Buchalter wydobył już pudełko z dominem i zabawiał się ustawianiem domków z kostek.” Jądro ciemności wszystkie 2 wystąpienia →
buchalteria: księgowość, rachunkowość. „Jednych tylko dyscyplin nigdy nie potrzebował okurzać dzięki swoim niedzielnym wykładom buchalterii, jeografii i towaroznawstwa.” Lalka
buchasty daw.: szeroki, worowaty. „W tym celu konia jej prowadziło dwóch wyrostków, przybranych od dołu obcisło, od góry w buchaste szaty, jakie nosili zwykle paziowie.” Krzyżacy
buchnąć pot.: ukraść. „Ja nawet mogę buchnąć siostrze ten sennik: jak się komu śni na przykład pożar, to znaczy, że złodzieje.” Bankructwo małego Dżeka
Buckingham 1592–1628: angielski arystokrata, faworyt królów Anglii Jakuba I i Karola I; wysłał angielską flotę na pomoc Francuzom oblegających hugenotów w La Rochelle. „— Mówią, że pan de Buckingham jest we Francji — odparł Aramis z przebiegłym uśmieszkiem, który tym na pozór zupełnie zwyczajnym słowom nadał trochę podejrzane znaczenie.” Trzej muszkieterowie
Buckle, Henry Thomas 1821–1862: historyk i socjolog ang. „Był to rosyjski przekład History of civilisation in England Henryka Tomasza Buckle'a.” Syzyfowe prace
bucyna: rodzaj instrumentu dętego. „Widać tam było harfy, lutnie greckie, lutnie hebrajskie, i egipskie, liry, formingi, cytry, piszczałki, długie powyginane bucyny i cymbały.” Quo vadis
Buczacki Jazłowiecki, Teodoryk zm. 1456: kasztelan halicki i kamieniecki, starosta podolski, obrońca Podola przed Tatarami. „Na lewym brzegu, na niewielkiej wyniosłości podobniejszej do mogiły niż do wzgórza, świeciły tylko resztki murowanej stanicy, którą niegdyś jeszcze Teodoryk Buczacki wystawił, a którą potem napady starły.” Ogniem i mieczem
Budda sanskr.: oświecony, przebudzony: przydomek założyciela buddyzmu, Siddharty Gautamy (ok. 563—483 p.n.e.), a także w szerszym znaczeniu określenie na osobę, która osiągnęła oświecenie zgodnie z naukami buddyjskimi. W sztuce Buddę przedstawia się ubranego w kaszaję (tj. szafranową szatę mniszą), siedzącego ze skrzyżowanymi nogami na kwiecie lotosu oraz z dłońmi ułożonymi w mudry (tzn. symboliczne religijne gesty). „— Zważcie — zaczął znów i siedząc ze skrzyżowanymi nogami, podniósł rękę obróconą dłonią na zewnątrz, zupełnie jak Budda nauczający w europejskim ubraniu i bez lotosu — zważcie, że żaden z nas nie czułby tego samego.” Jądro ciemności
Bude sława... Do kińca wika z ukr.: Będzie sława sławna Między Kozakami, Między przyjaciółmi, Na długie lata, Do końca wieków. „Do kińca wika...” Ogniem i mieczem
Bude taka wijna, jakoi ne buwało ukr.: Będzie taka wojna, jakiej jeszcze nie było. „— Bude taka wijna, jakoi ne buwało — rzekł Zachar.” Ogniem i mieczem
budka kramna: stoisko na targowisku; kram. „Nie budka kramna, co się rozbierze, w wóz schowa” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
budnik: człowiek mieszkający w budzie, tj. w szałasie. „— Smolarz, panie, budnik.” Krzyżacy
budowny starop.: okazały, pięknie zbudowany. + 1 inne znaczenie „Na okręt li budowny, na koń li wsiędzie,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
budu ukr.: będę. „— Budu, bo takij nakaz.” Ogniem i mieczem
buduar przestarz.: pokój pani domu służący do odpoczynku. + 1 inne znaczenie „Na powitanie wyciągnęła rękę gestem damy siedzącej na szezlongu w buduarze, obojętnie, bez zdziwienia i uśmiechu.” Granica to słowo w 4 lekturach →
buduarowy daw.: przym. od buduar : kobiecy pokój przeznaczony do odpoczynku. + 1 inne znaczenie „Prawe okno przeznaczone dla galanteryj zbytkownych mieściło zwykle jakiś brąz, porcelanową wazę, całą zastawę buduarowego stolika, dokoła których ustawiały się albumy, lichtarze, portmonety, wachlarze, w towarzystwie lasek, parasoli i niezliczonej ilości drobn…” Lalka to słowo w 2 lekturach →
