Litera L

692 słowa, strona 3 z 3.

łoński gw., daw.: ubiegłoroczny; tu: tegoroczny. + 1 inne znaczenie „Tyle stała o nie akuratnie, co o łońskie lato.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
łońskie daw.: zeszłoroczne. „I zwrócę się ku wam, i rozplenię was, i rozmnożę was i utwierdzę przymierze Moje z wami.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
łońskiego roku gw.: zeszłego roku. „— Poszedł od nas łońskiego roku — rzekła — myśliwiec Bezduch i niedźwiedź go rozdarł.” Krzyżacy
łopnąć z ukr.: uderzyć. „— Przycisnąłeś nas waść tak do ściany, że choć łopnąć.” Ogniem i mieczem
łopuch: łopian, dziko rosnąca lecznicza roślina o dużych liściach. „— odparł Kiepas i splunął na łopuch, który w tej chwili pod nogami spostrzegł.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
Loquor latine! łac.: Mówię po łacinie! „Loquor latine! Jam nie dziad!” Ogniem i mieczem
Lora: strumień w Morwenie, w okolicy Selmy (w północnej Szkocji). + 1 inne znaczenie „Widzę pomarłych druhów moich, gromadzą się na Lorze, jako to czynić nawykli za dni, które przeminęły.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →
lord major: pełna nazwa: lord major Londynu, lord mer Londynu; urzędnik wybierany od 1189 r. przez mieszczan (nie mianowany przez władcę) na roczną kadencję w City of London; jest on przedstawicielem władzy państwowej w ścisłym sercu Londynu, a dodatkowo także z urzędu: rektorem Uniwersytetu Londyńskiego w City oraz admirałem portu w Londynie. „Lord major we wspaniałym pałacu swoim wydawał rozkazy pięćdziesięciu kucharzom i piwniczym, aby przystroili stół świąteczny, jak na dom takiego dygnitarza przystało; nawet ów nędzny krawiec, którego przed tygodniem ten dygnitarz skazał na pięć szylingów kary z…” Opowieść wigilijna
Lord mayor: w Wielkiej Brytanii odpowiednik burmistrza lub prezydenta miasta. „Występowali w nim biskupi w szatach z batystowymi rękawami, sędziowie w gronostajach, pręgierz, dyby, kieraty, kańczugi, a także bankiety Lorda mayora i całowanie stóp papieża.” Rok 1984
Lord Pembrok: Papkin ma zapewne na myśli Jerzego Augusta hr. Pembroke (zm. 1827), angielskiego polityka i generała, który w 1807 r. bawił w Wiedniu jako ambasador Wielkiej Brytanii. „Lorda Pembrok, kilku panów,” Zemsta
Lorsque tout est fini fr.: Gdy wszystko kończy się, gdy umiera twój piękny sen, po cóż opłakiwać minione dni, żałować marzeń, które przeminęły; fragment walca Quand l'amour meurt ( Gdy miłość kończy się ), z roku 1904, z muzyką Octave Crémieux i słowami Georgesa Millandy'ego, szczególnie znanego z wykonania przez Marlenę Dietrich w filmie Maroko (1930). „Regretter les songes partis?...” Granica
los infernos z hiszp. los infiernos: piekła. „— Witajcie, los infernos!” Popioły
los wzięła: wziąć los oznacza los wynikający z losowania (jak w loterii czy grze w kości). „Dziewka twoja dobry los (możesz wierzyć) wzięła,” Treny
Los! niem.: Szybciej!
Łosice: miasteczko w powiecie konstantynowskim (woj. lubelskie). „W pewnej przygodzie w okolicach Łysowa pod Łosicami Cezary wyratował tego Wielosławskiego z opresji.” Przedwiośnie
Łoskot, Wincenty 1890–1955: aktor kabaretów i rewii warszawskich, prywatnie mąż „Madziarki" (Janiny Madziarówny). „Madziarka — Łoskot — Pikuś — Gieras.” Kwiaty polskie
losowanie: tu: pobór rekrutów spośród chłopstwa, który w zaborze rosyjskim odbywał się przez losowanie. „Wszakże to Grochowski woził go kiedyś do losowania i stał przy drzwiach w samej kancelarii, podczas gdy rekruci mokli na deszczu za oknem.” Placówka
łosza: samica łosia. „Rzekłbyś: olbrzymia łosza uchodzi przed gromadą strzelców ze swoim małym, gotowa w każdej chwili rzucić się na napastników.” Ogniem i mieczem
Lotaryngia: kraina historyczna, obecnie region administracyjny w płn.-wsch. Francji. „…ł, iż zowie się Jędrek z Kropiwnicy i gości księciu wiedzie: brata Gotfryda, brata Rotgiera oraz pana Fulka de Lorche z Lotaryngii, który u Krzyżaków bawiąc, chce księcia mazowieckiego, a zwłaszcza księżnę, córkę sławnego „Kynstuta", na własne oczy obaczyć.…” Krzyżacy
lotka , lojtka z niem.: gruby śrut lub mała kula. „Ani kul, ani lotek, ani śrutu — wszystko się przebiera nareszcie.” Nie-Boska komedia
łotoć białorus.: kaczeniec. „Leżały tam wielkie, wilgotną pleśnią obrosłe kamienie, błękitnymi kępami kwitły niezapominajki, szeroko rozpościerała się leszczyna, a pod miękką pościelą, którą tworzyły trójzębne łotocie i okrągły podbiał, toczył się cichy, ledwie słyszalny szmer.” Nad Niemnem
lotos: ciernisty krzak z małymi jajowatymi liśćmi, dziś jego owoc nazywa się jujuba. „Lotofagów, co lotos jedzą.” Odyseja
łotrzyki: piraci. „Ot tak sobie, łotrzyki, postrach tych wybrzeży,” Odyseja
lotus: hebr. לֹט ( lot ): ‘mirra, ladanum (lub labdanum)’. Brązowa żywica z krzewów z rodzaju cistus. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
