Litera K

2223 słowa, strona 8 z 9.

krwawemi płomyki

dziś popr. forma N. lm: krwawymi płomykami. „I dzidy błyszczą krwawemi płomyki.” Beniowski

krwawnica łac. Lythrum salicaria

roślina z rodziny krwawnicowatych, szeroko rozprzestrzeniona na świecie na terenach podmokłych. „Ale Winston zauważył, że w szczelinach skał w dole rosną kępki krwawnicy.” Rok 1984

krwawnik

zwyczajowa nazwa dwóch czerwonawych minerałów: karneolu (kamienia półszlachetnego, odmiany chalcedonu) i hematytu (tlenku żelaza). + 3 inne znaczenia „Oczy jako dwie pieczęcie z krwawnika.” Beniowski to słowo w 3 lekturach →

krwią i mlekiem płynna

parafraza związku frazeologicznego „kraina mlekiem i miodem płynąca", nawiązująca do krwawej historii żyznej i pięknej Ukrainy, por. też określenie „krew z mlekiem", odnoszące się pięknej twarzy kobiecej. „Ojczyznę, która krwią i mlekiem płynna,” Beniowski

krwie starop. forma D. i Msc. lp, starop. D. lp rodz. ż.

dziś popr.: krwi. „A mocarni są z rodu wszyscy książęta mazowieccy, jako jest wiadomo, że nawet i dzieweczki z tej krwie łacnie podkowy łamią.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

kry starop.

krew. „Kry święta szła z boka na zbawienie tobie.” Bogurodzica

kryg starop.

wędzidło mocniejsze. + 1 inne znaczenie „Gdy wstąpiła na ganek jedna z najpoważniejszych matron okolicznych, stary cześnik podał jej ramię i z krygami, muskaniem wąsa oraz odrzucaniem wylotów wiódł ją uroczyście przez tłum zgromadzony już nie tylko w bawialni, w alkierzach, w ciasnych i niskich izdeb…” Popioły to słowo w 2 lekturach →

krygi daw.

munsztuk koński; tu przen.: karby, surowe zasady postępowania; w krygi (...) ująć : okiełznać, opanować. + 1 inne znaczenie „Orzelski, który po wysączeniu z kieliszka ostatniej kropli likieru i kilku krygach wykonanych przed rumieniącą się Teresą Plińską, drobnymi swymi kroczkami kręcił się dokoła swych leżących na fortepianie skrzypiec, ujął je teraz powoli, z lubością, jak najmils…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

krygować się

wdzięczyć się. „Weszła, a spostrzegłszy obok matki cudzoziemca, o którym tak wiele już słyszała, skłoniła się lekko, nie krygując się, jak to zwykle czynią dziewczęta, i nie spuszczając wzroku, z takim wdziękiem, że hrabia spojrzał na nią z jeszcze większą uwagą.” Hrabia Monte Christo

kryjomie

dziś popr. forma: po kryjomu. „Kryjomie pańskie frymarczyłem łaski;” Boska Komedia

kryjomo daw., gw.

dziś: po kryjomu. „Witek poszedł za nimi trop w trop, rozpowiadając potem, jako wstępowali do sołtysa i próbowali zazierać do poniektórych okien jeszcze oświetlonych, jeno co pieski tak naszczekiwały, że nie poredziwszy nikaj zajrzeć kryjomo, z niczym odeszli.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

kryjomy starop.

ukryty (dziś mówi się jeszcze po kryjomu , czyli: skrycie). „Tak więc smok, upatrzywszy gniazdo kryjome,” Treny

kryk z fonet. ang. creek

potok, strumień, rzeczka. „Mniejsze rzeki, czyli tak zwane „kryki", a nawet i większe (river) wysychają zupełnie, liście wierzbiny czernieją, skręcają się koło własnych grzbietów i dają się pokruszyć w ręku.” Listy z podróży do Ameryki

kryksmani z niem.

wojownicy. „…eczna królowa babilońska, gdy wojska nieprzyjacielskie pod jej się miastem położyły, naradziwszy się starych a bywałych kryksmanów, kazała, jako świta, bydła wszytki przed miasto ku wojskom nieprzyjacielskim pode mgłę wygnać, a u każdego bydlecia zbrojnego czł…” Żywot człowieka poczciwego

Kryłowa, Iwan Andriejewicz 1769–1844

pisarz i satyryk ros.; autor ponad dwustu bajek satyrycznych, w swej twórczości krytykował stosunki polityczne w Rosji, był rzecznikiem sprawiedliwości społecznej; ukarany czasowym wygnaniem, pod koniec życia pracował jako bibliotekarz w bibliotece publicznej. „Na tych posiedzeniach czytano i roztrząsano byliny, utwory Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego itd.” Syzyfowe prace

kryminał

tu: areszt, więzienie. + 1 inne znaczenie „…ludziska widzą, że to pole leży odłogiem i puste, a pełno na nim pięknych słów i wywieszek, robią tak, jak ci, którzy z kryminałów uciekają do świątyń; łatwo jaki taki ciska swój fach, a przerzuca się do filozofii, co który sprytniejszy na swoim zagoniku specj…” Państwo to słowo w 2 lekturach →

krymka

płytka, ściśle przylegająca do głowy czapeczka bez daszka, zwykle z jedwabiu lub aksamitu, często ozdobiona haftem; pierwotnie część stroju Tatarów krymskich (stąd nazwa), następnie rozpowszechniona w Polsce od XVI wieku; tu: każde nakrycie głowy bez ronda. + 3 inne znaczenia „A wtem drzwi się otworzyły i jakby na dowód, że Pan Bóg Zbyszkowi poczet obmyśli, weszło dwóch ludzi, czarniawych, krępych, przybranych w żółte, podobne do żydowskich kaftany, w czerwone krymki i w niezmiernie szerokie hajdawery.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →

krynica daw., poet.

źródło. „Oblanej krynicami, płodnej matki zwierza.” Iliada to słowo w 5 lekturach →

krypa

duża, otwarta łódź, używana do przewozu piasku, żwiru etc. „Wóz, naładowany po wierzch jak krypa walizami, tłomokami, betami, meblami i brzęczącymi naczyniami z aluminium, chwiejąc się, wjechał po deskach na podwórze.” Pożegnanie z Marią

krypka daw.

mała drewniana łódź rzeczna. „Krypka wolno poszła naprzód.” Popioły

kryptogram

tu: zagadka. „nie czas dziś na kryptogramy —” Faust

kryptoportyk

ukryte przejście. „…w cyrkach, spędzali noce w walących się ustawicznie w zatybrzańskiej dzielnicy domach, a dnie słoneczne i ciepłe w kryptoportykach, w brudnych garkuchniach Subury, na moście Milwiusa lub przed insulami możnych, gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze s…” Quo vadis

krys starop.

kres, kraniec; koniec (tu: życia). „Patrz, iż do krysu bieżysz o zakład” Żywot człowieka poczciwego

krysa daw.

kreska; tu: cięcie, szrama. „Wziął przez łeb krys z piętnaście, a obydwie uszy” Powrót posła

Krysia leśniczanka

operetka Georga Jarno (1868–1920) z librettem Bernharda Buchbindera (1849–1922), której prapremiera miała miejsce w Wiedniu w 1907 r.; w Warszawie grano ją już w 1908 r., a we wznowieniu na scenie Teatru Nowości grał Józef Redo. „Kuplecik z Krysi leśniczanki,” Kwiaty polskie

kryska przestarz.

kreska; tu: kreska oznaczająca wybór podczas głosowania. „Kryski wojenne z nagła powiększone.” Monachomachia

kryślał starop.

forma 3.os. od: kryślić ; kreślił, zapisywał w pamięci. „A co jest poćciwego, abyś pilno kryślał.” Żywot człowieka poczciwego

kryślić

dziś popr. forma: kreślić. „Tak szybko ogień jasnych prąg nie kryśli,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

Krystian , własc. Chrystian II Oldenburg 1481–1559

król Danii i Norwegii w latach 1513–1523; próbował zjednoczyć Skandynawię. W latach 1520–1521 zdobył koronę Szwecji i starał się ją utrzymać terrorem. W czasie tzw. „krwawej łaźni sztokholmskiej" kilkadziesiąt osób ze szwedzkiej szlachty zostało zaproszonych do pałacu na ucztę, podstępnie uwięzionych, oskarżonych o herezję i spalonych na rynku w Sztokholmie. Ten akt przemocy pozbawił Christiana poparcia i przyczynił się do jego obalenia i śmierci. „Owi senatorowie szwedzcy, z których mistrz despotów Krystian czterdziestu dziewięciu w jednej godzinie wyrznął, Tekelich, Rakocych, Nadastych — tej ozdoby waleczności szlachty i panów!” Przestrogi dla Polski

Krystyn z Ostrowa 1352–1430

marszałek dworu królowej Jadwigi, w bitwie pod Grunwaldem wystawił własną chorągiew. „Będzie gonił Zawisza z Garbowa i Farurej, i Dobko z Oleśnicy, i taki Powała z Taczewa, i taki Paszko Złodziej z Biskupic, i taki Jaśko Naszan, i Abdank z Góry, i Andrzej z Brochocic, i Krystyn z Ostrowa, i Jakub z Kobylan!...” Krzyżacy

Krystyna Szwedzka 1626–1689

córka Gustawa Adolfa, ostatnia z rodu Wazów, królowa Szwecji w latach 1632–1654, po przejściu na katolicyzm abdykowała na rzecz Karola Gustawa, potem starała się o elekcję kolejno na tron Neapolu i Polski; była mecenasem nauk i sztuk, uczyła się filozofii od Kartezjusza, pisała listy miłosne do jednej ze swoich dam dworu. „— O Krystynie nie masz wzmianki, bo tylko sami mężowie są wyliczeni.” Potop

kryształ

zegar słoneczny i klepsydra (z miałkim piaskiem). „Albo w krzysztale piaskiem mieluchnym przetacza.” Transakcja wojny chocimskiej