budżet: tu: plan wydatków finansowych, pieniądze przeznaczone na wydatki; pozycja w budżecie — zakup zaplanowany i wykonany w ramach budżetu; tu mowa o tym, że w budżecie Maciusiowego królestwa była zarezerwowana pewna suma pieniędzy na zakup cukierków dla sierot w każde święta. „Już znacznie później Maciuś zrozumiał, że jeśli jest — pozycja w budżecie — to można wiele przyjemności ludziom zrobić i wcale o tym nie wiedzieć.” Król Maciuś Pierwszy
Budziak: kraina historyczna, część Besarabii, obecnie w granicach obwodu odeskiego Ukrainy oraz płd. Mołdawii; dawniej zamieszkiwany przez członków tatarskiej ordy. „Zapuszczał się w środek Budziaku, właził, jak mówiono, w paszczę lwa.” Ogniem i mieczem
bufon: osoba próżna, pewna siebie i dumna; nadęty. „Stary ryfa i bufon, ale Felka szkoda, zdolna szelma, po łacinie umie ekspedite, że i biskup lepiej nie potrafi.” Chłopi, Część czwarta - Lato
bufor: zderzak pociągu. „W miarę zbliżania się urastała w oczach Dziury, któremu — Bóg wie dlaczego — przyszły nagle do głowy bufory nadchodzącego pociągu, gdy zbliżając się do przystanku, olbrzymieje nieustannie.” Klechdy polskie
bugaj: tu: gaj. „Nie wycięli; chronił go bugaj poświęcony” Odyseja
buhaj: byk, samiec rozpłodowy w stadzie. „On skacze nagle w środek i buhaja” Iliada to słowo w 3 lekturach →
buicki, royce'y, hispany: marki luksusowych, drogich samochodów.
bujno gw.: dokazując, hucznie. „Nikto się tym zbytnio nie frasował ni narzekał, bo swoje dokazali, wrócili też bujno, ze śpiewami kiej po tej wojnie wygranej.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
bujnokędziorny: długowłosy. „Bujnokędziorne zwołał, a tych zalotników” Odyseja
bujność: obfitość plonu, wybujałość. „Nie mogła znieść: upadła od swej[że] bujności,” Treny
bukiew: owoce buka. „Żołądź, bukiew, derenie, zwykły karm dla świni.” Odyseja
bukłak: skórzany worek do przewożenia płynów. „Lecz zbliżył mu powtórnie do ust bukłak z kobylim mlekiem, ów zaś chwycił go, przywarł do niego chciwie ustami jak dziecko do piersi matki i począł łykać, otwierając i zamykając na przemian oczy.” Krzyżacy
bukoliczny: sielankowy, idylliczny, pogodny. „Lecz Winicjusz nie zważał na tę bukoliczną nutę — i myśląc tylko o tym, że może utracić Ligię, spoglądał w stronę Petroniusza, jakby od niego jedynie wyglądał ratunku.” Quo vadis
bukolika: sielanka, idylla. „Nie jestem stworzony do bukolik.” Popioły
buksa: w gwarze obozowej: prycza. „Czyste buksy, czyste koce, napchane sienniki?” Pożegnanie z Marią wszystkie 3 wystąpienia →
buksa a. buks daw.: metalowa tuleja wewnątrz piasty koła, służąca do osadzania w niej końca osi pojazdu. „Tęgi kasztan rozumiał tę aluzję, sam okrążał gazon i między dwiema nierównej wysokości topolami wykręcał przez otwartą bramę na folwark, o nic po drodze buksami nie zawadzając.” Granica
bułanek: koń bułany, tzn. płowy, żółtawobrązowy. „Podszedłem do niego, a widząc, że daje sto pistoli za przepalonego bułanka, na Boga, mój panie, mówię do niego: „Ja mam także konia na sprzedanie".” Trzej muszkieterowie
bułanka gw.: żółtawobrązowy koń o czarnej grzywie i czarnym ogonie. „Dziedzic ano skakał po zagonach na swojej bułance za jakimiś ludźmi, jakby rozmierzającymi role długimi prętami, a zaś przy krzyżu, na rozwidleniu dróg i kole stogów spalonych widniały bryki żółto malowane.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
bułany: o maści konia: płowy, żółtawobrązowy, z czarną grzywą i czarnym ogonem. + 1 inne znaczenie „Mój konik bułany posłuszny ostrodze.” Klechdy sezamowe to słowo w 3 lekturach →