lotusu: hebr. לֹט ( lot ): ‘mirra, ladanum (lub labdanum)’. Brązowa żywica z krzewów z rodzaju cistus. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Louvre: dawny pałac królewski w Paryżu (z XVI–XVII w.), od roku 1793 muzeum światowej sławy, mieszczące wspaniałe dzieła sztuki i pamiątki historyczne. „…windą na Trocadero, zstępował do ścieków paryskich i do ozdobionych trupimi głowami katakumb, zwiedzał wystawę powszechną, Louvre i Cluny, Lasek Buloński i cmentarze, kawiarnie de la Rotonde, du Grand Balcon i fontanny, szkoły i szpitale, Sorbonę i sale fecht…” Lalka
łowca: dziś popr. forma D.lp: łowcy. „Gdy niepowolny na łowca wołania.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
łowczowie: dziś: łowczy. „A łowczowie złotne trąby wciąż do ust swych przykładali i rozgłośnym graniem rozgłaszali królewskie przybycie szerokiej równinie, długiemu Niemnu i aż zaniemeńskim głębokościom boru...” Nad Niemnem
łowczy: urzędnik zajmujący się organizacją polowania. „Biegli leśnicy poczęli pod wodzą wielkiego łowczego rozstawiać myśliwych długim rzędem na skraju polany, tak aby będąc sami w ukryciu, mieli przed sobą pustą przestrzeń, ułatwiającą strzały z kusz i łuków.” Krzyżacy
łowiec: dziś popr.: łowca. „Bo łowiec, co zwykł w kniejach brodzić niezmierzonych” Odyseja
łóz starop.: wierzb. „W prawo łóz gęsty zarostek,” Ballady i romanse
łoza: witka; cienka, długa i sprężysta gałązka (tu: jako narzędzie wykonywania kary chłosty). + 3 inne znaczenia „…niskie łąki, na których rosły grupy wierzb, a w mokrych zagłębieniach gruntu rozrastał się jasnozielony ajer i stały wysokie łozy z długimi, obwisłymi liśćmi i wierzchołkami podobnymi do aksamitnych kołpaków.…” Nad Niemnem to słowo w 5 lekturach →
łoże: łożysko, koryto rzeki. „nazad wraca w łoże,” Iliada
łozina daw.: zarośla wierzbowe. + 1 inne znaczenie „Szli wśród kęp łozin i szarych wierzb po gruncie mokrym i niskim.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
łożnica: duże łoże, zwłaszcza małżeńskie. + 1 inne znaczenie „Straszną ja pomnę łożnicę,” Antygona to słowo w 2 lekturach →
łożów: dziś popr. forma D. lm: łóż; łoże — podstawa działa. „„...Jeśliby z łożami ciężko było, to same tylko działa bez łożów, i to okryć, żeby nie wiedziano, co wiozą.” Potop
łozy: zarośla wierzbowe. „Doszli rankiem do Niewiaży i przeprawili się: kto konno, kto przy ogonie końskim, kto na pęku łóz.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
łozy zarostek: zarośla wierzbowe. „Ukryj się w łozy zarostek.” Balladyna
lśnistszy neol.: bardziej lśniący. „Lubił wgniatać kurzliwie w piach, lśnistszy od złota,” Napój cienisty
lśniwo: blask, lśnienie. „Czasem lśniwo nalodku, oślepłe od zorzy,” Napój cienisty
łszczyć się starop.: błyszczeć się, lśnić się. „Łszczy się jako miednica;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Lubecz: miasto na Ukrainie, nad Dnieprem. „…, pan Wołodyjowski i Wurcel byli zdania, by na północ ku Czernihowu ruszyć, któren za głuchymi lasami leżał, stamtąd iść na Lubecz i tam dopiero ku Brahinowi się przeprawiać.…” Ogniem i mieczem
lubiać: dziś popr. forma: lubić. „Maciuś nie lubiał wtedy, gdy ojciec tak patrzał.” Król Maciuś Pierwszy
łubianych: zrobionych z łubu, czyli twardej kory; tu: sanki z budką lubianą. „Na saneczkach łubianych do Lwowa się wlecze,” Satyry
Lubię ja kwiaty więcej im dobra udziela: Przez to porównanie poeta mówi: „Wszystkie stworzenia boże lubię ja tym bardziej, im one są lepszymi". „Ile on więcej im dobra udziela».” Boska Komedia
Łubieński, Jan 1788–1878: poseł na sejm, generał pospolitego ruszenia ziemi rawskiej, filantrop; w początkach lutego 1807 zdobył szturmem Szczecinek. „Dopiero około dwunastego lutego generał Łubieński z komendy Kosińskiego zmuszony był pod Szczecinkiem (Neustettin), wśród wyżyny pojezierza, atakować nieprzyjaciela na czele rycerstwa z województwa rawskiego.” Popioły
Lubimir: Kochanowski nazywa tchórza ironicznie Lubimirem, tj. miłośnikiem miru (pokoju). „Lubimir miedzy tytuły” Fraszki
Lubliniecka: dzisiejsza ulica Opolska w Tarnowskich Górach. „— Polecieli ludzie w Krakowską, w Lubliniecką, w Gliwicką ulicę patrzeć, ale już mało co było widać.” Popioły
łubniańskie: z czasów pobytu pana Wołodyjowskiego w Łubniach; Łubnie — miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. „Twoje arkana pamiętam dobrze i wszystkie sztychy łubniańskie mam jako pacierz w pamięci.” Potop
Łubnie: miasto na Połtawszczyźnie, na śr.-wsch. Ukrainie, przed 1549 r. rezydencja książąt Wiśniowieckich, w 1655 r. znajdowało się na terytorium zajętym przez Kozaków. „Namiestnik pragnął się go wypytać, czy nie ma jakich z Łubniów dyspozycji.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