Krywań

nazwa szczytu w Tatrach po stronie słowackiej. „Od Lodowego do Krywania,” Z wichrów i hal

kryza

kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. „…rebrem haftowaną, rękawy rozwarte i diamentami podpięte na pięknych ramionach, na tych ramionach cudownych; pod szyją miałaś kryzę, maleńki birecik na głowie tegoż koloru, co suknia, a na nim wspaniałe pióro czaple.…” Trzej muszkieterowie

krzak kusso

bariera authelmitica , wspaniała roślina, której ziarna są znakomitym lekarstwem na solitera. Rośnie przeważnie w południowej Abisynii. „— zapytała ukazując na krzak kusso, okryty niezmierną ilością różowego kwiecia.” W pustyni i w puszczy

krzaki dzikiego jaśminu

jasminum trifollatum . „W niektórych miejscach las podszyty był krzakami dzikiego jaśminu, upiętymi w girlandy z cienkich pnączów kwitnących różowo.” W pustyni i w puszczy

krzcić

chrzcić, tu: nazywać dowolnie. „Niźli odejść z niesławą; niechaj to krzczą tchórze,” Transakcja wojny chocimskiej

Krzciciel

Chrzciciel; chodzi o św. Jana Chrzciciela. „Twego dziela Krzciciela, bożycze,” Bogurodzica

krzcił

dziś popr.: chrzcił. „I u nas, w Zgorzelicach, też bywał, bo jako wiecie, on mi krzcił Jagienkę, którą zawsze bardzo nawidzi i córuchną ją zowie.” Krzyżacy

krzeczek

hebr. כֹּחַ ( koach ): mały gad, rodzaj jaszczurki, kameleon . W innych przekładach: wielka jaszczurka, żółw.

krzeczot daw.

ptak drapieżny podobny do sokoła. + 1 inne znaczenie „Nic im król nie rzekł, chociaż mu dary przywieźli: ścigłe krzeczoty i drogie naczynia.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Krzeczowski a. Krzyczewski, Stanisław zm. 1649

polski szlachcic i rotmistrz husarski rusińskiego pochodzenia, który w 1647 ułatwił Bohdanowi Chmielnickiemu ucieczkę na Zaporoże, a kiedy podczas powstania kozackiego w 1648 dostał się do niewoli tatarskiej, został wykupiony przez Chmielnickiego i przyłączył się do powstańców; przyjął prawosławie i został pułkownikiem kijowskim, zginął w niewoli, śmiertelnie ranny po przegranej bitwie pod Łojowem. „A kto wie także, za kim regestrowi Krzeczowskiego pociągną?” Ogniem i mieczem

Krzemieńczug ukr. Kremenczuk

miasto i twierdza w śr. Ukrainie. „Brzegi za Krzemieńczugiem stały się niższe i otwarte.” Ogniem i mieczem

krzemiezić

wzmacniać, pokrzepiać. „Chociaż ochota, choć ich zwycięstwo krzemiezi,” Transakcja wojny chocimskiej

krzemięzny daw.

krzepki. „Igra krew w Lubomirskim: bo młodość krzemięzna” Transakcja wojny chocimskiej

krzepciej gw., st. najwyższy od przysłówka: krzepko

silniej, mocniej (od przym.: krzepki). „Nie dała się niczemu, co dnia głębiej wrastając w ziemię i krzepciej dzierżąc w garściach rządy, iż ledwie po dwóch niedzielach, a już wszystko szło jej wolą, rozumem a mocą.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →

krzepciejszy gw.

silniejszy, mocniejszy (od przym.: krzepki). „aleś ty chyba krzepciejszy niźli Wawrzek z Woli?...” Chłopi, Część druga - Zima

krzepić się

nabierać sił, wzmacniać się. „Krzep się, krzep się, serce moje!” Hamlet

krzepki

silny. „Kilka już dni spędził starzec na koniu, a czuł się niemal więcej krzepkim, niż gdy doma na kamieniu u rzeki siadywał, z dala przypilnowując gospodarstwa.” Stara baśń

krzepło daw.

rzeczy skrzepłe, zimne. „Krzepło jedząc, sypiając dotąd bez wezgłowia.” Transakcja wojny chocimskiej

krzesać hołubce

tańcząc, podskakiwać i zarazem uderzać obcasem o obcas. „Krzesał hołubce jak żaden.” Popioły

krzesanica

w ten sposób określone są w utworze wszystkie w ogóle strome szczyty; słowo nawiązuje do nazwy Krzesanica, jaką nosi szczyt w Tatrach Zachodnich, najwyższy (2123 m. n.p.m.) szczyt Czerwonych Wierchów. „O duchu boży, z wirchów tych krzesanic,” Z wichrów i hal

krzesany

tu: rzeźbiony. „Był to krzesany dąb na Polifema.” Beniowski

krzeseł

urzędu senatorskiego. „Przeszedł pan przodków swoich, godzien krzeseł, tronów,” Satyry

krzesiwo

narzędzie do krzesania ognia, pozwalające go rozpalić. „Roeoender wyjął hubkę i krzesiwo, wykrzesał ogień i zapalił ognisko.” Klechdy sezamowe

krzesła i zwierciadła wojenne

siodła i puklerze. „Znajdziesz i marsowego zwierciadła rzemiesła:” Transakcja wojny chocimskiej

krzew otulony w słomę

tzw. chochoł albo chachoł; motyw u Wyspiańskiego powtarzający się; występuje np. w obrazie (pastelu) Chochoły już w 1898 r., także w Nocy listopadowej (1904) mowa jest o „krzewach w słomianej uwięzi". Słownik języka polskiego , tzw. warszawski, z 1900 r. objaśniał, podając formy oboczne: chochoł , chachoł etc.: „a) wierzch spiczasto okrągły, wierzchołek spiczasto wypukły (...); b) najwyższy snop w mendlu (...) (snop rozczapierzony i opuszczony w okap, niby daszek); c) snopek przykrywający ul (...); c) okrycie słomiane, używane przez pasterzy w polu" i inne. Znaczenie, w jakim wyrazu używa Wyspiański, było, jak się okazuje, opracowującym Słownik (przed Weselem ) nieznane. „Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko przysłonione białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosów; — za oknem ciemno mrok — za oknem sad, a na deszczu i słocie krzew otulony w słomę, w zimową ochronę okryty.” Wesele

krzewie

daw. rzecz. zbiorowy r.n.; dziś: krzewy. „Tymczasem w fosę, między gęste krzewie,” Grażyna

krzewy

dziś popr. forma N.lm: krzewami. „Lwy niosą przez las krzewy gęstymi zarosły:” Iliada to słowo w 2 lekturach →

krzno

futro. „Na koniku przy nim, kołpaczek czarny, łańcuszki na piersi, łańcuszki na ręku, krzno na ramionach; to ja, pani żupanowa!” Stara baśń

krztoń

dziś: krtań, gardło. „Ze łbem nadstawionego razem pozbył krztonia.” Transakcja wojny chocimskiej

krzyć się

trzeszczeć, kruszyć się. „Słyszycie jak się krzą odludne kwiaty?” Beniowski

krzyczącą

tu: rażącą. „I nie byłożby to krzyczącą rzeczą” Hamlet

Krzyczałem z żalu sroższy od żałości

Cały ten ustęp głodowej śmierci Ugolina i jego dzieci dziwnie jest piękny i dramatyczny. Poeta tu jak w ustępie Franczeski umiał w porę zakląć okropność i na tym właśnie cała tajemnica dramatycznej sztuki zawisła. Wielu krytyków rozbiorowi tego ustępu Ugolina pod względem estetycznym i poetycznym swoje pióra poświęciło. „Bo głód był jeszcze sroższy od żałości».” Boska Komedia

krzykać gw.

krzyczeć, pokrzykiwać. „…wygrzanych piachach skroś łąk przejętych zapachem sianokosów; to jakby z ptakami leciał kajś wysoko, górnie nad światem i krzykał z mocą niepojętą do słońca; to znowu jakby się stawał szumem pól, kolebaniem się borów, siłą i pędem wszelakiego rostu i wszystką…” Chłopi, Część czwarta - Lato

krzyki

dziś popr. forma N.lm: krzykami. „Niesfornymi powietrze rozlega się krzyki:” Iliada

