Litera K

2223 słowa, strona 9 z 9.

ku tobie [kieruje] swoje pożądanie: u Cylkowa 'ma on skłonność do ciebie'; w oryginale jest tylko תשוקתו ( teszukato ) dosł. 'do ciebie pożądanie jego'.
ku zbawieniu: tu: żeby uratować. „Sułtan opowiedział wszystko, co uczynił ku zbawieniu króla i jego poddanych, a potem rzekł:” Klechdy sezamowe
kuban daw.: łapówka. „Przy tym pełnomocnik duchowny ma tę wyższość nad świeckim, że świecki może wziąć od zarządu kubana za narzucenie osadnikom gruntów jak najgorszych lub za układ dla zarządu najodpowiedniejszy, a potem porzucić sprawę i pójść sobie, gdzie mu się podoba; duchowny…” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
kubek w kubek: taki sam. „Następował opis powierzchowności zbiega i kubek w kubek Jim!” Przygody Hucka Finna
kuć gw.: dziobać. „Kłębowa wyniesła na deseczce posiekanego jajka wraz z pokrzywami i kaszą i przykucnęła przy nich pilnie bacząc, bo stare kuły w drobiazg, tratowały i kradły jedzenie, jak ino mogły, rejwach czyniąc krzykliwy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Kucharz doskonały: Książka teraz bardzo rzadka, przed stukilkudziesiąt laty wydana przez Stanisława Czernieckiego. „Księga ta miała tytuł: Kucharz doskonały.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kucza daw.: loch, namiot. „Kto ma serce a konia, niżeli gnić w kuczy,” Transakcja wojny chocimskiej
kuczer daw., z niem., z niem.: woźnica. „Ubrany jest także w suknie chińskiego mandaryna, składające się z bogato haftowanej opończy, krojem podobnej nieco do ubrań moskiewskich „kuczerów", ze spodni obwiązanych przy kostce i papuci na grubych, białych podeszwach, z nosami pozadzieranymi do góry.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
Kuczmański Szlak: środkowa odnoga Czarnego Szlaku. „…rowało wyciom wilków, głos kotłów i trąb mosiężnych leciał aż do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczmańskim — rzekłbyś: powódź ludzka.…” Ogniem i mieczem
kuczy: przykrzy. „Lubię, gdy mi jakowe niebezpieczeństwo grozi, bo mi się życie mniej kuczy.” Potop
kuczyć się przestarz.: tęsknić. „Oj, kuczy się z dala od kochania, kuczy!” Pan Wołodyjowski
Kudak nazwa z tur.: polska twierdza zbudowana w latach 1635–1637 w celu utrzymania w posłuszeństwie Kozaków zaporoskich; znajdowała się w miejscu obecnej dzielnicy miasta Dniepr w Ukrainie. „— Nie jestem sam jeden, jenom ludzi zostawił po drodze, a jadę do Kudaku, do pana Grodzickiego, któren tam jest przełożonym nad prezydium i do którego jegomość hetman wielki wysłał mnie z listami.” Ogniem i mieczem
kudy jemu ros.: gdzie mu (do kogoś). „Wiem przecie, bo jakem siedział we śpitalu z jednym sołdatem, on zawdy gadał: „Kudy jemu!..."” Placówka
kufa daw.: duża drewniana beczka używana w winiarstwie i piwowarstwie. + 1 inne znaczenie „— Żeby ta smaków nagotowali, a zapachniała kufa okowitki, to by się kijem nie opędził od najpierwszych, ale na darmo nie lubią brzuchów trząchać i suchymi ozorami mleć.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
kufel garcowy: kufel o pojemności jednego garnca (tj.3–4 litrów, zależnie od regionu Polski); inaczej: kusz. „Pod rzędem kuflów garcowych uklękły:” Monachomachia
kufel kwarciany: kufel o pojemności 1/4 części garnca (w przybliżeniu 1/4 l); garniec : daw. miara objętości cieczy. „A wpadnie w kufel kwarciany, to wrzeszczy: „Rety!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kufla świadomy: znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. „Lepiej kufla świadomy albo kart pisanych,” Pieśni
kuflowa łaska: od kufla, pijatyki. „Ten ci statek pospólstwa i kuflowa łaska,” Transakcja wojny chocimskiej
kuglarstwo starop.: sztuczka. „…w tej stałości swej umysłu swego od Pana swego, acz cię będzie świat a fortuna po części odciągała od tego łudarstwy a kuglarstwy swymi, żeć się jakoś myśl będzie odciągała od bezpieczeństwa twego a wodziła cię w niepotrzebne rozmysły świata tego, ale ty nic…” Żywot człowieka poczciwego
kuglarz starop.: osoba oszukująca ludzi w sprytny i podstępny sposób. + 2 inne znaczenia „Są jak kuglarze, czym innym, niż szaty” Hamlet to słowo w 5 lekturach →
kugle daw.: figle, sztuki. „To zbroja, to ich puklerz; lecz i na te kugle” Transakcja wojny chocimskiej
kuglować starop.: bawić się. „Nuż gdy jeszcze owi przyrodzeni błazenkowie a owy dziateczki wdzięczne przypadną, gdy jako ptaszątka około stołu biegając, świrkocą, a około nich kuglują, jaka to jest rozkosz a jaka pociecha.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 2 wystąpienia →
Kuję się ciągle o kaktusy: Porównaj uwagi o tym przekręconym zdaniu ("kłują się" — oczywiście zające) w liście następnym. „Kuję się ciągle o kaktusy, w tych zakłuciach muchy składają jaja, skutkiem czego wzdymają się pęcherze pełne wody i białych czerwi.” Listy z podróży do Ameryki
kujota a. kujot: dziś popr.: kojot. „Indianin, dzik, niedźwiedź, kujota i jaguar ustępują coraz dalej i dalej na zachód przed białymi lub giną w rozpaczliwej z nimi walce.” Listy z podróży do Ameryki
Kuk: mowa prawdopodobnie o firmie Cook Paint and Varnish Company, amerykańskiej wytwórni farb z Kansas City, działającej w latach 1913–1991. „Morris nawet powiedział, że gdyby miał dobre wszystkie farby i pędzelki firmy Kuk, toby sam mógł malować dla wszystkich i byłoby tak samo ładnie, tylko kooperatywa oszczędziłaby jakie dziesięć centów.” Bankructwo małego Dżeka
kukawka gwar., gw.: kukułka. „— Jak ku-kaw-ka!” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
kukiełka daw.: tu: bułka ze słodkiego ciasta. + 1 inne znaczenie „Szła już bowiem ostatnia pora, bych się zabierać do porządków świątecznych, a głównie do wypieku chlebów i zaczyniania na placki a owe wymyślne kukiełki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
Kukulnik: własc. Nestor Wasiliewicz Kukolnik (1812–1868), rosyjski poeta i powieściopisarz. „Szleglem; na niego patrzy pan Kukulnik” Beniowski
kukuruza ros.: dziś popr.: kukurydza. „Chociaż tam złota leży kukuruza,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
kułak: mocno zaciśnięta dłoń; pięść. + 1 inne znaczenie „Kułakiem o stół uderzył,” Ballady i romanse to słowo w 9 lekturach →
