Litera L

692 słowa, strona 2 z 3.

legionista: tu: żołnierz Legionów Polskich, formacji wojskowej utworzonej 27 sierpnia 1914 r. z inicjatywy polskich stronnictw politycznych w Galicji, w I wojnie światowej walczącej jako oddziały armii austro-węgierskiej po stronie państw centralnych. W skład LP weszły oddziały polskich organizacji paramilitarnych, m.in. Związku Strzeleckiego, Polskich Drużyn Strzeleckich, Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół". W grudniu 1914 sformowano z oddziałów, które pod dowództwem Józefa Piłsudskiego miały już na swoim koncie pewne dokonania militarne utworzono I Brygadę Legionów Polskich, w maju 1915 r. II Brygadę Legionów Polskich tzw. Karpacką (pod dowództwem płk. Ferdynanda Küttnera, nast. płk. Józefa Hallera), i III Brygadę Legionów Polskich; 20 września 1916 utworzono z oddziałów legionowych Polski Korpus Posiłkowy, a 10 kwietnia 1917 Polską Siłę Zbrojną ( Polnische Wehrmacht ). W lipcu 1917 r. w wyniku sprowokowanego przez Piłsudskiego tzw. kryzysu przysięgowego (I i część III Brygady odmówiły złożenia przysięgi na wierność obcym monarchom) doszło do internowania legionistów (15 tys.) w obozach w Beniaminowie i Szczypiornie oraz karnego wcielenia (3 tys.) żołnierzy posiadających obywatelstwo austr. do armii austro-węgierskiej i wysłania na front włoski. Reszta Polskiego Korpusu Posiłkowego (gł. rekrutująca się z II Brygady), złożywszy przysięgę, pod dowództwem austro-węgierskim kontynuowała walkę na wschodzie. Część, która odmówiła przysięgi, tworzyła nadal Polską Siłę Zbrojną (od lipca 1917 do października 1918 zwiększyła swą liczebność z ok. 3 tys. do 9 tys.), dając początek Wojsku Polskiemu, które 13 października 1918 r. zaprzysiężono na wierność Radzie Regencyjnej; w listopadzie 1918 r. oddziały WP odegrały istotną rolę w rozbrajaniu oddziałów niem. w Warszawie. „A my w cukierni z legionistą».” Kwiaty polskie
legitime natos łac.: legalnie urodzony. „Synów legitime natos nie mam, fortuna daleko, bo aż w Turczech, gdzie mi ją pogańscy komisarze kradną, i żyję jako sierota na tym świecie, a na starość chyba do pana Podbipięty, do Myszykiszek na rezydenta pójdę.” Ogniem i mieczem
legiwać: kłaść się zwykle; leżeć zazwyczaj. „Ta siła tak mu weszła w piersi, w ręce, w ramiona, że ledwo wytrwał w bezczynności do rana, a garść słomy, na której legiwał, wydała mu się nocy tej jakby mrowiskiem, jakby madejowym łożem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
legnoł gw.: położył się. „Już legnoł, śpi,” Wesele
leguminy: dosł. desery; tu: artykuły żywnościowe. „Pan Borowicz przysunął swe krzesło do rogu kanapki szczelnie wypełnionego przez panią Wiechowską i półgłosem zaczął prowadzić z nią ostateczną umowę o „leguminy", jakich miał dostarczyć w zamian za światło udzielać się mające w tym domu jego synowi.” Syzyfowe prace
legun: legionista, żołnierz legionów. „Pan da zarobić, panie legun!»” Kwiaty polskie
lejbgwardia: straż przyboczna monarchy. „Zdarzyło się, że mając przy sobie pułk lejbgwardii, najtęższy ze wszystkich pułków, bo żołnierzy do niego z całego narodu skandynawskiego wybierano, zatrzymał się król dla odpoczynku we wsi Rudniku.” Potop
lejbik z niem.: krótki wierzchni kaftanik. + 1 inne znaczenie „— Pastuchy od prosiąt w lejbikach z galonami.” Popioły to słowo w 3 lekturach →
lejc: część uprzęży służąca do powożenia końmi. Dziś popr. forma M. l. mn.: lejce. „Skoczyły, lejc się zwikłał, jarzmo” Iliada
lejcowa para: idąca w zaprzęgu przed parą dyszlową. „Raptownie lejcową parę wziął k'sobie.” Przedwiośnie
Lejda: miasto w zach. Holandii, jedno z najstarszych miast niderlandzkich. „Porzuciwszy pana Batesa, powróciłem do ojca, i tak od niego, jako też od mego stryja Jana i od niektórych moich krewnych zebrałem czterdzieści funtów szterlingów, zapewniwszy sobie drugie trzydzieści funtów szterlingów co rok na utrzymanie moje w Lejdzie.” Podróże Guliwera
lejtenant: popr.: lejtnant, porucznik. „panie lejtenancie!” Popioły
lejtnant z fr. lieu tenant : utrzymujący pozycję: porucznik; w wojsku niem. podporucznik. „Giętkie lejtnanty, adiutanty:” Kwiaty polskie
łęk: przednia część siodła, wygięta do góry. „A tuż i rycerz oparty na łęku,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →
lekce szacować: lekceważyć. „W rozkoszy żałość lekce szacujemy,” Treny
lekki daw., starop.: mało ważny, posiadający małą wartość. + 1 inne znaczenie „Jesli tak lekkim ludziom nie zdołamy?” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
lekkomyślność z którąm nadziei zaufał: inaczej: lekkomyślność, z którą zaufałem (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Z którąm nadziei zaufał bez miary;” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
Leklerk 1772–1802: generał francuski, szwagier Napoleona Bonapartego; dowódca wyprawy na San Domingo. „Kapitan jeneralny Leklerk, podszczuwany przez naczelników murzyńskich, co jeszcze w służbie pozostali, takich jak Dessalin, ten sam, co się potem za cesarza wyspy Haity pono ogłosił — postanowił szerzyć wśród nieprzyjaciela postrach morderstwami.” Popioły
lekować gw.: leczyć się. „Jeno Tomek, że słabował ździebko, to się teraz lekuje w kreminale.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna wszystkie 2 wystąpienia →
lektyka z łac.: łoże lub fotel na drążkach do przenoszenia ludzi. „Lektyka czekała już od dawna, więc wsiedli i kazali się ponieść na Vicus Patricius, do domu Aulusa.” Quo vadis
lelejać się starop.: chwiać się. „Wstał mistrz jedwo lelejąc się,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Lelewel, Joachim 1786-1861: historyk i polityk. „Na stole lampa, przyrządy pisarskie i rysownicze, blachy i rylce, medale, monety.” Noc listopadowa
lelija: dziś popr.: lilia. „A niewinne to ci było jak lelija boża, a miłe ku ludziom, a jako ta ptaszyna polna śpiewające!” Krzyżacy
Lelum-Polelum: rzekome bóstwa wiatru w wierzeniach dawnych Słowian; ich siedzibą miała być Łysa Góra. „Teraz już nie ja rządzę, tylko podmuchy wzruszeń, Lelum-Polelum...” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
lementarz gw.: elementarz. „— Przeciech nie lementarze.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →
lemiesz: dolna część pługa odcinająca skibę; wcześniej: ostrze radła; narzędzie rolnicze służące do orania ziemi pod zasiew. + 3 inne znaczenia „I z roku na rok swym lemieszem porze” Antygona to słowo w 4 lekturach →
lemieszka: potrawa mączna, niekiedy z mąki i ziemniaków. „Ten, najstarszy, ladaco, stłukł mi wczoraj rynkę, gdy wyrywał ją Filipkowi, chcąc dostać się do wyskrobków lemieszki!” Cierpienia młodego Wertera