krzyki się wzbiły Niech żyje Pankracy

Ukazanie postaci przywódcy rewolucji we wstępie do Części III jako mówcy na zaimprowizowanej ad hoc trybunie przemawiającego do tłumu, a więc jak gdyby od razu we właściwej mu akcji, jest zabiegiem interesującym i może być odczytane jako wskazówka dla inscenizatora. Dokładny opis wyglądu i gestykulacji Pankracego ukazuje go jako wprawnego przywódcę ludu — demagoga. Postać Pankracego przyciągała uwagę wszystkich badaczy Nie-Boskiej komedii , którzy szukali dla wodza rewolucji pierwowzoru. We Wstępie do Nie-Boskiej komedii w wyd. Bibl. Nar. pisze Kleiner, że Pankracy, „odarty z uroku poetyckiego, jest kontrastem bezwzględnym Henryka. Tamten jest wyobraźnią bez serca, on rozumem bez serca (...) Tamten musi być malarsko piękny — on jest posągowo brzydki". Dalej pisze Kleiner, iż Pankracy ma „coś z psychiki Napoleona. I jest, jak Napoleon wobec monarchów, człowiekiem bez przodków, bez wykwintności rasowej, ale czującym, że w nim skupiła się wola zbiorowa" (s. XXXV). Podobnego zestawienia dokonał w połowie XIX w. krytyk „młodoniemiecki", cytowany już A. Jung: „Stary, dumny, upudrowany arystokratyzm, który swoją skłonność do użycia, poetyczne zamiłowania i esprit datuje od czasów Ludwika XIV, zostaje przeniesiony z Paryża do Warszawy i do swoich zamków; demokratyzm, który przenika do szkoły wojskowej w Brienne, zapala prometejską żagiew swej sławy od tulońskich lontów, zostaje przeniesiony na rękach wiwatującego ludu i osadzony na tronie; krótko mówiąc: Mąż i Pankracy, szlachta i Napoleon muszą ulec (...)" (s. 30). Nadanie przywódcy rewolucji imienia „znaczącego" ( Pankracy , z gr.: Wszechwładca) jest jeszcze jednym sposobem charakteryzowania bohatera. „To ich wściekłość, ich kochanie, to władzca ich dusz i zapału — on obiecuje im chleb i zarobek — krzyki się wzbiły, rozciągnęły, pękły po wszystkich stronach — „Niech żyje Pankracy!” Nie-Boska komedia

krzykniono

dziś popr. forma: krzyknięto. „«Łapaj!» krzykniono znowu.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Krzymiński

w l. 1829–1939 skład win P. A. Krzymińskiego połączony z częścią degustacyjną i niewielką restauracją (tzw. daw. „handelek") przy ul. Trębackiej 15 w Warszawie, obok Hotelu Angielskiego (skrzyżowanie z Wierzbową); do jego bywalców zaliczali się m.in. Kornel Makuszyński czy Ferdynand Ossendowski. Lokal reklamował się jako posiadający „Dokumenty i płynne dowody z roku założenia firmy 1828". W czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 r. budynek został zbombardowany, a po wojnie nieodbudowany. „I subiekt Piotr od Krzymińskiego,” Kwiaty polskie

krzynę daw.

trochę. „— A może wolałbyś spać, bom chciała krzynę ugwarzyć.” Krzyżacy

krzypota daw.

kaszel, u Sienkiewicza konsekwentnie: choroba. „…ibo konną, aż do ostatniego tchu, do której stanie, gdzie mu wskażecie, gdy tylko za łaską i zmiłowaniem bożym dzisiejsza krzypota go popuści.…” Krzyżacy

krzystał starop.

kryształ. „…zpieczna, wspaniała i niczym nic nie zniewolona, nadobnymi cnotami i poczciwościami ozdobiona, sumienie bezpieczne a jako krzystał przeźroczyste, które na się ani przed Bogiem, ani przed ludźmi nic wszetecznego nie czuje, a jasne oczy ma na wszytki strony, a n…” Żywot człowieka poczciwego

krzyw daw., starop.

tu: niechętny, zagniewany. + 2 inne znaczenia „Zych na niego krzyw, opat pewnikiem pomstuje, a że skóra cierpnie, mnie też gniewno, a wszelako pomiarkowawszy, co on miał robić?” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

krzyw [jest] starop.

szkodzi. „A zwłaszcza iż tego jeszcze k'temu ist, będzieli się w tych rozkoszach pomiernie a cnotliwie sprawował, iż nie umrze, jedno tak przestąpi z tego żywota doczesnego do żywota wiecznego.” Żywot człowieka poczciwego

Krzywda moja na ciebie

midrasz uczy, że Saraj skarżyła się: «ciebie winię za krzywdę, której doznaję! Gdy modliłeś się do Boga [o potomka] ( Ks. Rodzaju 15:2) […], modliłeś się tylko dla samego siebie, a powinieneś był modlić się za nas oboje!», zob. Raszi do 16:5.

krzywdęm ci wyrządził daw.

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: krzywdę ci wyrządziłem. „Przebacz mi, waćpan, krzywdęm ci wyrządził;” Hamlet

krzywdować się daw.

czuć się pokrzywdzonym. „I słusznie się krzywdujecie, a jednako z tamtych czterech trzech już nie żywie, a ten stary, który ostał, ledwie także, jako słyszałam, wydarł się śmierci.” Krzyżacy

krzywe żelaza starop.

sierpy do żęcia zboża. „…w którym też w gorącości jego, gdy już wszytkich rzeczy, co wiosna zaczęła, dokona, ludzie niemałej pracy z owymi krzywymi żelazy używają; za latem zasię błotna jesień przychodzi, a za jesienią zaziębła a niewdzięczna zima.…” Żywot człowieka poczciwego

Krzywonos, Maksym ukr. Krywonis , zm. 1648

pułkownik kozackiego wojska zaporoskiego, jeden z głównych przywódców powstania Chmielnickiego; brał udział m.in. w bitwach pod Żółtymi Wodami, Korsuniem, Konstantynowem i Piławcami, zdobył m.in. Bar, Krzemieniec i Połonne. „W Czerkasach zatrzymał się z głównymi siłami, wysławszy naprzód Tatarów pod Tuhaj-bejem i dzikiego Krzywonosa, którzy dognali hetmanów pod Korsuniem i uderzyli na nich bez wahania.” Ogniem i mieczem

krzywoprzysięstwo

mowa o zeznaniach dochodu dla wymiaru podatku dziesiątego grosza. „Krzywoprzysięstwo popełnić już mu z łatwością przychodzi.” Przestrogi dla Polski

krzywuła

wygięty flet, popularny w muzyce renesansowej, a dziś używany w folkowej. + 1 inne znaczenie „Tymczasem daleko, daleko w głębi puszczy ozwały się rogi kurpieskie, którym z polany odpowiedział krótko wrzaskliwy głos krzywuły — po czym nastała cisza zupełna.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

krzywy daw., starop.

tu: nieprawy, niemoralny, zdrajca narodu; Słowacki nawiązuje tu do orderów rosyjskich, przyznawanych zdrajcom narodu po powstaniu listopadowym. + 3 inne znaczenia „Które dziś każdy kat i człowiek krzywy” Beniowski to słowo w 6 lekturach →

krzyż

tu: dolna część kręgosłupa. „Pismo powiada, że Adam ziemię kopał: kopiąc, musiał ci się schylać, a jakże by się mógł schylić nie mając krzyża?” Hamlet

Krzyż Legii Honorowej

najwyższa klasa Orderu Narodowego Legii Honorowej, czyli najważniejszego fr. odznaczenia, nadawanego za specjalne zasługi w życiu wojskowym i cywilnym. „Wdowie po nim wieziemy jego Krzyż Legii Honorowej i szpadę.” Hrabia Monte Christo

krzyż świętej Anny ros. Орден Святой Анны

odznaczenie w Rosji carskiej, ufundowane w 1735 przez Karola Fryderyka, księcia Holstein-Gottorpu, męża Anny Romanowej (córki Piotra Wielkiego i Katarzyny I), dla uczczenia jego małżonki oraz panującej wówczas w Rosji carycy Anny; w l. 1735–1797 order domowy oraz order zasługi holsztyńskiej dynastii Schleswig-Holstein-Gottorp, panującej w księstwie Gottorp w Szwecji oraz w 1762 i ponownie od 1796 w Imperium Rosyjskim; w 1797 wcielony przez cara Pawła I do systemu orderów carskich (na najniższym miejscu w ich hierarchii); order miał kształt ciemnoczerwonego krzyża równoramiennego (początkowo greckiego, od 1816 r. kawalerskiego). „kto z was skoczy, dam krzyż świętej Anny,” Kordian

Krzyż twym Papieżem

aluzja do papieża Grzegorza XVI, który w encyklice Cum primum potępił powstanie listopadowe i zalecał posłuszeństwo wobec legalnej władzy zaborców. „Krzyż twym Papieżem jest, twa zguba w Rzymie!” Beniowski

krzyże zdarte z cerkwi

Zaporożcy w czasie swych napadów nie oszczędzali nikogo i niczego. Do czasów Chmielnickiego nie było wcale cerkwi w Siczy. Pierwszą właśnie Chmielnicki wystawił; nie pytano tam również nikogo o wyznanie i to, co opowiadają o religijnym nastroju Niżowców, jest bajką. „…rybę, wiśnie i bakalie tureckie, naczynia kościelne, mosiężne półksiężyce złupione z minaretów i pozłacane krzyże zdarte z cerkwi, proch i broń sieczną, kije do spis i siodła.…” Ogniem i mieczem

krzyżmo z łac. chrisma

mieszanka oliwy i wonnego balsamu, używana do symbolicznego namaszczania podczas sakramentów: chrztu, bierzmowania, święceń kapłańskich, ślubów wieczystych, konsekracji biskupów, a także przy konsekracji kościołów i ołtarzy. „Zwij mię kochankiem, a krzyżmo chrztu tego” Romeo i Julia

krzyżów

dziś popr. forma D. lm: krzyży. „„Na chmurach się tam las krzyżów kołysze,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

krzyżowa

krzyżowa sztuka: pojedynek na białą broń. „Więc krzyżową skończyć wolę,” Zemsta

krzyżowanie

dekoracja architektoniczna w postaci krzyżujących się belek na fasadzie budynku. „W ulicach bliższych rynku pełno było jednak dworzyszcz z czerwonej cegły albo zgoła kamiennych, wysokich, ozdobionych przystawkami i czarnym krzyżowaniem po ścianach.” Krzyżacy

ks. Broglie Jacques Victor Albert 1821–1901

reakcyjny polityk i publicysta francuski, zwolennik monarchii. „Broglie za nim, w narodzie większość za nim...” Lalka

Ksant a. Skamander mit. gr.

