Litera C

1030 słów, strona 4 z 5.

Cyceron a. Marcus Tullius Cicero 106–43 p.n.e.

rzymski pisarz, mówca, teoretyk sztuki wymowy, a także polityk, dowódca wojskowy, filozof i prawnik. „O synekdochach Cycerona,” Kwiaty polskie

cycowy

z tkaniny bawełnianej drukowanej w barwne wzory, używanej w dawnej Europie, w XVII-XVIII w.; cyc (z holenderskiego sits ): wzorzysta tkanina bawełniana, perkal. „Cycowa suknia!...” Balladyna

Cyd

dramat autorstwa francuskiego dramaturga Pierre'a Corneille'a (1606–1684). „— Jakiego prawdopodobnie Cyda albo Hamleta.” Popioły

Cydonowi

w innych przekładach jako: Sydon lub Sidon, miasto na południowym wybrzeżu Libanu. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

cyfra

tu: monogram lub inicjały imion osób, ku czci których odbywa się uroczystość. „— A tworzącym dla ciebie parę drużbantem będzie pan Kazimierz Jaśmont, którego cyfry na cieniutkiej chusteczce wyhaftujesz i tę chusteczkę ofiarujesz mu w zamian podanych ci przez niego bukietów mirtowych...” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

cyga a. fryga

wirująca zabawka. „Młody namiestnik obrócił go w palcach, chwycił jedną ręką za kark, drugą za hajdawery poniżej krzyża, podniósł w górę rzucającego się jak cyga i, idąc ku drzwiom między ławami, wołał:” Ogniem i mieczem

cygan szwoleżerski

o Bolesławie Wieniawie-Długoszowskim. „Z owym cyganem szwoleżerskim,” Kwiaty polskie

cyganek daw.

składany nożyk z drewnianym trzonkiem; kozik. + 1 inne znaczenie „Juści, komina braknie, ale wstawicie cyganek i waju wystarczy...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

Cyganko

w znaczeniu stereotypu: oszukanico. „Cyganko jakaś!” Romeo i Julia

Cygany

dziś: Cyganie. „Cygany jak Cygany.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

cykloid

krzywa płaska, jaką zatacza punkt okręgu toczącego się po prostej. „Pierwsze danie składało się z łopatki skopowej wyrżniętej w równoboczny trianguł, ze sztuki mięsa w kształcie romboidu i z puddingu w kształcie cykloidu.” Podróże Guliwera

cyklop mit. gr.

jednooki olbrzym, znany z Odysei Homera. „Winicjusz przypomniawszy sobie, że człowiek ów zgniótł wczoraj Krotona, przypatrywał się z zajęciem, godnym lubownika areny, jego olbrzymiemu grzbietowi podobnemu do grzbietu cyklopa i potężnym jak kolumny udom.” Quo vadis

cyklopowie

w mitologii greckiej demony ognia, jednookie olbrzymy, które sporządzały dla Zeusa pioruny. „Wtedy zdało się jej, że z wyżyn szczęśliwego Olimpu zstąpiła do beznadziejnej otchłani Wulkana, gdzie cyklopowie kują pioruny mogące zdruzgotać sam Olimp.” Lalka

cyli gw.

czyli. „kaz ta, zaś ta, cyli zginoł,” Wesele

cylinder

męskie nakrycie głowy używane w XIX i na pocz. XX w.; wysoki kapelusz o kształcie cylindrycznym z niewielkim wyprofilowanym rondem. + 1 inne znaczenie „Latem nosił on wykwintne, ciemnogranatowe palto, popielate spodnie od pierwszorzędnego krawca, buty połyskujące jak zwierciadła — i — nieco wyszarzany cylinder.” Katarynka to słowo w 2 lekturach →

Cymbrowie

staroż. lud barbarzyński znad Morza Północnego, walczący z Rzymianami pod koniec II w. p.n.e.; w 101 p.n.e. unicestwieni w bitwie pod Vercellae. „— Gdy Cymbrowie i Teutoni napadli na rzeczpospolitą rzymską, nikt nie chciał ubiegać się o konsulat, aż go wziął Mariusz.” Ogniem i mieczem

cynamon

egzotyczna przyprawa do słodkich potraw i napojów, dawniej bardzo cenna. „Nazywam je sklepami cynamonowymi dla ciemnych boazerii tej barwy, którymi są wyłożone.” Sklepy cynamonowe

cynicy

grecka materialistyczna szkoła filozoficzna reprezentująca plebejski nurt filozofii starożytnej. Najpopularniejszym jej przedstawicielem był Diogenes z Synopy (IV w. p. n. e.), który głosząc, że szczęście polega na uniezależnieniu się od istniejącego porządku społecznego, propagował wyrzeczenie się majątku i wszelkich wytworów cywilizacji i ograniczenie się do zaspokajania elementarnych potrzeb człowieka zgodnie z prawami natury. Krasicki pisze o nim krytycznie w Zbiorze potrzebn. wiad. : „wódz sekty filozofickiej cyników, ubóstwo dobrowolne obrał i zamiast domu miał beczkę na spoczynek. [...] Zdaje się, iż ten filozof pod pokrywką wstrzemięźliwości taił nienasyconą żądzę ambicji, chcąc się bardziej osobliwością niźli cnotą od innych różnić”. „Przemieniły się w sofy cyników rogoże,” Satyry

cynik

zwolennik filoz. szkoły cyników, pot. człowiek gardzący autorytetami, nie uznający powszechnie poważanych wartości. „— Jestem cynikiem, panie, bo mam dziurawy płaszcz; jestem stoikiem, bo biedę znoszę cierpliwie, a jestem perypatetykiem, bo nie posiadając lektyki chodzę piechotą od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, którzy obiecują za dzban zapłacić.” Quo vadis

cynizm

w znaczeniu potocznym: lekceważenie obowiązujących zasad moralnych i obyczajowych. „Po drgającym czole i dokoła śmiejących się ust przebiegła mu błyskawica cynizmu, gdy odpowiedział:” Nad Niemnem

Cypri

przydomek Afrodyty, która u wybrzeży Cypru miała się wynurzyć z piany morskiej i na tej wyspie była szczególnie czczona. „Niechajże się ja, można Cypri,” Odprawa posłów greckich

Cypryda mit. gr.

przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. „Czy Cypryda ciebie urodziła,” Noc listopadowa

cyprys mit. gr.

drzewo żałobne, poświęcone przez Rzymian Plutonowi, ponieważ raz ścięte nie odrasta; uważa się, że było kiedyś używane do wyrobu trumien; Grecy i Rzymianie kładli do trumien gałązki cyprysu; jest to drzewo cmentarne. + 3 inne znaczenia „Oto jeden na cmentarzu Sybirskim szuka spocznienia, a drugi leży pod różami i cyprysami Sekwany.” Anhelli to słowo w 4 lekturach →

cyranka

ptak wodny podobny do kaczki. „Wróciły jaskółki, wróciły bociany; chruściele poczęły grać po łąkach, przepiórki odzywać się w zielonej runi zbóż; przyleciały przedtem jeszcze klucze żurawi i cyranek — Zbyszko jeden nie wracał.” Krzyżacy

Cyrk

tu: Koloseum; starożytny amfiteatr w Rzymie. „w Cyrku, w Panteonie?” Kordian

cyrkuł daw., z łac. circulus : krąg, koło

dzielnica miasta; biuro policyjne zawiadujące częścią miasta. + 1 inne znaczenie „Był to cyrkuł zamożny.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

cyrkularz z łac.

rozporządzenie. „W styczniu zeszłego 1796 roku przez duchownych z ambon ten cyrkularz publikowany jest, a każdy pleban udzielał go obywatelom za rewersem.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

cyrkułowy

należący do cyrkułu, tj. okręgu administracyjnego. „— Baron von Lipowski, pierwszy cyrkułowy komisarz kieleckiego krajzamtu, nie mogąc sam osobiście, mnie wysyła...” Popioły

cyrkumferencja starop., z łac.