Lemnos mit. gr.: wulkaniczna wyspa w północnej części Morza Egejskiego, uznawana za siedzibę i kuźnię Hefajstosa, boga-kowala. + 2 inne znaczenia „Wyprawił na okręcie i zaprzedał w Lemnie.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
lemuralia z łac.: obrzędy przebłagalne ku czci duchów zmarłych zwanych lemurami. „— Przecie odbyłem lemuralia.” Quo vadis
Lenc , popr. Lentz, Stanisław 1861–1920: polski malarz, portrecista; od 1915 tworzył pod wpływem malarstwa holenderskiego epoki baroku, zwłaszcza dzieł Fransa Halsa. „Niedaleko na tej samej ścianie wisiał portret rejenta robiony przez Lenca — żółto-czarny i jeszcze przez te niespełna trzydzieści lat poczerniały niby cenny zabytek szkoły holenderskiej.” Granica
lenek: zdrobn. od: len. „Włoski jak lenek, oczęta jak chabry, ustka jak poziomka.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
lenić się: tu: linieć. „…drugie roki, bo wciąż lało i ziemia wolniej puszczała, i wody leniwiej spływały, a co gorsza, że ano krowy jeszcze się nie leniły i włos mocno siedział, co znaczyło, że zima potrzyma dłużej.…” Chłopi, Część druga - Zima
lennik: właściciel ziemi nadanej na prawie lennym przez seniora, obejmującym pewne zobowiązania (np. finansowe) lennika wobec seniora. „«Lennicy króla».” Hamlet
lenno: posiadłość nadawana wasalowi przez suzerena w zamian za służbę. „Niejeden rycerz niemiecki, przywykły do prawa pięści w ojczyźnie, próbował osiadać w sąsiedztwie Spychowa, lecz każdy po pewnym czasie wolał odbiec lenna, stad i chłopów, niż żyć pod bokiem nieubłaganego męża.” Krzyżacy
lentko gw.: lekko. „a tu mi na sercu lentko.” Wesele
lento wł., muz.: wolne tempo w muzyce (pośrednie między adagio, a largo). „Kiedy zaśpiewa — dolce, lento” Kwiaty polskie
Lentz, Stanisław 1861–1920: rysownik, karykaturzysta, malarz reprezentujący nurt realizmu, portrecista, w l. 1909–1920 dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie; większość jego dzieł przedstawia postacie męskie, a najsławniejszym jest obraz Strajk z 1910 r. z grupą trzech robotników; z nielicznych przedstawień kobiecych trzy odrębne typy tworzą: Wino, kobiety i śpiew (grupa w strojach z epoki baroku, dwóch śpiewających mężczyzn, jeden z gitarą, oraz rozbawionej kobiety z obnażonym ramieniem i głębokim dekoltem niemal obnażającym biust); przedstawiający Zofię z Karnkowskich Goldstandową Portret Pani G. (nobliwa kobieta o melancholijnym spojrzeniu, w białej sukni, ze sznurem pereł na szyi, siedząca na jasnej sofie w towarzystwie czarnego pieska; 1913) oraz Portret kobiety (ciemnowłosa postać młodej kobiety ujęta z profilu, ale w półobrocie, od strony obnażonych pleców, w stroju o stylizacji orientalnej, złotych przepaskach na włosach) należący do cyklu obrazów warszawskiej społeczności żydowskiej. „...Z portretu Lenca, z ramy złotej” Kwiaty polskie
lenung daw.: żołd. „Mimo wszelkich braków, mimo biedy kwiczącej, mimo niezapłacone lenungi albo wypłacane fierkami i trojakami zamiast należności właściwej i koniecznej na strawne — tęgie to było wojsko.” Popioły
leo, qui querit quem devoret łac.: lew szukający kogo by pożarł; parafraza biblijnych słów o diable (1P 5:8). „Ja się też czasem dotąd hamować muszę, bo jeszcze we mnie leo mieszka, qui querit quem devoret!” Pan Wołodyjowski
Leon Gambetta 1838–1882: wybitny polityk francuski; należał do umiarkowanego skrzydła partii republikańskiej; proklamował w r. 1870 republikę. „— Może republika z Gambettą?...” Lalka
Leonard odprawia obrzędy nowej wiary: Jest to wyraźna aluzja do pomysłów saintsimonistów, którzy zwłaszcza w latach 1830–1832 postulowali stworzenie nowej doktryny religijnej, „nowej wiary religijnej". (Tytuł wykładu szesnastego Doktryny Saint–Simona jego uczniów, A. Bazarda i B. Enfantina, Warszawa 1961, z 29 VII 1829 brzmiał: List o trudnościach, jakie stoją dzisiaj na zawadzie przyjęciu nowej wiary religijnej ). Henryk stwierdza, iż tego właśnie żądał: zobaczyć kapłana nowej wiary. Nieobcy musiał mu być pogląd saintsimonistów, że „misja poety, podobnie jak misja kapłana, polegała zawsze na tym, by porywać masy ku realizowaniu przyszłości, którą jeden z nich opiewał, a drugi głosił (...) przyszłość połączy obie te funkcje w jedną" (s. 502). W pojęciu więc hr. Henryka musiał być Leonard jako kapłan–poeta szczególnie interesujący. „Zabłądziliśmy, szukając wąwozu Świętego Ignacego — nazad w krzaki, bo tu Leonard odprawia obrzędy nowej wiary.” Nie-Boska komedia
Leonidas zm. 480 p.n.e.: król i wódz Sparty; jego straceńcza walka przeciw znacznie przeważającym siłom perskim w wąwozie Termopile uratowała grecką flotę i pozwoliła Grekom pokonać najeźdźcę w bitwach pod Salaminą i pod Platejami. „Tak grzmieć musiał w wąwozie termopilskim głos Leonidasa.” Gloria victis to słowo w 2 lekturach →
Leontej: wojownik, Lapita z Tesalii. „Leontej, który siłą z bogami się zmierzy,” Iliada
Leopardi, Giacomo 1798–1837: wybitny włoski poeta romantyczny; załamany klęską ruchu narodowowyzwoleńczego, a jednocześnie nieuleczalnie chory, wyzwolenie człowieka widział jedynie w śmierci, stąd pesymistyczny ton jego utworów. „…ą zmysłowy Musset, tu i ówdzie Wiktor Hugo, wiele rozpaczliwego Byrona, sercowy Shelley, uperfumowany Feuillet, pesymista Leopardi, najniespodziewaniej spotykające się z tym poetą-myślicielem bajki starego Dumasa, awantury bezmyślnej Braddon, jeszcze coś z dzi…” Nad Niemnem
Leopardi, Jakub 1798–1837: wybitny poeta wł.; załamany klęską ruchu narodowowyzwoleńczego, trawiony nieuleczalną chorobą, stał się poetą zwątpienia i rozpaczy. „O czym mówił Leopardi, że „jego lubej mary już nie nadzieja znikła, lecz pragnienie..." To jest jasna łąka, kwiatami zasłana, gdzie dusza ludzka może stawiać krok swój swobodny...” Ludzie bezdomni
Léopoldville: obecnie Kinszasa, stolica i największe miasto Demokratycznej Republiki Konga. „Brazzaville i Léopoldville znalazły się w niebezpieczeństwie.” Rok 1984
lepa gw.: coś ulepionego, tłustego. „Dzieucha musi być kiej lepa, rozrosła wszędzie, taka, co to jak się człek do niej przyprze, to jakby do pieca gorącego...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
łepak daw., pot., daw.: spryciarz. „Kłamać pewno nie skłamie, łepak to nie lada".” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
lepiej: dziś popr.: bardziej. „— Mnie lepiej podobali się chłopcy — rzekł robak ziemny.” Baśnie
lepiej mu przypadła daw.: bardziej mu pasuje (pasowałaby). „Mógłby ją wziąć za żonę, lepiej mu przypadła” Balladyna