rzeka, która wypływa z góry Idy (gdzie wychowywał się Zeus) i otacza Troję. Tak też nazywał się bóg tej rzeki. + 1 inne znaczenie „Gdzie Ksant, z Zeusa” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Ksant i Balios

nieśmiertelne konie Achillesa. Były ślubnym podarkiem od Posejdona dla jego ojca, Peleusa. „Ksant i Balios” Iliada

Ksantos

rzeka w pobliżu Troi. „A skoro tam przybyli, gdzie Ksantu kryształy” Iliada

Ksantypa

żona Sokratesa, według tradycji kobieta swarliwa i niezgodna. + 1 inne znaczenie „Powiadają, że Gemma była dlań prawdziwą Ksantypą, a mąż znudzony niewieścimi fochami na koniec ją porzucił.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

ksenia a. xenia

złośliwe epigramaty w formie dystychu, zwykle wyśmiewające osoby. „porwą wszyscy czarci!” Faust

Ksenofanes z Kolofonu ok.575–480r. p.n.e.

filozof gr., krytykował religię grecką za przypisywanie bogom cech ludzkich. „Niechby razem wywoływali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich krainach jak czyże w klatce.” Quo vadis

Ksenofont ok. 430–ok. 355 p.n.e., ok. 430–355 p.n.e.

wódz i historyk gr. z Aten, uczeń Sokratesa, autor m.in. Anabazy (tj. Wyprawy Cyrusa ) i Apologii (tj. Obrony Sokratesa ). + 1 inne znaczenie „Tym sposobem mogę ci deklamować z pamięci Tukidydesa, Ksenofonta, Plutarcha, Tytusa Liwiusza, Tacyta, Stradę, Jornandèsa, Dantego, Montaigne'a, Szekspira, Spinozę, Machiavellego i Bossueta.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

Ksenofont z Aten ok. 430–ok. 355 p.n.e., ok. 430 p.n.e. – ok. 355 p.n.e.

pisarz, historyk i żołnierz grecki, kronikarz wypraw wojennych. „Po dziesięciodniowym pochodzie, którego pan Maszkiewicz był Ksenofontem, i trzydniowej przeprawie przez Desnę przyszły wreszcie wojska do Czernihowa.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Kserkses ok. 518–465 p.n.e.

król perski, w 480 roku p.n.e. wyruszył z ogromną, wielonarodową armią na podbój Grecji. Podczas wyprawy nakazał zbudować most w celu przeprowadzenia armii przez cieśninę Hellespont, oddzielającą Azję Mniejszą od Europy. Kiedy świeżo zbudowany most został zniszczony przez potężną burzę, władca rozkazał ukarać morze biczowaniem i wrzucić w głębinę kajdany (Herodot, Dzieje II 33–34). + 2 inne znaczenia „Gdzie most Kserksesa w swe tonie zawala,” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

ksiądz starop.

tu: książę. „Swego księdza szukając.” Legenda o św. Aleksym to słowo w 2 lekturach →

ksiądz go jeden przywitał synem Jowiszowym

Aleksander Wielki po wkroczeniu do Egiptu udał się do sławnej wyroczni boga Amona, utożsamianego z greckim Zeusem (którego odpowiednikiem był rzymski Jowisz), w oazie Siwa na zachodniej pustyni; wyrocznia uznała Aleksandra za syna Amona-Re i prawowitego władcę. „Takież gdy przyszedł do Delfos do kościoła, ksiądz go jeden przywitał synem Jowiszowym.” Żywot człowieka poczciwego

ksiądz karmelita

Marek Jandołowicz (1713–1799), charyzmatyczny kaznodzieja, duchowy przywódca konfederacji barskiej (1768–1772), w czasie której był przełożonym klasztoru karmelitów w Barze. Wsławił się patriotyczną postawą (m.in. wystąpił z krzyżem w ręku przeciw wojskom ros. szturmującym na Bar) oraz męczeństwem poniesionym z tego powodu (był bity, prześladowany oraz więziony). Przypisywano mu autorstwo wiersza ( Wieszczby dla Polski a. Proroctwa ks. Marka ) przepowiadającego w duchu mesjanistycznym polityczno-duchową klęskę, a następnie odrodzenie Polski. Postać niezwykle inspirująca dla romantyków. „Ksiądz karmelita” Beniowski

ksiądz Kiefaliński

właśc. Ignacy Hołowiński (1807–1885), teolog, arcybiskup mohylewski, tłumacz tragedii Shakespeare'a (pod pseudonimem Ignacy Kefaliński). „Szkoda, że w księdzu Kiefalińskim znika” Beniowski

Ksiądz Poczobut

eksjezuita, sławny astronom, wydał dzieło o zodiaku w Denderach, i obserwacjami swymi pomógł Lalandowi do obrachowania biegów księżyca. Ob. [zob.; red. WL] Żywot przez Jana Śniadeckiego. „Ksiądz Poczobut, człek sławny, był obserwatorem” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ksiądz podkustoszy

zastępca bibliotekarza lub dozorcy skarbca klasztornego. „W obydwie ręce wziął ksiądz podkustoszy.” Monachomachia

ksiądz prefekt

nauczyciel w szkole zakonnej, często będący równocześnie zarządzającym drukarnią. Drukarnie prowincjonalne za czasów saskich i jeszcze w początkach panowania Stanisława Augusta należały przeważnie do zakonów. „Żaki prawią perory, ksiądz prefekt za nimi” Satyry

ksiądz Tokarek

chodzi prawdopodobnie o księdza Wacława Tokarka, który podjął posługę duszpasterską wobec uwolnionych więźniów po wyzwoleniu z obozu koncentracyjnego w Dachau. „Zresztą ksiądz Tokarek nie pozwoliłby napisać.” Pożegnanie z Marią

książąt Esawa

«To są imiona książąt [czyli przywódców klanów] Esawa, którzy zostali przywódcami po tym jak skończyło się królestwo Edomu», zob. Radak do 36:40. „A oto królowie, którzy panowali na ziemi Edom, zanim panował król nad synami Israela.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

książę Alba 1507–1582

namiestnik Hiszpanii w Niderlandach, słynny z okrucieństwa. „Czasy Alby minęły i nie wrócą nigdy.” Listy z podróży do Ameryki

książę d'Antin 1665–1736

fr. wojskowy i arystokrata, nadzorował prace budowlane na Wersalu. „Jak niegdyś książę d'Antin wyciął w jedną noc całą aleję drzew, bo zasłaniała widok Ludwikowi XIV, tak w ciągu trzech dni pan Bertuccio obsadził dziedziniec — do tej pory zupełnie pusty — wspaniałymi topolami i sykomorami.” Hrabia Monte Christo

książę d'Elbeuf 1596–1657

francuski szlachcic, lojalny sługa króla Ludwika XIII. „…w stroju balowym znajdował się w towarzystwie hrabiego de Soissons, wielkiego jałmużnika, księcia de Longueville, księcia d'Elbeuf, hrabiego d'Harcourt, hrabiego de La Roche-Guyon, pana de Liancourt, pana de Baradas, hrabiego de Cramail i kawalera de Souveray.…” Trzej muszkieterowie

książę d'Enghien 1772–1804

arystokrata pochodzący z rodu Kondeuszy; po wybuchu rewolucji francuskiej uciekł z kraju razem z dziadkiem, Ludwikiem Józefem, i stanął na czele Armii Kondeusza; na rozkaz Napoleona został porwany i rozstrzelany. „— Czy Napoleon myślał o zasadach, kiedy kazał rozstrzelać księcia d'Enghien?” Hrabia Monte Christo

książę de Beaufort 1616–1669

fr. książę z dynastii Burbonów; za udział w spisku przeciwko kardynałowi Mazarinowi został w 1648 r. uwięziony w twierdzy Vincennes, z której uciekł pięć lat później. „Ucieczki szczęśliwe, ukoronowane powodzeniem, są zawsze dobrze pomyślane i długo przygotowywane; w taki sposób książę de Beaufort umknął z zamku Vincennes, a Latude z Bastylii.” Hrabia Monte Christo

książę de Neuchâtel

chodzi o Louisa-Alexandre'a Berthiera. „Tutaj w marszu, między Guttstadtem a Oelsee, odebrano od ministra wojny, majora Wielkiej Armii, księcia de Neuchâtel, jakąś niezwyczajną wiadomość.” Popioły

