Litera C

1030 słów, strona 3 z 5.

Cione de Tarlati

z możnej familii Aretinów, gdy konno doganiał drugiego obywatela imieniem Bostati, ażeby go zabić, koń w cwale uniósł go do rzeki i wraz jeźdźcem utonął. „Tam był Cione, co sam śród pogoni” Boska Komedia

cios

drobnoziarnisty piaskowiec, dający się łatwo obrabiać. + 1 inne znaczenie „Dworzec z ciosu, z widokiem na kraj okoliczny.” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

ciosołka gw.

ciesiołka a. ciesielka, rzemiosło ciesielskie (obróbka drewna). „Powieda, jako nie chce do cna zgarbacieć przy ciosołce, to musi se grzbiet wyprostować przy kosie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

ciosy

dziś popr. forma N.lm: ciosami. „Nawzajem lud srogimi ciosy się zabijał,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

circa quartam łac.

około czwartej (godziny). + 1 inne znaczenie „Circa quartam i niech mi stanie” Zemsta wszystkie 2 wystąpienia →

Circe a. Kirke mit. gr.

bohaterka Odysei Homera, czarodziejka, która towarzyszy Odyseusza zmieniła w świnie. „D'Artagnan widział znów Circe, która go na powrót ujęła w zaczarowane sidła.” Trzej muszkieterowie

cirpi starop.

dziś popr. forma 3.os.lp: cierpi. „Iż on cirpi męki nie będąc w żadnej winie.” Lament świętokrzyski

cirzpiąc starop.

forma imiesłowowa; dziś: cierpiąc. „Cirzpiąc tako ciężkie boleści.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

ciś

dziś popr. forma: ciśnij; rzuć. „i ciś je w piwniczny loch.” Wesele

cisawy

o maści konia: czerwonobrunatny; kasztanowaty. + 2 inne znaczenia „Konik mój cisawy wart stu innych koni!” Klechdy sezamowe to słowo w 5 lekturach →

Cisco

tu: niewielka osada kolejowa w Kalifornii, u podnóża gór Sierra Nevada, obecnie opuszczona. „O siódmej rano pociąg minął Cisco.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

ciskanka

gra pieniędzmi lub liczmanami: „orzeł czy reszka”. „A zacząwszy w ciskankę z chłopcy, po miesiącu” Satyry

ciszkiem

po cichu. „Gdy oliwa kipieć poczęła, Morgana z wiadrem wrzącej oliwy wysunęła się ciszkiem na podwórze i zbliżyła się do pierwszego z brzegu miecha.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

City

tu: City of London , historyczny rdzeń Londynu, stare centrum, w którym skupia się większość działalności handlowo-finansowej. „Nie widziano go nigdy ani na giełdzie, ani w banku, ani w żadnym kantorze w City.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

ciupa

ciasne pomieszczenie, więzienie. „Do mojej ciupy?...” Balladyna

ciura daw.

daw. człowiek należący do czeladzi obozowej, wojsk. pachołek. + 2 inne znaczenia „Pan Jezus ci poszczęścił, bo przecie i na wojnie łatwiej o ciurów niż o rycerzy...” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

ciury

w dawnym wojsku słudzy rycerza, którzy nie brali udziału w boju; pogardliwa nazwa używana dość często w stosunku do ludzi, o których się nie ma zbyt wysokiego wyobrażenia. „Oto pan Skrzetuski, niedawno jeniec wleczony za kozackim taborem, stał teraz między zuchwałym kozactwem jako pan między poddaństwem, jako szlachcic między gminem, jako husarz z pancernego znaku między obozowymi ciury.” Ogniem i mieczem

ciwun reg.

urzędnik, zarządca. „Tymczasem nadjechał ciwun z Billewicz z listem od samego Bogusława.” Potop

ciż sami daw.

konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż w funkcji wzmacniającej; znaczenie: ci sami właśnie. „Nie ma w tym nic dziwnego, boć mój stryj jest królem duńskim; i ciż sami, którzy mu za życia mego ojca wykrzywiali gęby, dają teraz dwadzieścia, czterdzieści, pięćdziesiąt i sto dukatów za jego portret w miniaturze.” Hamlet

ciżba daw.

tłum, gromada. + 1 inne znaczenie „Ciżba żyjąca przy Tagliamento;” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

ciżbić się daw., gw.

gromadzić się. + 1 inne znaczenie „A tuż za nią wlekła się rodzina, srodze zawodząc płaczem i jękami, zaś pobok i kaj gdzie kto wziął miejsce, ciżbiła się cała wieś, w niemałym smutku a cichości idąca.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

ciżemki

buty z wydłużonymi i uniesionymi lekko czubami. „…się kołysał ciężki brelok od zegarka, z sygnetem, laskę pod pachą, stojący kołnierzyk i mankiety śnieżnej białości, lekkie ciżemki na nogach, na rękach zaś zielone rękawiczki.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ćkać gw.

jeść. „— Gęś to jestem, bym suchą kiełbasę ćkał?” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

ckliło się gwar.

nudziło się, przykrzyło się. „— Z początku to ckliło mi się bez roboty, ale późni przywykem i jestem.” Lalka

ckliwo

rzewnie; łzawo. „Widzieliście wy, moi ludzie!" Ckliwo im się zrobiło i tak se założyli: jak albo jeden, albo drugi go tknie, to wyrżnę do juchów!” Syzyfowe prace

ckliwy

tu: mogący spowodować nudności. „Dymy ognisk były gryzące od końskiego i baraniego tłuszczu, który w nich topniał, a prócz tego rozchodził się naokół nieznośny swąd przypalonej sierści, przygrzanych tułubów i ckliwa woń świeżo zdartych skór i krwi.” Krzyżacy