Lepiej przy Waszyngtonie było umrzeć: pierwowzorem dla postaci Prezesa w Kordianie Słowackiego jest Julian Ursyn Niemcewicz (1758–1841), pisarz, historyk i publicysta, wolnomularz (zastępca wielkiego mówcy Wielkiej Loży Narodowej Wielkiego Wschodu Polskiego w 1781 r.), członek Komisji Edukacji Narodowej (1791–1792) i współautor (z Hugonem Kołłątajem) projektu Konstytucji 3 Maja; uczestnik insurekcji kościuszkowskiej 1794 roku (adiutant i sekretarz Tadeusza Kościuszki), ranny w bitwie pod Maciejowicami, został wzięty do niewoli i osadzony w twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu, gdzie przebywał dwa lata; uwolniony w grudniu 1796 r. przez cara Pawła I, razem z Kościuszką wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie poznał m.in. George'a Washingtona i Thomasa Jeffersona, na jakiś czas osiadł w Elizabethtown, poślubił Amerykankę, Susan Livingston Kean, w 1806 r. jako pierwszy Polak otrzymał obywatelstwo amerykańskie; był członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego; w 1807, w związku z powstaniem Księstwa Warszawskiego wrócił do kraju, został sekretarzem Senatu, wizytatorem szkół, pierwszym prezesem Dyrekcji Rządowej Teatru Narodowego, od 1802 członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od 1827 prezes); w 1822 r. osiadł w swym majątku w podwarszawskim Ursynowie, gdzie wprowadził nowoczesne metody ogrodnictwa; również w Królestwie Kongresowym pełnił urząd sekretarza Senatu; był przeciwnikiem konspiracji niepodległościowej i zwolennikiem legalizmu; po powstaniu listopadowym (w którym był m.in. członkiem Rady Administracyjnej, członkiem sejmu powstańczego, podpisał akt detronizacji Mikołaja I Romanowa 25 stycznia 1831 r.) przebywał na emigracji w Paryżu, gdzie zmarł. „Lepiej przy Waszyngtonie było umrzeć...” Kordian
Lepiej z pomyłką otwieraj drzwi święte ...: Święte i pełne miłosierdzia bożego upominanie, jakim Piotr św. zaleca łagodność obok całej surowości kapłanom sprawującym urząd Chrystusa Pana na ziemi w chwili, kiedy pokora i skrucha kołacą do bramy łaski. „»Lepiej z pomyłką otwieraj drzwi święte,” Boska Komedia
lepik: lepka substancja, stosowana do przyklejania papy, klepek etc. „Do kantoru przychodziła zresztą tylko na kilka godzin, nie zajrzała ani razu do magazynu, nie wiedziała, co to lepik, a co bitumin, ale za to z regularnością poczty zaopatrywała mnie w konspiracyjne gazetki, ozdobione godłem miecza i pługa.” Pożegnanie z Marią
lepka: najprawdopodobniej chodzi o robinię lepką, krzew z rodziny bobowatych, na którego gałązkach występują bardzo drobne kolce. „— Te kieliszeczki, takie prawie żółte jak ogień, to kwiat mokrzycy, a ta gałązka, widzi pani, ja ją do rączki pani przyłożę i zaraz przylepi się tak, że i oderwać będzie trudno, dla tej przyczyny i nazywa się ona lepka.” Nad Niemnem
Lepszego rządu Gete grubi używają: lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów. „Lepszego rządu Gete grubi używają,” Pieśni
Lermontow, Michaił Jurjewicz 1814–1841: romantyczny poeta i prozaik rosyjski, autor pierwszej ros. powieści psychologicznej pt. Bohater naszych czasów (1840); za wiersz Śmierć poety (1837), w którym oskarżał polityczne koterie Rosji o doprowadzenie do śmierci Puszkina, został zesłany na Kaukaz. Zginął na zesłaniu w Piatigorsku w pojedynku z emerytowanym wojskowym. „Myśli i uczucia, tło i akcesoria, porównania i rytm tych utworów były zapożyczone, częstokroć żywcem wzięte, z Puszkina i Lermontowa.” Syzyfowe prace
les beaux restes fr.: piękne resztki, ostatki. „— Zapewne pan Różyc i les beaux restes jego milionów...” Nad Niemnem
les dos: w gwarze fr.: sutenerzy, alfonsi. „Tam zbieracze niedopałków wydmuchują z gilz swój towar i układają go w torebki, tam les dos czekają cierpliwie na swe marmittes , nocne pracownice, które ich utrzymują.” Ludzie bezdomni
Les oeuvres amoureuses d'Ovide fr.: Utwory miłosne Owidiusza . „Les oeuvres amoureuses d'Ovide.” Ludzie bezdomni
Lesbos: wyspa na Morzu Egejskim naprzeciw wybrzeża azjatyckiego. „Naradach w Lesbie radzim, którędy nam płynąć” Odyseja
Lesisz: znana winiarnia warszawska Karola Lesisza (Krakowskie Przedmieście 54); w ocalałych piwnicach mieści się obecnie rozlewnia win. „— Zajechałem na Dziekankę, ale było mi tak tęskno, żem zaraz poszedł do Lesisza, do piwnicy...” Lalka
Lesser: sklep braci Lesser przy ul. Rymarskiej (porcelana, galanteria, zabawki).
letczej: lżej. „Mówi, że mu w żółtych letczej,” Bal w operze
Lete mit. gr.: rzeka zapomnienia płynąca w Hadesie, królestwie umarłych. „Wegetujące nad brzegami Lety,” Hamlet
letka: gwar. lekka. „To jest bardzo letka osoba...” Lalka
letkiewicz daw.: człowiek lekkomyślny, niepoważny. „Wybiegł, wsiadł do małej lektyki i, otoczony służbą tudzież takimi jak sam letkiewiczami, zniknął w alejach parku.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
letko daw., gw.: dziś: lekko. „A letko się toczy".” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
letniczek daw., starop.: letnia suknia kobieca. + 1 inne znaczenie „Potem letniczek fiołkowy sporządzisz.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →
letnik daw.: tu: altana. „Pewnego pięknego dnia jesienią siedział sobie pod cienistym dachem letnika pan Andrzej Kmicic i popijając miód poobiedni, spoglądał przez obrosłe dzikim chmielem kraty na żonę, która przechadzała się pięknie ugniecioną ulicą przed letnikiem.” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
Leto a. Latona mit. gr.: matka Artemidy i Apollina, których ojcem był Zeus. „Pustują wkoło; Leto cieszy się widokiem,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
letszy daw.: dziś popr. forma: lżejszy. „I kamień letszy od niego!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Lettowie: Łotysze. „Naród litewski, składający się z pokoleń Litwinów, Prusów i Lettów, nieliczny, osiadły w kraju nierozległym, nie dosyć żyznym, długo Europie nieznajomy, około trzynastego wieku najazdami sąsiadów wyzwany był do czynniejszego działania.” Konrad Wallenrod
Leukada: jedna z Wysp Jońskich. „Mknąc mimo Okeanu, Leukady skał stromych,” Odyseja
Leukotea mit. gr.: ubóstwiona smiertelniczka (Ino), przynosząca po burzy dobrą pogodę. „Widząc to, Leukotea nad nim się użali;” Odyseja
lew nemejski mit. gr.: potężny lew, którego, wykonując jedną ze swych prac, na polach Nemei w Grecji pokonał Herakles. „Jak najsilniejszy nerw lwa nemejskiego.” Hamlet
Lew Trocki 1879–1940: polityk rosyjski, socjaldemokrata, przywódca antyleninowskiej opozycji w partii bolszewickiej. W 1920 r. był komisarzem wojny. W roku 1929 za podziemną działalność antyradziecką został skazany na wygnanie z ZSRR. „Pewien Żydzina z brudnym workiem na plecach nisko się kłaniał panu dziedzicowi, co nie tylko z wojska wrócił, ale — powiadali — wojnę wygrał, samego Trockiego pobił na kwaśne jabłko.” Przedwiośnie
Lew w gnieździe białym na tarczy błękitnej: Mainardo Pagani, władca miasta Faency, miał w herbie swoim lwa błękitnego w polu białym. „Lew w gnieździe białym na tarczy błękitnej,” Boska Komedia