Książę Dominik

Ks. Dominik Radziwiłł, wielki miłośnik polowania, emigrował do Księstwa Warszawskiego i wystawił własnym kosztem pułk jazdy, którym dowodził. Umarł we Francji. Na nim zgasła linia męska książąt na Ołyce i Nieświeżu, największych panów w Polszcze i zapewne w Europie. „Książę Dominik, kiedym z nim razem polował” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

książę Jeremi

Wiśniowiecki, Jeremi Michał herbu Korybut (1612–1651), książę, dowódca wojsk polskich w walkach z Kozakami; ojciec późniejszego króla polskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1640–1673). „Nie masz takiego drugiego pana w Rzeczypospolitej, a z dawnych jeden tylko książę Jeremi, a drugi pan Koniecpolski ojciec mogli z nim wejść w paragon.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

książę Józef

tu: pomnik ks. Józefa Poniatowskiego w stylu klasycystycznym, autorstwa Bertela Thorvaldsena, usytuowany na pl. Józefa Piłsudskiego przed arkadową częścią Pałacu Saskiego w Warszawie (wówczas siedziba Sztabu Głównego), gdzie dziś usytuowany jest Grób Nieznanego Żołnierza; od 1965 r. pomnik znajduje się przed pałacem Radziwiłłowskim (tzw. Namiestnikowskim) przy Krakowskim Przedmieściu 46/48. „W szronie książę Józef.” Kwiaty polskie

książę Karol

Karol Stanisław Radziwiłł herbu Trąby, zwany „Panie Kochanku" (1734–1790), wojewoda wileński, starosta lwowski, miecznik wielki litewski, jeden z najbogatszych arystokratów ówczesnej Europy. „W tym sensie książę Karol po obiedzie” Beniowski wszystkie 2 wystąpienia →

książę Kazimierz Michał

Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. „Książę Kazimierz Michał, który z nami przeciw nim ciągnie, widział też we śnie dwie złote trąby, które Radziwiłłowie w tarczy noszą, pogryzione przez niedźwiedzia i zaraz na drugi dzień powiadał: „Albo mnie, albo którego z innych Radziwiłłów nieszczęście spotk…” Potop

książę kotów

Tybalt to imię kota w romansie średniowiecznym o lisie ( Reynard–Lis , przedstawiającym wady i cechy ludzkie na przykładach zwierząt), dlatego Merkucjo nazywa Tybalta Kapuleta kotem. „Coś więcej niż książę kotów; możesz mi wierzyć!” Romeo i Julia

książę krajczy

Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią „Lecz dalszy wylew braterskich uczuć powstrzymał książę krajczy.” Potop

książę Michał

Michał Kazimierz Radziwiłł herbu Trąby (1635–1680), krajczy litewski, później otrzymał także tytuły podczaszego litewskiego, kasztelana i wojewody wileńskiego oraz hetmana polnego litewskiego; szwagier Jana III Sobieskiego, gorliwy katolik, interesował się nauką, a szczególnie alchemią. „Wiem, że książę Michał pisał do brata, że nam raczej o włosiennicy, nie o płaszczu królewskim myśleć.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

książę niemiecki Denassów

Właściwie książę de Nassau-Siegen. Sławny podówczas wojownik i awanturnik. Był admirałem moskiewskim i pobił Turków na Lemanie, potem sam na głowę pobity od Szwedów. Bawił czas jakiś w Polszcze, gdzie otrzymał indygenat [indygenat (daw.): przyznanie obywatelstwa obcokrajowcowi; red. WL.]. Pojedynek księcia de Nassau z tygrysem brzmiał wówczas po wszystkich gazetach europejskich. „W świcie księcia był książę niemiecki Denassów,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

książę Orański 1650–1702

książę Oranii-Nassau, namiestnik Republiki Zjednoczonych Prowincji, od 1689 król Anglii i Szkocji (jako Wilhelm II). „Po Karolu I Cromwell, po Cromwellu Karol II, może po Jakubie II będzie jakiś zięć, krewniak, książę Orański; stathouder, który sam mianuje się królem; a wtedy nowe ustępstwa dla ludu, konstytucja, a z nią i wolność!...” Hrabia Monte Christo

książę Orleanu 1608–1660

trzeci syn Henryka IV i Marii Medycejskiej, młodszy brat króla Ludwika XIII; nominalny dowódca armii podczas oblężenia La Rochelle w 1628. + 1 inne znaczenie „1822 Aleksander zbiera dokumenty, pozostawione w spuściźnie przez ojca, zaopatruje się w polecające listy i wyjeżdża do Paryża, tam też znajduje posadę w kancelarii księcia Orleanu.” Trzej muszkieterowie wszystkie 2 wystąpienia →

książę Pepi 1763–1813

książę, generał, dowódca armii koronnej Rzeczypospolitej, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, Wódz Naczelny Wojsk Polskich Księstwa Warszawskiego, marszałek Francji; zginął w czasie wojen napoleońskich pod Lipskiem. „Stosy butelek, kosze z owocami, dzbany, piramidy cukrów, poprzewracane olbrzymie bukiety jesiennych kwiatów piętrzyły się na tym stole, dokoła którego siedzieli i stali towarzysze zabaw księcia Pepi.” Popioły

Książę Regent

książę Zdzisław Lubomirski (1865–1941), członek Rady Regencyjnej (wraz z arcybiskupem Aleksandrem Kakowskim i hr. Jerzym Ostrowskim), która, ustanowiona jako najwyższa władza w Królestwie Polskim przez cesarzy Niemiec i Austrii 15 października 1917 r., przekazała 11 listopada 1918 r. swoje kompetencje w ręce Józefowi Piłsudskiemu (przybyłemu do Warszawy dzień wcześniej) i po trzech dniach, 14 listopada rozwiązała się. „A Książę Regent — zachwycony...” Kwiaty polskie

książę Somerset

- tytuł, jaki Edward Seymour, hrabia Hertfort i wuj małoletniego Edwarda VI, przyznał sobie w 1547, kiedy sprawował władzę w zastępstwie Edwarda jako Lord Protektor Królestwa. „Wewnątrz zamku rozległy się znowu dźwięki trąb; wuj księcia, wsławiony później pod nazwiskiem księcia Somerset, wyszedł z bramy ubrany w czarny strój wyszywany złotem, na tym płaszcz z karmazynowego atłasu z wyhaftowanymi na srebrnej siatce złotymi kwiatami.” Książę i żebrak

książęta

hebr. אַלּוּף ( aluf ): ‘przywódca naczelnik klanu, dowódca’. „A oto synowie Oholibamy, córki Any, córki Cybeona, żony Esawa: urodziła ona Esawowi Jeusza, i Jalama i Koracha.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

książęta na Płocku

Ziemowit IV i Aleksandra Olgierdówna. „Tymczasem się do Spychowa wybieram, a może zdarzy się i książąt na Płocku i na Czersku odwiedzić.” Krzyżacy

książęty

dziś popr.: książętami. „Ale kiedy jego dostojność Herhor rządzi armią, mianuje dowódców, układa się z obcymi książęty, a memu ojcu każe spędzać dni na modlitwach...” Faraon

książki

do nabożeństwa. „Prosto z pościeli książki wziąwszy i paciorki,” Transakcja wojny chocimskiej

księcia piękna szkoła

W starożytności były szkoły filozoficzne od mistrzów swoich nazwane. Dlatego tu Dante zebranie poetów pod naczelnictwem Homera nazywa jego piękną szkołą. „I tak się zeszła księcia piękna szkoła,” Boska Komedia

Księga czwarta

Nb. [ nota bene (łac.): warto zauważyć; red. WL.] Niektóre miejsca w pieśni czwartej są pióra Stefana Witwickiego . „Księga czwarta” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Księga Męczenników

monumentalne dzieło Johna Foxe'a (1516/17–1587) wyd. w 1563 r. pt. Actes and Monuments , popularnie zwane Book of Martyrs , zawierające żywoty męczenników chrześcijańskich w kulturze Zachodu ze szczególnym uwzględnieniem ang. protestantów lub proto-protestantów od XIV stulecia (prześladowania lollardów) do czasów panowania Marii I Stuart; księga była powszechnie znana wśród brytyjskich purytanów, stanowiła pokaźną pozycję wydawniczą, licząc sobie ok. 2000 stron i od ukazania się stanowiła rodzaj fundamentalnej pracy dla kościoła anglikańskiego. „Zachwyciło mnie szczególnie stare biurko z ciemnego drzewa, stojące w bawialnym pokoiku, a którego górna część podnosiła się i chroniła wielką Księgę Męczenników Foxa.” Dawid Copperfield

księga morału

Etyka Arystotelesa. „Przypomnij księgę znajomą morału ,” Boska Komedia

księga sybillińska

wg legendy zawierała przepowiednie wieszczki Sybilli. „Tam księga sybilińska przyszłych losów świata —” Dziady, część III

Księgi pirwsze

Za wyd. BN i zgodnie z logiką zmieniono kolejność elementów w stosunku do źródła, wstawiając przed wierszyki, dedykacje i wstępy tytuł: „Księgi pirwsze... jakie ma być stanowienie...itd.". W wyd. BN dopiero po tym nagłówku następuje wiersz „Panie młody (...)" i wszystkie dedykacje, przedmowy ( Praemium ), a także dwa wiersze: do czytelnika i do ksiąg. „Księgi pirwsze żywota człowieka poczciwego” Żywot człowieka poczciwego

Księgi Sybilijskie

spisane przepowiednie wieszczki Sybilli. „Z porady Ksiąg Sybilijskich senat urządził uroczystości i publiczne modły do Wulkana, do Cerery i do Prozerpiny.” Quo vadis

ksieni starop.

przeorysza, przełożona klasztoru. + 1 inne znaczenie „Na progu stała, jakby smętna ksieni,” Beniowski to słowo w 3 lekturach →

ksieni kanoniczek

przełożona zakonu Zgromadzenia Sióstr Kanoniczek Świętego Ducha. „Częstokroć cierpienie i zawody zastępują doświadczenie lat sędziwych, toteż dziś już mogę być szczera i otwarta jak sama ksieni kanoniczek...” Dawid Copperfield

ksieniec daw.

żołądek. + 1 inne znaczenie „Toż z próżnego co żywo pochop mając ksieńca,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

księstwo starop.