żart.: tusza. „— Dobrze to waćpannie przy jej dwudziestu leciech, ale nie mnie przy mojej cyrkumferencji chłopską modą podróżować.” Ogniem i mieczem

cyrograf

własnoręcznie spisany dokument zawierający zobowiązanie, tekst umowy itp. (zwłaszcza z diabłem); dziś używane żartobliwie. „Cyrograf na byczej skórze” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

cyrulik

fryzjer zajmujący się też leczeniem lekkich chorób i wykonywaniem prostych zabiegów medycznych na podstawie wiedzy ludowej i doświadczenia. + 1 inne znaczenie „Właśnie mi cyrulik miód pić zalecił, żeby mi melancholię od głowy odciągnęło.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Cyrus

król perski, w wojnie z Massagetami , ludem scytyjskim, zabity. Tamiris , królowa Massagetów, gdy ciało Cyrusa na placu bitwy znaleziono, kazała głowę mu odciąć i mówiąc słowa wymienione w wierszu Dantowskim, głowę królewską wrzuciła do kadzi krwią nalanej. „Od Massagetów zabity królowej;” Boska Komedia

Cyryn

miasteczko w Nowogródzkiem, z kościołem parafialnym. Do parafii cyryńskiej należały Płużyny. „I ksiądz przyjechał z Cyryna.” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

Cysarz

prawdopodobnie Aleksander II Romanow (1818–1881), car Wszechrusi i król Polski, twórca wielu liberalnych reform, m.in. uwłaszczenia chłopów w Rosji i Królestwie Polskim. „Sam Najjaśniejszy Cysarz nadał ustawę.” Chłopi, Część czwarta - Lato

cysterna z łac.

zbiornik, rezerwuar cieczy. „Drugi raz spotkałem ją koło ogrodowej cysterny ze świeżo wyrwaną trzciną w ręku, którą zanurzała kiścią w wodzie i skrapiała rosnące wokoło irysy.” Quo vadis

Cytadela

zbudowane w w północnej części Warszawy z rozkazu cara Mikołaja I w latach 1832–1840 fortyfikacje. W jednym z budynków, tzw. dziesiątym pawilonie, znajdowało się więzienie polityczne. „Udawałem, że wierzę wszystkiemu, co mówią, i za pomocą zręcznych pytań przekonałem się, iż — najlepiej znane im są okolice bliższe Cytadeli.” Lalka

cytara

staroż. instrument strunowy. „Więc keryks dał cytarę Femiowi do ręki,” Odyseja

cytomy gw.

czytamy. „A i my tu cytomy gazety” Wesele

cytra muz.

hebr. כִּנּוֹר ( kinor ). Nie zachował się dokładny opis tego instrumentu, wiadomo jednak, że był on z rodziny lir. W innych tłumaczeniach 'kinor' tłumaczy się także jako harfa, lira albo lutnia. W Biblii Hebrajskiej słowo 'kinor' pojawia się 42 razy. Cytra była instrumentem króla Dawida, który jednak grał na niej palcami. + 2 inne znaczenia „Długo to wszystko trwało, zwłaszcza że w końcu na prośbę Zbyszkową powtórzył im pan de Lorche ową pieśń żałosną, którą był o zmarłej ułożył, i śpiewał ją przy cytrze w otwartym oknie, podnosząc oczy i twarz ku gwiazdom.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

cytrami

hebr. כִּנּוֹר ( kinor ). „I rzekł Laban do Jakuba: „Cóżeś uczynił, żeś podszedł mnie, a uprowadził córki moje jako branki wojenne?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czaban z tur.

pasterz stepowy. + 1 inne znaczenie „W jednym kącie tłumy czabanów wyły posępne pieśni stepowe.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

czabańczuk

czaban, pasterz stepowy. „Woły jak szalone, popędzane przez dzikich, półnagich czabańczuków batami i palącymi się pochodniami, zdziczałe ze strachu, biegły naprzód z rykiem okropnym, to zbijając się w kupę, to pędząc, to rozbiegając lub zwracając w tył, a pędzone krzykiem, parzone ogni…” Ogniem i mieczem

cząber

rodzaj rośliny zielnej, używanej jako przyprawa. „Zarazem ogarnęły ją mocne wonie smoły, jałowcu, cząbrów, zmieszane z tym wilgotnym i cmentarze przywodzącym na pamięć zapachem, który wydaje z siebie wiecznym cieniem osłonięta, białą pleśnią kwitnąca ziemia.” Nad Niemnem

cząbry i ślazy

nazwy ziół. „Jako te cząbry i ślazy,” Dziady, część II

czad

tlenek węgla, woń spalenizny, swąd; tu: wyziewy, duchota. „Tylko wół, co tej wiosny czad chłonie morderczy, —” Napój cienisty

czahar rus.

gęstwina, zarośla. „Co przybiegł, wyskoczywszy z leśnego czaharu,” Odyseja

czajczy

należący do czajki. „On nauczył go także z kępy na kępę skakać, po mokrych trawach brodzić i czajczych jajek szukać.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

czajka

szybka i zwrotna łódź kozacka. + 1 inne znaczenie „Wszystkich państwa proszę na Niemen, bo już czajki i czółna przygotowałem...” Nad Niemnem to słowo w 3 lekturach →

czakan

toporek osadzony na lasce; tu: daw. pisownia. „zaskoczyć na plecy — czakanem” Balladyna

czamarka z pers. dżame , dżamera ; a. czame , czamera

dawne męskie ubranie wierzchnie; długa sukmana zakładana na żupan, zapinana pod szyję, z długimi rękawami (niekiedy sięgającymi do ziemi), używana przez duchownych (prałatów i kanoników), modna wśród szlachty polskiej za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, zwł. podczas Sejmu Wielkiego, jako ubiór podobny do stroju narodowego. „Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

czambuł z tur. czapuł : zagon, z tur., z ukr.

oddział tatarski, dokonujący najazdów w głębi terytorium przeciwnika, w celu odwrócenia jego uwagi od działań sił głównych lub zagarnięcia łupów i jasyru. + 3 inne znaczenia „Wówczas płynęły po nim jak fale czambuły tatarskie, pułki kozackie, to chorągwie polskie lub wołoskie; nocami rżenie koni wtórowało wyciom wilków, głos kotłów i trąb mosiężnych leciał aż do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczmańskim — rz…” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

czambulik z tur.

zagon, oddział tatarski. „Wszyscy powtarzali, że czambulik już nadszedł i że niebawem przeciągnie przez miasto, ażeby prezentować się królowi.” Potop

czambulik , własc. czambuł z tur. czapuł : zagon

oddział tatarski, dokonujący najazdów w głębi terytorium przeciwnika w celu odwrócenia jego uwagi od działań sił głównych lub zagarnięcia łupów i jasyru. „Pana Babinicza, jako znającego już dobrze pogranicze, wyprawiono na podjazd, dawszy mu dwie lekkie litewskie chorągwie i świeży czambulik ordy, bo jego właśni Tatarzy zbyt byli pomęczeni.” Potop

czapka czerwona wolności

tzw. czapka frygijska, noszona w czasie rewolucji francuskiej przez jakobinów; z czasem stała się symbolem dążeń wolnościowych lub wprost rewolucji. „przebrany, w czarnym płaszczu, z czapką czerwoną wolności na głowie, wchodzi trzymając Przechrztę za ramię” Nie-Boska komedia

czapka magierka

czapka węgierska, zwana później „batorówką" (ponieważ największą popularnością cieszyła się za czasów panowania Stefana Batorego); okrągła lub kwadratowa czapka bez daszka, obszyta często dookoła pasem futra, czyli tzw. barankiem. „Siekiera na ramieniu, półkożuszek na grzbiecie, łapcie, czapka magierka, torba parciana na sznurku, ot, drwal taki.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Czapliński, Daniel

podstarości czehryński, rotmistrz wojsk polskich; wróg Chmielnickiego. „— Koty ze starostką Czaplińskim darli, ale to furda!” Ogniem i mieczem

czaprak

sukienna podkładka pod siodło, mająca chronić konia przed obtarciami. + 2 inne znaczenia „Czapraki na nich — malinowe, siodła — złociste z terlicami.” Klechdy polskie to słowo w 5 lekturach →

czar dolewajcie

dolewajcie napojów do czar (czarek, pucharów). „Wy czar dolewajcie,” Balladyna

czar taki

w oryginale mowa o rozpraszającym smutek zielu nephentes . „Pijącym przymieszała czar taki do wina,” Odyseja

Czarci panią zaś porwali

przykład chrystianizacji opowieści mitologicznych. „Czarci panią zaś porwali.” Pieśni

Czarli daw.