lewada: tu: łąka. „Aż się na asfodelu dostały lewadę,” Odyseja
Lewant: ogólne określenie krain na wsch. wybrzeżu Morza Śródziemnego, głównie Syrii i Palestyny, czasem obejmujące także Azję Mniejszą i Egipt. „Byłem ja kiedyś chirurgiem na innym statku, który w czwartej części ładunku do niego należał, i odprawiłem z nim podróż do Lewantu.” Podróże Guliwera
lewar: dźwignia, przyrząd do podnoszenia ciężarów albo zgięta w kształcie kolana rurka służąca do przelewania płynów (tu w tym drugim znaczeniu). „Patrzę, mój pan Jan przy łojówce ściąga lewarem wino z beczki do butelek, a we framudze majaczą jakieś dwa cienie: siwy starzec w piaskowym surducie, z pliką papierów na kolanach, i młody chłopak z krótko ostrzyżonym łbem i miną zbója.” Lalka
lewentarz gw.: inwentarz; zwierzęta w gospodarstwie, szczególnie bydło. + 3 inne znaczenia „Troje ich, a mają piętnaście morgów, to niby na Jagnę pięć i spłata za chałupę i lewentarz!” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →
Lewiatan hebr. liwjatan: nazwa wspominanego w kilku miejscach w Biblii mitycznego potwora, będącego uosobieniem zła; mówi się o nim jako o wężu, smoku o kilku głowach, wielorybie lub też jednej z kochanek samego Lucyfera; istniały legendy millenijne (żywe ok. roku 1000 n.e.), według których Lewiatan został uwięziony pod Lateranem, siedzibą papieży, a jego wyzwolenie się z tego więzienia miało przynieść koniec światu. + 1 inne znaczenie „Lewiatan się ruszy” Hymny to słowo w 2 lekturach →
lewiatant: biblijny mityczny potwór morski, rodzaj monstrualnego węża lub smoka o siedmiu głowach, uosobienie przeciwstawiającego się Bogu zła. „Te hipogryfy, lewiatanty,” Kwiaty polskie
Lewicki 1761–1841: generał rosyjski, dowódca Warszawy. „Ty zdrajca Lewicki!” Noc listopadowa
lewitka daw.: obszerna suknia. „Większość panien miała już na sobie suknie odkrywające ramiona, a czoła zakryte puklami włosów, ale nie brakło dziewic odzianych w staromodne suknie, w lewitki i bufonki, w krótkie rękawki z długimi angażantkami z koronek.” Popioły
lewkonia: ozdobna roślina o silnie pachnących kwiatach. „Geranium, lewkonija, astry i fijołki.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Leysin: górska gmina w zach. Szwajcarii, dawniej kurort uzdrowiskowy leczący gruźlicę, z klinikami, sanatoriami i pensjonatami. „Stosowanie chirurgii przy spondylitis i coxalgii, ciekawsze wypadki, procent ozdrowień, przerzuty, odrębne urządzenia w Leysin i Berck sur Mer, różne opinie o działaniu słońca — to było dopiero zajmujące.” Granica
Leżące duchy twarzami do ziemi: W chwili, kiedy poeci zamierzają wstąpić na krąg wyższy, gdzie się czyszczą chciwcy i łakomcy, Wergiliusz jako symbol rozumu w krótkich słowach zagrzewa poetę, ażeby spojrzał na niebo, które swoim ogromem upokarzając ziemię i wszystko, co jest na niej, tym samym zdolne jest w duszy łakomcy bezmierną jego pożądliwość dóbr doczesnych zawstydzić i zawściągnąć [dziś popr.: powściągnąć; red. WL]. Chciwcy leżą tu twarzą obróceni do ziemi, w której skarbach całe swoje pożądanie zawarli. W tęsknocie swojej, ażeby swobodnie spojrzeć choć raz ku niebu, czyszczą się z grzechu chciwości. Trafnie i stosownie oznaczony stosunek kary do rodzaju grzechu. „Leżące duchy twarzami do ziemi,” Boska Komedia
leżący: dziś popr.: leżąc. „Namyślił się wreszcie na to ostatnie, mniemając, że wygodniej jej będzie jechać, leżący.” Krzyżacy
leże: miejsce tymczasowego postoju wojska. + 1 inne znaczenie „Wojsko spoczęło i miało tu przebyć czas pewien na leżach.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
lęże: dziś popr. forma 3 os.lp: lęgnie. „Arcytreść widzę, gdzie ta moc się lęże.” Boska Komedia
lezesztyki z niem. Lesestück: czytanki. „Tornister odparzał srodze plecy wędrowca, mieściły się w nim bowiem wszystkie gramatyki, podręczniki algebry i geometrii, dzieła Cezara i Ksenofonta, Słowiesnost' i lezesztyki niemieckie.” Syzyfowe prace
leziwo: przyrząd pomagający w chodzeniu po drzewach. „— Naści i ode mnie grosz, boś dobrze powiedział — rzekł Kropidło — jeno pamiętaj, że gdy leziwo się urwie, to bartnik kark skręci.” Krzyżacy
łężna trawa: trawa na podmokłej łące. „Łężne trawy, w perłach rosy,” O krasnoludkach i sierotce Marysi
łgą: dziś popr. forma: łżą; łżeć : kłamać. „— szeptał chłop, zaciskając pięści — człek nigdy nie zmiarkuje, kiedy oni łgą, a kiedy mówią prawdę...” Placówka
łgarstwo zadawać: zarzucać kłamstwo, oskarżać o kłamstwo. „więc nie chcę jej ubliżyć, ale tak myślę, że nie masz takiej godności, która by pozwalała szlachcicowi bez racji łgarstwo zadawać.” Potop
lgnies gw.: lgniesz. „lgnies do niego — ?” Wesele
li daw.: partykuła pytająca; czyż. + 2 inne znaczenia „czerwony li biały” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
li panu: tylko panu. „Marne to państwo, co li panu służy.” Antygona
Lia moja siostra Rachela: Lia i Rachel, figury rzeczywiście historyczne, jako córki Labana, a żony Jakuba, przedstawione są tu przez poetę jako symbol życia czynnego i kontemplacyjnego. Czynność i kontemplacja najlepiej strzegą nas od pokus grzechowych, a ludzi oczyszczonych do najwyższej doskonałości prowadzą. Kwiaty, w jakie stroi się Lia, symbolem są użytecznych czynności, a zwierciadło, w którym obie się przeglądają, to symbol oka bożego, w którym Rachel nieczynna lubi przyglądać się swojej własnej istocie. „powiedz, nazywam się Lia,” Boska Komedia
liany kauczukowe: landolphia florida . „Liany kauczukowe dusiły wprost w tysiącznych wężowych skrętach drzewa i zmieniały je w piramidy zasypane białym kwieciem jak śniegiem.” W pustyni i w puszczy
libacja: wylanie części wina z kielicha w ofierze dla bóstw. „Gdy zaś spełnisz libację, jak obyczaj każe,” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →
libenter łac.: chętnie. „— Mości książę, choćbym też i co dzień był wysyłany, zawsze libenter w tamtą stronę jeździć będę.” Ogniem i mieczem
liberalny: tu: w znaczeniu zwolennika swobody obyczajów. + 1 inne znaczenie „Nie mówię o Wiktorze Emanuelu, bo tamto był przelotny kaprys króla trochę liberalnego i zresztą bardzo zadłużonego.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →
liberia: oficjalny ubiór służby. Pierwotnie był to oficjalny strój noszony przez służących królewskich. + 3 inne znaczenia „Więc dostała ciepłe ubranie, buciki i mufkę, a gdy się posiliła, stanęła przed bramą śliczna złocona kareta, zaprzężona w pięknego konia, woźnica i lokaj mieli złote korony na liberii.” Baśnie to słowo w 5 lekturach →
liberię: ubiór, uniform. „W tę larwę żalu, liberię boleści.” Hamlet
Liberté! Fraternité! Egalité! fr.: Wolność! Braterstwo! Równość!; hasło wielkiej rewolucji francuskiej 1789 roku (właśc. w odmiennej kolejności: „ Liberté, égalité, fraternité ").