Wielkie Księstwo Poznańskie, powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego autonomiczne księstwo, wchodzące w skład Prus. + 1 inne znaczenie „A o jego księstwie nikt nie wiedział.” Legenda o św. Aleksym to słowo w 2 lekturach →

księża obora pot.

cmentarz; patrzeć na księżą oborę: być bliskim śmierci, spodziewać się śmierci. „— Kostucha, kiej się jej spodoba, ułapi cię za grdykę, praśnie w pysk, zadrzesz giry na księżą oborę i oprzej się!” Chłopi, Część czwarta - Lato

księżami

dziś popr.: księżmi. „I mówili z księżami pacierze.” Śmierć Pułkownika

księżna Januszowa z córką

matka Anny Marii Radziwiłłówny, Katarzyna Potocka, zmarła w 1642 r., a w 1645 r. Radziwiłł ożenił się z córką hospodara mołdawskiego, Marią Lupu (natomiast siostra Marii, Roksana, została później synową Bohdana Chmielnickiego). Anna Maria nie była zatem córką, lecz pasierbicą księżnej. „Księżna Januszowa, wpadłszy w pasję, pojechała z córką do Kurlandii, on zaś oświadczył się o pannę Billewiczównę tego samego wieczora.” Potop

księżna Jeremiowa Wiśniowiecka

postać hist., Gryzelda Konstancja, zd. Zamoyska, w 1639 r. poślubiła Jeremiego Wiśniowieckiego. „Panna Borzobohata była wychowanicą księżnej Jeremiowej Wiśniowieckiej, bez której pozwolenia żadną miarą na wesele zgodzić się nie chciała, musiał więc pan Michał pannę w Wodoktach z powodu niespokojnych czasów zostawić, a sam do Zamościa po pozwolenie i błogo…” Pan Wołodyjowski

księżna Witoldowa

Anna Światosławowna, księżniczka smoleńska (zm. 1418) „…i, że na Zamku niewiasty nie mogą tylko mieszkać, ale mogą przychodzić do refektarza na uczty i że zeszłego roku księżna Witoldowa, która mieszkała w urządzonej po królewsku starej Puszkarni na Przedzamczu, przychodziła jednak tu codziennie grywać w złote arca…” Krzyżacy

księżniczka Januszówna

Anna Maria Radziwiłłówna (1640–1667), od 1665 r. żona Bogusława Radziwiłła. „Zaczęły się gniewy a kwasy, bo jak waćpaństwu wiadomo, miał Bogusław, wedle układu, poślubić księżniczkę Januszównę, byle do lat doszła.” Potop

Księżyc już zaszedł pod nasze podnóże

Kiedy poeci rozpoczynali swoją pielgrzymkę po piekle, księżyc był w pełni, a więc słońce, kiedy teraz księżyc jest pod ich stopami, stoi ponad ich głową; przeto w tej chwili na wschodniej półsferze jest samo południe. „Księżyc już zaszedł pod nasze podnóże,” Boska Komedia

księżyc, widziałem pod cieniem ...

Księżyc widziany z góry przez poetę od strony odwrotnej Ziemi, był bez plam, o których wspomina w pieśni II Raju , a co w błąd wprowadziło poetę, że księżyc jest zarazem stałym i ciekłym ciałem. „Żem go być mniemał zsiadło-ciekłym ciałem.” Boska Komedia

księżycowej najleniwszej gwiazdy

Najleniwszy planeta według systemu Ptolemeusa jest księżyc, który najmniejszą przestrzeń obiega w tymże samym czasie, w jakim gwiazdy stałe daleko większą przestrzeń przebiegają „Na niebie bodaj najleniwszej gwiazdy.” Boska Komedia

ksiuty gw.

plotki; tu: randka. „«Taką na ksiuty zabrać sobie” Kwiaty polskie

ksobie daw.

do siebie. „Wtenczas się wiele mówi, czegoć potem żal, gdy ksobie przyjdziesz: bo to abo tobie samemu szkodzi, abo drugim, a czasem też i przyjaciołom i wszytkiemu powiatowi, abo wszytkiej ziemi.” O poprawie Rzeczypospolitej

ksze starop.

skrócenie słowa: księże. „Potkał go jeden rycerski człowiek niedaleko zamku swego, pytał go: „Dokąd jedziesz, miły ksze opacie?".” Żywot człowieka poczciwego

kształcić

tu: nadawać piękną formę. „Czy ten, co wymyśloną kształci i określa?»” Bajki i przypowieści

kształt starop.

oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: kstałt ; znaczenie tu: sposób. + 3 inne znaczenia „«Wiem ja — chleb odpowiedział — jakim służysz kształtem:” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

Kształt Aresa Posejdona

w tłum. Dmochowskiego: „Marsa postać, a siłę i piersi Neptuna". „Kształt Aresa, a siłę piersi Posejdona.” Iliada

kształt kaukaski

w dawnej terminologii rasę białą nazywano kaukaską. „Broda miała kształt czysto sarmacki czy kaukaski.” Ludzie bezdomni

kształtny

przyjemny. „Zewsząd łowcy przebiegli, kształtną biorąc postać,” Satyry

kształtowanie

tu: przetwarzanie. „Z nich żaden nie przykłada się do powiększania urodzajów krajowych, ani — prócz małej liczby rzemieślników — ten ród ludzi nie dopomaga do odnowy i do kształtowania tychże urodzajów.” Przestrogi dla Polski

kształty uświęcone snycerską powagą

tj. kształt jej głowy przypominał idealne proporcje dzieł wielkich rzeźbiarzy. „I uświęcone snycerską powagą,” Beniowski

ktemu daw.

tu: dlatego. + 2 inne znaczenia „Atoli ktemu, abyśmy widzieli, że te rzeczy są jakoby domowi nasi nieprzyjaciele, którzy się w nas tak wkradli, iż za ich opanowaniem nie może się przy nas rozum albo prawdziwy rozsądek ostać.” O poprawie Rzeczypospolitej wszystkie 39 wystąpień →

Ktimena

siostra Odyseusza. „Z długoszatną Ktimeną jak własne jej dziecię,” Odyseja

Kto bądź mię spotka, powinien mię zabić ...

Tu następują przykłady działania zawiści jako wędzidło , ażeby nim ten występek zawściągać. Każdy, kto mię spotka, powinien mię zabić : słowa wyrzeczone przez Kaina po zabiciu z zawiści brata swego Abla (Mojżesz, księga 1 rozdz. 4). „«Kto bądź mię spotka, powinien mię zabić!»” Boska Komedia

kto bądź, ten bądź

wszystko jedno, kto. „Kto bądź, ten bądź, na kogo los naprzód padnie,” Pieśni

kto by je wytłumaczył Faraonowi

«[Wróżbici] wyjaśniali sny, ale nie w odniesieniu do faraona, więc nie przyjmował on tego co mówili i nie znajdował ukojenia w ich objaśnieniach, mówili np.: urodzi ci się siedem córek i pochowasz siedem córek», zob. Raszi do 41:8. «Faraon śnił zarówno sen jak i jego objaśnienie, ale pamiętał sen, zapomniał zaś jego wyjaśnienie», zob. Rabeinu Bachja do 41:8. Rabeinu Bachja, Bachja ben Aszer ibn Chalawa (1255-1340), hiszpański rabin i komentator Biblii. „A oto siedem kłosów pustych i opalonych wiatrem wschodnim, wyrastało za nimi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

kto byli jej rodzice

dziś popr.: kim byli jej rodzice. „Nie wie dobrze, kto byli jej rodzice, nie widziała ich nigdy.” Medaliony

kto dobrowolnym chce być banitą?

Mefisto stawia tu zagadkę, której rozwiązaniem jest słowo „błazen". „kto dobrowolnym chce być banitą?” Faust

kto dziś założy na gruszt

zmierzy co rusztowanie do turniejów zapewne przygotowane. „Ale zda mi się, kto dziś założy na gruszt srebrnym grotem, iż snadnie tę tarcz przebije i gońca zbodzie.” Żywot człowieka poczciwego

kto jestem

dziś: kim jestem. „— Nie powinieneś wiedzieć, kto jestem!” Klechdy sezamowe

kto kupi niewolą włos biały

kto okupi (zapłaci za) siwiznę niewolą. „Nie szydź, panie, kto kupi niewolą włos biały,” Kordian

kto ma z jakie dziesięć tysięcy

dziś: kto ma jakieś dziesięć tysięcy. „Rozmawiałem właśnie sam ze sobą, jak ciężko dziś jest wydostać pieniędzy; mówiłem, że bardzo jest szczęśliwy, kto ma w domu z jakie dziesięć tysięcy talarów.” Skąpiec

kto nie ma portu

[kto nie ma] spławu na morze. „A z ostatkiem też kto nie ma portu, więc do targu, albo słodmi wyszynkować, bo i to pożytek niemały uczyni.” Żywot człowieka poczciwego

kto on był, poznałem

Cień tu pokazujący się jest to Kassela, sławny śpiewak, muzyk, nauczyciel muzyki Danta i serdeczny jego przyjaciel. Do wielu piosenek Danta pisał on muzykę. „Rzekł do mnie — wtenczas, kto on był, poznałem,” Boska Komedia

Kto sie długo na dobrą myśl bierze

jeśli ktoś długo zbiera się do zabawy. „Kto sie długo na dobrą myśl bierze;” Pieśni

Kto się w opiekę

polska pieśń religijna napisana przez Jana Kochanowskiego (1530–1584), poetycki przekład biblijnego psalmu 91; autor melodii nieznany. „A kiej księża skończyli śpiewać, Dominikowa, trzymająca się Jagny, zgarbiona i na wpół ślepa, zawiedła po swojemu Kto się w opiekę....” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Kto się w opiekę poda Panu swemu

Psalm XCI w przekładzie Kochanowskiego, przerobiony przez Franciszka Karpińskiego. „Ciebie on z sideł zdradzieckich wyzuje..." Co tam, wielmożny panie, dostatki, co największe skarby!...” Lalka

Kto śpi, ten nie grzeszy łac. Qui dormit, non peccat

fragment żartobliwego powiedzenia popularnego w średniowieczu. „— Kto śpi, ten nie grzeszy.” Król Maciuś na wyspie bezludnej