kułakować: bić, okładać pięściami. „Niebawem zmęczył się i upadł na ziemię zadyszany, ale zamiast spokojnie leżeć, kopał nogami, kułakował, taczał się po całej podłodze, krzycząc, że diabeł go trzyma.” Przygody Hucka Finna to słowo w 2 lekturach →
kulas daw., gw., gw.: niestarannie zapisana litera. + 1 inne znaczenie „— Po dybkach ciężą kulasy, to niełacno pośpieszać — dorzucił urągliwie, zeźlony daremnym poszukiwaniem pieniędzy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
kulbaka z wł.: rodzaj siodła o wysokich łękach (elementach z przodu i tyłu siodła), co ułatwiało jeźdźcowi walkę szablą, chroniąc go przed utratą równowagi i upadkiem. + 3 inne znaczenia „Tymczasem płomyk wstający z kulbaki” Beniowski to słowo w 6 lekturach →
kuler lokal: zapis spolszczonej wymowy wyrażenia fr. couleur local : koloryt lokalny. „Kuler lokal, psiakrew.” Szewcy
kulik a. kulig: zabawa popularna w dawnej Polsce wśród szlachty, urządzana w karnawale. Polegała na gromadnym objeżdżaniu dworów saniami z towarzyszeniem muzyki i tańców. W poszczególnych dworach zatrzymywano się krótko i po kilkugodzinnych tańcach i pijatyce ruszano dalej, zabierając gospodarzy. „Po kulikach balansować.” Zemsta
kulis: w południowo-wschodniej Azji: robotnik wykonujący najgorzej płatne prace, zwykle tragarz; kulisowie : dziś popr. M. lm: kulisi. „Na ulicach wrzawa coraz większa; pracowici kulisowie noszą na długich bambusowych drągach poprzywiązywane po obu końcach kosze z ogrodowizną, pęki trzcin cukrowych, banany lub ryby morskie dziwacznych kształtów.” Listy z podróży do Ameryki
kulka gwar.: zakrzywiony kijek. „Przebiegał nawłockie lasy obserwując źle żywionych podrostków, obdartusów i sankiulotów, wyschłe, schorzałe babiny, jak kulkami obłamywały gałęzie suche, a potem wiązki ich dźwigały na plecach upadając pod ciężarem, wlokły się poprzez równinę śniegową, ażeby w…” Przedwiośnie
kulomiot daw.: karabin maszynowy. „Kulomioty, armaty i bomby.” Kajtuś Czarodziej
kulon: ptak wędrowny, żyje na stepach i suchych ugorach w pobliżu rzek, kiedyś licznie występujący w Polsce, dziś bardzo rzadki. „…wszy głowy na grzbiety, przypatrywały się filozoficznie wszystkiemu, jakby zastanawiając się nad porządkiem świata; wielkie kulony morskie brodziły po brzegach i zmykając kłusem przed nadchodzącą falą, zdawały się znów ją gonić, gdy ustępowała na głębiny; wszy…” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
kult Bachusa i Astarte: Bachus w mit. rzym.: bóg wina; Astarte: babilońska i fenicka bogini miłości (także: wojny, księżyca, niebios). „kult Bachusa i Astarte.” Wesele
kulturny: dziś popr. kulturalny; może to być rodzaj żartu językowego autora. „…cha niemieckiego żadnej różnicy, a Niemcy lubią w imię cywilizacji przekładać barbarzyńskie słowiańskie nazwy na bardziej kulturny język, przeto w swoim czasie przy spisach wojskowych miała miejsce następująca rozmowa:…” Bartek zwycięzca
kum: sąsiad, znajomy. „Gwar się już podnosił i gęby czerwieniały, że to flacha często krążyła i szkło galanto brząkało — to już niejeden omackiem szukał kieliszka i drugą ręką kuma obejmował za szyję, bełkocząc skołczałym ozorem.” Chłopi, Część czwarta - Lato
kuma daw., daw. pot.: daw. matka chrzestna w stosunku do rodziców dziecka i do ojca chrzestnego (i odwrotnie: matka dziecka w stosunku do rodziców chrzestnych); pot.: sąsiadka, dobra znajoma. + 2 inne znaczenia „Leżały nieco w dole nad ogromnym stawem, modrzącym się kiej lustro spod białawej a leciuchnej przysłony; obsiadły wodę kręgiem niskich, szerokich chałup, co jak kumy w sobie wielce podufałe, przysiadły w sadach jeszcze nagich.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →
kumać się gw.: poznać się, przyjaźnić. „Kumałam ci się niezgorzej z biedą i wiem, jak ta suka gryzie, pamiętam...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Kumanowie: tu: mieszkańcy starożytnego miasta Kyme (łac. Cumae ), w Eolii, na wybrzeżu płn.-zach. Azji Mniejszej; miejscowy obyczaj karania cudzołóstwa podaje Plutarch, Moralia. Quaestiones Graecae 2, objaśniając pochodzenie określenia „dosiadająca osła". „Patrz Kumanowie, prości pogańscy ludzie, nie wiedząc nic ani o zakonie, ani o bojaźni bożej, jakie na takie swowolnice byli prawa postanowili, iż gdzie już taką wszetecznicę przeświadczono, tedy ją na oślicę oczyma do ogona wsadzono i przywiązano, i na rynek p…” Żywot człowieka poczciwego
Kumejki: miejscowość w centralnej Ukrainie; miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich dowodzonych przez Mikołaja Potockiego z armią kozacką dowodzoną przez Pawła Pawluka (1637). „Starzy pułkownicy, weterani spod Putywla, Starca, Kumejków, i młodzi zwycięzcy z ostatniej wojny poglądali na niego z niewysłowioną troską w oczach, bo wiedzieli, jaką ciężką walkę stacza z samym sobą ten żelazny człowiek, jak strasznie musi cierpieć jego duma…” Ogniem i mieczem
kumoszka daw., pot.: kuma; przyjaciółka, koleżanka. „Ty kumoszko sroki!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kumpie daw.: wędlina wieprzowa. „Półgęski tłuste, kumpie, skrzydliki ozoru,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kumys: napój alkoholowy ze sfermentowanego mleka, najczęściej mleka klaczy. „Tu widocznie kumys począł na niego działać, bo się ożywił i zwróciwszy się do Zbyszka, począł mówić donośnym głosem, w którym nie było już ani śladu poprzedniego osłabienia:” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kuna: żelazne obręcze, służące do zawieszania czegoś na ścianie, także do przykuwania do ścian np. kościoła lub ratusza skazańców wystawionych na widok publiczny. + 1 inne znaczenie „Z galerii ozwały się krzyki radości, tryumfu i wnet poczęły lecieć na rycerza dębowe ciężkie zydle, ławy i żelazne kuny od pochodni.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kundlów: dziś popr. forma B. lm.: kundle. „Próżno kundlów” Iliada
kundman z niem.: stały odbiorca. „— Z dawnych kundmanów nie ubył kto?” Lalka
kundmanka: stała klientka. „Od czasu jak Wokulski osiedlił się u mnie, przybyła naszemu sklepowi nowa kundmanka: Kasia Hopfer.” Lalka
kundys: kundel. „— Kundys to, nie ogar — rzekł, zbliżając się gruby szlachcic, który miał bielmo na jednym oku, a na czole dziurę wielkości talara, przez którą świeciła naga kość.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