Libertydy mit. gr.: muzy. „Zaklinam cię w imię dziewięciu Libetryd, nie wyrzekaj się takiej sławy, bo oto pieśni o tobie będą brzmiały do skończenia wieków.” Quo vadis
libertyn: osoba głosząca poglądy skierowane przeciwko autorytetowi kleru, religii i tradycyjnej obyczajowości; wyznawca libertyznizmu , tj. ruchu umysłowego, który w XVII w. rozwijał się we Francji; tu: niedowiarek. + 1 inne znaczenie „— Nie słuchaj, co ten libertyn o mnie wykrzykuje.” Przedwiośnie
liberum veto łac.: wolne „nie pozwalam"; przywilej szlachecki, pozwalający jednemu posłowi zerwać obrady sejmu. „Wszyscy też powiadali, że trzeba z onym liberum veto skończyć, bo to jednemu wola, a wielu niewola.” Potop
Libia: starożytni Grecy nazywali tak całą płn. Afrykę. „Do Libii mnie pociągnął ze sobą na nawie,” Odyseja
Libityna mit. rzym.: bogini śmierci i pogrzebów. „— Słońce zachodzi, więc strzeżcie się wieczornego chłodu i nie żartujcie z Libityną...” Quo vadis
libretto: tekst lub streszczenie opery; tu: streszczenie dramatu (zespół Rossiego grał oczywiście po włosku). „— Mam libretto do Makbeta, może panu dać?...” Lalka
lica daw.: twarz. „I wejrzał Wiekuisty na Hewla i na dar jego;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
lice a. lico, daw., starop.: a. lico, lica: twarz. „Kasiu, to nie żałoba — ubielone lice!” Fraszki to słowo w 3 lekturach →
lice a. lica: twarz. „Zwraca lice ku pasterce,” Dziady, część II to słowo w 2 lekturach →
lice a. lico: twarz. „Jak szalone lice!” Iliada
licha tkaneczka starop.: sukienka ze skromnej tkaniny lub opaska wiążąca włosy. „Giezłeczkoć tylko dała a lichą tkaneczkę,” Treny
licho: nieszczęście (licho to liczba nieparzysta; miała ona przynosić nieszczęście). + 1 inne znaczenie „Takie sprytne małe licho!” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
lichszy daw.: gorszy. „To rzekłszy, spojrzał z dumą na starego rycerza jakby na lichszą od siebie istotę.” Krzyżacy
lichwa: pożyczanie pieniędzy na zawyżony procent. „Słyszał kto kiedy o tak bezecnej lichwie?” Skąpiec
lichwiarka: kobieta zajmująca się pożyczaniem na procent oraz pod zastaw cennych przedmiotów. „Był to drugoroczny pierwszak, syn bogatej lichwiarki, pani Wilczkowickiej, jedynak, pieszczoch i łobuz niesłychany.” Syzyfowe prace
lichy daw., starop.: mało warty, marny, przemijający. + 3 inne znaczenia „I umrę w głębi na kształt lichego” Iliada to słowo w 4 lekturach →
lico daw.: twarz. „I rzęsistym oblewa lice” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
liców i poruszeń śledzi: dziś popr. z B.: lica i poruszenia śledzi. „Witołda liców i poruszeń śledzi.” Konrad Wallenrod
licz na nim: dziś popr.: licz na niego. „Śmiało licz na nim, on pełen szczodroty,” Boska Komedia
Liczba, co pięćset, pięć, dziesięć zamyka: Aby zrozumieć tę przepowiednię, trzeba wiedzieć, że Dante chce, ażeby liczbę pięćset pisano przez literę D, pięć przez literę V, dziesięć przez literę X. Te trzy litery składają słowo Dux : wódz, naczelnik, który według tej przepowiedni zniszczyć miał potęgę ziemską Bonifacego VIII i Filipa Pięknego. Tym wodzem miał być Henryk VII, cesarz rzymsko-niemiecki, na którego potęgę Dante w owoczesnych zatargach politycznych stronnictw najwięcej liczył. „Liczba, co pięćset, pięć, dziesięć zamyka,” Boska Komedia
liczbę czynić: wyliczać się. „Teraz ma liczbę czynić przed panem groźniejszym,” Fraszki
liczman: żeton, drobny przedmiot (krążek gliniany a. kamyk) używany jako pomoc przy liczeniu; tu: pieniądz fałszywy, imitacja przedmiotu wartościowego. + 3 inne znaczenia „Korona brata mego jak liczmany” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
liczne woły w ofierze bijecie: tradycyjnie w ofierze bogom rzecznym składano bydło. „Próżno jej liczne woły w ofierze bijecie,” Iliada
Liège: miasto we wsch. Belgii, ośrodek przemysłu i handlu, główne centrum gospodarcze i kulturowe Walonii.
lieutenant en second fr.: porucznik drugi. „Zakwitł teraz w swoim szwadronie jako pan lieutenant en second.” Popioły
lifnik a. lifarz starop.: lichwiarz. „Wszytki zradźce i lifniki,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Liga Święta: antyfrancuska i antyturecka koalicja państw europejskich organizowana przez papieży w Europie w okresie od końca XV do początku XVIII w. „Ojciec pana de Tréville służył mu wiernie w wojnach przeciwko Lidze, także przy braku gotówki, a brakło jej przez całe życie Henrykowi Bearneńczykowi, który zwykle płacił długi jedyną monetą, jakiej pożyczać nie potrzebował nigdy, to jest własnym dowcipem, zat…” Trzej muszkieterowie
ligać: leżeć. „Co prawda — dodał w sobie po chwili — na mrozie to ino spać się nie godzi i ligać, ale siedzieć nie jest rzecz szkodliwa".” Placówka
ligaj gw.: kładź się. „Ligaj na ławie!” Placówka
ligar daw.: belka podstawy. „Sosnowy maszt wbijają w drążonym ligarze,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
ligawka: ludowy instrument dęty w formie rogu, zrobiony z dwu złączonych połówek uprzednio przeciętego wzdłuż i wydrążonego kawałka drzewa. „Lepkie żabie palce przebiegają po dziurkach ligawki i leci w zroszoną dal przygrywka żabiego chóru.” Popioły
Ligno crucis łac.: Drzewo krzyża. „De jure ventris, Ligno crucis,” Kwiaty polskie
Likaon: syn Priama, władcy Troi. „Młodego kształt na siebie Likaona” Iliada
likijski bóg: Apollo. „A likijskiemu bogu, co łukiem wsławiony,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Likofron: syn Mastora, uciekł do Grecji po popełnieniu morderstwa; tam przyjął go Ajas. „Chybił go, Likofrona” Iliada
Likowie: walczyli po stronie Trojan; dziś popr. forma B. l.m.: Likijczyków. + 2 inne znaczenia „Z Trojan czy z Lików zgubną ktoś wypuścił strzałę;” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
liktor z łac.: woźny towarzyszący wyższemu urzędnikowi. „Niektóre lektyki poprzedzali liktorowie, niosący siekiery wśród pęku rózg, inne tłumy niewolników.” Quo vadis
liktorski: związany z liktorem: urzędnikiem sądowym w starożytnym Rzymie. „…tajemniczym egipskim lądzie, który pożarł wielkie ludy, piaskiem zasypał ich dzieje, a skostniałą ich mądrość poruczył liktorskiej straży hieroglifów.…” Popioły
Likurg: baśniowy król Hedonów w Tracji, oparł się kultowi Bakchusa, wyszydzał jego towarzyszki, szalone bachantki i muzy; za to zamknął go bóg w skalnej czeluści. + 2 inne znaczenia „Hedonów króla Likurga też bucie,” Antygona to słowo w 3 lekturach →
likwor daw.: płyn, trunek. W Panu Podstolim Krasicki pisze: „iż te trunki, które ojcowie nasi po prostu nazywali gorzałką, potem wódką, my teraz ochrzciliśmy likworami”. (I. Krasicki, Pisma wybrane , t. III, s. 246). + 1 inne znaczenie „Usłyszawszy zaś o jakimś likworze, który damom w wieku miał przywracać świeżość i wdzięk młodości, wytarła się nim pewnego wieczora tak starannie od stóp do głów, że tej samej nocy wezwani na pomoc lekarze już nie mogli jej odratować.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
lilia biała: Herb Florencji wskutek kłótni gwelfów z gibelinami często był szargany i jak chorągwie zdobyte na nieprzyjacielu, zwycięskie stronnictwo gibelinów chorągiew miasta z tym herbem w znak pogardy wierzchołkiem do ziemi obracało. „Że jej herbowy kwiat, lilija biała” Boska Komedia
lilia wodna: właśc. grzybień biały, też: nenufar. „Jeden z tych ludzi siedział na dnie łodzi i twarz nad wodą pochylał tak, jakby z zajęciem przypatrywał się podwodnej roślinności, która tu i ówdzie wybijała się na powierzchnię kępami okrągłych liści i żółtych kwiatów wodnych lilii.” Nad Niemnem
lilie Hebronu: starotestament. określenie piękna i niewinności. „Tobie, ojcze, któremu kaci splamili córki niewinne, obiecuję, że odnajdziesz je bielsze od lilij Hebronu!” Quo vadis
lilija biała sczerwieniała: gwelfowie florenccy później za herb do swojej chorągwi zamiast lilii białej, czerwoną przyjęli. „Nigdy niezgody krwią nie sczerwieniała».” Boska Komedia
lilijami chce ćmić wspólne godło: Lilie, godło królów francuskich z domu Kapetów, którzy wiążąc się z gwelfami włoskimi, ciągle o wpływ na półwyspie włoskim walczyli z władzami apostolsko-rzymskiego cesarstwa, pod którego skrzydłem zuchwale podnosiło głowę stronnictwo gibelinów. Poeta zarówno upomina jednych i drugich, gweltów i gibelinów, chociaż sam do tego stronnictwa należał. „Ten lilijami chce ćmić wspólne godło” Boska Komedia
lilije daw.: dziś: lilie. „A wkrótce zaczęły się pokazywać na piasku lilije białe, zwiastując, że się zbliżam do żyźniejszej krainy; i pomyślałem, że na te same kwiaty obróciwszy oczy mówił Chrystus do uczniów swoich, aby się nie troszczyli o jutro i o rzeczy z tego świata, patrząc na l…” Ojciec zadżumionych
liliowa: tu: biała jak lilia. „Zbyszko ujrzał liliową twarz, niebieskie źrenice, rysy po prostu anielskie, pełne spokoju, dobroci, miłosierdzia, i serce poczęło mu bić jak młotem.” Krzyżacy
liliowy: tu: biały jak lilie. „Ty, coś gwoli Heleny z liliowym ramieniem” Odyseja
limaçon fr.: ślimak.