bułat: stal, z której produkowano broń; tu: miecz. „Dobądź wraz wiszącego u boku bułata,” Odyseja
buława daw., z tur.: broń o kulistej głowicy, charakterystyczna dla wojsk Wschodu; w Polsce była jedynie symbolem władzy, nie używano jej w celach militarnych. + 1 inne znaczenie „Ostatni raz, kiedyście to nam w pomoc przyszli, już on się rwał ku przodowi i jak Cztan prasnął w kupę buławą, mało mu o głowę nie zawadził.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
buława spomiędzy stóp jego: to odnosi się do synów Jehudy, zob. Radak do 49:10 lub do uczonych skrybów, zob. Ibn Ezra i Chizkuni do 49:10, albo też jest to aluzja do przywódców mędrców Tory w Ziemi Israela», zob. Raszi do 49:10. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
buldeneż: krzew ozdobny, należący do odmiany kaliny, o dużych, kulistych, najczęściej białych kwiatostanach. „W korczyńskim dworze na rozległym trawniku dziedzińca rosły wysokie i grube jawory otoczone niższą od nich gęstwiną koralowych bzów, akacji, buldeneżów i jeszcze niższą jaśminów, spirei i krzaczastych róż.” Nad Niemnem
Bulikama: błoto w okolicach Witerby, z którego wypływa jasny i przeźroczysty strumień. Kobiety rzymskie, między nimi wiele nierządnic, zjeżdżały się tam w upalne dni lata i brały kąpiele. „A jak przejrzysty strumień z Bulikamy,” Boska Komedia
bulion: pożywny rosół z mięsa i jarzyn. „Pojono ją winem i bulionami, więc stopniowo przychodziła do siebie.” Katarynka
bulla łac.: medalion z amuletem, noszony przez chłopców rzymskich. + 1 inne znaczenie „Wychodzi bulla: morzem, lądem płyną” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
bulwar des Italiens w Paryżu: w XIX w. zdobył popularność dzięki słynnym kawiarniom; jego nazwa (bulwar Włochów) wywodzi się od XVII-wiecznego teatru, w którym wystawiano gł. komedie włoskie. „Niektóre ulice, między innymi Montgomery Street, odpowiadająca Regent Street w Londynie, bulwarowi des Italiens w Paryżu i Broadwayowi w Nowym Jorku, przepełnione były wspaniałymi magazynami, których efektowne wystawy jaśniały wyrobami z całego świata.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
bulwar Saint-Michel: jedna z dwóch głównych ulic Dzielnicy Łacińskiej w Paryżu, miejsce życia studenckiego, z licznymi księgarniami i kawiarniami. „Trzeba było walczyć z tymi muchami, komarami i pchłami — milszymi jednak niż pluskwy w hotelikach bulwaru Saint-Michel.” Granica
buńczucznie: hardo, zuchwale. „Jak buńczucznie do boju z mgłą się napurpurza!” Napój cienisty
buńczuczny: pewny siebie, zawadiacki. + 1 inne znaczenie „— oznajmił zwycięsko i ujął się pod boki, aby w ten sposób nadać swemu odkryciu zuchowatej pewności buńczucznego stwierdzenia.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
buńczuk: drzewce ozdobione końskim włosiem; symbol władzy w wojskach tatarskich, kozackich i tureckich. + 3 inne znaczenia „Chmielnicki i Tuhaj-bej, obaj pod buńczukami, skoczyli ku sobie końmi i powitali się ceremonialnie.” Ogniem i mieczem to słowo w 4 lekturach →
Bunhya , popr.: bunnia a. bunniah: hinduski handlarz, kupiec, szczególnie z płn.-zach. prowincji Gudżarat; przez wczesnych autorów używane na określenie dowolnego hinduskiego mieszkańca Indii. „Zapełniały je tłumy Europejczyków wszystkich narodowości, Persów w spiczastych czapkach, Bunhyów w okrągłych turbanach, Armeńczyków w długich sukniach itd.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
bunkru: dziś popr. forma D. raczej: bunkra. „Jeżeli która źle posłała łóżko albo kubek po kawie źle umyła, bo nie było wody i było przecież ciemno, wtedy musiała iść do bunkru.” Medaliony
Buonkonte: też: Buonconte.