spolszczona (dziś niepoprawna) pisownia anglosaskiego imienia Charlie ; dziś popr. forma Msc.: o Charliem (czyt. o czarlim). + 3 inne znaczenia „Za Dżekiem siedzą: Morris i Czarli.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 15 wystąpień →

czarna polewka

podana u stołu paniczowi starającemu się o rękę panny oznaczała rekuzę [czyli odrzucenie propozycji małżeństwa; red. WL]. „I czarną mu polewkę do stołu podano.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

czarnawemi

czarniawymi. „Sen leniwy obłapił skrzydły czarnawemi.” Treny

czarne miasto

przemysłowa część Baku. „…ański pies ganiał po zaułkach, po wąskich i stromych uliczkach starego, uwijał się w porcie, w brudach i czadach „czarnego miasta" lub między wulkanami, których kratery wyrzucają słone błoto.…” Przedwiośnie

czarne, podszyte pąsowo ptaki

laniarius erythrogaster . „Nel zachwycała się szczególnie widokiem rajskich muchołówek i czarnych, podszytych pąsowo, sporych ptaków, które odzywały się głosem pastuszej fujarki.” W pustyni i w puszczy

czarniawa

tu: chmura burzowa. „Świat z prawej i lewej strony zasłonięty był burą czarniawą, z której łona wicher wydymał i niósł nad ziemią śniegi lotne.” Ludzie bezdomni

Czarniecki, Stefan ok. 1599–1665

żołnierz (karierę wojskową zaczynał w oddziałach lisowczyków), doświadczony dowódca, słynący z brawury, niestandardowych posunięć i osobistej odwagi, wielokrotnie ranny w walce; w 1652 r. został oboźnym wielkim koronnym i kasztelanem kijowskim, w 1655 r. starostą kowelskim, w 1656 r. regimentarzem, następnie w 1657 r. wojewodą ruskim, w 1659 r. starostą tykocińskim, a w 1664 r. wojewodą kijowskim; na łożu śmierci, w 1665 r. otrzymał buławę hetmana polnego koronnego. Stronnik króla Jana Kazimierza, uznanie i sławę zyskał w czasie tzw. potopu szwedzkiego, prowadząc wojnę partyzancką przeciw wojskom króla szwedzkiego Karola Gustawa; aktywnie uczestniczył w pacyfikacji powstania Chmielnickiego i późniejszych buntów kozackich; zginął z powodu ran odniesionych podczas walk w wojnie polsko-rosyjskiej. „Jak Czarniecki do Poznania” Mazurek Dąbrowskiego

Czarniecki, Stefan herbu Łodzia ok. 1599–1665

wybitny dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski, starosta kowelski i tykociński, regimentarz, później także wojewoda ruski i kijowski oraz hetman polny koronny; brał udział w walkach ze Szwedami, z Chmielnickim i z Rosjanami; jego nazwisko pojawia się w Hymnie Polski. „Szlachta pozwalała drwić z siebie, z króla, z hetmanów, z pana Czarnieckiego, byle nie z religii, i gdy pewien kapitan szwedzki oświadczył, że taka dobra wiara luterska jak i katolicka, siedzący obok młody pan Grabkowski, nie mogąc znieść bluźnierstwa, uderzył…” Potop

czarnobrewa

kobieta o czarnych brwiach. „— Oni jutro odjadą, matko — rzekł — a ja się pohamuję, niech jeno czarnobrewa nie wychodzi do nich.” Ogniem i mieczem

czarnogrzywy

epitet Posejdona, od ciemnych i grzywiastych fal sztormowych. „Usłysz mnie, Ziemiotrzęsco, usłysz, czarnogrzywy!” Odyseja

Czarnolas

wieś w województwie mazowieckim, gdzie żył i tworzył poeta Jan Kochanowski. „Wszystko było tak samo, jak tam — w Czarnolasie!” —” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →

czarnoseciniec

zajadły reakcjonista („czarna sotnia" — skrajnie reakcyjna organizacja monarchistyczna w carskiej Rosji, dokonywała napaści na rewolucjonistów, organizowała pogromy antyżydowskie). „Byłby to czarnoseciniec, chuligan, karierowicz, drab, zbir.” Przedwiośnie

Czarny Szlak

jeden z trzech głównych szlaków, którymi Tatarzy najeżdżali tereny Rzeczypospolitej. „…rżenie koni wtórowało wyciom wilków, głos kotłów i trąb mosiężnych leciał aż do Owidowego jeziora i ku morzu, a na Czarnym Szlaku, na Kuczmańskim — rzekłbyś: powódź ludzka.…” Ogniem i mieczem

Czarnych jak miotłą wymiotą z Pistoi

Biali gwelfowie na początku brali górę w Pistoi i wypędzili czarnych, lecz wkrótce ze zmianą losu gwelfów białych, poeta jako należący do ich stronnictwa wygnanym był z Florencji. Markiz Malaspina (zwany „Mars") stanąwszy na czele gwelfów czarnych z Pistoi, zadał ogromną klęskę białym na dolinie piceńskiej, przez którą przepływa rzeka Magra, na pograniczu samym Toskanii a Genui. „Czarnych jak miotłą wymiotą z Pistoi,” Boska Komedia

czarodziej... we Lwowie

Leopold Staff (1878–1957) urodził się i mieszkał do 1915 r. we Lwowie, tam ukończył gimnazjum, na Uniwersytecie Lwowskim studiował prawo, filozofię i romanistykę (1897–1901), należał do lwowskiej grupy poetyckiej Płanetnicy, w czasie I wojny światowej przebywał w Charkowie, następnie zamieszkał w Warszawie.

czarodziejską szkatułą

autor ma na myśli przyrząd, składający się ze skrzyneczki, zaopatrzonej dwoma otworami. Przez te otwory spoglądało się i widziało w skrzyneczce figurki, które poruszały się, umocowane na odpowiedniej wstędze. Wstęga przesuwała się przed widzem zwijana lub rozwijana korbką. „Mam wrażenie, jakbym stał przed czarodziejską szkatułą, widzę małych ludzi, koniki itp., wszystko to rusza się, a ja pytam, czy to nie jest jakieś optyczne złudzenie.” Cierpienia młodego Wertera

czart

diabeł. „…, a przełożony, któremu zwierzył się ze swego stanu, chcąc ustrzec go, o ile to było w jego mocy, polecił mu dla odpędzenia czarta kusiciela szukać ucieczki w sznurze od dzwonu, chwytać za niego i dzwonić co sił na trwogę.…” Trzej muszkieterowie

Czartoryski

Adam Kazimierz Czartoryski (1734— 1823), generał ziem podolskich, będąc w 1781–1782 r. marszałkiem trybunału litewskiego, zasłynął z bezstronnych wyroków, co było wówczas rzadkością. Głośny był współcześnie wydany przez Czartoryskiego wyrok skazujący na własnego ojca. „Mógł to i Czartoryski, lecz sądząc zarobić,” Satyry

Czartoryski, Adam Jerzy 1770–1861

polski polityk, prezes Rządu Narodowego Królestwa Polskiego w 1831, później znacząca postać Wielkiej Emigracji.

czartu porwano starop.

popularne przekleństwo: niech czart porwie. „Łupiestwo czartu porwano.” Pieśni

czas ostatniej potrzebie

godzina śmierci. „A gdy czas przyjdzie ostatniej potrzebie,” Pieśni

Czasem z białorus.

a nuż, może przypadkiem. „Czasem usłyszy macocha!...” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

Czasem pod sieć ugodzi

aluzja do mitologicznej opowieści o tym, jak Wulkan (gr. Hefajstos) zarzucił sieć na kochających się Marsa (gr. Aresa) i Wenus (gr. Afrodytę), i zawstydził ich przed innymi bogami. „Czasem też pod sieć ugodzi.” Pieśni

czasiech daw. forma

dziś popr. forma Ms. lm: czasach. „Którą w tych czasiech przeszłych Aleksander,” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →

czasów odwłoki

zwlekanie, zwłoka. „A iżem przedtym nie wiedział o tych liściech, spodziewałem się, że za tymi czasów odwłokami i mej tragedyjej się odwlec miało albo raczej, że tak ze mną zostać miała molom na pokarm albo na trąbki do apteki.” Odprawa posłów greckich

czasowe ptaki

gniazdujące okresowo. „— To są morskie wrony — zmąconym głosem wytłumaczył Jan — czasowe u nas ptaki i rzadkie.” Nad Niemnem

cząstka

tu: część, która się komuś należy w wyniku dziedziczenia. „Na którą nie tylko moja cząstka ziemieńska,” Treny

czasu odwiedzin u... proboszcza

por. list z 1 lipca 1771. „Mówiłem ci o wielkich drzewach orzechowych na probostwie w St..., pod którymi czasu odwiedzin u czcigodnego proboszcza siadywałem z Lotą.” Cierpienia młodego Wertera

czasy długie

«Dłużej niż [poprzednio] w Hebronie, w Hebronie spędził 25 lat, tu 26 […] a następnie powrócił do Hebronu», zob. Raszi do 21:34. „I rzekł Abimelech do Abrahama: „Na cóż te siedmioro jagniąt, które postawiłeś oddzielnie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czasy liberalne

tu w znaczeniu: czasy, w których zwyciężają hasła równości wszystkich ludzi, bez względu na pochodzenie. „Ach, podłe czasy liberalne!...” Lalka

czasy Olgierda i Witołda

przełom XIV i XV w. „Najświetniejsza epoka Litwy przypada na czasy Olgierda i Witołda, których władza rozciągała się od Bałtyckiego do Czarnego Morza.” Konrad Wallenrod

czasza daw.