lubo daw., starop., przestarz.: choć, chociaż; lubom tu zrodzon : choć jestem tu urodzony. + 2 inne znaczenia „Słucha ciekawie, lubo ku tej stronie” Grażyna to słowo w 15 lekturach →
Lubo lubo: Czy (...) czy. „Lubo wstając, gore jaśnie,” Treny
luboć: choć, chociaż. „«Nie ze wszystkim, luboć to zazwyczaj tak bywa,” Satyry to słowo w 2 lekturach →
lubom nie godzien: choć nie jestem godzien; lubo (daw.) — choć, chociaż. „«Lubom nie godzien twojej odpowiedzi,” Boska Komedia
Lubomirski: Lubomirski, Jerzy Sebastian herbu Szreniawa bez Krzyża (1616–1667), marszałek wielki koronny, później hetman polny koronny i starosta spiski; w latach 60. przywódca rokoszu, który ograniczył absolutystyczne dążenia Jana Kazimierza; zmarł na wygnaniu. „Szli za nim pan Czarniecki, pan Witowski, pan Lubomirski i napędzali go jako zwierza do sieci.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
luboś daw.: chociażeś. „A ty, luboś tak strasznym ogniem zapalony,” Iliada
lubość: umiłowanie, rozkosz. „— westchnęła, ogarniając z lubością szerokie pola i ten cały świat boży.” Chłopi, Część czwarta - Lato
luboście daw., gw.: lubości (M. i B. lm); lubość : rozkosz. „Patrzył za nią łakomie i przejęły go takie luboście i takie płomia wzburzyły krew, że gotów był lecieć za nią i brać ją choćby na oczach wszystkich...” Chłopi, Część czwarta - Lato
Lubowidzki, Mateusz 1787–1874: wiceprezydent Warszawy, znienawidzony przez mieszkańców jako szef policji. „pijany, leży na kanapie” Noc listopadowa
lubownik daw.: kochanek, miłośnik. „Na piękny żart się zdobył lubownik niewieści;” Kordian to słowo w 3 lekturach →
łubowy daw.: wykonany z kory. „To rzekłszy i chcąc zarazem dać dowód, że prawdę mówi, wskazał na dwie łubowe skrzynki leżące pod sosną.” Krzyżacy
lubryka daw.: czerwonawa ochra, glinka używana jako farba. „…yfów i orłów, pozaprzęgane czwórkami w piórach i czubach; inne — zgoła prostackie, ledwie przez domowego cieślę pomalowane lubryką lub na zielono, a ciągnione przez fornalki rozmaitej maści i wzrostu.…” Popioły
luby daw., gw., daw.: miły, ukochany. + 2 inne znaczenia „Dzień był przeciek śliczny, rozsłoneczniony, pachnący zwiesną i luby, że nie wypowiedzieć, a dziwny smutek owiewał chałupy i dziwna cichość zaległa wszystkie drogi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
łuby: kosze; tu: bagaż podróżny. + 2 inne znaczenia „Wziąwszy więc z wozu łuby, kazał je nieść do izby czeladnej i tam począł się przebierać.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
Lucas-Championiere, Just-Marie-Marcellin 1843–1913: znakomity chirurg francuski. „Być w Paryżu u Lucasa Championiera i potem jechać do Cisów.” Ludzie bezdomni
Łucja: Św. Łucja, męczenniczka rodem z Syrakuzy, w średnich wiekach odbierała cześć powszechną we Włoszech jako patronka ślepych i chorujących na oczy. Tu wyobraża ją poeta jako szafarkę światła i wiary oświecającej wątpliwości rozumowe i ciemności sumienia. + 2 inne znaczenia „Ona do Łucji z prośbą się obraca” Boska Komedia wszystkie 3 wystąpienia →
„Łucja z Lamermooru" 1835: opera Donizettiego (1797–1848). „Kiedy pozytywka wygrywała Łucję z Lamermooru albo kiedy ze środka kościoła doleciał stukot pieniędzy i francuskie wykrzykniki, oblicze Chrystusa ciemniało.” Lalka
Lucjusz Cecyliusz Metellus 130 p.n.e.–68 p.n.e.: rzymski konsul w 68 r. p.n.e. „Tak niegdyś rzekł Cezar do Metellusa, gdy mu ten zabronił ruszać skarbu publicznego.” Popioły
Lucjusz Juniusz Brutus ok. 540–509 p.n.e.: rzymski polityk, pierwszy konsul Rzymu. „Miałem szczęście dosyć długo rozmawiać z Brutusem, który mi powiedział, że jego przodek Juniusz oraz Sokrates, Epaminondas, Kato Młodszy, Tomasz More i on zawsze są w towarzystwie ze sobą; jest to zjednoczenie sześciu mężów, do którego wszystkie wieki świata n…” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
Lucjusz Sergiusz Katylina 109–62 p.n.e.: rzymski polityk, awanturnik, przywódca spisku. „Mariusz on jest, to prawda, ale daj Bóg, żeby w nim nie było Marka Koriolana lub Katyliny, gdyż pychą i ambicją obydwom wyrównywa".” Ogniem i mieczem
luctus łac.: żałoba. „Luctus mnie stoczy, jeżeli w porę świętemu miejscu na ratunek nie przyjdziemy...” Potop
Lucyfer: dosł. niosący światło, chodzi o planetę Wenus, gwiazdę poranną. „Ale już gwiazdy bledną, o Ligio, a poranny „Lucyfer" świeci coraz mocniej.” Quo vadis
Łucyja: dziś: Łucja; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Łucyja czuła na ten głos, ze łzami” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
Lucyper: inaczej: Lucyfer. „Zachmurzyłem się jak Lucyper i nabrawszy tyle tchu, ile było powietrza w mieszkaniu rzekłem:” Lalka
Lucyper a. Lucyfer: diabeł, jeden z upadłych aniołów. „…misarze nie przybywali z darami dość rychło, a z nozdrzy wychodziły na mrozie dwa kłęby pary jak dwa słupy dymu z nozdrzy Lucypera — i w tej mgle własnych płuc siedział cały purpurowy, posępny, dumny, obok posłów, wśród pułkowników, mając naokół morze czerni.…” Ogniem i mieczem