liman: rodzaj płytkiej zatoki u ujścia rzeki. „Ostatnie ślady osiadłego życia kończyły się, idąc ku południowi, niedaleko za Czehrynem od Dniepru, a od Dniestru — niedaleko za Humaniem, a potem już hen, ku limanom i morzu, step i step, w dwie rzeki jakby w ramę ujęty.” Ogniem i mieczem
limfa: tj. człowiek limfatyczny, „bezkrwisty"; tu w znaczeniu szczególniejszym: „nie indywidualista".
Lincoln, Abraham 1809–1865: amer. polityk i prawnik, prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki podczas wojny secesyjnej, zginął z ręki zamachowca. „Nieodżałowanej pamięci prezydent Lincoln sam oznaczył główny węzeł nowej sieci kolejowej w mieście Omaha w stanie Nebraska.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
lingua franca wł.: język Franków: uproszczony gramatycznie język używany od średniowiecza w basenie Morza Śródziemnego w kontaktach handlowych i dyplomatycznych między Arabami a Europejczykami, będący mieszanką francuskiego, włoskiego, greckiego, hiszpańskiego i arabskiego. „…zykach próbowałem z nimi rozmawiać, jak to górno- i dolnoholenderskim, łacińskim, francuskim, hiszpańskim, włoskim i lingua franca, usiłowania moje były jednak daremne.…” Podróże Guliwera
linia: dziś: linijka. W polskiej szkole jeszcze do II wojny światowej nauczyciele bili uczniów linijką po rękach, ponieważ wierzono, że kary i zastraszanie mogą być skuteczne w nauczaniu. Obecnie wiadomo, że takie podejście jest szkodliwe. + 1 inne znaczenie „Nauczyciel gardło sobie cały rok zrywał, bił linią, targał za uszy i za kudły, i nic, jak głąby, a ona powiedziała tylko, że litery to muchy, i nauczyła.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →
linij: dziś częściej używana forma D. lm: linii; linia — tu: linijka. „Kupił na początek po dwa tuziny zeszytów w kratkę, w jedną i dwie linie, kupił tuzin ołówków, farby, kredki, stalki i na próbę kilka cyrkli, linij i ekierek, papier szary i kolorowy glansowany, bibułę, karton i dwa scyzoryki.” Bankructwo małego Dżeka
liniją: linią; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Wielkich i małych, swą liniją białą” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
liniję: linię; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Liniję długą tworzą, to zygzaki;” Boska Komedia
liniji: linii; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Tak nie zboczyły od liniji prostej,” Boska Komedia
Linijka: rodzaj wózka, na którym się siedzi okrakiem.
Links, zwei, drei, vier! Mützen ab niem.: W lewo, dwa, trzy cztery! Ściągać czapki!
linotyp: dawne urządzenie drukarskie do zmechanizowanego składania i odlewania całych wierszy tekstu, używane od końca XIX w. do lat 80. XX w. „Linotypowa odbitka była zamazana i w wielu miejscach nieczytelna.” Granica
Lipce: obecnie Lipce Reymontowskie; polska wieś, zlokalizowana w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim. „…udzie wchodzili i wychodzili bez przerwy — szli gospodarze i komornicy, szły kobiety i dzieuchy, szli starzy i młodzi — całe Lipce tłoczyły się w izbie i w sieniach, zaś do okien cisnęło się tyla dzieci i tak swywoliły, jaże Witek, nie poredząc ich rozegnać, p…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
lira: strunowy instrument muzyczny. „Tymczasem po całej krainie rozeszły się echa owej cudnej pieśni, a gdy wieczorowe zorze zapaliły się na zachodniej stronie, w powietrzu zaczynało coś grać i śpiewać jakby liry srebrne, a byli tacy, co i słowa tej pieśni słyszeli.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Lirnes i Pedaz: miasta w pobliżu Troi, które Achilles podbił. „I wywrócił Lirnesu i Pedazu” Iliada
Lirnessos: miasto w Myzji, położone niedaleko Troi. „By po wzięciu Lirnessu” Iliada
Lis długo pełznąc niewidzialny: Lis tu jest symbolem rozmaitych odszczepieństw od Kościoła powszechnego, które na początku po kryjomu nurtując w łonie tegoż Kościoła, na jaw wybuchły. „Lis długo, długo pełznąc niewidzialny,” Boska Komedia
liść: domyślnie: laurowy. „Sroga bitwa, a o co — o liść lub kadzidła.” Satyry
liść bobkowy: liść laurowy, używany jako przyprawa do zup, sosów itp. „— Byłby on, byłby, synku — odpowiadała mrugając oczami — tylko że mi do niego bobkowego liścia przybrakło...” Dym
liść oliwki: u Cylkowa 'liść oliwnika', co nie jest precyzyjne. „I przeczekawszy jeszcze siedem dni dalszych, znów wypuścił gołębicę z arki.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
liścia: lm od zbiorowej formy: liście. „Minęło lato, zżółkniały liścia” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
liściami: dziś popr. forma N. lm: liśćmi. „Ona mu była sługą i uścielała łoże liściami i doiła reny wieczorem, a rano wypędzała je na paszę.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
liście: tu lp, r.n.; jak dziś: listowie. „I liście na nich wiosenne powiewa,” Konrad Wallenrod
liściech starop. forma: dziś Ms. lm: (o) listach. „A iżem przedtym nie wiedział o tych liściech, spodziewałem się, że za tymi czasów odwłokami i mej tragedyjej się odwlec miało albo raczej, że tak ze mną zostać miała molom na pokarm albo na trąbki do apteki.” Odprawa posłów greckich
liściem: właśc.: listowiem. „Na krawędzi wzniesienia pozostał płaski czworobok odmiennej roślinności, wypełzającej łodygami i liściem spomiędzy drobnego gruzu, ograniczony przyziemnymi szczątkami murów.” Medaliony
lisek piaskowy: zwierzątko mniejsze od naszego lisa, zwane fennek . „Małe dwa liski piaskowe o ogromnych uszach przemknęły się koło karawany, uciekając w stronę przeciwną.” W pustyni i w puszczy
lisiura daw.: dawne określenie na futro z lisa, okrycie wierzchnie podbite futrem lisa lub czapkę męską, najczęściej z lisiego futra. + 2 inne znaczenia „Pośpiesznie wciągał długie buty, zarzucił na ramiona lisiurę i pobiegłszy na palcach do okna zaczął chuchać na szybę i wycierać w szronie otwór okrągły.” Doktor Piotr to słowo w 4 lekturach →
list starop., daw.: tu: kwit potwierdzający zastaw. + 1 inne znaczenie „List ich zielony, jak jodłowe szpilki,” Ballady i romanse to słowo w 5 lekturach →
list rekomendowany: polecony. „Trzeba by dowiedzieć się, gdzie mieszka, napisać list rekomendowany, oddać go na pocztę...” Lalka
list żelazny: dokument zezwalający na przejazd. „Kmicic poszedł naprzód do kancelarii po nominację i po list żelazny, następnie odwiedził Subaghazi-beja, naczelnika chanowego poselstwa we Lwowie, i miał z nim długą rozmowę.” Potop
list żelazny a. glejt: dokument wystawiony przez władze, dający posiadaczowi prawo do swobodnego poruszania się po danym terenie. „Powoli przypomniał sobie nawet, iż owego rycerza polubił i wziął w szczególną opiekę mężny i szlachetny brat mistrzów, Ulryk von Jungingen, i że dał mu żelazne listy, z którymi młodzian później odjechał podobno w stronę wschodnią.” Krzyżacy
listek: listek cyprysu, o którym mowa w IV części Dziadów . „Wtem z piersi listek zżółkły odepnie,” Ballady i romanse