płaski, ozdobny kielich. + 1 inne znaczenie „Tam i kształtnie ze złota rżnięta była czasza.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

czaszką... piję zdrowie

jeden z motywów karbonarskich odnotowanych przez S. Skwarczyńską. „Towarzyszu bracie, czaszką starego świętego piję zdrowie twoje — do widzenia.” Nie-Boska komedia

czata starop., wojsk., z tur. çete a. węg. csata, daw.

gromada; tu wojsk.: oddział żołnierzy ubezpieczający lub dokonujący zwiadu. + 1 inne znaczenie „Owych uzbrojeń, powodem czat naszych” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

czatownia

wartownia. „Wiedział, że szlachcica, który nie w zwykłym dworcu, ale za rowem i częstokołem siedzi, a przy tym czatownię ma, z której straż spogląda na okolicę, zaraz i sąsiedzi „za coś uważają" — i o urząd mu łatwiej.” Krzyżacy

czatownica

strażniczka. „Stróżujące u wnijścia czatownice zawirowały kręgiem po obrzeżu, spajając swe drobne ciała w ruchliwą i wydłużoną wstęgę, podobną do złocistej i rwącej się na jadowite strzępy gąsienicy, która co chwila zdawała się najeżać innym pyszczkiem i zakańczać innym ogo…” Klechdy polskie

czatownik daw.

wartownik lub zwiadowca. „Ten ostatni odprowadzał Niemca z obawy, aby po drodze nie zabili go chłopi czatownicy lub czeladź spychowska, płonąca ku niemu straszną nienawiścią i zemstą.” Krzyżacy

cząty

dukat; dawny pieniądz złoty, także: czerwieniec, cząty, czerwony złoty; o wartości równej 18 złp., stanowiący również wagę handlową stosowaną daw. przez jubilerów. „Koń ma złote podkowy, tysiąc czątych warte;” Kordian

czaus murza z tur.

urzędnik, posłaniec. „…dział piękną łaciną, że Budziaccy nie bardzo samemu chanowi byli posłuszni, że jednakże gdy na kwiecień spodziewa się czausa murzy, posła chanowego, u siebie, będzie przez niego upominał się u chana o krzywdy wołoskie.…” Ogniem i mieczem

czci Febowa

chlubo Feba-Apollina, opiekuna muz, grającego też na lutni. „O czci Febowa i stołów złoconych” Pieśni

czcionka

rodzaj nośnika pojedynczych znaków pisma drukarskiego, podstawowy materiał zecerski używany w technice druku wypukłego. „Czcionki gigant układali:” Bal w operze

czczość

głód, pustkę. „Tymczasem rozszedł się w polu tak smakowity zapach pieczonych kartofli, iż mąż uczony poczuł nagle jakowąś czczość w sobie i głośne burczenie żołądka.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

czczy daw.

jałowy, nic nieznaczący. + 1 inne znaczenie „I on jeden jest mądrym wśród mar czczego tłumu.” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

czczy polor

zewnętrzna, pozorna ogłada, elegancja. „Za blask czczego poloru zamienili cnoty.” Satyry

Czecha i Hiszpana

Wacław i Alfons. „Tam ujrzą króli, Czecha i Hiszpana,” Boska Komedia

Czechowski, Leon 1797–1888

żołnierz, kawaler orderu Virtuti Militari za bitwę pod Olszynką Grochowską. „W lewo zwrot!” Noc listopadowa

czeczotka

ptak z rodziny wróblowatych, o charakterystycznym czerwonym wybarwieniu na ciemieniu. „Lecz raz tak zręcznie rzuciłem wielki kij na czeczotkę, że ją obaliłem, wziąłem ją potem za szyję oburącz i pobiegłem do miejsca, gdzie moja piastunka była, ale ptak, który tylko był ogłuszony, ocucił się i tak mocno zaczął mnie bić skrzydłami, choć trzymałem…” Podróże Guliwera

czeczotkowe drzewo

drzewo z pnia brzozy (lub topoli), sękowate, służy do wyrobu kosztownych mebli i przedmiotów. „…dostatnią pościelą wysoko usłane, a między oknami komodę olchową i na czerwono pomalowaną zdobiła szkatułka z czeczotkowego drzewa z ukośnie stojącym lusterkiem, mały, czarny krucyfiks wiankiem z żółtego rozchodnika okręcony i mała lampa z grzybiastym szklanym…” Nad Niemnem

czeczuga

krótka szabla tatarska, używana w Polsce w XVII w. „Nieboszczyka pradziada z lamusu czeczugę,” Satyry

czego doszła

o czym się przekonała. „Matka doszła: co z więtszym utrapieniem bywa,” Treny

czego się dowcip

z czego pomysłowość ludzka nie może znaleźć wyjścia. „Z czego się dowcip wypleść nie może człowieczy.” Fraszki

czegośmy byli świadkami daw.

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czego byliśmy świadkami. „Tego, czegośmy przez dwie noce byli” Hamlet

Czegóż nie zbroi chciwość głodna złota

Tu Stacjusz oświadcza wdzięczność za ten wiersz Wirgiliusza: Quid non mortalia pectora cogis,/ Auri sacra fames! ( Eneida , księga III). „»Czegóż nie zbroi chciwość głodna złota?«” Boska Komedia

czegóż wam nie stało

czego wam brakowało. „Czegóż jeszcze wam nie stało?” Zemsta

czegoże

dziś częściej w formie skróconej: czegóż. „Czegoże to pragniemy?!” Noc listopadowa

Czehryn a. Czehryń ukr. Czyhyryn

miasto nad rzeką Tiasminem, niedaleko jej ujścia do Dniepru. W końcu XVI w. jedna z najdalej wysuniętych na południowy wschód twierdz Rzeczypospolitej, miejsce buntów kozackich. „Ostatnie ślady osiadłego życia kończyły się, idąc ku południowi, niedaleko za Czehrynem od Dniepru, a od Dniestru — niedaleko za Humaniem, a potem już hen, ku limanom i morzu, step i step, w dwie rzeki jakby w ramę ujęty.” Ogniem i mieczem

czej daw.

niech, tu: może. „Synom swym, czej się jakie licho ich nie czepi.” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

Czekać było

trzeba było czekać. „Czekać już, nieboże, było.” Pieśni

czekali jego

dziś: czekali na niego. „Czekali jego, spodziewali się...” Nad Niemnem

czekam wieńca

pochwały, nagrody. W starożytności zwycięzcom zdobiono czoła wieńcem laurowym. „Teraz, panie, czekam wieńca.” Zemsta

czekan

tu: ludowy flet czeski lub węgierski. „Pan Kmicic go ochraniał, gdyż na czekaniku pięknie grywał.” Potop

czekanik

rodzaj fletu, używany w muzyce ludowej czeskiej i węgierskiej. „…akby żywi przed oczyma: Kokosiński, olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus, raby Ranicki z senatorską krwią w żyłach, Uhlik, na czekaniku grywający, Rekuć, na którym krew ludzka nie ciężyła, i Zend, ptactwo i wszelkiego zwierza biegłe naśladujący.…” Potop