łuczywo: smolne drzewo, używane do oświetlania lub na rozpałkę. + 1 inne znaczenie „Trzeba zapalić sosnowe łuczywo...” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
lud boży stał po prawicy, a ten po lewicy: Dobrych od złych oddzielać, według słów św. Mateusza w rozdz. 25 zawarował sobie na Sądzie Ostatecznym sam Chrystus. „Stał po prawicy, a ten po lewicy;” Boska Komedia
lud gdy wychodził tracąc gród Jerozolimy: Podczas oblężenia i zburzenia Jerozolimy przez Tytusa. „Tracąc zburzonej gród Jerozolimy,” Boska Komedia
Lud nędzny, światła prawdy pozbawiony: Bóg jest tym światłem prawdy, potępieni stracili na zawsze prawo oglądania światłości bożej. „Lud nędzny, światła prawdy pozbawiony».” Boska Komedia
lud ognisty: artylerzyści. + 1 inne znaczenie „— Który tedy z waszmościów na ów przemysł wojenny wyjdzie, temu ja wojska dosyć dam, dobrych mołojców, i armatę dam, i ludu ognistego, aby z pomocą bożą niedruga naszego mógł znieść i wiktorię nad nim otrzymać...” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
lud przeniósł on do miast: «Josef przeniósł ich z miasta do miasta, dla przypominania im, że nie posiadają już ziemi», zob. Raszi do 47:21. „I dostała się ziemia Faraonowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
lud zwierzony: powierzoną sobie załogę. „Pod miecz okrutny lud wydał zwierzony?” Pieśni
lud... posiłkowy: sprzymierzeńcy. „Ale za to lud mają wielki posiłkowy,” Iliada
Lude, spasajtes! z ukr.: Ludzie, ratujcie się! „— Lude, spasajtes!” Ogniem i mieczem
ludów: u Cylkowa: 'plemion'; uzasadnienie korekty: wybór Cylkowa niezrozumiały, w oryginale jest słowo עמים ( amim ): ‘ludy’. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ludowładztwo: demokracja; wyraz utworzony jako kalka z gr. słowa demokracja (z gr. demos : lud, naród i kratia : władza). „Ponieważ w waszym państwie nie ma ludowładztwa, sądziłem, że nie będzie ciekawe.” Król Maciuś Pierwszy
ludus matutinus łac.: widowisko poranne. „Rozdawano już tessery, to jest znaki wejścia na ludus matutinus.” Quo vadis
ludwik: luidor; złota moneta francuska z podobizną króla. „— Widzisz, mój drogi, ponieważ gram nieszczęśliwie — mówił Portos z najswobodniejszą miną — pisałem do niej, aby mi przysłała kilkadziesiąt ludwików, których mi bardzo potrzeba ze względu na położenie, w jakim się znajduję...” Trzej muszkieterowie
Ludwik Ariosto 1474–1533: największy poeta włoski późnego Odrodzenia, autor epopei Orland Szalony , osnutej wokół walk rycerzy Karola Wielkiego z Saracenami, obfitującej w epizody komiczne i fantastyczne. „Tak to owoc fantazji poety Ariosta, koń hipogryf, lata w rzeczywistości nad obłokami.” Przedwiośnie
Ludwik Węgierski: węg. Lajos I Nagy, Ludwik I Wielki (1326–1382), król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382, ojciec Jadwigi. „Świat patrzał na jej postępki i pamiętał, że to dziecię domu Andegaweńskiego i polskich Piastów, że ta córka potężnego Ludwika, wychowanka najświetniejszego dworu, a wreszcie najpiękniejsza z dziewic na ziemi, zrzekła się szczęścia, zrzekła się pierwszej dziew…” Krzyżacy
Ludwik XI 1423–1483: pierwszy francuski monarcha absolutny (1461–1483), złamał potęgę wielkich feudałów. + 1 inne znaczenie „Nie ma w was duszy Ludwika XI, żeby złamać szlachecką przemoc i przemienić ten kraj w gminę ludzi pracowitych.” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →
Ludwik XIII , zw. Sprawiedliwym 1601–1643: król Francji (od 1610), syn Henryka IV z dynastii Burbonów; do czasu jego pełnoletności realne rządy sprawowała jego matka, Maria Medycejska, potem kardynał Richelieu, który stał się twórcą systemu rządów absolutnych. „Mówię tu o panu de Tréville, który ongiś był moim sąsiadem, a dzieckiem już miał zaszczyt dzielić zabawy z królem naszym Ludwikiem XIII — niech go Bóg najdłużej nam zachowa!” Trzej muszkieterowie
Ludwik XIV 1638–1715: król Francji (od 1643), zwany „Królem Słońce", panujący w okresie szczytowego rozwoju francuskiej monarchii absolutnej. „Ludwik XIV pochłaniał mniejsze gwiazdy dworu w promieniach swojej jasności; jego ojciec zaś, jako słońce pluribus impar, pozostawiał blask osobisty każdemu z ulubieńców swoich, każdemu z dworzan własną jego wartość.” Trzej muszkieterowie
Ludwika Maria Gonzaga de Nevers 1611–1667: księżniczka mantuańska, królowa Polski, żona dwóch polskich królów: Władysława IV i Jana II Kazimierza. „Maria Ludwika?” Potop wszystkie 5 wystąpień →