kunktator łac. cunctator: osoba celowo z czymś zwlekająca, przesadnie ostrożna. + 1 inne znaczenie „A zaraz po sposobie prowadzenia chorągwi można było poznać, iż wojewoda, choć ciężki i kunktator, bo wiekiem przygnieciony, przecie żołnierz jest doświadczony i mężny.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
kunktatorstwo z łac.: zwlekanie, opieszałość. + 1 inne znaczenie „Ale nie może być inaczej, a gdy z musem nikt walczyć nie zdoła, przeto bez dłuższego kunktatorstwa przedstawiam jejmość pani i ichmościom, jako opiekunom, moją pokorną prośbę, byście mi księżniczkę Helenę za żonę oddać raczyli.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
kunktować z łac.: zwlekać. „A co masz waszmość Pani z Bohunem kunktować i mnie przyrzekłszy dziewkę, jemu ze strachu piaskiem w oczy rzucać, to lepiej sub tutelam księcia, mego pana, się schronić, któren praesidium do Rozłogów wysłać nie omieszka, a tak i majętność ocalicie.” Ogniem i mieczem
kunszt: tu: rzemiosło, umiejętność. + 2 inne znaczenia „Jak wiele mogą w kunszcie przemierzłym szkodować;” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
kunszt krasomówski: sztuka pięknego i umiejętnego przemawiania. „O kunszcie krasomówski w skutkach niepojęty!” Satyry
kunsztować: kunktować; opóźniać. „Ale on wszystko kunsztował, żeby jeszcze czekać, aż odbierze wiadomości z Ukrainy i od chana krymskiego, których spodziewał się każdej chwili.” Pamiątki Soplicy
kuntentna: kontenta, zadowolona. „— Jaguś, kuntentna jesteś, co?” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
kuntentność gw.: zadowolenie, błogość. „— bronił się trąc oczy kułakiem i srożąc brwie, ale bo to poredził się przemóc, bo to mógł zdusić w sobie kuntentność, która go przepalała?” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kuntentność a. kontentność gw.: zadowolenie, ukontentowanie. „— szepnęła, z kuntentnością przyglądając się gonitwie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kuntentny gw.: zadowolony. „Kuntentna była wielce...” Chłopi, Część druga - Zima
kuntentować się gw.: zadowolić się. „…miasteczka za różnościami, głównie zaś po mięso albo choćby po ten kawał kiełbasy lub sperki, jeno biedota musiała się kuntentować śledziem, wziętym na borg od Żyda, i ziemniakami ze solą.…” Chłopi, Część druga - Zima
Kupała: święto pogańskie ludów słowiańskich, bałtyckich, niektórych germańskich, celtyckich i ugrofińskich, przypadające na najkrótszą noc roku (przesilenie letnie, z 21 na 22 czerwca). Święto ognia, wody, słońca i księżyca, urodzaju, płodności, radości i miłości; jego obchody skupiały całą lokalną społeczność. „Na Kupałę, na Koladę do mnie ci pozwolą...” Stara baśń
kupcowa daw.: tu: sprzedawczyni; właścicielka sklepu. „Kupcowa zaraz zamieni albo doda, bo dla niej to nic nie znaczy.” Bankructwo małego Dżeka to słowo w 2 lekturach →
kupia starop.: towar przeznaczony na sprzedaż; handel. + 1 inne znaczenie „Nie rozumiesz o tej kupi:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią to słowo w 2 lekturach →
kupią się: przestarzałe: skupiają się. „Nie wiem, co mogę mieć w sobie pociągającego dla tych ludzi, wielu z nich mnie lubi, kupią się wkoło mnie, a kiedy zdarza się, że drogi nasze niewielką tylko przestrzeń razem biegną, przykro mi się robi.” Cierpienia młodego Wertera
kupić: dziś: skupiać. „Tak i on rozdrażniony wszytkie kupi siły,” Transakcja wojny chocimskiej
kupić by cię: warto by cię kupić. „Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze,” Treny
kupić się daw.: zbierać się, gromadzić się (por. skupiać się). + 3 inne znaczenia „Już się kupią i gromadzą.” Faust to słowo w 7 lekturach →
Kupido mit. rzym.: Kupidyn a. Amor, bożek miłości, odpowiednik gr. Erosa. „Nie bałamuci go więcej niż innych, ale jeżeli ty, pani siostro, nie widzisz jego strzelistych spojrzeń i gorących afektów, to ci jeno to powiem, że Kupido tak nie zaślepia jak macierzyńska miłość.” Potop
Kupido a. Kupidyn mit. rzym.: bożek miłości. „Kupida; ona ma naturę Diany;” Romeo i Julia
Kupiec: Kupiec, to jest Kstałt a podobieństwo Sądu Bożego ostatecznego , powst. ok. 1543, wyd. 1549 w Królewcu. „Pisał też pod figurą Kupca nadobną sprawę człowieka krześcijańskiego.” Żywot człowieka poczciwego
Kupin: wieś w centralnej Ukrainie. „— Waćpan, mości namiestniku Podbipięto, idź prosto na dół ku Tatarzyskom; ty, Michale, podejdź pod Kupin, a pan Zagłoba dotrze do Zbrucza koło Satanowa.” Ogniem i mieczem
kupla daw.: rzecz kupiona. „Gdzie szklanne kuple?” Grażyna
kuplerka daw.: stręczycielka. „kuplerka wymarzona!” Faust
kupola z wł.: kopuła. „To — później — później — w Paryżu Fryderyk Chopin mieszkał przy ulicy Chaillot, co, od Pól Elizejskich w górę idąc, w lewym rzędzie domów, na pierwszym piętrze, mieszkania ma z oknami na ogrody i Panteonu kupolę, i cały Paryż...” Czarne kwiaty
kupon: tu: kwit do podjęcia procentu lub dywidendy. „— Choćby dlatego — odparł hrabia gorąco — ażeby nie mówiono, że nic nie robimy, tylko obcinamy kupony...” Lalka
kupy swawolne: oddziały nieprzyjacielskie, które odłączyły się od swojej armii. „Drogę mieli przykrą, bo padały deszcze, ale spokojną, i tylko pan Longinus, idący w sto koni naprzód, rozgromił kilka kup swawolnych, które się na tyłach wojsk regimentarskich zebrały.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
kur daw., reg., starop.: kogut; nocne pianie koguta miewało w mitologii ludowej (nie jedynie zresztą) znaczenie magiczne, w szczególności trzecie, nad ranem. + 1 inne znaczenie „Chciał coś podobno mówić, gdy kur zapiał.” Hamlet to słowo w 5 lekturach →
Kura: główna rzeka na Zakaukaziu, wpada do Morza Kaspijskiego, na południe od Baku. „Czyniła wyprawy w step urodzajny, biegnący ku wybrzeżom rzeki Kury, do zagród tatarskich i gruzińskich albo do folwarczków niemieckich.” Przedwiośnie
kurant starop.: melodia wygrywana przez zegar o stałych porach (np. co godzinę, co pół godziny lub co kwadrans). + 3 inne znaczenia „Puściłbym się po sali z grafinią kuranta,” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
kurantny z fr. courant : bieżący, płynny; bieg, prąd: dobrze prosperujący. „— Nie bądź pan głupi, to kurantny interes!” Ziemia obiecana