Czekanowski Aleksander 1830–1876

geograf i geolog, zesłany w r. 1863 na Syberię. „Tam mógł pracować, tam zdobył uznanie i przyjaźń Czerskich, Czekanowskich, Dybowskich.” Lalka

czeladka

zdrobnienie od czeladź, tj. służba. + 1 inne znaczenie „Rozkazom jej posłuszna czeladka niewieścia:” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

czeladna

izba, w której przebywała czeladź (służba). „Wysłańcy Jurandowi pokładli się jedni w czeladnej, inni przy koniach w stajniach.” Krzyżacy

czeladnik

rzemieślnik po egzaminie, pracujący pod okiem mistrza. „Przybywszy do domu, zastał już obie ubrane, nawet przystrojone i wesołe jak gajówki, więc siadłszy na zydlu, zawołał na tkackich czeladników, by mu misę grzanego piwa przynieśli, po czym, nachmurzywszy surowe i bez tego oblicze, rzekł:” Krzyżacy

czeladź daw.

hebr. עֲבֻדָּה רַבָּה ( awuda raba ): ‘liczne prace’. W znaczeniu ‘wiele zadań, wiele rzeczy do zrobienia, wiele przedsięwzięć’. zob. Raszi do 26:14. + 1 inne znaczenie „I wzmógł się ten mąż, i stawał się coraz możniejszym, aż został możnym bardzo.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 7 lekturach →

czełowièk ros.

człowiek. „tak każdyj czełowièk tchórz — — a my łajdaki.” Noc listopadowa

czemodan ros.

walizka. „Wziąłeś czemodan z moich rąk.” Przedwiośnie

czemu

Czubek za rękopisem, wbrew drukom, przyjął wersję „i czemu". Niniejsze wydanie zgodne tu z wersją edycji I, II i III, którą przyjął również i Kleiner. „Coś ty za jeden, bracie, z taką dumną twarzą — czemu nie łączysz się z nami?” Nie-Boska komedia

czemu nic

czemu nie. „I to czemu nic, jesliże opatem?” Fraszki

czemu się tako z rzeczą wciekasz starop.

po co tak dociekasz (tej) sprawy. „Czemu się tako z rzeczą wciekasz,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Czemum zszedł

konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: czemu zszedłem. „Czemum dzisiaj zszedł na żaka?” Zemsta

czemuś skąpił

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czemu skąpiłeś. „Czemuś skąpił mozołu?” Dusiołek

czemużeś nie dożył

inaczej: czemuż nie dożyłeś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika i partykułą wzmacniającą -że ). „Czemużeś nie dożył przynajmniej tej chwili, gdy ja osobiście przybyłem do Chin, aby cię pożegnać!” Klechdy sezamowe

czemużeś tego nie uczynił

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czemu tego nie uczyniłeś? „Powiedziałem ci przedwczoraj, żebyś mi ich przyprowadził, czemużeś tego nie uczynił?” Trzej muszkieterowie

Czepiec

jedna z postaci, mających (wraz z nazwiskiem) prawzór w rzeczywistości. Błażej Czepiec, wówczas pisarz gminny w Bronowicach, był starostą weselnym na weselu Lucjana Rydla. Oczywiście, jak i w innych wypadkach, postać w dramacie Wyspiańskiego nie jest odtworzeniem osoby rzeczywistej, lecz konstrukcją o określonej funkcji w kompozycji utworu. „Czepiec, Dziennikarz” Wesele

czereda z ukr., daw.

gromada, grupa; zgraja. „A potem tamta głupia czereda na dolnym pokładzie rozpoczęła swą miłą zabawę i dym nie pozwolił mi już nic dojrzeć.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

czeremcha

rodzaj drzewa, kwitnącego w kwietniu i w maju; drobne białe kwiatki, rosnące nie pojedynczo, ale całymi gronkami, wydzielają bardzo silny, słodki zapach. „I nie spoczęło, aż na wielkim stawie, w dużym ogrodzie, gdzie ptaki śpiewały wesoło, drzewa jaśniały świeżą zielonością, biała czeremcha rozlewała zapach i zwieszała tak nisko swe cienkie gałązki, iż zanurzały się w wodzie przejrzystej.” Baśnie

czerep

czaszka, głowa. „Kulawiec zaś, czapką łysy czerep dla sposobności osłoniwszy, niecałą nogę skrzętnie podwinął pod siebie, a całą ostrożnie i niby do snu ułożył w kabłąk na ziemi.” Klechdy polskie

Czerkasy

miasto nad Dnieprem, ok. 200 km na płd. wschód od Kijowa. „Widzisz waść, rzecz jest taka: w Czerkasach mieszka stary Barabasz, pułkownik kozacki, nasz przyjaciel.” Ogniem i mieczem

czerń

biedota, pospólstwo. „Zaporoże, regestrowi, mieszczanie, czerń, futornicy; i tacy ot!” Ogniem i mieczem

czerniawa daw.

czerń, tłum. „Nigdy nie został w tyle pomiędzy czerniawą,” Odyseja

czernica gwar.

czarna jagoda. „Szczęściem, co powróciła Józka niosąc z pól zapaski czernic, nasypała mu jagód w kapelusz i zebrawszy dwojaki pobiegła w dyrdy ku chałupie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

czerniec ukr.

zakonnik. „Za kniazia Wasyla było i potem, jak się młodzi kniaziowie pisać od czerńca uczyli, ale to już dawno.” Ogniem i mieczem

Czernihów

miasto nad Desną, w płn. części dzisiejszej Ukrainy. Jedno z najdawniejszych miast na Rusi, już w końcu X w. było siedzibą biskupa prawosławnego. „Pójdziemy tedy na Czernihów, zabierając szlachtę po drodze, a pod Brahinem się przeprawimy, za czym ku południowi ruszyć nam wypadnie.” Ogniem i mieczem

Czernihowskie

obszar w północnej części Ukrainy, nad rzeką Desną. „Mnie, Królestwo moje Polskie, Wielkie Księstwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflanckie i Czernihowskie, wojsko obojga narodów i pospólstwo wszystkie Twojej osobliwej opiece i obronie polecam; Twojej pomocy i miłosierdzia w teraźniejszym u…” Potop

czerpa

dziś popr. forma 3.os.lp.: czerpie. „Piękna Litwinka, co jej czerpa wody,” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →

czerpiące [wodę]

u Cylkowa: 'wodziarki'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, uniknięcie śmieszności. „I położył sługa rękę swoją pod biodro Abrahama, pana swojego, i zaprzysiągł mu to.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Czerski Jan 1845–1892

przyrodnik i geolog, zesłany w r. 1863 na Syberię, badał tam faunę i pokłady węgla. „Tam mógł pracować, tam zdobył uznanie i przyjaźń Czerskich, Czekanowskich, Dybowskich.” Lalka

czerstwość daw.

zdrowie, siła. „Czemuż we mnie ta czerstwość dziś nie odmłodnieje,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

czerstwy daw.

zdrowy. + 1 inne znaczenie „To ci łania!" — gdy zaś wziąwszy ją pod boki, wsadzał na konia i wyczuwał pod dłońmi jej czerstwe, jakby z kamienia wykrzesane ciało, to aż go ogarniał niepokój i — jak powiadał Maćko: — „brały go ciągoty", a zarazem coś poczynało mu chodzić po kościach i morz…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Czertomelik

rzeka na płd. Ukrainie, z wieloma wyspami dającymi Kozakom schronienie; także nazwa jednej z tych wysp, będącej główną kwaterą Kozaków. „Siła ta miała przecie za sobą sympatię niezmiernych mas chłopstwa mniej cierpliwego niż w innych Rzplitej stronach, bo mającego pod bokiem Czertomelik, a na nim bezpaństwo, rozbój i wolę.” Ogniem i mieczem

czerw daw.