ludwiki: tu: meble w stylu z czasów panowania francuskiego króla Ludwika; nazwa może odnosić się do jednego z trzech stylów meblarskich: Ludwika XIV (barok), Ludwika XV (rokoko) albo Ludwika XVI (klasycyzm); w latach 30. XX w. w większości przeciętnych domów w Polsce dominowały meble w stylu Ludwika XV i XVI. „Przy stole okrągłym, w dużej białej sali, na białych złoconych ludwikach zasiedli oprócz rodziny naprzód pan Sobosławski, a potem prawie nieoczekiwanie oboje Tczewscy, którzy też szli na raut i też przedtem przyszli się tu posilić.” Granica
ludwisarnia daw.: warsztat ludwisarski, w którym wytwarzano dzwony, lufy dział i inne duże przedmioty z brązu. „…czworoboku mieszkania dla przeróżnych zawiadowców i urzędników zakonnych — znów składy, śpichrze, piekarnie, szatnie, ludwisarnie, niezmierny arsenał, czyli Karwan, więzienia, stara puszkarnia, każdy gmach tak niezłomny i obronny, że w każdym można się było t…” Krzyżacy
ludy ukr.: to odnosi się do potomków Ketury, zob. Bechor Szor do 27:29. + 1 inne znaczenie „I rzekł do niego Icchak, ojciec jego: „Przystąpże a pocałuj mnie, synu mój!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Ludy osiadłe nad rzeką Sawijo: Cesena nad rzeką Sawio. W tym mieście bywały na przemian rządy to republikańskie, to monarchiczne. „Ludy osiadłe nad rzeką Sawijo,” Boska Komedia
Ludy, spasajtes! ukr.: Ludzie, ratujcie się! „Wreszcie zagrzmiał krzyk: „Ludy, spasajtes!", i cała masa, rzucając kosy, cepy, widły, samopały, rzuciła się w dzikim popłochu na stojące w tyle pułki Zaporożców.” Ogniem i mieczem
Ludy, spasajtes, Jarema ide ukr.: Ludzie, uciekajcie, Jeremi idzie. „Od czasu do czasu jakiś głos pijacki, ochrypły wołał w ciemnościach: „Ludy, spasajtes, Jarema ide!".” Ogniem i mieczem
ludże słucha: inaczej: czy lud słucha. „Ludże tych dusz za wiosłem słucha?” Noc listopadowa
ludzi: w hebrajskim oryginale pojawia się słowo אָדָם ( adam ): 'człowiek' w liczbie pojedynczej, lecz może być rozumiane także w znaczeniu zbiorowości. „Midrasze stanowią gatunek literatury rabinicznej, powstawały między V a XIII wiekiem.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
ludzi zbiegłych z wież: tj. z więzień. „Szajka ta, złożona ze szlachty banitów, ludzi zbiegłych z wież i rąk mistrza, a z czeladzi wisielców, urwanych od powroza, podobna była nieco do dawnej Kmicicowej partii, tylko tamci się bili jak lwy, ci woleli rabować, krzywdzić szlachcianki po dworach, rozbi…” Potop
ludzie owe obłąkane: dziś popr. forma B. lm: ludzi owych obłąkanych; tych obłąkanych ludzi. „I zawieszono na krzyżach ludzie owe obłąkane, i przybito im ręce ćwiekami; a ten, co był na prawo, krzyczał: równość!” Anhelli
Ludzka natura w tobie ...: Tu ad liberandum suscepturus hominem non horruisti virginis uterum . „Nie wzgardził stać się jej Stwórca stworzeniem” Boska Komedia
ludzka sprawiedliwość: sprawiedliwość wobec ludzi. „A ludzką sprawiedliwość w ręku trzymacie;” Pieśni
Ludzkie przygody ludzkie noś: Ludzkie przygody (doświadczenia) znoś po ludzku; cytat z Tusculanae disputationes Cycerona (łac. humana humane ferenda ). „Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody».” Treny
ludzkie rzeczy daw.: sprawy ludzkie. „Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy,” Treny
ludzkim obyczajem: bez interwencji boskiej (tj. obietnicy Afrodyty). „A bych też był żony swej ludzkim obyczajem” Odprawa posłów greckich
ludzkość: tu: miłosierdzie. „Bo niepłochy, zna ludzkość, ma roztropne zdanie,” Iliada
ludzskie starop.: ludzkie. „Morzę wszytko ludzskie plemię:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
luftmaszyna z niem.: maszyna parowa. „Ktoś opowiadał mu, jak prędko jeździ luftmaszyna, a ktoś inny krzyczał, że powinien kupić buty, nie zaś przepijać pieniądze.” Placówka
ług a. łęg: podmokła łąka. „Ten ci ma tu przeto być po mojej śmierci panem i zaś dziedzicem gródka, ziem, borów, ługów, ludzi i wszelakiego statku, który się w Spychowie znajduje...” Krzyżacy
Lugano: miasto w południowej Szwajcarii na pograniczu Włoch. „Najlepiej poznał Szwajcarię, z kijem w ręku i tornistrem na plecach wędrując od Jeziora Bodeńskiego aż do Lugano i Genewy.” Syzyfowe prace
luidor z fr. Louis d'or : złoty Ludwik: złota moneta francuska z podobizną króla, bita w latach 1640–1791. + 1 inne znaczenie „Wówczas mówił sobie, że jest zupełnie szczęśliwy, jeździł z jednego końca Paryża na drugi i jak szaleniec garściami rozrzucał luidory.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Luís Vaz de Camões a. z ang. Camoens, 1524–1580: uważany za najwybitniejszego poetę portugalskiego, tworzył w języku portug. i hiszp., pisał liryki i dramaty, jest także autorem jednego dzieła epickiego ( Os Lusíadas ). Po dość burzliwym życiu, m. in. odbyciu przymusowej służby wojskowej na wybrzeżach Indii (Goa) i Chin (Makau), zmarł w Lisbonie. „Zgłodziwszy pierwej?” Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie
Łuk: hebr. קֶשֶׁת ( keszet ) oznacza zarówno 'łuk' jak i 'tęcza'.