Buoso da Duera: rodem kremończyk, przekupiony przez generała francuskiego, Gwidona de Montfort, dał mu przejść przez rzekę Oglio. „Możesz powiedzieć: widziałem Buosa” Boska Komedia
Burberry: nieprzemakalny płaszcz z impregnowanej tkaniny wełnianej (od nazwiska londyńskiego sukiennika i założyciela ekskluzywnego domu mody). + 1 inne znaczenie „W paltocikach Burberry.” Bal w operze to słowo w 2 lekturach →
Burbonowie: dynastia królewska wywodząca się z Francji, boczna linia Kapetyngów, pierwszym Burbonem na tronie Francji był Henryk IV (1589–1610), który dzięki edyktowi nantejskiemu wyprowadził kraj z zamętu i kryzysu wojen religijnych; wspomniana tu „ czaszka spadła z Burbońskiego tułowu " stanowi aluzję nawiązanie do losów Ludwika XVI (1774–1792), ściętego w okresie terroru rewolucji francuskiej 21 stycznia 1793 r. + 1 inne znaczenie „Z Burbońskiego tułowu — krwawą i pobladłą,” Kordian to słowo w 2 lekturach →
burda: tu: awanturnik, kłótnik, zawadiaka, człowiek niespokojny. + 1 inne znaczenie „Burdą jesteś.” Romeo i Julia to słowo w 2 lekturach →
burek pogard.: tu: strażnik. „Lecz widząc następujących strażników, powziął nagle jakąś myśl, bo wyłamał po drodze sporą gałąź i wsparłszy się o płot, obstrugiwał, pasując do ręki a zważając na burków, którzy, chociaż szli jak mogli najpowolniej, zrównali się z nim pokrótce.” Chłopi, Część czwarta - Lato
burgrabia z niem.: urzędnik w zamkach pełniący funkcje sądownicze i wojskowe. „Ciebie osadzę w murach jak mego burgrabię.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Burgund: mieszkaniec Burgundii, regionu w centralnej Francji. + 1 inne znaczenie „Szedł z nimi różny naród: Niemcy, Francuzy, Angielczykowie do łuków najprzedniejsi, Czechy, Szwajcary i Burgundy.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
Burgundia: kraina historyczna w środkowej Francji. + 1 inne znaczenie „I on, szukając za młodych lat na dworach: węgierskim, rakuskim, burgundzkim i czeskim, różnych rycerskich przygód, które szeroko rozsławiły jego imię, wyuczył się był po niemiecku, wiec teraz ozwał się w tym języku do Maćka głosem pojednawczym i umyślnie żarto…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
burnus z arab.: długie wełniane okrycie podobne do płaszcza, noszone przez Arabów. + 1 inne znaczenie „Stanęli na wezwanie kalifa i Arabowie, których burnusy pokryły jakoby śniegiem kuczunkauryjskie błonie; byli między nimi i koczownicy z pustyń piaszczystych, i mieszkańcy miast od Medyny do Mekki.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
bursa: internat, dom dla studentów. „Sam Kmicic nie spodziewał się ujrzeć nic podobnego i nie mógł wyjść z podziwu na widok ulic szerokich, włoską modą pod linię równo budowanych, na widok wspaniałej kolegiaty i burs akademickich, zamku, murów, potężnych dział i wszelkiego rodzaju „opatrzenia".” Potop
bursz z niem.: student; w XIX w. student uniwersytetu niemieckiego, należący do korporacji studenckiej. + 2 inne znaczenia „Pokryła Polskę dzicz burszowska” Kwiaty polskie to słowo w 3 lekturach →
bursztyn: chodzi o elektron, stop złota i srebra, w staroż. grece określany tym samym słowem. „Co tu złota, bursztynu, srebra, słoniej kości!” Odyseja
bursztyn i mirra: bursztynu, tak jak i mirry, czyli żywicy krzewu balsamowca, używano jako kadzideł, bo palą się, wydając wonny dym. „Przodem szły pacholęta w komżach, niosące trybularze na łańcuszkach, bursztyn i mirrę.” Potop
burtowny daw.: o wysokich burtach. „Znieśli żywność do łodzi burtownej na składy,” Odyseja
burzan z ukr.: chwast stepowy tworzący gęste zarośla. „Na północnym krańcu Dzikich Pól, nad Omelniczkiem, aż do jego ujścia, najbystrzejszy wzrok nie mógłby odkryć jednej żywej duszy ani nawet żadnego ruchu w ciemnych, zeschniętych i zwiędłych burzanach.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
burzyć się: tracić spokój, poddawać się silnym emocjom. „Burzących się” Iliada
Buszmenki: kobiety jednego z koczowniczych plemion murzyńskich Afryki południowej. Orzeszkowa często używa tego określenia w stosunku do kobiet z arystokracji, pragnąc zaznaczyć, że powierzchowna kultura salonu bliższa jest stanowi „dzikości" niż prawdziwej cywilizacji. „Na Buszmanki was wychowują, to i wszystko na świecie gotowe jesteście zrobić, byleby was ładnie ufarbowano.” Nad Niemnem
buta: duma, pycha, hardość, pewność siebie. + 1 inne znaczenie „Hedonów króla Likurga też bucie,” Antygona to słowo w 3 lekturach →
butny: pewny siebie. „Chór męski, w którym wyraźnie wyróżniały się: cienki dyszkant pierwszego drużbanta, piękny głos Jana i tak basowe, że prawie grobowe buczenie Domuntów, na nutę butną, urywaną, prawie rozkazującą rozpoczął:” Nad Niemnem
buton z fr.: kolczyk w kształcie guzika, na ogół z dużym brylantem. „Niektóre miały na barkach wyleniałe skunksy albo zżółkłe gronostaje, a w białych, naciągniętych uszach staromodne butony.” Granica
Buturlin, Wasilij Wasiljewicz zm. 1656: rosyjski bojar, dyplomata i wojskowy, w czasie ugody perejasławskiej w 1654 przyjął przysięgę od starszyzny kozackiej na wierność państwu moskiewskiemu, na początku wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667 wraz z Bohdanem Chmielnickim dowodził połączonymi wojskami rosyjsko-ukraińskimi. „Na Rusi Buturlin z Chmielnickim rozpuszczali po dawnemu zagony i właśnie w tych czasach porazili pod Gródkiem garść wojska, której przywodził hetman wielki koronny, pan Potocki.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
buty sadłem wysmarował: czyli tłuszczem zwierzęcym w celu nadania im odpowiedniego połysku. „Wystroił się owczarek w nową kapotę, buty sadłem wysmarował, wstążeczkę u koszuli zawiązał — idzie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Buw did ukr.: był dziad.