pasożyt toczący owoce, drzewa, grzyby. + 2 inne znaczenia „Broń czerniała od takiego rozwieszania w dymie i trzeba było często ją czyścić, ale za to była wszystka pod ręką i w dodatku czerw nie toczył drzewa w kopiach, kuszach i toporzyskach.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

czerwiec

owad, z którego pozyskiwano daw. czerwony barwnik. „A utrzymywał się z robaczków, które nazywają czerwcem; i z nich płacił podatek Carowi, a był właśnie dzień składania daniny.” Anhelli

czerwieniały pręty wikliny

młode pędy wikliny (rodzaj krzewiastej wierzby) mają kolor czerwony i długie, szarozielone liście. „A już ruń dobywała się i parła gwałtownie nad ziemię; już trawki młode puszczały się na wilgotnych dołkach, już nad wezbraną strugą czerwieniały pręty wikliny, a w cichym, mglistym powietrzu słychać było kruczenie żurawi, wysoko gdzieś, wysoko lecących.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

czerwonak

flaming; nazwa potoczna. „— Patrz, lecą i czerwonaki — zawołała nagle Nel.” W pustyni i w puszczy

czerwonego

«Była to czerwona soczewica. Tego dnia zmarł Abraham, aby nie widział jak jego wnuk Esaw schodzi na złą drogę, bo nie byłaby to „sędziwość szczęśliwa”, którą obiecał mu Bóg. Dlatego Bóg skrócił jego dni, gdyż Icchak żył 180 lat a Abraham 175. Jakub zaś ugotował soczewicę na posiłek pocieszenia dla żałobników. Dlaczego soczewica [jest tradycyjnym posiłkiem żałobników]? Ponieważ jest okrągła, a żałoba jest jak koło, co toczy się i ciągle powraca na świecie», zob. Raszi do 25:30. „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czerwonka

ostra choroba zakaźna jelit, której objawem jest uporczywa, krwawa biegunka; nieleczona prowadzi do śmierci. „Rekwirowane konie i krowy to nie był kłopot Ziembiewicza, wzięta do wojska część służby folwarcznej dała się jeszcze łatwiej zastąpić, chorujący we wsi na czerwonkę chłopi wymierali nieszkodliwie, skoro zaraza nie dotarła do dworu.” Granica

czerwony ptak

ogień, pożar. „Około Tarnogrodu kilkunastu umyślnie pozostało w tyle, aby puścić „czerwone ptaki" w Chmielewsku i poswawolić z mołodyciami.” Potop

czerwony złoty

zwany częściej dukatem, złota moneta obiegowa o wartości dwukrotnie wyższej niż talar, tj. 16 złotych polskich. + 1 inne znaczenie „Gardził czerwonym złotym, dlatego że mały.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

cześć starop.

uczta. „Z wieczora na cześć księdza zaproszono,” Fraszki

cześć Baranka

w znaczeniu: kult relig. „…pobieży zdradzie, jeśli nikt nie zetrze przed czasem głowy węża, wszystkich nas czeka zguba, a z nami razem zginie i cześć Baranka.…” Quo vadis

Część druga „Nie-Boskiej komedii"

Część druga opatrzona była w wyd. I i II następującym epigrafem: „ Du Gemisch von Koth und Feuer ". Faust, Goethe. („Ty mieszanino błota i ognia"). Jest to cytat niedokładny. Faust w dramacie Goethego mówi do Mefista: „ Du Spottgeburt von Dreck und Feuer " („Z ognia i gnoju ty pomiocie" — w przekł. F. Konopki). Kleiner opatruje epigraf uwagą: „Zastosowanie tych słów do „mieszaniny" ziemskości i anielstwa w Orciu jest dość dziwne". Trzeba jednak przypomnieć odpowiednie miejsce ze wstępu do Części I, gdzie mowa o poecie: „Kto ci dał życie tak nikczemne, tak zwodnicze, że potrafisz udać Anioła chwilą, nim zagrząźniesz w błoto". Tu więc słowa epigrafu odnoszą się również raczej do tego, co stanowi istotę poety w ogóle, a bardziej zdają się dotyczyć Męża, który daje się porwać marzeniom o sławie, marzeniom „górnym", w istocie zaś prowadzącym do upadku. O wstępie do Części II pisze A. Jung: „Nic nie przewyższa piękna drugiej uwertury, w której fatalny los dziecka dźwięczy lirycznie, tak że w finale może być powiedziane: „Poeta jest wszystkim i dlatego też wcześnie powraca w wszechświat" („ Der Dichter ist Alles, daher kehrt er auch früh in das All zurück ").

cześć na potym starop.

późniejsze uznanie, sława u potomnych. „Jaka mię z płaczu mego czeka cześć na potym.” Treny

cześci

dziś popr. forma: czci; tu prawdopodobnie forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „…azdach zauważył, że w dzień urodzin Dantego słońce stało w konstelacji Bliźniąt, co miało być wróżbą na przyszłość wielkiej cześci dla nowo narodzonego.…” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

cześcią

dziś popr. forma N.lp: czcią. „Wirgili z cześcią w swym sercu poczętą” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →

częścią

tu: częściowo. „Miejsce zaś było dobrze osłonięte i dobrze wybrane, całe bowiem widły rzeczne i zewnętrzne brzegi były porośnięte częścią zwyczajnym dereniem, częścią świdwą.” Pan Wołodyjowski

cześnik daw.

dostojnik dworski, pierwotnie urzędnik dbający o zapas wina na dworze. + 2 inne znaczenia „Legł pan Spytko z Melsztyna i miecznik Bernat, i cześnik Mikołaj, i Prokop, i Przecław, i Dobrogost, i Jaśko z Lazewic, i Pilik Mazur, i Warsz z Michowa, i wojewoda Socha, i Jaśko z Dąbrowy, i Pietrko z Miłosławia, i Szczepiecki, i Oderski, i Tomko Łagoda.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

Cześnik czyta papiery

Papiery, które przegląda Cześnik, stanowią odpisy lub wyciągi z akt odnoszących się do majątków Podstoliny. „Cześnik w białym żupanie, bez pasa i w szlafmycy siedzi przy stole po prawej od aktorów stronie, okulary na nosie, czyta papiery — za stołem, trochę w głębi, stoi Dyndalski, ręce w tył założone.” Zemsta

Cześnik na mnie wsiędzie przen.

będzie robić wymówki, awantury. „A jak Cześnik na mnie wsiędzie?” Zemsta

Często, myśliwa, na żmudzkim rumaku

konie żmudzkie, na których jazda litewska tyle dokazywała, nie musiały być tak słabe, jakimi je dziś widzimy. Godna wspomnienia z tej okoliczności dawna piosnka litewska o koniu Kiejstuta ( tłumaczenie ): Wszak nad tatarskie nie ma w świecie koni, Nad niemiecką nie ma broni: A z Litwy rodem jest konik Kiejstuta, Szabla jego w Litwie kuta. Konik cisawy, niewielkiego wzrostu: Szabla okuta po prostu. Za cóż na widok Kiejstutowej burki, Drżą Niemce i bledną Turki? Niemiec z Kiejstutem gdy w szable zadzwoni, Złamie bułat na żelezie; Chan krymskim koniem od żmudzkiej pogoni Głowy w hordę nie uwiezie. Bo gwałt, co ramię na cięcie wytęża, Przechodzi i do oręża; Bo serce jezdca, na wojennym błoniu, Po połowie bije w koniu. „Często, myśliwa, na żmudzkim rumaku” Grażyna

Częstochowa

polskie miasto powiatowe w województwie śląskim; istniejąca tutaj przed II wojną fabryka włókiennicza Peltzery w latach 1942–1943 została przejęta przez niemiecki koncern Hasag i przekształcona w fabrykę amunicji. + 1 inne znaczenie „Aż Pan Jezus zlitował się nad nią, dając folgę umęczonej duszy, że przecknąwszy, padła przed obrazami, buchnęła rzęsistym płaczem i ochfiarowała się iść do Częstochowy, byle to wszystko, co usłyszała, było nieprawdą!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

częstokół

ogrodzenie z wbitych w ziemię drewnianych pali. + 2 inne znaczenia „Powtarzano, że w samym gródku częstokół przybrany był w czaszki ludzkie.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

czestować

okazywać cześć. „Jesli też tak rozumiesz, żebyś mię czestował,” Pieśni

czesuczowy

wykonany z czesuczy , ciężkiej tkaniny z surowego jedwabiu naturalnego, charakteryzującej się niejednolitą powierzchnią ze względu na występowanie nieregularnych zgrubień i supełków w przędzy; z czesuczy (nazwa z chiń.; także: szantung) szyto marynarki, suknie i płaszcze. „I w marynarce czesuczowej,” Kwiaty polskie

czinodrał ros.

urzędnik (pogardliwie). „Władcy niedawni, czinodrały, stupajki, wszelkie ciemne indywidua w najdziwaczniejszych ubraniach i resztkach mundurów.” Przedwiośnie

czippewajski

przym. od zniekształconej nazwy rdzennej ludności Ameryki Północnej z plemienia Odżibwa (a. Czipewej; ang. Ojibwa, Ojibwe, Ojibway, Chippewa), najliczniejszego plemienia obszaru Wielkich Jezior, trzeciej co do wielkości grupy rdzennej ludności w Ameryce; Odżibwejowie należą do algonkiańskiej grupy językowej, ich nazwa pochodzi od słowa (ojibwa) w języku algonkiańskim oznaczającym „kurczenie się na skutek przypiekania", co odnosiło się do charakterystycznej techniki robienia szwów na mokasynach i odzieży. „Jest to pierwotny, czippewajski krzyk” Poezja

człapak

bardzo powolny koń. „— Aramisie, spójrz na tego człapaka.” Trzej muszkieterowie

człek

skrócone od: człowiek. „A człek, oczy w niebo wzniósłszy,” O krasnoludkach i sierotce Marysi

człek zachoży z ros.