Lukan 39–65 r. n.e.: poeta z czasów Nerona, stracony po tzw. spisku Pizona w 65 r. „Po owej więc uczcie, na której znudziwszy się błaznowaniem Watyniusza brał wraz z Neronem, Lukanem i Senecjonem udział w diatrybie: czy kobieta ma duszę — wstawszy późno, zażywał, jak zwykle, kąpieli.” Quo vadis
Lukianos: pisarz gr., żyjący w II w. n.e., autor Dialogów bogów i Dialogów umarłych . „Rozszerzone kursa gramatyki łacińskiej, greckiej i niezmierne, niestrudzone tłumaczenia Iliady, Odysei, Eneidy, tragedii Sofoklesa, utworów Horacego, mów starego adwokata Cycerona, Wspomnień Ksenofonta, dialogów Lukianosa, przemówień Demostenesa itd.” Syzyfowe prace
Lukrecja VI w. p.n.e.: legendarna córka rzymskiego patrycjusza, pohańbiona przez syna etruskiego króla popełniła samobójstwo, co doprowadziło do wybuchu powstania, obalenia monarchii i powołania republiki rzymskiej. + 1 inne znaczenie „— Lukrecji za grosz...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
Lukrecyi: Lukrecji; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Do Lukrecyi zemszczonej boleści,” Boska Komedia
Luksemburg: tu: Ogród Luksemburski w Paryżu, park miejski przy pałacu księcia de Luxemburg. „Siedziba ta była rodzajem poddasza i znajdowała się przy ulicy des Fossoyeurs, w pobliżu Luksemburga.” Trzej muszkieterowie
Luksor: współczesne miasto na wschodnim brzegu Nilu, w miejscu południowej części starożytnych Teb, z wielką świątynią Amona. „Mimo to faraon ledwie jeden dzień zabawił w Kaneh; dano mu bowiem z Tebów znać, że czcigodna mumia Ramzesa XII już znajduje się w pałacu Luksor i czeka na pogrzeb.” Faraon
Lukullus 117–56 p.n.e.: rzym. wódz i polityk; znany z wystawnego trybu życia, m.in. postawił liczne luksusowe rezydencje, założył wiele ogrodów egzotycznych oraz sprowadzał ze Wschodu wiele dzieł sztuki; słynął również jako smakosz, wyprawiając uczty, których przepych i wykwintność serwowanych dań stał się przysłowiowy. + 1 inne znaczenie „Bezsenne noce Lukullusa,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
lulka daw., z ros., daw.: fajka. „…ąc oczy, spódnicę przywdzianą tak ponętnie ściągnęła, że wójt spojrzał na tę spódnicę i półgębek przymarszczył tak, niby doń lulkę wtykał, a jednocześnie i półokiem żoniną twarz pozbadał.…” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →
luna z łac.: tu: księżyc. „Gorze takim, którzy do srebrnej luny wzdychają!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
lunąć: tu: walnąć, uderzyć. „— Nie rzucaj mi obelg w twarz, bo cię kiedyś w pysk za to lunę!” Klechdy polskie
lunatyzm pot.: somnambulizm; zaburzenie, które polega na nieświadomym wykonywaniu różnych czynności w fazie głębokiego snu. „Matka moja była lunatyczką, a ja odziedziczyłem po niej to usposobienie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Łunna: wieś w pobliżu Grodna, znana Orzeszkowej z pobytu wakacyjnego. „A te złotne liście zupełnie takie, jak w Łunnie u matki Boskiej na ołtarzu...” Nad Niemnem
łupaki: drobne monety. „…biletu klasy drugiej w wagonie dążącym z Warszawy do ostatniej stacji kolejowej przed Cisami została mu w kieszeni trocha łupaków miedzianych i dwie marki po siedem kopiejek każda.…” Ludzie bezdomni
lupanar z łac.: przestarz. dom publiczny. „— W lupanarze, to jest w domu cezara.” Quo vadis
łupież starop.: skóra zdjęta ze zwierzęcia. „Łupieże dam na odzienie;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
łupka reg.: łupinka, skórka. „Cały środek był wyjedzony, a one siedziały w łupce.” Medaliony
łupki: odłupane kawałki drewna, często wykorzystywane jako prowizoryczne usztywnienie złamanej kończyny. „…łości, i po twarzy, a wreszcie po tym, że siedział za stołem w pośrodku, w poręczastym krześle, mając rękę ujętą w drewniane łupki, opartą na poręczy.…” Krzyżacy
lupus insatiabilis łac.: nienasycony wilk. „Prawdziwy z ciebie lupus insatiabilis!” Ogniem i mieczem
łupy: dziś popr. forma N. l. mn.: łupami. „nad krwawymi łupy,” Iliada
lura pot.: napój rozwodniony, bez smaku. „— Bo uważa, iż lura jego potrzebuje być wzmocniona dobrym winem.” Trzej muszkieterowie to słowo w 2 lekturach →
Lurs: słynna cukiernia warszawska przy ulicy Miodowej 10, istniejąca od 1791 r., założona przez Szwajcara Laurentego (Wawrzyńca) Lourse'a i sławna ze swych wykwintnych wyrobów; kolejny lokal Lourse'a został otwarty w gmachu Teatru Narodowego na placu Krasińskich; w 1888 r. kawiarnię wraz z nawą firmy sprzedano Bernardowi Semadeniemu, po czym rodzina Semadenich prowadziła lokale pod nazwą „Lourse", z których najbardziej znanym był mieszczący się w Hotelu Europejskim w narożniku od strony Krakowskiego Przedmieścia; bywała tam śmietanka towarzyska i gwiazdy scen stolicy. „I babcia w katakumbach Lursa,” Kwiaty polskie
Łuskina, Stefan 1725–1793: jezuita, uczony, wydawca „Gazety Warszawskiej". „Raz odczytuję jakiś rozdziałek z Miasta mistycznego Marii Agreda a Jesu, to znowu dla odmiany jakieś kazańko księdza Łuskiny...” Popioły
luśnia gw., daw.: część wozu drabiniastego: okuty żelazem drążek wraz z kłonicą podtrzymujący drabinę. + 2 inne znaczenia „Dyć wszystko się rozwodzi jak te koła bez luśni.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →
lustrynowy: wykonany z lustryny (fr. lustrine ), tj. cienkiej, lśniącej tkaniny wełnianej a. bawełnianej. „…i Eweliny, dziecko to pod stałą opiekę swą przyjmującej, policzki swe, i bez tego czerwone, do krwistej barwy rękawem lustrynowego kaftana natarła.…” Dobra pani