kurantowy: posiadający kurant, czyli mechanizm umieszczony w zegarze wygrywający jakąś melodię. „Nawet stary stojący zegar kurantowy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kurasek gw.: tu: kogucik. „Katarynka wygrywała rozgłośnie na całą wieś; dziady wyciągały po swojemu, dzieci gwizdały na glinianych kuraskach, naszczekiwały psy i konie gryzły się i kwiczały, że to muchy były dzisia barzej naprzykrzone — zaś każden człowiek gadał z osobna, przekrzykiwał…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
kuratele: dziś popr. forma D.lp: kurateli. „Którzy gwałtem nad nami chcieli kuratele!” Transakcja wojny chocimskiej
kuraż z fr., z fr. courage: odwaga. „krzyknij: „kuraż, bracie!” Faust to słowo w 2 lekturach →
kurbet: figura w jeździectwie: koń podskakuje na tylnych nogach z przednimi uniesionymi w górę. „A proszę, z pięknym kurbetem” Życie snem
Kurcjusz: legendarny rzym. bohater, który poświęcił swoje życie, by uratować Rzym przed zwiastowanym przez kapłanów niebezpieczeństwem. „…epysznego powozu; nie licząc tego, że wdzięczny lud rzymski uwieńczy nas najprawdopodobniej na Kapitolu i obwoła nas jak Kurcjusza i Horacjusza Koklesa zbawcami ojczyzny.…” Hrabia Monte Christo
kurdesz: jedna z nazw (pochodzenia tureckiego) popularnej w Polsce w XVIII w. pieśni biesiadnej. Franciszek Bohomolec napisał tekst z refrenem „Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami". Według Boy'a, miała to być ulubiona piosenka Włodzimierza Tetmajera. + 1 inne znaczenie „Kurdesz grzmi nad kurdeszami!” Bal w operze
kurek: w strzelbie skałkowej, używanej jeszcze w pierwszej połowie XIX w., część zamka zaopatrzona w krzemień; za pociągnięciem cyngla krzesała iskry, które udzielały ognia prochowi rozsypanemu na panewce, a przezeń — nabojowi. + 1 inne znaczenie „Rozległo się szczękanie stalowych stempli i trzask odciąganych kurków...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
kurek żadny nie obudzi: [ kurek :] kogut; [nie obudzi, bo] takie będą pustki w domu. „Bo znajdziesz u drugiego, co na tę przejeżdżkę a na przynosiny posagu mu nic nie zostanie i będzie długo sypiał aż do południa, bo go kurek żadny nie obudzi.” Żywot człowieka poczciwego
kureń: jednostka organizacyjna Kozaków zaporoskich: oddział Kozaków i zarazem należący do nich budynek na Siczy. + 1 inne znaczenie „Kureń kozacki...” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
kurfirst: elektor, książę niemiecki, mający prawo głosu przy wybierania cesarza. „Jeśli się kurfirst przez Szwedów nie może przebrać, to jakże się mój posłaniec przebierze?” Potop
kurfurst niem. Kurfürst: elektor; tytuł tych panujących niemieckich, którzy niegdyś byli wyborcami cesarza. „Ale, jeżeli z tej szlachty jeden, pod imieniem kurfirsta, duka, króla, cara lub cesarza uczyni swoimi poddanymi wszystkich mieszkańców; taksuje i obarcza, jak mu się podoba, ich majątki; gdyby bydląt, tak rachuje wszystkich ludzi lata; nie mając żadnego wstydu…” Przestrogi dla Polski
kurhan daw.: kopiec, który sypano na grobach dla upamiętnienia zmarłych i miejsc ich spoczynku. + 3 inne znaczenia „Z kraju — gdzie rozpacz nie sypie kurhanów!” Grób Agamemnona to słowo w 4 lekturach →
kurhanu: kurhanami nazywają na Ukrainie wyniosłości, kopce usypane ręką ludzką, według jednych dla celów wojennych, aby z ich wysokości śledzić ruchy skradającego się wroga, wedle innych dla celów orientacyjnych jako znaki drogowe, wedle zaś wiary ludu są to mogiły bohaterów. „Już mrok zapada, nigdzie drogi ni kurhanu;” Sonety krymskie
kurier tu daw.: tu: gazeta. „Czyta głupie kuriery, a potem myśli o tym i bajdurzy.” Kajtuś Czarodziej to słowo w 2 lekturach →
„Kurier Poranny": dziennik informacyjno-publicystyczny, wydawany w latach 1877–1939 w Warszawie. „Mówiąc przegląda «Porannego»,” Kwiaty polskie
„Kurier Świąteczny": czasopismo literackie i humorystyczne, wychodziło w latach 1864–1919. „W maju pani raz nawet — nuciła jakąś piosenkę, on śmiał się czytając „Kuriera Świątecznego".” Kamizelka
„Kurier": „Kurier Warszawski", popularna gazeta konserwatywnych sfer mieszczańskich i arystokratycznych w Warszawie (wychodziła od r. 1821). „W dodatku bardzo często ginął „Kurier" na poczcie, robiły się luki w wiadomościach, a wtedy męczyły mnie najgorsze przeczucia.” Lalka
kurierek daw.: gazeta. „A przecież Robin zarabia, bo zanim idzie do szkoły, kurierki roznosi.” Bankructwo małego Dżeka
Kurio: wygnany z senatu rzymskiego jako stronnik i przyjaciel Cezara, z nim się połączył i pierwszy go zachęcił do przejścia Rubikonu, co było powodem wojen domowych. Ma tu odcięty język, którym dał tak złą radę. „Ten Kurion niegdyś tak zuchwały w mowie.” Boska Komedia
kurka wodna: średniej wielkości ptak wodny. „Od czasu do czasu zastrzeliliśmy kurkę wodną lub cyrankę.” Przygody Hucka Finna
Kurki: Plejady (gwiazdozbiór). „— Wóz, jako mówiłem, już świeci, ale Kurki jeszcze nie wzeszły.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kurki wodne i cyranki: wodne ptactwo. „Próbowały je przekrzyczeć żaby, których tu wielka moc była, pomagały żabom kurki wodne i cyranki gnieżdżące się wśród trzcin i tataraków ponad modrą strugą, ale przecież nie mogły.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
kurna chata: chata bez komina. „Był już mrok prawie, gdy na skraju leśnym stanęli przed kurną chatą, zadętą ze wszech stron przez górskie śniegi.” Popioły
kurniawa reg.: zadymka (z gwary góralskiej, którą Sienkiewicz wykorzystywał do naśladowania języka staropolskiego). + 1 inne znaczenie „— Hej, kurniawa też to, kurniawa!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kuropatniczek daw.: pieszczoch (karmiony kuropatwami). „Z tych to kuropatniczków, co się sypiać w pierzu” Transakcja wojny chocimskiej
kuropłoch: obelga wobec Osmana. „Póki się ten kuropłoch nie rozmyśli znowu,” Transakcja wojny chocimskiej
Kurów: miejscowość znajdująca się w pobliżu Puław. „Pod Kurowem staliśmy parę godzin na szosie, gdyż zginął czyjś kufer, po który furman jeździł konno do karczmy.” Lalka
kurpieski: dziś popr.: kurpiowski. „Z tej strony Ciechanowa nie brakło już także lasów, które niedaleko za Przasnyszem przechodziły w olbrzymią puszczę kurpieską, łączącą się na wschód z nieprzebytymi borami Podlasia i dalszej Litwy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kursa: tu: wyścigi.