Buw, pane! ukr.: Byłem, panie! „— Buw, pane! — zawołał dziad, widząc, że nie ma żartów.” Ogniem i mieczem
buzdygan z tur., tur. bozdogan : pałka: rodzaj broni, ozdobna pałka; w XVII w. symbol władzy oficera. + 1 inne znaczenie „…pułkownikiem, o czym zaraz naocznie się przekonał, bo gdy jego żołnierze przynieśli panu Abdankowi pas i szablę, i krótki buzdygan, z których go rozpasano dla cucenia, podali mu zarazem i krótką buławę o osadzie z kości, o głowie ze ślinowatego rogu, jakich za…” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
by daw., starop.: tu skrócone: niby, jakby. + 3 inne znaczenia „I leci na nią by natrętna osa” Balladyna to słowo w 8 lekturach →
by [zobaczyć]: u Cylkowa: 'by mieć'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w oryginale nie ma czasownika 'mieć', a to Jakub ma mieć wynagrodzenie nie Laban, dosł. jest tam wyrażenie 'gdy przyjdziesz do mojego wynagrodzenia przed tobą'. „Przejdę całą trzodę twoją dzisiaj, i oddzielę z niej każde jagnię nakrapiane i pstre; a każde jagnię płowe między owcami, a pstre i nakrapiane między kozami, niechaj będzie wynagrodzeniem moim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
by jedno starop.: byleby, byleby tylko. „Kto by jedno chciał słuchać twego upomnienia.” Treny
By jego poseł, jak Krywejty goniec: u starożytnych Litwinów był rząd po części teokracki. Kapłani wielki wpływ mieli. Najstarszy z nich zwał się Kriwe Kriwejto lub Kirwejto . Kronikarze, którzy Litwę od Rzymian lub Greków wyprowadzać chcieli, upatrywali w tytule kapłana wyraz grecki Κυρίος , Κυρίοτατος . Mieszkanie tego naczelnika religijnego było niedaleko miasta Romowe w Prusach, gdzie potem wieś Heiligenbeil. Tam pod świętym dębem odbierał ofiary i stamtąd ogłaszał swoją wolę, rozsyłając po kraju wajdelotów i sygonotów uzbrojonych laską na znak pełnomocnictwa wielkiego kapłana. Ob.[acz] Guagnini Alexandri: Rerum Polonicarum tomi III , Francofurti 1584, v. II. p. 107 i w zbiorze Elzewirów p. 321; Kotzebue, t. I, p. 81; Cromeri Martini, Polonia sive de originibus et rebus gestis Polonorum libri XXX , Coloniae Agrippinae, a. MDLXXXIX (libro III, p. 42). „By jego poseł, jak Krywejty goniec,” Grażyna
by kąska niemiło: ani trochę nie jest przyjemnie. „A prałatowi by kąska niemiło,” Fraszki
by nie opuścić nic: dziś popr.: by nie opuścić niczego. „Jest całkowicie widoczny — w swych zastanowieniach i namysłach, w usilnej chęci, aby dokładnie powiedzieć wszystko, jak było, by nie opuścić nic.” Medaliony
By słówkiem nie wyleciał: przysłowie zanotowane już przez Rysińskiego: „Słówko wróblem wyleci, a wołem się wraca". „By słówkiem nie wyleciał, co więc chmiel rad broi".” Fraszki
by strumień: niby strumień. „Głos twój huczał, by strumień wezbrany po skałach, jak grzmot po roztoczach gór w dali.” Cierpienia młodego Wertera
by też: choćby nawet. „Czego świat ma tak wiele, że — by też co było” Treny
By was nie ugryzł żart Żyda sąsiada: Poeta przypominając ważność ślubów wszystkim chrześcijanom, szczególnie zdaje się tu upominać idących do stanu duchownego. Chodzi o to, żeby lekkomyślnie nie składali ślubu kapłaństwa, ale z rozwagą i z głębokim wniknięciem w wewnętrzne namaszczenie łaską bożą swojego ducha i w moc swojej woli, czy to wysokie na ziemi posłannictwo godnie sprawować i w nim stale wytrwać potrafią. Dlatego poeta przypomina im „żart Żyda sąsiada", że Żydzi mieszkający pomiędzy nami chrześcijanami, a których Stary Testament jest prawidłem ślubów i hierarchii kapłaństwa dla nas, wyznawców Nowego Testamentu , mieliby prawo żartować z takiego kapłana, który by wobec nich świętość i wysokość swojego ślubu lekceważył lub poniżał. „By was nie ugryzł żart Żyda sąsiada.” Boska Komedia