luter: pot. wyznawca luteranizmu, heretyk. „— Gdybyś waćpan pamięci nie posiadał, tedy byś do spowiedzi chodzić nie mógł — rzekł — a wówczas byłbyś lutrom równy i godzien ognia piekielnego.” Pan Wołodyjowski
Luter, Martin 1483–1546: doktor teologii, ideolog i inicjator reformacji (jego pierwsze wystąpienie było skierowane przeciw odpustom); przełożył Biblię na niem., jest autorem wielu tekstów (m.in. katechizmu) i pieśni religijnych kościoła ewangelickiego. „Że w niej zaklęta Lutra pokutuje dusza,” Kordian
luterska wojna: tj. wojna trzydziestoletnia (1618–1648), konflikt między państwami protestanckimi a dynastią Habsburgów. „A co do pospolitego ruszenia, spytaj wasza miłość każdego, kto się choć trochę na wojnie zna, czy pospolite ruszenie może dotrzymać regularnym wojskom, jeszcze takim jak szwedzkie, weteranom z całej luterskiej wojny i do zwycięstw przywykłym.” Potop
lutni starop.; W. lp, tu daw. forma W. lp: dziś: lutnio. „A ty mię nie zostawaj, wdzięczna lutni moja,” Treny wszystkie 2 wystąpienia →
lutnia muz.: instrument szarpany, posiadający od 6 do 16 strun, znany od starożytności, w renesansie również symbol sztuki poetyckiej; tu daw. forma B.lp: lutnią, dziś: lutnię. + 3 inne znaczenia „Za panią szły panny dworskie, niektóre starsze, niektóre jeszcze niedorosłe, w różowych i liliowych wianuszkach na głowach, po większej części z lutniami w ręku.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
lutnią: lutnię. „Lutnią i wdzięczny rym porzucić muszę,” Treny
„Lutnia": warszawskie towarzystwo śpiewacze, założone w 1887 r. przez Piotra Maszyńskiego. „Pamiętam moją pierwszą bytność w teatrze, na koncercie „Lutni", na odczytach.” Ludzie bezdomni
lutość daw., gw., starop.: litość (obecnie rzadko używa się wyrazu luty w znaczeniu srogi; por. nazwę drugiego miesiąca w roku). + 2 inne znaczenia „Ale taka straszna groza śmierci biła od niego i taka przejmująca lutość, jaże go płachtą przykryli.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
lutry: futro z wydry. „Szczęście jej — to te lutry.” Przedwiośnie
luty daw., gw., daw.: surowy, ostry. + 2 inne znaczenia „Twarze bladły, dusze jęły się zwierać w męce i luty dygot przejmował, że wzdychali coraz ciężej, a już poniektóry łzy obcierał, to szeptał pacierz posiniałymi wargami, w piersi się bił i kajał skruszony — zaś wszystkich omroczył ciężki, beznadziejny smutek i p…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
Luwertiur, Paweł zm. 1803: młodszy brat Toussainta Louverture'a, haitański wojskowy. „W kilka dni później Dessalin z całą dywizją Murzynów przeszedł w nocy na stronę powstańców, którzy stali naprzeciwko nas pod komendą Krzysztofa i Pawła Luwertiur.” Popioły
Luwr: kawiarnia i restauracja Henryka Fuglewicza, z nazwą na szyldzie w pisowni fr. „Louvre", przy ul. Piotrkowskiej 88; bardzo popularny w latach dwudziestych XX w., funkcjonował 1915–1933 r. + 1 inne znaczenie „Przy «Luwrze» (tam Dziewierski stanie)” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
Luxy: Luxtorpedy; wagony spalinowe o aerodynamicznych kształtach, stosowane w szybkich połączeniach kolejowych PKP w l. 30. XX w., na trasach np. Kraków-Zakopane; w międzywojniu potoczne określenie superekspresowych pociągów w ogóle. „Luxami się prześlizgiwali” Kwiaty polskie
Luynes, Charles d'Albert de 1578–1621: faworyt króla Ludwika XIII, mianowany parem oraz konetablem Francji; pasjonat myślistwa. „Nabrał on kiedyś gustu do tego sportu w towarzystwie de Luynes i zachował go przez całe życie.” Trzej muszkieterowie
łuza: tu: rodzaj otworu w poszyciu dachowym. „…ocno zaniepokojony poleciał do Mateusza, zajętego przy Stachowej chałupie; właśnie był siedział okrakiem na zrębie, zacinając łuzy la osadzenia krokwi.…” Chłopi, Część czwarta - Lato
luzak: żołnierz opiekujący się koniem oficerskim. „Z tyłu luzacy prowadzili konie powodowe pokryte dekami dla ochrony bogatych siedzeń od deszczu lub kurzawy, dalej ciągnęły wozy skrzypiące, o kołach powiązanych wiciami, a w nich namioty i zapasy żywności dla sług i panów.” Ogniem i mieczem
luzować się: tu: zmieniać się (szczególnie: na warcie). „Pięćdziesięciu do sześćdziesięciu muszkieterów luzowało się tam ciągle, aby każdy widział ich w tak potężnej liczbie, a przy tym zawsze zbrojnych i gotowych na wszystko.” Trzej muszkieterowie
luzytański: portugalski; od nazwy staroż. prowincji rzymskiej na tych terenach: Luzytania. „Jak blask korony luzytańskiej.” Kwiaty polskie
Lwi Gród: Lwów. „…ła z łona ziemi inkursja chłopska, którzy na tatarskich rubieżach się ostali, ci wszyscy na głos pana dążyli teraz do Lwiego Grodu, aby stamtąd na nie znanego jeszcze nieprzyjaciela pociągnąć.…” Potop
Lwy albańskie: pułki armii tureckiej złożone z Albańczyków znane były z waleczności. Przestały one jednak istnieć po uzyskaniu przez Albanię formalnej niepodległości w r. 1912. Stąd określenie „lwy albańskie" jest raczej anachronizmem. „Lwy albańskie i piechota dardanelska, która na polach dawnej Troi dała się Anglikom dobrze we znaki, nie miała po prawdzie wielkiego pola do popisu.” Przedwiośnie
Lybia Italiana , popr. Libia Italiana wł.: Libia Włoska, dawna kolonia Włoch w Afryce Płn., na terenie ob. Republiki Libii, utworzona przez połączenie w 1934 włoskich kolonii Cyrenajki i Trypolitanii. „Lybia Italiana, taka piękna nazwa, oznaczająca czystą pustynię i smugę stepów na wybrzeżu trypolitańskim.” Granica
łycar ukr.: rycerz. „Pobyty jasno welmożny pany, hetmany i pułkownyki, łycari i kawalery!” Ogniem i mieczem