kursal daw., z niem., z niem.: Kursaal, z niem.: budynek w kurorcie, w którym mieściły się restauracje, kawiarnie, kasyno itp. + 2 inne znaczenia „Ostenda z jej wspaniałymi hotelami, z kursalem, z casino, z dygą, z plażą, z orkiestrą pana Singelé, z parkiem ostryg, z siedemnastoma tysiącami cudzoziemców, z pięknymi kobietami, ze strojami, modą, przepychem i tym życiem gwarnym, pysznym a wyzłoconym — wcal…” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
Kurszyd a. Hurszid Ahmed Pasza zm. 1822: wielki wezyr Imperium Osmańskiego. „— Rozpoczął układy z seraskierem Kurszydem, wysłanym przez sułtana w celu pojmania mojego ojca; to wtedy mój ojciec postanowił uciec, wysyłając przedtem do sułtana francuskiego oficera, którego darzył bezgranicznym zaufaniem.” Hrabia Monte Christo
kurta: pies z uciętym ogonem, zwł. kundel. „Mówił mopsu tłustemu kurta na powrozie.” Bajki i przypowieści
kurtę kroić: dać komuś nauczkę. „— Każdy za młodu ma swoje marzenia i teorie, którym później praktyka kurty kroi.” Nad Niemnem
kurtuazja: dobre maniery. „— Przyjaciel, którego znalibyśmy od dziesięciu lat, nie zrobiłby tyle dla nas, co on, i to z takim wdziękiem, delikatnością i kurtuazją, które wskazują na prawdziwie wytwornego człowieka.” Hrabia Monte Christo
kurtyzowany koń: koń po kurtyzowaniu , tj. zabiegu operacyjnym mającym na celu skrócenie ogona blisko jego nasady. „A gdy kurtyzowany kasztan o długiej szyi, wyrywając się naprzód, szarpnął lewą rękę doktora, obciągniętą w grubą skórzaną rękawiczkę, ten zawołał poprzez płot do kobiety: „Jakże tam twoje dziecko, Amy?".” Amy Foster
Kurtz: wg niektórych interpretatorów nazwisko znaczące; Kurtz (niem.: krótki) miałoby być imieniem diabła z ludowych podań, podobnie jak polskie „Kusy". „— Tam w głębi kraju spotka się pan z pewnością z Kurtzem.” Jądro ciemności
Kuruta, Dimitri Dimitriewicz 1770–1838: zastępca Wlk. Ks. Konstantego na stanowisku dowódcy Wojska Polskiego, Grek z pochodzenia.
kurytarz: dziś popr.: korytarz. „Inni nie potrafią kierować się pomiędzy licznymi komnatami i kurytarzami, ja robię to z łatwością.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
kurytarzów: dziś popr.: korytarzy. „Borowiecki przesuwał się pod domami, po wąskich kładkach i kamieniach, miejscami zupełnie zalanymi przez błoto, które niby wodą falowało i rozpryskiwało się aż na parterowe okna i na drzwi, prowadzące do sień i kurytarzów, w których huczały krzyki dzieci.” Ziemia obiecana
kurzeń a. kureń: oddział Kozaków. „Jeden, stary, już prawie zgrzybiały, był to Fyłyp Zachar, sam kantarzej, drugi, Anton Tatarczuk, ataman czehryńskiego kurzenia, człowiek około lat czterdziestu, wysoki, silny, z dzikim wyrazem twarzy i skośnymi, tatarskimi oczyma.” Ogniem i mieczem
kurzyć daw., gw.: tu: palić, dymić. „Antek rozciągnął się na trawie i kurzył papierosa, ale jakby przez coraz głębszą mgłę widział dziedzica skaczącego na koniu po podleskich polach i jakichś ludzi z tykami.” Chłopi, Część czwarta - Lato
kurzyniec daw.: kurnik. „Przy takowej muzyce w kurzyńcach go grzebą.” Transakcja wojny chocimskiej
kuso: biednie. „Jakbym widział, że kuso koło was.” Przygody Hucka Finna
kussina: lekarstwo na tasiemce wyrabiane ze sproszkowanych kwiatów krzewu kusso. „znowu zażyła kussiny...” Lalka
kustosz z łac.: przełożony nad kilkoma klasztorami. + 1 inne znaczenie „jednego i drugiego mianuję kustoszem” Faust to słowo w 2 lekturach →
kusy daw.: z obciętym ogonem. + 1 inne znaczenie „Stare głupstwa — kusa mowa!” Faust to słowo w 4 lekturach →
Kusz: hebr. כּוּשׁ ( kusz ) oznacza starożytną krainę na południe od drugiej katarakty Nilu, rozciągającą się w kierunku granic Etiopii, w tradycji żydowskiej Kusz identyfikowane jest jako Etiopia, por. Ks. Estery 1:1, słowo to oznacza także ogólnie osobę czarnoskórą, por. Ks. Liczb 12:1, gdzie słowem tym określona została żona Mojżesza. „Saadia ben Josef Gaon (882/892–942), rabin, filozof, komentator Biblii, badacz języka hebrajskiego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
kusza: broń podobna do łuku, zwykle napinana za pomocą korby. + 1 inne znaczenie „Padł sternik — Feb go z swojej tak ustrzelił kuszy,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
kusza żelazna: żelazo, samołówka. „Albo też kuszę żelazną na lisa zastawić (i za tego też niezła kopa), albo też na mniejszych wodach karasi, karpi, okuni i szczuczek sobie nałowić?” Żywot człowieka poczciwego
kuszcz z ukr.: krzew, krzak. „Zerwałem jeden liść z czarnego kuszcza.” Grób Agamemnona to słowo w 2 lekturach →
kuszcze daw.: krzaki, chaszcze, zarośla. „— Z kuszczów tak gęstych, że na krok nie było nic widać.” Krzyżacy
kuszetka z fr. couchette: tu w zn. kanapka, kozetka. „Po półgodzinnym łechtaniu podniebienia wybornymi sosami i słodyczami uczuwało się potrzebę wyciągnięcia ciała na elastycznej kuszetce, ponętnie ustawionej śród palm i dracen.” Nad Niemnem
kusznierza: dziś: kuśnierza. „Tam łatwiej o kusznierza niż o dojeżdżacza.” Pamiątki Soplicy
kusztyczek gw.: mały kieliszek wódki. „…rugimi w różnych miejscach; przechodził bowiem cięgiem od kupy do kupy — to do karczmy zaglądał i wszędy wygarniając po kusztyczku, pijany już był całkiem, sielnie się potaczał, ale chycił przy szynkwasie któregoś za orzydle i jął go płaczliwie molestować:…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
kusztyk: rodzaj kielicha; tu zdrob.: kusztyczek. „Tatar posadził go zaraz na zydlu obitym owczą skórą i postawiwszy przed nim pełny kusztyczek gorącego napoju, spytał:” Pan Wołodyjowski
kusztyk a. kulawka: kieliszek bez nóżki, z którego trzeba wypić od razu całą zawartość. + 1 inne znaczenie „Pili wszyscy prócz Bohuna, a najlepszy przykład dawała stara kniahini, wznosząc kusztyki to za zdrowie gości, to za zdrowie miłościwego księcia pana, to wreszcie hospodara Lupuła.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