przybysz. „Człek zachoży, mnie nie znan, w domu moim gości;” Odyseja

człeku daw.

dziś popr. forma C.lp: człekowi a. człowiekowi. „Wprzód się rozśmiał, rzekł potem człeku wilk ponury:” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

członek-opiekun

członek Towarzystwa Dobroczynności opiekujący się ubogimi określonej dzielnicy. „Pan Deklewski, fabrykant powozów, który majątek i stanowisko zawdzięczał wytrwałej pracy w jednym fachu, tudzież radca Węgrowicz, który od dwudziestu lat był członkiem-opiekunem jednego i tego samego Towarzystwa Dobroczynności, znali S.” Lalka

członki daw.

kończyny; ręce i nogi. „Bo członkom swoim wielkich trudów nie oszczędził,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

człowieczeństwo

ludzka natura. „W tym docześnym żywocie człowieczeństwu miło —” Treny

Człowiek

u Cylkowa 'Adam'; wprowadzono zmianę redakcyjną dla uniknięcia niejasności 'Adam zwany Adamem'.

człowiek krzepi się mówiący

dawna forma imiesłowowa; dziś: człowiek krzepi się mówiąc. „Jeszcze póki wielkiego postu, to człowiek krzepi się mówiący: dzisiaj pościsz za dusze zmarłe, jutro na pamiątkę, że Chrystus Pan nic nie jadł, pojutrze, na intencję, ażeby Bóg złe odmienił.” Lalka

człowiek od niej oderwać się może

Wtedy tylko wolnym być można od pokusy fałszywej szczęśliwości, jeśli się kto jej rzeczywistej postaci z uwagą przypatrzy. „I środki od niej oderwać się może.” Boska Komedia

Człowiek Śmiechu

tytuł powieści Victora Hugo; jej bohatera okaleczono w młodości, wycinając okolice ust w kształt uśmiechu, przez co później jego twarz nie była zdolna wyrażać cierpienia, które czuł. „Mam stały wyraz twarzy, niby Człowiek Śmiechu.” Napój cienisty

człowiek z baczeniem

człowiek myślący, rozumny. „Czaem też z tejże miary, co człowiek z baczeniem” Treny

człowiek zachoży z ros.

przybysz. „Ten zaś człowiek zachoży niechaj tu zostanie;” Odyseja

człowieka z prochu ziemi

oba te hebr. słowa אָדָם ( adam ): 'człowiek' i אֲדָמָה ( adama ): 'ziemia' pochodzą od tego samego rdzenia.

człowieka zrzuciwszy

pozbywszy się ludzkiej postaci, zrzuciwszy skażoną ludzką naturę. „Czy człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze,” Treny

człowiekowy gw.

ludzki. „…umie, ale i tym, czego nie sposób nawet pomiarkować, a co jeno poniektóra dusza w godzinę śmierci przejrzy i co się w człowiekowym sercu tylko kłębi, wzbiera i ponosi ją w jakąś niewiadomą stronę, i łzy słodkie wyciska, i nieukojną tęsknicą kieby kamieniem prz…” Chłopi, Część czwarta - Lato

czochać się gw.

ocierać się o coś. „Wieprzek czochał się o węgieł i pokwikiwał z cicha...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

czokoladowe

dziś: czekoladowe. „Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.” Nie-Boska komedia

Czołem za cześć

zwrot oznaczający pożegnanie i podziękowanie (tutaj: za ucztę). „Czołem za cześć, łaskawy mój panie sąsiedzie.” Pieśni

czółenko

przyrząd do tkania. „Drgnęła nagle, czółenko” Iliada

czołnko daw.

czółenko. „Do końca której czołnka nie puściła.” Boska Komedia

czółno

łódź wydrążona z jednego pnia. „Stojąc na czółnie odwożącym go do brzegu, patrzył ciągle na milady, ona też z pokładu ścigała go wzrokiem.” Trzej muszkieterowie

czoło jak z miedzi

wytarte, bezwstydne. „Którego oko śmiałe, a czoło jak z miedzi,” Satyry

czoło stracić

wyzbyć się wstydu. „Bylebyś czoło stracił, dojdziesz przedsięwzięcia.” Satyry

czołobitność

postawa cechująca się pokorą; uniżoność. „Zwiędła i zastygła twarz jego marszczyła się w uśmiechu czołobitności, który czynił ją podobną do maski.” Syzyfowe prace

Czorty, ne Lachy ukr.

Diabły, nie Polacy. „— Czorty, ne Lachy! — krzyknął stary Zachar.” Ogniem i mieczem

czrezwyczajka Cze-ka

skrót nazwy Wsierossijskaia czrezwyczajnaja komissja po borbie s kontrrewolucjej i sabotażom , czyli: Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. W latach 1917–1922 centralny organ bezpieczeństwa państwowego republiki radzieckiej. Na czele WCzK stał Feliks Dzierżyński. „Przefasowała ich i przemacerowała doskonale rewolucja w zębach i trybach swych katowni-czrezwyczajek.” Przedwiośnie

Cztan

skrócona forma imienia Przecław. „— Zajeżdża ich tu dwóch: jeden młody Wilk, syn starego Wilka z Brzozowej, a drugi Cztan z Rogowa.” Krzyżacy

czterdzieści lat

pomimo występnego życia Esaw chciał uchodzić za człowieka prawego, «całe czterdzieści lat Esaw zdobywał zamężne kobiety i wykorzystywał je, gdy doszedł do czterdziestki orzekł: ‘mój ojciec ożenił się w wieku czterdziestu lat, to i ja też’», zob. Raszi do 26:34. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czterdziestówka

nazwa monety 20–kopiejkowej (dawniej 40 groszy). + 1 inne znaczenie „Położyła srebrną czterdziestówkę, ale nie śmiała dotknąć krzyża.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →

czterdziestu

«Tak uratują się cztery miasta; [lub] niech trzydziestu uratuje trzy z nich, albo dwudziestu: dwa z nich, albo [chociaż] dziesięciu: jedno z nich», zob. Raszi do 18:29. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czterdziestu pięciu

«Czyż nie będzie po dziewięciu [sprawiedliwych] w każdym mieście? Ale Ty, Najsprawiedliwszy na świecie, przyłączysz się do nich», czyli do każdej z tych grup tak, aby w każdym mieście było dziesięciu, zob. Raszi do 18:28. Jest to też aluzją do tzw. minjanu, czyli dziesięciu mężczyzn, których obecność jest niezbędna, by uznać modły za publiczne. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czterech królów z pięcioma

Tora wylicza wszystkich tych królów, żeby podkreślić, że mimo ich wielkiej przewagi militarnej Abram nie zawahał się ruszyć z pościgiem na pomoc bratankowi, porwanemu w niewolę, zob. Raszi do 14:9. „I wyszedł król Sedomu, i król Amory, i król Admy, i król Cebojimu, i król Bela, czyli Coaru, i uszykowali się do boju z nimi w dolinie Siddim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czterech trupów

dziś popr.: cztery trupy. „A my już widzieliśmy, jak czterech trupów wynieśli w trumnie otwartej.” Medaliony

Czterem tancerkom przecudnej urody

Czterem cnotom świeckim, jakimi są: umiarkowanie, odwaga, sprawiedliwość i roztropność. „Czterem tancerkom przecudnej urody,” Boska Komedia

cztery lat

dziś popr.: cztery lata. „Musieli się bardzo pilnować, bo za niezapięty guzik groziło im sześć lat więzienia, za złe uczesanie cztery lat ciężkich robót, za nie dość zręczny ukłon — dwa miesiące aresztu o chlebie i wodzie.” Król Maciuś Pierwszy

Cztery niewiasty całe w czerwień strojne

Cztery cnoty kardynalne: roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie i odwaga. Ubrane są w szarłat królewski dlatego, że rządem świata kierować powinny. Roztropność kieruje krokami trzech cnót ostatnich, bo porównywa przeszłość z teraźniejszością i dlatego przewiduje przyszłość. „Cztery niewiasty całe w czerwień strojne,” Boska Komedia