łycari prijszły z ukr.: rycerze przyszli. „— My tam byli pięć dni temu, a potem w Browarkach słyszeli, że tam łycari prijszły.” Ogniem i mieczem
łycary prijszli, szczo bitwa buła z ukr.: rycerze przyszli, że bitwa była. „Ale powiadają, że tam łycary prijszli, szczo bitwa buła.” Ogniem i mieczem
łycho ukr.: źle. „— Ej, ditki, nie chodźcie wy na komisarski dwór i nie palcie go, bo będzie łycho.” Ogniem i mieczem
Lycosthenes, Conrad 1518–1561: ur. jako Conrad Wolffhart, alzacki humanista i encyklopedysta, filolog i teolog protestancki, kaznodzieja w Bazylei, autor m.in. Apophthegmatum sive responsorum memorabilium... (1555), w którym znajdują się np. wywody o feniksie wraz z odnośnymi ilustracjami. „Znam Lycosthena, Aldrovanda,” Kwiaty polskie
łyczek daw., pogard.: mieszczanin. + 1 inne znaczenie „…łkiem rozpić się może, bo nie tylko dotrzymywał kompanii oficerom i szlachcie, ale nie wstydził się nawet chodzić i między łyczków na chrzciny, wesela, chwaląc sobie szczególnie ich miody, którymi słynął Zbaraż.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Lydia, dic, per omnes łac.: Lydio, powiedz, na wszystkich bogów. „— Lydia, dic, per omnes...” Popioły
Lyk: Lycus, chłopiec, którego urodę i wdzięki opiewał Alkajos. „I Lyka z czarnym włosem i czarnema” Pieśni
łyk daw., pogard.: pogardliwie: mieszczanin. + 1 inne znaczenie „„Niech raz te łyki oduczą się wyzywać nas...” — mówił sobie baron.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
łyka daw.: więzy. „Ty wiesz, Ty jeden wiesz, jak było żywym piersiom oddychać powietrzem, a zbudzonym oczom patrzeć na świętą wolę dusz w łykach.” Popioły
łyko: tkanka drzew i krzewów tworząca pod korą włóknistą, lekko wilgotną warstwę. + 1 inne znaczenie „Podogonie zaś z łyka.” Dusiołek to słowo w 3 lekturach →
lynch: lincz, samosąd, wymierzenie kary przez osobę nieuprawnioną; nazwa utworzona od nazwiska (tj. eponim) Charlesa Lyncha, (1736–1796), amer. sędziego ze stanu Wirginia. „W siódmym roku, z mocy prawa lynch powieszono na placu miejskim dziewiętnastu ostatnich wojowników z pokolenia Czarnych Wężów, schwytanych w pobliskim Lesie Umarłych — i odtąd nic nie stało na zawadzie rozwojowi Antylopy.” Sachem
łysinie: u Cylkowa: pleszywości . „I obejrzy kapłan, a oto na skórze ciała ich plamy blade, białe; to jest to liszaj rozkwitły na skórze: czystym jest.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
łyska: hebr. תִּנְשֶׁמֶת ( tinszemet ): ibis, kurka wodna . W innych przekładach: łabędź.
łyskać daw., gw.: świecić. „Niejeden gołym zadem łyska, a nos drze do góry, jakby cięgiem kichał!” Chłopi, Część czwarta - Lato
łyskliwy gw.: połyskliwy. „Czas był ciepły, pierwsza wiosna ledwie co trąciła ziemię i tknęła drzew; niebo wisiało młode, przemodrzone i dziwnie łyskliwe.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
łysnął gw.: błysnął. „ogniem piernół, ogniem łysnął,” Wesele
łyśnić gw.: lśnić. „…których brodziły bociany raz wraz poklekujące, i kapuśniska tak jeszczech pod wodą, że jeno grzbiety zagonów przemiękłych łyśniły się kiej piskorze; czajki białobrzuszne kołowały nad nimi, a po rozstajach stróżowały święte drzewa krzyżowe i jensze wyobrażenia…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
łysta gw.: łydka. „— Ziąb tu u ciebie, że jaże po łystach liże.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
łysy: hebr. קֵרֵחַ ( kereach ): łysy, człowiek z łysiną na głowie, łysiejący od tyłu głowy ; u Cylkowa: pleszywy , korekta dla uwspółcześnienia. „I obejrzy kapłan, a oto na skórze ciała ich plamy blade, białe; to jest to liszaj rozkwitły na skórze: czystym jest.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
łyty: dziś popr.: łydki. „Lecz Odysowi serce zadrgało i łyty,” Odyseja
łyżnik: drewniana półeczka z otworami na łyżki. + 1 inne znaczenie „Podłoga była z modrzewiowych desek czysto umytych, na ścianach zbroje i mnóstwo mis błyszczących jak słońca oraz pięknie wyciętych łyżników, z szeregami łyżek, z których dwie były ze srebra.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
łzam starop. forma C. lp. rodz. ż.: łzom. „Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?” Treny
łzawnica a. łzawica: naczynie, w którym poganie mieli rzekomo przechowywać łzy wylewane na pogrzebach. „Gdyby to były urny do chronienia popiołów ludzkich, łzawnice, dziwnych kształtów naszyjniki, przedhistoryczne czaszki, może by językiem tajemniczości lub malowniczości do wyobraźni jego przemówiły.” Nad Niemnem
łżeć daw.: kłamać; łżeszże : konstrukcja z partykułą -że, znaczenie: czy nie kłamiesz. „— Nie łżeszże ty, chłopie?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
łzy Heraklitowe: Heraklit z Efezu (ok. 540–480 r. p.n.e.), filozof gr., w swoich dziełach często rozpaczał nad ludzkim losem. „Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe” Treny
łzy Hioba: coix lacrima . „Po przespaniu się i posiłku niektórzy Murzyni poczęli włóczyć się pomiędzy drzewami nad rzeką upatrując palm rodzących dzikie daktyle i tak zwanych łez Hioba, z których robi się naszyjniki.” W pustyni i w puszczy
łzy krokodylowe: przysłowiowe łzy fałszywego współczucia. „Zmyślone skargi, bo to łzy krokodylowe.” Fraszki
łzy winorośli: wino. „Czymże jest bowiem wiara w moc leczniczą jakiegoś korzonka, jakichś tam łez winorośli, jeśli nie zaufaniem, że tchnąłeś we wszystko, coś stworzył wokół, siłę leczniczą i ukojną, których nam tak bardzo i tak ciągle potrzeba?” Cierpienia młodego Wertera
łżyć: popr. forma: łgać. „— Cobym miał łżyć?” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.