być: by ci. „Wszytkoć wadzi: być na nos biedna mucha padła,” Pieśni
Być albo nie być to wielkie pytanie: wyrażenie to jest bodaj najbardziej znaną frazą z utworu Hamlet Williama Shakespeare'a. Rozpoczyna ważny monolog tytułowego bohatera, który musi wybrać pomiędzy postawą czynną, odkrywając prawdę o śmierci jego ojca i mszcząc się za przelaną krew rodzica, a postawą bierną wobec świata i kolei losu. Wyrażenie to znalazło trwałe miejsce w kulturze i potocznej świadomości, stając się inspiracją dla wielu autorów (np. Wisławy Szymborskiej). Bardziej znana wersja tłumaczenia brzmi: „ Być albo nie być — oto jest pytanie ". „Być albo nie być to wielkie pytanie.” Hamlet
być do kroju: przypaść do upodobania. „Jędrzej mu nie do kroju, więc Jędrzej ladaco.” Satyry
być gospodą u kogoś: gościć u kogoś; stacjonować u kogoś. „Znać, że u ciebie gospodą posłowie.” Odprawa posłów greckich
być jako celem: być punktem, w który się strzela. „Że ma być jako celem przygodom wszelakim.” Treny
być o coś krzywym daw.: mieć o coś żal. „— A nie krzywiście o to?” Krzyżacy
być tchórzem jak kot w przysłowiu: nawiązanie do powiedzenia o kocie, który chciałby zjeść rybę, ale boi się zamoczyć. „Jak kot w przysłowiu.” Makbet
być tu i tam razem: być naraz tu i tam. „Nie możemy być tu i tam razem.” Romeo i Julia
być wiadomym: tu: być powiadomionym, świadomym. „Lecz żeby Radost miał być wiadomym w tej mierze,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
być włożonym do czegoś: być przyzwyczajonym do czegoś; być wychowanym do czegoś. „Dalej — włożona jest do wielkiej skromności i prostoty w ubraniu, nie lubi kosztownych sukien, wspaniałych klejnotów, zbytkownych mebli, do których jej rówieśnice wzdychają zazwyczaj tak gorąco: to warte przeszło cztery tysiące rocznie.” Skąpiec
być wodzonym: być prowadzonym na wodzy, na smyczy. „…, czasami mówiło, mieszkało w Londynie, chodziło po ulicach, nie było wystawione na widok publiczny, nie było przez nikogo wodzone, nie znajdowało się w menażerii, nie było zabijane w rzeźni, nie było ani koniem, ani osłem, ani krową, ani bykiem, ani tygrysem,…” Opowieść wigilijna
być z nią: «[Być z nią] w Przyszłym świecie», zob. Raszi do 39:10. „Nie ma wyższego w domu tym nade mnie, a nie odmówił mi niczego prócz ciebie, przeto żeś ty żoną jego; i jakże miałbym spełnić tę niegodziwość wielką, i zgrzeszyć przeciw Bogu!?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
być za elektem: być żoną biskupa elekta. „Ale potem ludzie mówili, że księżna Ryngałła pomiarkowawszy, że nie przystoi jej być za elektem (bo ów, choć się ożenił, godności swej duchownej się wyrzec nie chciał) i że nie może być nad takim stadłem błogosławieństwa Boskiego, otruła męża.” Krzyżacy
bych gw., starop.: bym, gdybym; bych cię nisko miała : miałabym cię nisko; gdybym cię miała nisko. + 3 inne znaczenia „— Bych się waju tylachna ostało po kim, to byście się do siódmego potu wydzierali, nie żałując gardzieli.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