kutas daw., starop.: sznurkowa ozdoba w kształcie pędzla. + 2 inne znaczenia „Uwiązany na taśmie ze srebrnym kutasem,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
kutasik daw., gw.: frędzel, pompon; element dekoracyjny stroju wykonany ze związanego w pędzel pęczka nici. „Jakoż i wyjęła dziecko z płachty, nadziała mu czapeczkę z kutasikami, okręciła zapaską i poszła żywo, a taka była strwożona wieścią, że nawet nie opuściła wełniaka, zapomniała do cna, aż jej odsłonięte do kolan nogi bieliły się po roli.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
kutasy daw.: frędzle; ozdoba pasmanteryjna. „Odzież jego była zbrukana, tylko kołnierz od koszuli wyglądał imponująco biało, w ręku trzymał laskę ozdobną sutymi kutasami, na kamizelce połyskiwał monokl, dla ozdoby, jakem się potem przekonał, przewieszony, gdyż używał go rzadko i nic wcale przez niego nie…” Dawid Copperfield
kuternoga daw.: kulawy. „Toćże ten drugi kuternoga!” Faust to słowo w 2 lekturach →
kutnarski daw.: podły, kiepskiej jakości. „Na burce biłohrodzkiej a kutnarskim winie” Transakcja wojny chocimskiej
kutwa: skąpiec, dusigrosz. „kutwą się mniemam” Faust to słowo w 3 lekturach →
kuty daw.: skutki, rzeczy. + 1 inne znaczenie „Dopieroż teraz Turczyn rozpościera kuty,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
kużden gw.: każdy. „— Na próżniaczkę kużden łakomy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Kuźmin: wieś w rejonie Kamionka, nad Dniestrem, na historycznym Podolu; w czasach I Rzeczypospolitej należała do województwa bracławskiego. „Szli więc na Kuźmin, w bok od Felsztyna ku Wołoczyskom, skąd na Chlebanówkę wiódł stary gościniec do Zbaraża.” Ogniem i mieczem
kuźnia: w staroż. Grecji zwyczajowe miejsce noclegu dla biednych podróżnych. + 1 inne znaczenie „Że na noc do gospody albo ciepłej kuźni” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
kuźnia Wulkana: kuźnię boskiego kowala w mit. rzym., Wulkana (odpowiednik Hefajstosa w mit. gr.) umiejscawiano w kraterze Etny, wulkanu na Sycylii. „W kuźni Wulkana.” Hamlet
kwacz: pędzel z pakuł lub szmat na kiju, używany do smarowania smołą, rozprowadzania farby itp. „Rozpalił naprzód kwacz, potem zaczął go z wolna zanurzać.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
kwaczek: kij obwiązany na końcu szmatą. „Z namowy więc księdza, kiedy goście i domownicy zaczęli się zbierać na wieczorne assamble, pan Scypion w przedpokoju między liberyją schowany, z kwaczkiem w ręku i z garnkiem pełnym dziegciu czatował na pana strażnika jak wyżeł na dubelta.” Pamiątki Soplicy
kwadra: faza Księżyca, podczas której widoczna jest połowa jego tarczy. „Noc się zbliżała, gęste chmury zakrywały tarczę Księżyca wchodzącego w pierwszą swą kwadrę.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
kwadrans daw.: czwarta część godziny, tj. 15 minut; kiedy zegar wybijał cztery kwadranse, oznaczało to pełną godzinę. „Starożytna wieża kościoła, z której gotyckiego okna ciekawie spoglądał wciąż na Scrooge'a stary rozbity dzwon, zniknęła i ów dzwon wybijał godziny oraz kwadranse wśród mgły z tak silnymi wibracjami, jak gdyby mu zęby szczękały z zimna.” Opowieść wigilijna wszystkie 2 wystąpienia →
kwadrans na dziesiątą: tj. piętnaście minut po dziewiątej. „Kiedy kwadransem na dziesiątą” Kwiaty polskie
kwadrans na jedenastą: tj. kwadrans po dziesiątej. „Kwadrans na jedenastą kapitan Nemo sam stanął przy sterze.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
kwadrans na ósmą daw.: dziś: kwadrans po siódmej; siódma piętnaście. „Na pobliskiej Kerney Street zegar wydzwonił kwadrans na ósmą.” Listy z podróży do Ameryki
kwadrant: element w kształcie ćwiartki koła spotykany m.in. w przyrządach pomiarowych. „Naprzód zmierzył wysokość moją kwadrantem, potem wziął miarę mojej obszerności linią i cyrklem tudzież proporcje wszystkich moich członków i na papierze pokalkulowawszy, przyniósł mi po sześciu dniach suknie bardzo źle zrobione.” Podróże Guliwera
kwadrować: odpowiadać, pasować. „— Ale gdzież tam, można, tylko nie myślałem, żeby i wam to dziś kwadrowało.” Ludzie bezdomni
kwadryga łac.: dwukołowy rydwan zaprzężony w cztery konie, używany do wyścigów i uroczystych pochodów. + 2 inne znaczenia „Faetonowa grzmi kwadryga!” Kwiaty polskie to słowo w 3 lekturach →
kwagga: podgatunek zebry stepowej, żyjący w Afryce Płd. do XIX w.; od innych zebr odróżniała się występowaniem wzoru brązowych i białych pasów wyłącznie na przedniej części ciała; obecnie wymarłe. „I obaj polowali razem: Etiopczyk uzbrojony łukiem i strzałami, a lampart tylko zębami i pazurami, tak nękali żyrafę, zebrę, kudu, kwaggę i inne zwierzęta, że te po prostu nie wiedziały, gdzie mają skakać.” Takie sobie bajeczki
kwakier: jeden z członków Religijnego Towarzystwa Przyjaciół, którzy siebie nazywali właśnie przyjaciółmi ( friends ), zaś popularnie byli określani prześmiewczo jako kwakrzy (z ang. quakers : drżący), co miało się odnosić do fizycznych reakcji towarzyszących praktykom doświadczenia mistycznego; kwakrzy, będący odłamem ang. purytanizmu, podkreślali wagę bezpośredniego (niewymagającego osób duchownych ani sformalizowanych nabożeństw), osobistego, wewnętrznego objawienia, nie tylko wierności Biblii, jak wiele wspólnot protestanckich; początki tej grupy religijnej sięgają 1646 r. i działalności George'a Foxa (1621–1691), kwakrzy byli prześladowani (co spowodowało ich emigrację m.in. do Ameryki i Niemiec) i dopiero w 1689 r. na mocy dekretu tolerancyjnego uzyskali wolność wyznania w Anglii; wśród zasad, którymi kierują się kwakrzy, wylicza się pacyfizm, zakaz składania przysiąg, zakaz służby wojskowej oraz powstrzymywanie się od hucznych zabaw: puszczanie latawców raczej nie należy do takich. + 1 inne znaczenie „A tamten był przecie kwakrem czy tam czymś podobnym, a kwakrowi mniej niż komu bądź przystoi puszczać latawce.” Dawid Copperfield to słowo w 2 lekturach →