listy zastawne ziemskie: papiery wartościowe (oprocentowane pożyczki) wydawane przez instytucje kredytowe ziemskie i banki hipoteczne. „— Jeżeli na listy zastawne ziemskie, to przecież kupony od nich płacą parobcy; a jeżeli na jakieś akcje, to znowu ich dywidendy pokrywają robotnicy kolejowi, cukrowniani, tkaccy, czy ja zresztą wiem jacy?...” Lalka
liszaj: choroba skóry; tu: plama porostu na korze. „I czy liszaj na dębie — jadowity brzydulek —” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
liszka daw., starop.: tu: futro ze skór lisich. + 1 inne znaczenie „— Dla mnie ogniwko, dla niej cały łańcuch; dla mnie liszka, dla niej soból.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
Liszki: polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie łęczyckim. „Siedziały takuśko w Liszkach, a nasi ich wykupili co do jednego.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
liszyć daw.: pozostawić. + 1 inne znaczenie „W domu liszył, bo oni rozdrapać go mogą” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
litanija: dziś: litania. „Zaczęła więc tu umierająca mówić litanije do Matki Chrystusowéj, i właśnie wymówiwszy Różo złota!” Anhelli
litaur: rodzaj bębna. „Wyszły przed częstokół i kapele: więc towarzyska z krzywuł złożona, kozacka z litaurów, bębnów i różnych wielostrunnych instrumentów, a wreszcie lipkowska, w której, modą tatarską, przeraźliwe piszczałki prym trzymały.” Pan Wołodyjowski
litaury ukr. litawry: perkusyjny instrument muzyczny; miedziane półkule pokryte skórą. + 2 inne znaczenia „Hej grajcie litaury, grajcie, surmy nasze!...” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →
literalnie: dosłownie. „Wyszła tymi samymi drzwiami, zamykając je na klucz, tak że książę literalnie był uwięziony.” Trzej muszkieterowie
literalny: dosłowny. „Szkołę wypełniał po brzegi nie tylko zaduch, ale literalny smród, ciężki i nieznośny.” Syzyfowe prace
literka: drabinka u wozu wiejskiego; tu: boczna krawędź powozu. „Żaden resor nie potrafił uginać się tak doskonale jak dębowa „literka" wystrugana przez cieślę.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
literka... półkoszek, wasążek: Żeromski określa części bryczki przy pomocy nazw odnoszących się właściwie do wozu wiejskiego, używanych przy tym w różnych znaczeniach. „Bryczka była, widać, świeżo odmalowana, gdyż każda jej sprycha i wachlarz, literka i na żółto wylakierowany półkoszek, wasążek i siedzenia lśniły od zaschniętej jaskrawej farby.” Przedwiośnie
litkup gw.: poczęstunek alkoholem po dobitym targu. „Po dydku i już z ojcowym litkupem je przedają.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
litografia z gr.: technika graficzna, polegająca na odbijaniu matrycy wytrawionej kwasem w kamieniu. + 1 inne znaczenie „Pokazywał nam wśród ezoterycznych gestów stare litografie wieczornych pejzaży, gęstwiny nocne, aleje zimowych parków, czerniejące na białych drogach księżycowych.” Sklepy cynamonowe to słowo w 2 lekturach →
litości, litości: w poprzednich wyd. Bibl. Nar. nie ma powtórzenia: „litości". „Dzieci moje, litości, litości.” Nie-Boska komedia
litośny daw.: litościwy, współczujący. „Gdy zaś już był u końca kary i zostawało mu zaledwie dziesięć kroków lub mało więcéj, usłyszał Anhelli dwa uderzenia słabsze, jakoby dane przez ludzi litośnych.” Anhelli
Little Popo: miasto portowe w Togo, dzisiejsze Aného. „…śmy nie poruszali się wcale; przejeżdżaliśmy koło różnych miejsc — osad handlowych — o nazwach takich jak Gran'Bassam, Little Popo; nazwach, które zdawały się należeć do jakiejś plugawej farsy odgrywanej na tle posępnej kurtyny.…” Jądro ciemności
Litwa jest już całkiem w przeszłości: stwierdzenie prawdopodobnie umieszczone przez autora na użytek cenzury. „Litwa jest już całkiem w przeszłości; jej dzieje przedstawiają z tego względu szczęśliwy dla poezji zawód, że poeta, opiewający ówczesne wypadki, samym tylko przedmiotem historycznym, zgłębieniem rzeczy i kunsztownym wydaniem zajmować się musi, nie przywołując…” Konrad Wallenrod
litych: czyli odlanych z metalu. „Nie zwracajcie się ku bałwanom” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Lityń: miasteczko w centralnej części Ukrainy. „Ciągnęły wojska na Winnicę i Lityń ku Chmielnikowi.” Ogniem i mieczem
Liverpool: miasto i dystrykt metropolitalny w płn.-zach. Anglii; znajduje się w nim jeden z największych portów morskich na terenie Wielkiej Brytanii. „Komendę miał na nim kapitan John Nicholas z Liverpoolu.” Podróże Guliwera
Liwiusz: Titus Livius (59 p.n.e.–17 n.e.), historyk rzymski. „Gdyby się nieboszczyk Liwiusz zbudził pewnego pięknego poranku i znalazł w Gawronkach, zobaczyłby znowu na świecie to samo i musiałby powtórnie z niesmakiem napisać: „obsita...” Syzyfowe prace
liwr: dawna srebrna moneta francuska. „Dowódca całej załogi, generał Foissac-Latour, miał na przeprowadzenie wszelkiego rodzaju ulepszeń sto tysięcy liwrów.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
Lizdejko: litewski arcykapłan z czasów pogańskich; powszechnie uważany za protoplastę rodu Radziwiłłów. „Leżał, słuchając pieśni mądrego Lizdejki,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
lizuch a. lizus pot.: ktoś, kto się „podlizuje", czyli jest przesadnie miły wobec nauczycieli i innych osób, które mają nad nim władzę, od których zależy. „Gdyby komu innemu zginęło, może by się klasa wstydziła, ale Doris nie lubią, bo skarżuch, lizuch, stawiak i obrażalska.” Bankructwo małego Dżeka
lizun: dziś: lizus. „Ja bo, proszę pana, znieść nie mogę lizunów i dobrze widzę, do czego to zmierza.” Skąpiec
lo gw.: dla. „A bo lo nich to rzecz nowa,” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
lo Boga gw.: dla Boga, przez (ze względu na) Boga. „A co bym powiedział, gdyby mi drogę zastąpili ojcowie, rzekąc: „Lo Boga, Józek, kaj my cię będziemy szukali, jak nam w czyścu bardzo dopiecze, i czy twój pacierz trafi do naszych grobów, kiedy się wyprowadzasz gdzieści na koniec świata?...".” Placówka
lobelia: roślina ozdobna z rodziny dzwonkowatych. „Spostrzegłszy go, wyprostowała się i wlepiła weń przestraszone, upajające oczy, oczy o żałosnym błękicie kwiatu lobelii.” Popioły
Łoboda, Hryhorij 1557–1596: hetman kozacki, uczestnik powstania Nalewajki 1595–1596. „— Nie przepowiadam, bo ją widzę, a Chmielnicki lepszy od Nalewajki i od Łobody.” Ogniem i mieczem
łochinia a. łochynia: borówka bagienna. „Nie było na nich zielonych gałązek wrzosu, łochiń ani paproci.” Medaliony
lochy karmelitów: klasztor karmelitów bosych w Warszawie zał. w 1639 r. przy Krakowskim Przedmieściu (obecnie nr 52/54) istniał do kasaty wszystkich zakonów w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym w 1867 r.; budynek klasztorny usytuowany jest obok kościoła barokowego z klasycystyczną, monumentalną fasadą pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa Oblubieńca (zw. seminaryjnym a. pokarmelickim), w sąsiedztwie daw. pałacu Radziwiłłów, przebudowanego i przemianowanego po 1818 r. na Pałac Namiestnikowski (dziś: Prezydencki), w którym odbywały się aż do powstania listopadowego posiedzenia Rady Stanu. „bo każę cię w lochy karmelitów wtłoczyć!” Kordian