bych jeno gw.: żeby tylko. + 1 inne znaczenie „— Już się do Częstochowskiej ochfiarowałam na Janielską, bych jeno powrócił.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
bychmy w cale trwali: abyśmy pozostali w całości (jako państwo). „A my nie damy, bychmy w cale trwali?” Pieśni
bychom starop.: byśmy. „Bychom z tobą byli,” Bogurodzica
bydlę za bydlę: hebr. נֶפֶשׁ תַּחַת נָפֶשׁ ( nefesz tachat nefesz ) dosł. życie za życie ( dusza za duszę ). „Kto by też zabił jakąkolwiek istotę ludzką, na śmierć wydany będzie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
bydlęce starop.: jak bydło (bydlęco, po bydlecemu). „I szkoda zwać człowiekiem, kto bydlęce żyje,” Pieśni
bydlęty: dziś popr. forma N.lm: bydlętami. „Wspólne ma rysy z dzikimi bydlęty».” Boska Komedia
bydlić daw.: mieszkać, przebywać. „— Ślubuję jej, iże stanąwszy w Krakowie, powieszę pawęż na gospodzie, a na niej kartę, którą mi uczony w piśmie kleryk foremnie napisze: jako panna Danuta Jurandówna najurodziwsza jest i najcnotliwsza między pannami, które we wszystkich królestwach bydlą.” Krzyżacy
bydło Proteowe: być może chodzi o foki Okeanosa, których pasterzem był Proteus ( Odyseja , ks. IV). „I wszytko bydło Proteowe jeży,” Pieśni
Byk, Orion, Pies Mały: nazwy gwiazdozbiorów. „Kwadrat Pegaza opuszczał się już na zachód, a na wschodzie podnosił się Byk, Orion, Pies Mały i Bliźnięta.” Lalka
byka: u Cylkowa: cielca ; ale chodzi o byka, cielec to inne słowo i Tora używa go głównie do opisu złotego cielca , a nie w kontekście ofiar świątynnych. „A od zboru synów Israela weźmie dwa kozły na ofiarę zagrzeszną, a jednego barana na całopalenie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
byki czarne: zwierzęta o czarnej maści Grecy ofiarowywali bóstwom podziemnym, a także Posejdonowi, bogu morskich głębin. „Zabijane na brzegu morskim, byki czarne” Odyseja
był: u Cylkowa: 'bywał'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, słowo 'bywał' ma nieco inne znaczenie, a w oryginale w ogóle nie ma tu czasownika. „I uczynili tak.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
był cię widział daw.: forma czasu zaprzeszłego oznaczającego czynność wcześniejszą w stosunku do innej przeszłej. „— Gdyby Lizypp był cię widział, zdobiłbyś teraz bramę wiodącą do Palatynu, jako posąg Herkulesa w młodzieńczym wieku.” Quo vadis
był dawniej zwykł czynić: miał zwyczaj dawniej robić. „Poszedł więc w stronę jeziora z siecią na plecach, jak to był dawniej zwykł czynić.” Klechdy sezamowe
był innym: dziś: był inny. „On był kiedyś wcale innym!” Dobra pani
był poganinem: w rzeczywistości Jagiełło został w dzieciństwie ochrzczony w obrządku wschodnim. „…bo zacny to pan, którego niech Bóg w zdrowiu zachowa), nimeśmy go królem sobie obrali, był wielkim księciem litewskim i poganinem; krześcijaństwo dopiero co przyjął, a Niemce szczekają po świecie, że dusza jeszcze w nim pogańska.…” Krzyżacy
był poskładał: daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: poskładał wcześniej, kiedyś. „Niespokojny, złym przeczuciem tknięty, pobiegł, słaniając się pod drzewami, na polankę, gdzie je był, podusiwszy, poskładał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Był sad: Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz. Księga druga , w. 404.