kwap: ptasi puch. + 1 inne znaczenie „Poduszki, leżące modą wschodnią na sofach, miały pokrowce z altembasu lub bławatów, ale rzadko były wypchane kwapiem, częściej sianem lub grochowinami.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
kwapić daw.: spieszyć się. „Przysięgę, że do domu kwapiłbyś dyjasku.” Transakcja wojny chocimskiej
kwapić się daw, daw.: spieszyć się; spiesznie coś wykonywać; por. skwapliwy . + 1 inne znaczenie „Twardowski ku drzwiom się kwapił” Ballady i romanse to słowo w 6 lekturach →
kwapiony daw.: pospieszny. „Ja tak kwapionej wyprawie nie wierzę.” Grażyna
kwarantanna: w gwarze obozowej: okres pobytu w obozie bezpośrednio po przybyciu, w czasie którego eliminowano więźniów chorych na choroby zakaźne i niezdolnych do pracy; kwarantannę organizowano w izolowanych blokach. + 1 inne znaczenie „— Beker, mówią, że jest na kwarantannie twój syn.” Pożegnanie z Marią to słowo w 2 lekturach →
kwarc: daw. również: kwarzec; minerał zbudowany głównie z dwutlenku krzemu. „…skiby, po których można było wstępować coraz wyżej, byle ostrożnie, bo kawały trachytów złożonych z kryształów feldspatu i kwarcu, lecz nieleżące jedne na drugich, usuwały się pod nogami.…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
kwardy gw.: twardy. „Szli kwardzi a zrezygnowani, szarzy i mocni kiej te głazy widne na miedzach, gotowi już na wszystko a nieulękli, ugorom i zarazem tym bujnym, okwieconym polom podobni, i tym drzewom równi w sile i kruchości — drzewom, w które piorun mógł trzasnąć leda chwila i…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
kwarta: stałe wojsko zaciężne, utrzymywane przez króla od końca XVI w. + 3 inne znaczenia „Tak wyciągnąwszy blisko wina kwartę,” Beniowski to słowo w 9 lekturach →
kwartałowę: dziś popr.: kwartalną. „Tę za przypuszczeniem płacy od rzezi dla chrześcijan można było w dwójnasób powiększyć i w każdym mieście przez licytacją puścić, biorąc z góry kwartałowę sumę, a tę płacę, którą zabiera dzisiaj tysiąc dwieście pisarzy, obrócić na spłacenie długów kahalnych.” Przestrogi dla Polski
kwartana starop.: febra co 4 dzień. „Więc i to czasem stoi za kwartanę, ano dłużnicy u drzwi zaglądają, a on się kryje, a on się zapała, psiną oczy zasłoniwszy, a do jutra odkłada, a powieda, iż mu pewnie pieniądze z Gdańska przyniosą, a on tam nie ma ni kwartniczka.” Żywot człowieka poczciwego
kwartniczka: półgroszek, może i czwarta część kwarty. „Więc i to czasem stoi za kwartanę, ano dłużnicy u drzwi zaglądają, a on się kryje, a on się zapała, psiną oczy zasłoniwszy, a do jutra odkłada, a powieda, iż mu pewnie pieniądze z Gdańska przyniosą, a on tam nie ma ni kwartniczka.” Żywot człowieka poczciwego
kwas: kwas chlebowy; typowy dla ludów słowiańskich napój, przyrządzany ze sfermentowanego chleba. „Kołacze, zimne mięso, a w drewnianych i glinianych baryłkach miód, piwo i kwas...” Stara baśń
kwas azotowy: nieorganiczny związek chemiczny, jeden z najsilniejszych kwasów tlenowych. „To coś smakowało jak kwas azotowy, w dodatku po każdym hauście człowiek miał wrażenie, że obrywa pałką w tył głowy.” Rok 1984
kwaskowe „szklanki": pot. nazwa odmiany wiśni. „I kwaskowe «szklanki»” Kwiaty polskie
kwaśny pot.: wyrażający niezadowolenie. + 1 inne znaczenie „— Niedaleka to będzie droga, ale kwaśna, bo nic od króla nie potrafili Niemce uzyskać, a z Witoldem nie będą mieli też uciechy.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
kwatera: działka w ogrodzie. „A ogród?« »Są kwatery z bukszpanu, ligustru«.” Satyry to słowo w 2 lekturach →
kwaterka daw.: miara pojemności, czwarta część kwarty, tj. ok. ćwierć litra. „Nalał kwaterkę blaszaną wody do miseczki, zabielił mlekiem, podrobił razowego chleba.” Kajtuś Czarodziej
kwef: zasłona, woal. „D'Artagnan spostrzegł na ławce najbliżej filaru, o który obydwaj byli oparci, jakąś piękność przejrzałą, przyżółkłą i zasuszoną, lecz wyprostowaną i sztywną za czarnym kwefem.” Trzej muszkieterowie
kwels , popr.: quails ang.: przepiórki. „Mogę, nie ruszając się z namiotu, strzelać kwels (kuropatwy), ale kwels wkrótce się przykrzą.” Listy z podróży do Ameryki
kwerele daw., z łac.: skargi. „Z drugą stroną ustawne sąsiedzkie kwerele.” Transakcja wojny chocimskiej
kwerenda z łac.: dochodzenie, śledztwo. „A ekonomów, bez żadnej kwerendy” Beniowski
kwerendy: poszukiwania, badania. „Ten nowy kabalista zaczyna kwerendy,” Satyry
kweres daw.: zamieszanie, zamęt. „Strzeż się; potem próżny kweres.” Ballady i romanse
kwest starop.: zysk. „Jedna z żelazem, druga z płótnem, druga barchanem, z leszem, goźdźmi i z rozmaitymi przyprawami, a kto by się tego napamiętał, już nie licząc rozmaitych a rozlicznych rzemięśników, co się swymi robotami żywią, dziwnych kwestów między ludźmi się napatrzysz.” Żywot człowieka poczciwego
kwestarz daw.: członek zakonu żebrzącego, zbierający datki (kwestujący) na utrzymanie klasztoru. „Przy nim stał kwestarz, Sędzia tuż przy bernardynie.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kwestor: w starożytnym Rzymie urzędnik zarządzający skarbem państwa. „A co skarb (jak zazwyczaj) okradły kwestory,” Satyry
kwesty starop.: zabiegi, środki. „A z mniejszych stanów, już nie masz tak poczciwych i niepobożnych kwestów, dla pożytku czegoby się ludzie nie ważyli.” Żywot człowieka poczciwego
Kwiaciarnia Złocień: istniejąca od 1900 r. w kamienicy przy ul. Mazowieckiej 8 w Warszawie, prowadzona była początkowo przez pannę J. Unszlicht i słynęła z pięknych ekspozycji na wystawie; następną właścicielką była pani Hassfeld, która spopularyzowała mini choineczki ze świeczkami. „Kwiaciarni «Złocień», przy «Ziemiańskiej».” Kwiaty polskie