Cztery pochodnie ta, co przyszła pierwej

Tą pierwszą pochodnią, co najpierw przyszła, jest św. Piotr, następne trzy pochodnie są to św. Jakub, św. Jan i Adam. „Stojąc przede mną, ta, co przyszła pierwej,” Boska Komedia

czterysta

«Jak [liczone jest] 400 lat od urodzenia Icchaka do wyjścia Israela z Micraim? Icchak miał 60 lat, gdy urodził się Jakub. Gdy Jakub zszedł do Micraim, powiedział: „lat wędrówki mojej — 130” ( Ks. Rodzaju 47:9), to [razem] 190. W Micraim przebywali 210 lat, według wartości liczbowej [słowa] רְדוּ ( redu ), czyli „zejdźcie” ( Ks. Rodzaju 42:2), oto jest 400 lat», zob. Raszi do 15:13. + 1 inne znaczenie „I spuściły się sępy na martwe ciała, i spłoszył je Abram.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

czterysta szeklów srebra

szekel to miara wagi, wynosi ok. 11,4 grama. Czterysta szekli to ok. 4,56 kilograma srebra, co było znacznym majątkiem. „I odpowiedział Efron Abrahamowi, mówiąc mu:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

czubatki

potocznie o kurach. „— A mojeż wy czubatki kochane!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

czuć

tu: czuwać. „Że gdy my czujem, ciebie jednego sen poi.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

czuć o czymś starop.

myśleć o czymś; działać z myślą o czymś; czuć o potrzebie : myśleć o niebezpieczeństwie. „Abyś czuł o potrzebie i o pewnej wojnie,” Odprawa posłów greckich

czuć o sobie starop.

dbać o siebie; dbać o swój interes. „Czuje o sobie widzę, Aleksander:” Odprawa posłów greckich

czucie

tu: punkt widzenia. „Lecz posłuchaj, a moje wynurzę ci czucie.” Iliada

czuj o sobie starop.

czuwaj nad sobą, nad swoim bezpieczeństwem. „Zetrzy sen z oczu a czuj w czas o sobie,” Pieśni

Czując, że takim, jak być życzył, jestem

Przez wszystko, co poprzednio widział w ciągu swojej pielgrzymki pozaświatowej, przygotowany i przybliżony w duchu do Boga, Poeta musiał sam przez siebie, z wewnętrznej konieczności podnieść oczy na Boga. „Czując, że takim, jak być życzył, jestem,” Boska Komedia

czuł

czuwał. „Marcin, co czuł pilnie,” Satyry

czule

tu: czujnie. „Nestor, ludu stróż, wszystkich czule upomina,” Iliada

czułej Nelli mojej

Nella, skrócenie słowa Annela, imienia żony Forezego. „A on: «Winienem czułej Nelli mojej,” Boska Komedia

czulszy

bardziej wrażliwy, bardziej dbały. „I będziesz w cudzej czulszy niżli w swojej szkodzie?” Treny

czuły

tu: czujny. „Pryjam wysiadł na ziemię, został Idaj czuły,” Iliada

czumak daw., ukr.

chłop zarabiający na życie przewożeniem towarów na długich trasach, często wozem zaprzężonym w woły. „…co mniej dzicy, choć lepiej zbrojni Niżowcy, wiozący do obozu na sprzedaż rybę suszoną, zwierzynę i tłuszcz barani; dalej czumacy z solą, stepowi i leśni pasiecznicy oraz woskoboje z miodem, osadnicy leśni ze smołą i dziegciem; dalej chłopi z podwodami, Kozac…” Ogniem i mieczem

czupurny

zawadiacki , bojowniczy. „— schlebił sobie czupurnie Podlasiak.” Klechdy polskie

czut'–czut' ros.

troszeczkę. „Najpierw został przypieczony, oczywista, „Jaśnie-Hipcio", później „gość", wreszcie wbrew obłudnym protestom ksiądz Nastek — ażeby nikogo nie gorszyć — czut'-czut', jak deklarował Maciejunio.” Przedwiośnie

czuwać

tu: czatować, czyhać. „Tymczasem z boku czuwał nań rozbójnik chciwy.” Bajki i przypowieści

czużyna rus.

obczyzna. „Na czużynie, w bój wyzwał — sam on by się zgubił.” Odyseja

czwanić

popisywać się. „— Żebyś to spokojnie usiedziała — mówił — nie przeciwiłbym się, ale wnet poczniesz buszować i koniem czwanić, a to powadze pani komendantowej nie przystoi.” Pan Wołodyjowski

czwanić koniem

popisywać się umiejętnościami jeździeckimi. „Teraz więc oto, wracając z Krymu po pomyślnym rzeczy załatwieniu, podśpiewywał wesoło i czwanił koniem, jadąc obok pana Longinusa, który siedząc na ogromnej inflanckiej kobyle, strapiony był i smutny jak zawsze.” Ogniem i mieczem

czwarty lipca

Dzień Niepodległości Stanów Zjednoczonych. „Zbliżał się czwarty lipca, ale zanim jeszcze minęły dwa dni od chwili wstąpienia do organizacji, Tomek zrezygnował z oczekiwania na to święto narodowe i całą swą nadzieję położył w starym panu Frazerze, sędzim pokoju, który podobno był już umierający.” Przygody Tomka Sawyera

Czwarty pułk

4 Pułk Piechoty Liniowej. Polski regiment z okresu Królestwa Kongresowego, stacjonował w Warszawie. W czasie powstania listopadowego walczył m.in. w bitwie o Olszynkę Grochowską. „Czwartego pułku czapy i gwery” Mazowsze

czworak

budynek z czterema mieszkaniami, zwykle dla służby. „Tam, gdzie dziedziniec folwarczny szeroko otwierał się na Niemen, pomiędzy jednym z czworaków a stajnią na tle czerwonych zarzecznych obłoków postać pana Benedykta rysowała się na kształt czarnej sylwetki, wysokiej, ciężkiej, wąsatej, której rysy znikały w odd…” Nad Niemnem

czworgran daw.

czworokąt. „Oni się dzielą w czworgran, tak zewsząd na zwierza” Iliada

czwórką jechać

jechać powozem zaprzęgniętym w czwórkę koni. „Jakaś bogata bankierska rodzina, jadąca czwórką, na prostym gościńcu wydmuchnięta została z własnego powozu; bogatego chłopca, któremu z szacunkiem kłaniali się sąsiedzi, znaleziono w rowie; dowcipnego młodzieńca, co tak natarczywie prosił nauczyciela o grę na…” Baśnie

czwórniaki albo czworaki

budynki podzielone na cztery izby, dla czterech rodzin parobków służących we dworze. „To wszystko czwórniaki, mieszkania parobków.” Lalka

czworograniasty

czworoboczny. „Kazałem cieśli, by w dachu mego pudła zrobił okienko czworograniaste, abym w gorące dnie miał świeże powietrze w czasie snu, tak że kiedy chciałem, mogłem je deską zamknąć i otworzyć.” Podróże Guliwera

czworogranny

czworoboczny. „Korab, istna Noego czworogranna skrzynia,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

czy był praw daw.

czy miał prawo, czy miał rację. „Praw-li był Jurand czy też nie praw?” Krzyżacy

czy cię nudzi

tzn. czy odczuwasz nudności, mdłości. „Czy cię nudzi?” Wesele

Czy kiedy duch jaki ...

Dante z całą delikatnością stosunku, jaki być powinien między uczniem a jego mistrzem, spostrzegłszy wahanie się Wirgiliusza, bada swojego mistrza, czy rzeczywiście znajoma jemu droga, jaką go ma prowadzić. Wirgiliusz w ciemnej i uciętej mowie chce powiedzieć, że oto anioł idzie im w pomoc. „Jedyną karą jest nadziei strata?»” Boska Komedia

Czy mnie uniosła żarliwość zbyt płocha

Poeta powziąwszy wiadomość od grzesznika, kto on był za życia, zdobywa się na odwagę ojcu świętemu w piekle powiedzieć prawdę. Lecz waha się ją powiedzieć z bojaźni, ażeby zanadto nie uniósł się prawdomównością. „Czy mnie uniosła żarliwość zbyt płocha,” Boska Komedia

czy więcej co wyrzucą

czy coś więcej wyrzucą (ujawnią). „Ujrzę, czy więcej prócz słów co wyrzucą” Balladyna

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.