Kto ta Fortuna, o której tu mowa

W trzeciej części tego poematu, to jest w Raju, poeta przedstawia gwiazdy w rozmaitych kręgach niebieskich biorące z góry siłę, jaką niższym sferom, a z kolei ziemi udzielają, i jak to działanie planet wyższych na niższe kierowane jest przez aniołów ( beati motori ); Raj , pieśń II. Tym aniołem, tym duchem przeznaczonym od Boga do kierowania podziałem dóbr ziemskich, jest Fortuna. Podług języka scholastycznego należy ona do inteligencji, podług mowy powszedniej do aniołów, którzy są sługami Bożymi. „Kto ta Fortuna, o której tu mowa?” Boska Komedia

Kto wie? motyle

w oryginalnej wersji językowej: Who knows? He is gone, inscrutable at heart, and the poor girl is leading a sort of soundless, inert life in Stein's house. Stein has aged greatly of late. He feels it himself, and says often that he is "preparing to leave all this; preparing to leave..." while he waves his hand sadly at his butterflies. ; tłum. red. W.L. „Sam to czuje i często mówi, że czyni „przygotowania, by zostawić to wszystko, przygotowania, by odejść..." i smętnie macha ręką do swych motyli.” Lord Jim

Kto wojska obce do kraju wprowadził?

ostatnio Czartoryscy w r. 1764. „Kto wojska obce do kraju wprowadził?” Przestrogi dla Polski

kto wola daw.

kto chce. „Żądasz — daję świadectwo — kto wola, niech słucha:” Faust

Kto z prawdy jest, ten prawdę mówi ...

zapewne odniesienie do J 18, 37. „Bo tego i sam Pan poświadczyć raczył, iż: „Kto z prawdy jest, ten prawdę mówi, a światłość jego nigdy nie zginie".” Żywot człowieka poczciwego

Kto z was jest bez grzechu

słowa Chrystusa do faryzeuszów oskarżających jawnogrzesznicę (J 7:7). „Ale gdy Chrystus szepnął: „Kto z was jest bez grzechu, niech rzuci na nią kamieniem”, padła na posadzkę i ucałowała jego nogi jak niegdyś Maria Magdalena.” Lalka

kto zacz daw.

kto to jest. „Powiem ministrowi o hrabi, musimy wybadać, kto zacz.” Hrabia Monte Christo

która by ją jadła

słowa która by ją jadła dodane przez Cylkowa. „ani z ptactwa, ani z bydląt” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

którąm ja porastał

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą ja porastałem. „Nosi tę samą korę, którąm ja porastał,” Balladyna

którąm widział

inaczej: którą widziałem (przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika). „…ty w kwietnik, na którą, gdy była tylko jeszcze miejscem wiecznego spoczynku mego ojca, spoglądałem z takim żalem i którąm widział otwartą na przyjęcie zwłok mojej pięknej, kochanej matki i jej dzieciątka, długie spędzałem godziny.…” Dawid Copperfield

którąśmy jechali

inaczej: którą jechaliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Wkrótce wsiedliśmy do omnibusu, gdzie zasnąłem znowu, mając niejasne pojęcie o drodze wśród pól zielonych, którąśmy jechali.” Dawid Copperfield

które

serce. „O które u nas łacno z wielkim animuszem,” Transakcja wojny chocimskiej

które Bóg pod moc mężów poddał

Mojż. 3, 16. „Ono też trzeba postanowić, żeby białegłowy do spraw rzeczypospolitej nie były przypuszczane, które Bóg pod moc mężów poddał; Paweł im też w kościelech nauczać zabronił.” O poprawie Rzeczypospolitej

które mnie było ogarnęło

forma czasu zaprzeszłego dla czynności wielokrotnej, ponawianej; inaczej: które mnie ogarnęło wcześniej, dawniej, uprzednio. „…że tym razem, patrząc na wchodzącego i wyciągającego do mnie rękę przyjaciela, wstydziłem się zwątpienia, które mnie było ogarnęło względem tego ukochanego spośród wszystkich.…” Dawid Copperfield

które nie są czyste

u Cylkowa 'ze zwierząt nieczystych'; nieuzasadniona odmienność wobec oryginału. + 1 inne znaczenie „wszelkiego bydła czystego” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

które znalazł zwróconymi

co do których przekonał się, że są zwrócone. „Poznawszy, znalazł zwróconymi przeciw” Hamlet

któreć

które ci (się). „Wdarł się na państwo, któreć nie należy.” Grażyna

Którego pieśń nazywa grzybów pułkownikiem ...

Znajoma w Litwie pieśń gminna o grzybach wychodzących na wojnę pod wodzą borowika. W tej pieśni opisane są własności grzybów jadalnych. „Którego pieśń nazywa grzybów pułkownikiem.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

którego sług sługa

servus servorum : przez pokorę chrześcijańską pierwszy papież Grzegorz Wielki tak tytułować się zaczął, odtąd wszyscy papieże tego tytułu używają. „Ów Andrzej z Mozzi, którego sług sługa” Boska Komedia

którego uczynił

u Cylkowa 'który był uczynił'. „Sforno (1475–1549) rabi Owadja ben Jaakow Sforno, włoski rabin, komentator Biblii, filozof i lekarz.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

któregoś obrazem

skrót od: którego jesteś obrazem. „Lęka się smutku, któregoś obrazem.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

któregoś tam Tutmesa

liczby porządkowe nieczytelne (przypis autora). „A gdy umarł w Egipcie syn Psunabudesa, Psunabudes, wielki minister któregoś tam Tutmesa, z którejś dynastii panującej przed napadem Hyksów, dwie nieśmiertelne Idee pokłóciły się o jego duszę tak zapalczywie i napełniły takim hałasem nieskończone przestworza ci…” Sąd Ozyrysa

której

tu: a tej. „…zumem ogarnione być mogą, gdy raczył świat stworzyć, to jest ziemię, niebo, morza i inne przypadłości na niebie i na ziemi, której dziwnej sprawie żadne się oko przypatrzyć, ani żadny rozum przydziwować się nie może.…” Żywot człowieka poczciwego

którem

daw. forma N. i Msc. lp zaimków r.n.; dziś tożsama z r.m.: którym. „Razu jednego miał kazanie, nie pamiętam w jakiej okoliczności, w którem mówił: „Ojcowie, ledwo kęsa sobie nie odejmujecie, aby dzieciom i wnukom dostatków rozszerzać; ani śmiem wam to naganiać; bo i bogactwo jest darem bożym; byle uczciwie, zbierajcie dla poto…” Pamiątki Soplicy wszystkie 6 wystąpień →

którem policzył

inaczej: które policzyłem; przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika. „Pościel leżała zwinięta w kątku izdebki, na półkach stały talerze i kubki, którem prędko policzył, domyślając się od razu, że chociaż kędzierzawe dziewczęta są córkami kapitana, brudna kobieta nie jest jego żoną.” Dawid Copperfield

którem pościnał

które pościnałem. „Zresztą mogłyby tymczasem koszatki albo myszy polne ściągnąć coś nie coś z tych kłosów, którem z takim trudem pościnał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

którem zauważył był

daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: które zauważyłem uprzednio (wcześniej, zanim miały miejsce zdarzenia i czynności wyrażone czasem przeszłym zwykłym). „Weszliśmy przez dziwnie stare schody, z poręczą tak szeroką, że wygodnie można by było na niej się rozsiąść, do ciemnego salonu, oświeconego misternymi oknami, którem zauważył był z ulicy.” Dawid Copperfield

któremi

daw. forma N. i Msc. lm zaimków r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: którymi. „…gwałtownych, jedynie w podłych i nikczemnych gnuśnieją), z drugiej strony wielkie było wyobrażenie o cnocie i o pokutach, któremi się wykupywały przeciwne jej wykroczenia.…” Pamiątki Soplicy wszystkie 9 wystąpień →

któremu łac.

tu przechodzi Potocki od króla Michała do Cezara. „Któremu kiedy po ostatnim onym z Pompejuszem tryumfie przyniesiono okrutnie wielki pakiet z jego obozu do Rzymu pisanych listów, z których mógł wszytkich żołnierzów swoich, a nawet i przyjaciół przeciwko sobie snadno dociec afektu — nie jednemu tam pod kolany…” Transakcja wojny chocimskiej

któren gw., daw.

dziś popr.: który. „Wsiadła też z miejsca na Witka, któren łaził zaspany cochając się jeno o węgły i drapiąc.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →

któren wzeszedł w gaju Maratonu

Miltiades Młodszy (ok. 554–488 p.n.e.) ateński wódz i polityk, zwycięzca spod Maratonu. „któren wzeszedł w gaju Maratonu,” Noc listopadowa

któreśmy nazwali

inaczej: które nazwaliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Siadywał w kątku, na krześle, któreśmy potem jego imieniem nazwali, z pochyloną głową, zasłuchany w wykład nauczyciela i lekcje wydawane przez uczniów, największe okazując uszanowanie dla niedostępnej dla się nauki.” Dawid Copperfield

któreśmy przejeżdżali

inaczej: które przejeżdżaliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Nie wiem, jak długo jechaliśmy, i po dziś dzień nie pamiętam miejsc, przez któreśmy przejeżdżali ani do jakich zmierzaliśmy.” Dawid Copperfield

któreśmy spożywali

inaczej: które spożywaliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Przypatrywać się jej mogłem swobodnie, gdyż zwykle siadywała przy oknie, gdyśmy pracowali z doktorem, lub przygotowywała śniadanie, któreśmy spożywali, nie odrywając się od roboty.” Dawid Copperfield

Który choć mu lada co i psie prawi gówno

w rękopisie ostatni wyraz: góry, co oczywiście zaciera sens. „Który choć mu lada co i psie prawi gówno” Transakcja wojny chocimskiej

który czas daw.