był socjalistą: tj. należał do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym, zał. w 1892. „Jej pierwszy mąż, Wąbrowski Konstanty, z którym przeżyła dziesięć ciężkich lat młodości, był socjalistą i na krótko przed wojną z przyczyn niejasnych popełnił samobójstwo.” Granica
Był to kometa pierwszej wielkości i mocy: Pamiętny kometa roku 1811 [kometa: dziś wyraz r.ż.; red. WL.]. „Był to kometa pierwszej wielkości i mocy.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Był to krąg trzeci: Tu w kręgu trzecim, do którego jak zstąpił, poeta nie opisuje, albowiem nim odzyskał przytomność po swoim omdleniu nie mógł widzieć, jaką szedł drogą, spotykamy żarłoków i zmysłowników, zajętych wyłącznie myślą, jaki tuczyć lub łechtać swoje ciało. Deszcz wieczny, spadający w tym kręgu, tworzy tylko obrzydłe błoto, w którym oni jak wieprze się nurzają; czasami z niego na chwilę podnoszą się, ale tylko głową jako siedliskiem władz umysłowych, które żarłoctwem, jadłem zbytkowym przytępili. „Był to krąg trzeci, krąg deszczów ulewnych,” Boska Komedia
był umarł: daw. forma czasu zaprzeszłego, wyrażająca czynność wcześniejszą od wydarzeń opisywanych w czasie przeszłym: umarł, zanim przyszli go obudzić. „Powstali więc wszyscy z ziemi i rozbudzili się, i szli jak owce ze spuszczonymi głowami, oprócz jednego, który nie wstał, bo był umarł we śnie.” Anhelli
Był w Karpatach: ofensywa rosyjska przez Karpaty na Węgry przypadła na zimę 1915 r. „Był w Karpatach.” Przedwiośnie
był wrócił daw., gw.: daw. forma czasu zaprzeszłego, dziś: wrócił (wcześniej, przed inną czynnością a. wydarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). „Mateusz tyle co jeno był wrócił z roboty i właśnie chlipał pod chałupą zsiadłe mleko la ochłody.” Chłopi, Część czwarta - Lato
był wyrobiony: dziś popr.: był (...) przerabiany na mydło. „Tłuszcz wybierany przez robotników z talerzy później zostawał leżeć całą zimę, a później, jak studenci wyjeżdżali, był przez pięć — sześć dni wyrobiony na mydło.” Medaliony
był zarył daw., gw.: daw. forma czasu zaprzeszłego, dziś: zarył (wcześniej w stosunku do innych czynności i zdarzeń wyrażonych w czasie przeszłym). „Tak go już cosik ponosiło, że ledwie ścierpiał, i takie myśle kłębiły się po głowie i przyćmiewały oczy, że coraz częściej pług mu się w rękach chybotał zadzierając o kamienie, zaś pod lasem tak się był zarył pod jakiś korzeń, aż krój się oberwał.” Chłopi, Część czwarta - Lato
była jeszcze gmina żydowska: naziści zezwolili na funkcjonowanie w gettach gmin żydowskich, jednak ich uprawnienia i realne możliwości pomocy mieszkańcom były bardzo ograniczone. „Owszem, była jeszcze gmina żydowska.” Medaliony
Była już na grabinię z dawna przeznaczona: chodzi tu o żartobliwą grę słów: grabibi , czyli hrabina, zbliża się dźwiękowo do określenia grabiny , czyli drewna z grabu. „Była już na grabinię z dawna przeznaczona,” Balladyna
Była to czwarta rodzina: Tą rodziną czwartą jest czwarta planeta: Słońce, gdzie poeta wstępując, znajduje znów duchy błogosławione, które Bóg jak Ojciec dzieci karmi oglądaniem w prawdzie i w Duchu swojej Trójcy Przenajświętszej. „Była to czwarta rodzina, rodzina,” Boska Komedia
była zbielała daw., gw.: daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: zbielała (wcześniej w stosunku do innych zdarzeń i działań wyrażonych w czasie przeszłym). „Hanka przysiadła na przyźbie i przytuliwszy się do ściany zadrzemała, ani się tego spodziewając, na jakie dobre parę pacierzów, bo kiej przecknęła, noc już była zbielała do cna i na wschodzie rozpalały się czerwone zorze jako te łuny dalekie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
byłam: słowo 'byłam' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „I poszedł też do Racheli, i kochał Rachelę bardziej, niż Leę; i służył u niego jeszcze siedem lat innych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Byłam niemądrą, choć Sapią mię zwano: W oryginale jest gra słów z imienia i ze znaczenia wyrazu: Sapia to jest: mądra. Ta Sapia urodzona w Sienie, zaplątana wypadkami wojny domowej mieszkała na wygnaniu w Kolii. Gdy tam florentczycy sieneńczyków pobili, nie mogła ukryć wielkiej radości z porażki ziomków swoich, których nienawidziła. „Byłam niemądrą, choć Sapią mię zwano.” Boska Komedia
byłażeś: konstrukcja z partykułą -że ; znaczenie: czy byłaś. „Byłażeś dla mnie piastunką troskliwą?” Kordian
byłby był musiał daw.: konstrukcja czasu zaprzeszłego z czasownikiem posiłkowym być , wyrażająca czynność wcześniejszą od tej wyrażonej w czasie przeszłym prostym; znaczenie: musiałby wcześniej, uprzednio. „Byłby był musiał odpowiednią porcję” Hamlet
byłby praw daw.: miałby rację. „Jeśliby cię diabeł jeszcze kusił, pamiętaj także i na to, żeś ty przecie i Lichtensteinowi, i innym Krzyżakom ślubował, a gdybyś bezbronnego jeńca zarżnął i gdyby się to przez pachołków rozgłosiło, żaden rycerz nie chciałby ci stanąć i byłby praw.” Krzyżacy

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.