Lochy podziemne: Kleiner zwraca uwagę, że taką scenerię „chętnie wprowadzała literaturą sensacyjna", przede wszystkim romanse grozy. Tu jednak chodzi nie tylko o wywołanie nastroju grozy. To podziemie, w którym odbywa się sąd duchów nad Henrykiem, to przecież lochy więzienne z salą tortur, nieodłączny rekwizyt feudalnego zamku-warowni. „Lochy podziemne — kraty żelazne, kajdany, narzędzia do tortur, połamane, leżące na ziemi.” Nie-Boska komedia
Locke, John 1632–1704: angielski filozof oświeceniowy, polityk i ekonomista; we wpisanym na kościelny indeks ksiąg zakazanych traktacie Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (1690) rozwinął empirystyczną teorię poznania: odrzucał tzw. „idee wrodzone", za podstawę poznania ludzkiego przyjmował wrażenia zmysłowe; stworzył nowożytną teorię tolerancji i państwa konstytucyjnego. „— Pamiętasz — mówił błagalnie — pamiętasz, czytaliśmy razem Locke'a, tę jego książkę „przyjemną i pożyteczną" o rozumie człowieka.” Granica
locum łac.: miejsce, izba. „…książę Jeremi do regimentarzy ze swoją dywizją przybędzie, zwłaszcza że część jego sił, i to znaczna, stałe w Zbarażu miała locum.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Łódź: polskie miasto powiatowe, stolica województwa łódzkiego; w trakcie II wojny było tutaj ogromne (drugie po warszawskim) getto żydowskie. „Przy mnie duszono Żydów z Ugaju, Żydów z Izbicy, w piątek przywieźli Cyganów z Łodzi, w sobotę Żydów z łódzkiego getta.” Medaliony
Łodzią Piotrową sterować: To znaczy: Kościołem. „Łodzią Piotrową sterować w jej biegu,” Boska Komedia
log: miara płynów, nieco ponad 500 ml. „A dnia siódmego ogoli wszystkie włosy swoje, głowę swą, i brodę swą, i brwi oczu swoich, i wszystkie włosy swoje ogoli, i wypierze szaty swoje, i umyje ciało swoje wodą i będzie czystym.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
loggia a. lodżia: otwarte na zewnątrz pomieszczenie ograniczone arkadami. „Był on rodzajem wielkiej loggii, łączącej się przy pomocy paru stopni z placem miejskim.” Sklepy cynamonowe
loggieta Sansovina: niewielka loggia u stóp kampanili św. Marka w Wenecji. „Przywarł plecami do muru kampanili obok białej loggiety Sansovina, skulił się i z wlepionymi w kościół oczyma na długo tam został.” Popioły
Logos gr.: słowo, mowa, myśl, umysł; w filozofii gr. powszechna prawidłowość, przeznaczenie, rozum kosmiczny, w teologii chrześcijańskiej Syn Boży. „Niechby Pomponia rozmyślała sobie z Seneką lub z Kornutusem nad tym, czym jest ich wielki Logos...” Quo vadis
Lohengrin: bohater z kręgu legend o Graalu, syn Parsifala. Pospieszył z pomocą Elzie z Brabantu na łodzi, którą ciągnął po wodzie łabędź. Spopularyzowała tę postać opera (dramat muzyczny) Ryszarda Wagnera pt. Lohengrin ; tam to śpiewa bohater tytułowy słynną (zwłaszcza na przełomie wieków) arię do łabędzia. „Że pan jak Lohengrin śpiewa” Wesele
loicznie: dziś popr.: logicznie. „Tworzyć olbrzymy, w tym loicznie działa,” Boska Komedia
łój: hebr. חֵלֶב ( chelew ): tłuszcz zwierzęcy, łój . „Ustawa to wieczna w pokoleniach waszych” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra wszystkie 2 wystąpienia →
łojek: bielidło, maść do twarzy. „Lalko łojowa!” Romeo i Julia
lokacja: umieszczenie (kapitału). „— A pewna to lokacja?” Lalka
lokaut: zamknięcie fabryki przez właściciela, celem wywarcia presji na robotników i zmuszenia ich do ustępstw. „Bezrobotni wskutek fabrykanckiego lokautu, strajkujący wskutek drożyzny i niemożności wyżycia z płacy zarobkowej tak nędznej, jaka była ich udziałem — i uświadomieni komuniści.” Przedwiośnie
łokieć: daw. jednostka miary o długości ok. 60 cm (choć różniącej się w zależności od epoki historycznej, regionu i państwa); tradycyjnie w Europie łokieć mierzył tyle, ile w średniej długości ręce wynosi odległość od stawu łokciowego do końca palca środkowego; łokieć dzielił się najczęściej na 2 stopy a. 24 cale. + 3 inne znaczenia „Stały jedne obok drugich jak żołnierze w szyku, niektóre szerokie, drugie wąskie na dziewięć łokci, ale strzeliste, ze sklepionymi sieniami — często ze znakiem Bożej Męki lub z obrazem Najświętszej Panny nad bramą.” Krzyżacy to słowo w 9 lekturach →
lokomobila: dawna wielofunkcyjna maszyna rolnicza: silnik spalinowy na kołach, z pasem transmisyjnym, używany do napędzania innych maszyn, np. młockarni. „W zbożach klekotały żniwiarki, przy stodole w Boleborzy, w płynnym cieniu dwóch starych brzóz podwórzowych, targał gorące powietrze pamiętany od dzieciństwa dygot lokomobili.” Granica
Loksias od loxos : skrzywiony, ciemny, dwuznaczny: przydomek delfickiego Apollina. „Loksjas mi zwiastował” Król Edyp
łoktusza starop.: chusta. „Łoktuszą przepasanego.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
lokucja: powiedzenie. „— To nic, takie sobie lokucje.” Ludzie bezdomni
łom: tu: połamane gałęzie, chrust. „Gdy go tam przywiązali jak garść suchą łomu,” Kordian
lombard: zakład udzielający pożyczek pod zastaw przedmiotów wartościowych. „A ponieważ nie chcę w tutejszych lombardach zastawiać moich klejnotów, więc...” Lalka
Łomonosow, Michaił Wasiljewicz 1711–1765: uczony i poeta ros.; wywodził się z rodziny rybackiej, z Pomorców; prekursor chemii fizycznej, twórca Uniwersytetu Moskiewskiego. „Opracowanie i wykończenie ćwiczenia rosyjskiego było robotą tak mozolną, tak niewdzięczną i drewnianą, że każdy z uczniów zgodziłby się chętniej kuć całe ody Łomonosowa na pamięć niż budować jedną rozprawę.” Syzyfowe prace
łomota: dziś popr.: łomocze. „Oszołamia dookoła jego głowę natłok łoskotu, łomota w czoło, niczym odgłos młotów tłukących w kowadło.” Przedwiośnie
łomy: wyłomy. „Takie wysiekłszy środkiem Niemców łomy,” Grażyna
London, sir, if you please ang.: Londyn, pan, bądź łaskaw. „Proszę zatem, aby Planchet tam się udał; był on już tam ze mną i potrafi bardzo poprawnie wypowiedzieć: London, sir, if you please, a także: my master, lord d'Artagnan.” Trzej muszkieterowie
Londyn: stolica i największe miasto Wielkiej Brytanii. „Radia nie chcieli w południe na Londyn nastawić.” Pożegnanie z Marią
Longines: szwajcarska firma, produkująca luksusowe zegarki. „Spod mankietu popelinowej koszuli odsłonił się przy tym ruchu złoty Longines, podłużny, wygięty, dopasowany do okrągłości przegubu, pamiątka po dobrych czasach w firmie na Towarowej.” Pożegnanie z Marią
łoni daw., gw., gw.: w zeszłym roku. „— A pilno; łoni było nas na odpuście sześciu wszystkiego, a dzisia ze trzy mendle sie wydziera, jaże uszy puchną.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
łono daw.: hebr. רֶחֶם ( rechem ): 'łono', zawarcie czyli zamknięcie łona oznacza bezpłodność, ale midrasz dodaje, że tu zamknięte zostały także wszystkie inne otwory ich ciał, zob. Raszi do 20:48. + 2 inne znaczenia „I rzekł Abimelech: „Oto ziemia moja przed tobą; gdziekolwiek ci się spodoba, osiądź".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.