jakiś czas. „I który czas pobrząkać dla Ojczyzny pęty,” Transakcja wojny chocimskiej

Który daremnie skarżył na swe rany

Kto jest ten bezimienny samobójca? Nie wiadomo. Zapewne musiał Jakuba do zmarnowania reszty jego mienia doprowadzić, dlatego Jakub karę piekielną chciał z nim podzielić jako z dzielącym winę jego samobójstwa. „Który daremnie skarżył na swe rany.” Boska Komedia

który nabyli w ziemi Kanaan

«Ale wszystko to, co [Jakub] nabył w Paddan-Aram, oddał Esawowi w zamian za miejsce [Esawa w grobowcu] w grocie Machpela», zob. Raszi do 46:6. „I ruszył Jakub z Beer-Szeby; i powieźli synowie Israela Jakuba, ojca swego, i dziatwę swą, i żony swoje, na wozach, które był posłał Faraon dla przewiezienia go.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

który odmówił ci

«Mówisz mi, żebym postąpił jak mój ojciec, ale ja nie jestem w takiej sytuacji jak on: mój ojciec nie miał w ogóle dzieci, a ja mam [już dzieci]. To tobie Bóg odmówił potomstwa, nie mnie», zob. Raszi do 30:2.

który się był położył

forma daw. czasu zaprzeszłego, wyrażająca czynność wcześniejszą od wydarzeń opisywanych w czasie przeszłym: Anhelli położył się wcześniej, zanim Szaman posadził dziecko na jego piersiach. „Przywoławszy więc Szaman jedno dzieciątko z gromady, posadził je na piersiach Anhellemu, który się był położył jak do snu, i rzekł do owego dzieciątka:” Anhelli

Który się wznosił za swoim nasieniem

W tekście oryginału: Che si levo appresso sua semenza , za swoim nasieniem, jakim jest syn każdy względem swojej rodzicy. „Który się wznosił za swoim nasieniem.” Boska Komedia

który z ludu

hebr. אַחַד הָעָם ( achad haam ): ‘jeden z ludu’. Abimelech mówił tu o sobie, w znaczeniu ‘jedyny wśród ludu’, zob. Raszi do 26:10. „I zawezwał Abimelech Icchaka, i rzekł: „ Ależ to żona twoja; i jakżeś powiadał: »Siostra to moja«?" I rzekł doń Icchak: „Ponieważ myślałem: czy nie umrę z jej przyczyny".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Których więc grzbiet... nawrócił

tj. chłosta. „Których więc grzbiet niekiedy, mnie rozum nawrócił,” Satyry

których zysk maże i szpeci

których posiadanie przynosi ujmę i dyshonor. „O fraszki, których zysk maże i szpeci,” Bajki i przypowieści

którychem ja pobudziła

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: których ja pobudziłam. „którychem ja pobudziła.” Noc listopadowa

którym wykopał

który wykopałem. „W ten sam dół, którym wykopał pod tobą.” Hamlet

którym wykopał sobie

hebr. כָּרִיתִי ( kariti ) od rdzenia כָּרָה ( kara ): ‘kopać, wykopać, ukopać’ ale także ‘handlować, targować się’. Midrasz uczy, że «Jakub wziął całe srebro i złoto, które przyniósł z domu Labana, usypał je na stos i powiedział do Esawa: weź to, w zamian za twoje miejsce w grocie Machpela», zob. Raszi do 50:5. „A gdy przeminęły dni płaczu po nim, rzekł Josef do domu Faraona, mówiąc: „Jeżelim też znalazł łaskę w oczach waszych, powiedzcież Faraonowi tak:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

którymem najmował

który najmowałem. „Dwa lata nie upłynęły, a już i dworek, którymem najmował, był naszą własnością, i parę tysięcy leżało na procencie; a potem zaraz książę wojewoda wileński powierzył mi swoje interessa, i Doktorowicze dostały mi się w dzierżawę.” Pamiątki Soplicy

którymem się był zaciągnął

daw. czas zaprzeszły z ruchomą końcówką czas.; dziś: w którym się zaciągnąłem. „Kiedym ich pożegnał, tak mnie opatrzyli, iż wyznać mogę, że ich groszem dostałem się aż w Krakowskie, gdzie się złączyłem znowu z konfederatami, z którymi do końca walczyć zaprzysiągłem uroczyście w dniu tym, w którymem się był zaciągnął pod ich znaki.” Pamiątki Soplicy

którymim skowan

którymi jestem skuty. „Bo więzy, którymim skowan,” Życie snem

którzy i tak już

Brak „już" w poprzednich wyd. BN. „Nad drzewami skupiają się chmury — lepiej byś wrócił do swoich ludzi, którzy i tak już od dawna czekają na ciebie w jarze Świętego Ignacego.” Nie-Boska komedia

którzy ty koty igrawają starop.

[którzy] temu się oddają. „…ważenie a zwada, a stąd albo śmierć, albo rany, a potym długi frasunk, kłopot, jako to więc w tych widamy, którzy ty koty igrawają, iż niepewni bywają zdrowia swego i długiego żywota swojego.…” Żywot człowieka poczciwego

którzyście zmazani grzechem

którzy jesteście zmazani grzechem; tj.: którzy jesteście grzeszni. „Przyjdźcie, którzyście zmazani grzechem.” Przygody Hucka Finna

ktoś

hebr. אִישׁ ( isz ) dosł. ‘człowiek’. «Był to anioł Esawa», zob. Raszi do 32:25. W kilku miejscach w Biblii «aniołowie zwani są ‘isz’ ‘człowiek’, ponieważ ukazują się pod postacią ludzi […]. Bóg wysłał tego anioła do Jakuba, aby wzmocnić jego serce, by nie obawiał się, że nie pokona Esawa: skoro anioł [Esawa] nie przemógł [Jakuba] zatem też i sam Esaw nie przezwycięży [brata]», zob. Radak do 32:25. «Anioł walczył z nim, aby powstrzymać [Jakuba] przed ucieczką i unaocznić mu wypełnienie obietnicy Boga, iż Esaw go nie skrzywdzi», zob. Raszbam do 32:25. + 1 inne znaczenie „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

ktosik gw.

ktoś, domyślnie: może „zły", bies u rozstajnych dróg (zgodnie z mitologią ludową). „Raz po raz wchodził ktosik, unosił płachty, zazierał mu w oczy, przyklękał i pacierz mówił; zaś drudzy, łamiąc rozpacznie ręce, przystawali w żałobnej cichości, do cna w sobie struchleli z onej bożej przemocy nad człowiekowym żywotem.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

któż jej zdolny

któż do niej zdolny. „I któż jej zdolny?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

któż mię z żebraki rozezna

któż mnie odróżni od żebraków. „Któż mię z żebraki rozezna?...” Balladyna

któż o mnie stoi daw.

kto o mnie dba. „Tęskno mi ówdzie, gdzie któż o mnie stoi?” Moja piosnka

Któż rzuci pierwszy kamień

zwrot z Ewangelii (J 8:7 przypowieść o jawnogrzesznicy). „Któż rzuci pierwszy kamień na małżonka, który, uniesiony słusznym gniewem, poświęca mu swą niewierną żonę i jej nikczemnego kochanka?” Cierpienia młodego Wertera

Któż taki potwór mógł widzieć

dziś z D.: „któż takiego potwora mógł widzieć". „Któż taki potwór mógł widzieć w naturze?” Boska Komedia

Któż to wie, kto wśród nas jest łotr

refleksje starego Baryki, podobnie jak analogiczne poglądy Korzeckiego z Ludzi bezdomnych , są echem teorii Abramowskiego o „rewolucji moralnej". „— Któż to wie, kto wśród nas jest łotr, a kto sprawiedliwy.” Przedwiośnie

ktoże daw.

dłuższa forma konstrukcji z partykułą wzmacniającą od: któż. „Ktoże to płynie z dali?” Noc listopadowa

ku brzegom mórz

«Zebulun trudnił się handlem [morskim] i dostarczał utrzymania dla ludzi z plemienia Isachara, ci zaś zajmowali się studiowaniem Tory», zob. Raszi do 49:13. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ku Mokotowu

w stronę Mokotowa. „— Mam dworek wygodny ku Mokotowu, który po wojnie już wybudowałem.” Pan Wołodyjowski

ku niemu

u Cylkowa: 'nań'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia: Bóg spowodował, że ludzie czuli przychylność do Josefa, co wynika z czasownika ויט ( wajet ): ‘skręcił, skierował, rozciągnął’, tu jako: „zwrócił”, ‘zwrócił nań’ mogłoby być omylnie zrozumiane jako ‘przychylność Boga dla Josefa’. „Lecz gdy podniosłam głos mój, i krzyknęłam, — zostawił szatę swą u mnie, i uciekł na ulicę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ku orłu

dziś konstrukcja z formą w C.: ku orłowi. „Spojrzała Marysia w górę, ku orłu owemu i rzecze:” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ku pasterce

jeżeli Widmo jest tąż samą postacią, co Pustelnik z cz. IV, to Pasterka jest ukochaną jego, wymienioną tam nawet po imieniu: Maria. Miejsce to, w związku ze wskazówką podaną później w sc. IX Części III, pozwoliłoby oznaczyć czas akcji cz. II, a zapewne i IV może na Zaduszki r. 1821. „Zwraca stopy ku pasterce” Dziady, część II

Ku piersiom, gdzie się dwie natury łączą

Centaury miały głowę i pierś człowieczą, a tułów koński. „Ku piersiom, gdzie się dwie natury łączą,” Boska Komedia

ku śmiechu skłonione

skłonne do śmiechu. „Twarz rumiana, a oczy ku śmiechu skłonione.” Treny

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.