kwiat ten: To jest mistyczna niebieska róża, pod której symbolem wyobrażony tu jest przez poetę raj, czyli miejsce pobytu błogosławionych, a liście jej wyobrażają, każdy z osobna, osobne dusze tychże błogosławionych. „Kwiat ten kielichem świecąc gęstolistym,” Boska Komedia
kwiatowi: dziś popr. forma C. lp: kwiatu. „Azaż każdemu kwiatowi nie dajesz dokwitać tam, gdzie mu jest ziemia i życie właściwe?” Anhelli
kwiaty: dziś popr. forma N.lm: kwiatami. „Więc w jednym miejscu chwiał ciemnymi sukniami i żółtymi kwiaty, liśćmi jakby wyciskanymi ze skóry — bukszpan, dziwny obraz świerka i mirtu...” Popioły
kwiczoł: leśny ptak łowny. „jak schwytane w sidła włosie w jałowcowych krzach kwiczoły.” Faust to słowo w 2 lekturach →
kwiecisty: tu: zdobiony ornamentem roślinnym. „Aretos z komnat wyniósł kwiecistą miednicę” Odyseja
kwilić: cicho płakać i zawodzić. + 1 inne znaczenie „Gdy między nimi rzecze Tetys rozkwilona:” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
kwinta, oktawa: w teorii muzyki: nazwy interwałów, tj. różnic w wysokości dźwięku pomiędzy dwoma następującymi po sobie lub współbrzmiącymi dźwiękami. „— Te liny dają kwintę i oktawę — rzekł pan Fogg.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Kwintilian pisze: Kwintylian, De argumentis . „Tymże sposobem Kwintilian pisze, iże w prawie wiele rzeczy nie wedle statutu pisanego, ale wedle zwyczajów za uchwałę wziętych bywa stanowiono; albo i Horatius Flaccus tym wierszem łacińskim:” O poprawie Rzeczypospolitej
Kwintylian ok. 35–ok. 95: rzymski retor, wybitny pedagog w dziedzinie teorii wymowy; autor m.in. dzieła w 12 księgach Kształcenie mówcy , odnalezionego i rozpropagowanego w epoce odrodzenia. „Jakimś Kwintylianem, della Mirandolą...” Popioły
Kwiryci: pierwotni mieszkańcy Italii mający być potomkami Romulusa; tu: zaszczytne określenie rdzennych Rzymian. „…ad falą świata i zarazem tak nią zalane, że Petroniusz, który odgadł myśl towarzysza, nazwał je „gniazdem Kwirytów — bez Kwirytów".…” Quo vadis
Kwirynał: jedno z siedmiu wzgórz rzymskich; od r. 1870 nazwa siedziby królów włoskich. „Z salonów Kwirynału do sklepu...” Lalka
kwitnęła: dziś popr. forma 3 os. lp r.ż. cz.przesz.: kwitła. „Ale czasu swego kwitnęła jeszcze stara Lauda w pierwotnym bycie i szlachta laudańska do największej doszła wziętości, gdyż przed niewielą laty, czyniąc pod Łojowem przeciw zbuntowanemu kozactwu, wielką się sławą pod wodzą Janusza Radziwiłła okryła.” Potop
kwitnie gaj Mendoga pod farnym kościołem: niedaleko fary nowogródzkiej rosły starożytne lipy, których wiele wycięto około roku 1812. „Czy kwitnie gaj Mendoga pod farnym kościołem?” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
kwitować daw.: darować. „Wolałby ich kwitować z ceremoniami).” Transakcja wojny chocimskiej
kwokać: narzekać. „Ty nigdy nie kwokasz,” Balladyna
kwoli daw., starop.: dla; archaiczna forma pochodząca ze skrócenia wyrażenia „ku woli". W formie skróconej: gwoli, kwoli lub k'woli. + 1 inne znaczenie „Dni kilka jeszcze, a może mnie i tych wszystkich nędzarzy, co zapomnieli o wielkich ojcach swoich, nie będzie — ale bądź co bądź — dni kilka jeszcze pozostało — użyję ich rozkoszy mej kwoli — panować będę — walczyć będę — żyć będę.” Nie-Boska komedia to słowo w 4 lekturach →
kwoli drugim daw.: ze względu na innych. „…jako przy dworze zwierzchnych panów płuży tak, iż rzadko za dobrego dworzanina mają tego, który nie umie pochlebować, kwoli drugim mówić a wedle czasu i miejsca czegokolwiek zmyślić; a stąd że dom, który by z siebie miał dawać wiele przykładów rozmaitych cnót,…” O poprawie Rzeczypospolitej
kwoli komu daw.: ze względu na kogoś. „Do tego jeszcze przydaj mandaty królewskie kwoli komu dane; bo też one myśli sędziów nie pomału roztargnione czynią, gdy dwie drodze mając przed sobą, nie widzą: którą się udać, którą do czynienia wyroku iść, jeśli mandatu, czyli ustaw więcej słuchać?” O poprawie Rzeczypospolitej
kwoli temu starop.: z powodu tego, dla tego; temu wieku : chodzi tu o dzieci. „A kwoli temu wieku lekkie rymy stawić,” Treny
kyanejskie progi łac. Cyaneae: skaliste wyspy na Morzu Czarnym przy Bosforze. „Gdzie z mórz strzelają kyanejskie progi,” Antygona
Kydony: Kydończycy, tj. przedgrecka ludność Krety. „Są Achaje, Kydony, Dory bujnogrzywe,” Odyseja
kykeon: starogrecka polewka z wina, tartego sera i jęczmienia, często także miodu i ziół. „Nie zaszkodziło im nawet to, że im kazano pić w danej chwili ową miksturę, zwaną kykeonem.” Państwo
Kyklop a. Cyklop: przedstawiciel mitycznego szczepu jednookich olbrzymów-ludożerców. „Nieubłaganą za to, że mu tam Kyklopa” Odyseja
Kyklopowie: mityczny szczep jednookich olbrzymów-ludożerców. „Gdzie wojenne Kyklopy mając za sąsiady,” Odyseja
Kyllene: szczyt górski w Arkadii, poświęcony Hermesowi, który miał się narodzić w grocie na zboczu tej góry; obecnie Ziria, wys. 2376 m. „Hermejas, bóg Kylleny, przypadł rączym lotem” Odyseja
Kynocephal a. Cynocefal gr. κῠνοκέφᾰλοι: Psiogłowy, mitologiczne stworzenie o korpusie człowieka i głowie psa; opisane w dziele O Indiach ( Ἰνδικά ) gr. historyka i lekarza Ktezjasza (po 440– po 380 p.n.e.), następnie przez Pliniusza (23–79 n.e.) w Naturalis Historia ; o ludzie Psiogłowców pisał też Ratramnus z Korbei (zm. ok. 868), mnich benedyktyński i uczony okresu renesansu karolińskiego, oraz wenecki kupiec, podróżnik i pamiętnikarz Marco Polo (ok. 1254–1324). „Kynocephale, unicorny,” Kwiaty polskie
Kyrie eleison gr.: Panie, zmiłuj się. „Kyrie elejson!...” Hymny
Kyrie elejson! gr.: Panie, zmiłuj się nad nami! „— Kyrie elejson!” Krzyżacy
Kyrieleison: Panie, zmiłuj się nad nami; dzisiejszy zapis: Kyrie eleison.
Kytera: przydomek Afrodyty od jednego z centrów jej kultu, wyspy Kythery leżącej na południe od Peloponezu. „Palon żądzą ku pięknej Kyterze.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.