ćkórz gwar.

tchórz. „Jakież katusze znosiły kobiety tego klanu pariasów, gdy w ich potomstwo uderzały krosty albo to straszniejsze, co ściśnie w gardle i zadusi nieletnie dzieciątko, niczym bezlitosna kuna, ćkórz, wytracający całe kurniki ptasich piskląt.” Przedwiośnie

clamor łac.

krzyk. „Zabawiłem tam ledwie z dziesięć pacierzy, aż tu clamor jakowyś o uszy moje uderza.” Pan Wołodyjowski

Claretie, Jules 1840–1913

autor dramatów i popularnych powieści z życia paryskiego. „…elem bajki starego Dumasa, awantury bezmyślnej Braddon, jeszcze coś z dzisiejszych ulubieńców francuskiej arystokracji: Claretiego, Craven etc., etc.…” Nad Niemnem

Clément, Jacques 1567–1589

francuski duchowny katolicki, morderca króla Henryka III Walezego. „— Otóż kobieta, która by dała w rękę fanatyka nóż Jacques'a Clémenta lub Ravaillaca, zbawiłaby Francję.” Trzej muszkieterowie

clerici łac.

klerycy. „I rozmiłowali się tak w sobie, że na ucztach ciągnęli go od niej za rękawy clerici, którzy z nim przyjechali, a ją brat Witold hamował.” Krzyżacy

clerici scholares łac. forma M. lm.

klerycy-studenci. „— Wszystko to clerici scholares, choć każdy wolał prasnąć książkę, a chycić lutnię i z nią włóczyć się po świecie.” Krzyżacy

clerk

tu daw.: intelektualista, artysta, członek inteligencji; por. książkę Juliena Bendy Zdrada klerków (fr. La Trahison des Clercs ) z 1927, która opisuje jako tytułową zdradę odejście w XX w. osób zajmujących się nauką, sztuką, filozofią od neutralności (w imię obiektywności i niezależności myśli) w kwestiach politycznych. „Szturmowców, stürmerowskich «clerków»;” Kwiaty polskie

Cluny

pałac w Paryżu (z XV w.) należący do opactwa w Cluny; mieści się w nim słynne muzeum, zawierające bogate zbiory z zakresu rzemiosła i sztuki stosowanej, większość pochodzi z XIV, XV i XVI w. + 1 inne znaczenie „…a Trocadero, zstępował do ścieków paryskich i do ozdobionych trupimi głowami katakumb, zwiedzał wystawę powszechną, Louvre i Cluny, Lasek Buloński i cmentarze, kawiarnie de la Rotonde, du Grand Balcon i fontanny, szkoły i szpitale, Sorbonę i sale fechtunku, ha…” Lalka

ćma daw.

tu: mnóstwo, tłum. + 3 inne znaczenia „Prawie o samym północku gęsta ćma przywaliła ziemię, pogasły gwiazdy, schmurzyło się całkiem i jakby jeszcze barzej ścichło, że tylko niekiedy zatrzęsło się jakieś drzewo i posypał się cichuśki, lękliwy szmer albo wydarł się skądciś głos jakiś dziwny — ni to k…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →

cmentarz

chodzi o warszawski Cmentarz Powązkowski, graniczący bezpośrednio z gettem; wzmiankowana niżej „rzeczywistość o ścianę" to rzeczywistość getta za murem cmentarnym. + 1 inne znaczenie „Droga na cmentarz powoli z miejsca żywych zamienia się na miejsce umarłych.” Medaliony to słowo w 2 lekturach →

cmentarz świętego Pawła

tzw. Cmentarz Południowy katedry św. Pawła w Londynie, już w XVII w. był to rodzaj dziedzińca dogodnego do przechadzek; obecnie na jego posadzce można zobaczyć plan katedry sprzed Wielkiego Pożaru Londynu (1666). „…sobliwego, jak spacer pierwszego lepszego podstarzałego jegomościa o zmierzchu wieczornym, na przykład po cmentarzu świętego Pawła.…” Opowieść wigilijna

cmentarze

słynne cmentarze paryskie: Montmartre (północna część miasta), Montparnasse (południowa), Pere–Lachaise (wschodnia). „…ieków paryskich i do ozdobionych trupimi głowami katakumb, zwiedzał wystawę powszechną, Louvre i Cluny, Lasek Buloński i cmentarze, kawiarnie de la Rotonde, du Grand Balcon i fontanny, szkoły i szpitale, Sorbonę i sale fechtunku, hale i konserwatorium muzyczne…” Lalka

ćmić

zaćmiewać, zasłaniać. „A szalony Jurand obtarł lewą ręką krew z twarzy, aby nie ćmiła mu wzroku, zebrał się w sobie — i rzucił się na cały tłum.” Krzyżacy

cna młodzi

zacna młodzieży; szlachetna młodzieży. „Witaj, cna młodzi!” Romeo i Julia

cnić się daw.

tęsknić za czymś, martwić się, nudzić. + 1 inne znaczenie „Cniło mu się oto bez tego Bogdańca całymi latami, więc teraz, gdy granica już niedaleko, nie wyrzeknie się go za nic, choćby to miał być ostatni nocleg.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

cnieło

cniło, tęskniło. „Że ci sie będzie cnieło” Wesele

cnót pełną jego córkę Gaję

Gaja, córka Gerarda, o którym wyżej z pochwałą mówi poeta, była poetką i słynęła z nauki, cnót i piękności. „Pomnąc cnót pełną jego córkę Gaję.” Boska Komedia

cnota żywa

prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych). „Ponieważ cnocie żywej my źli, nie życzemy,” Pieśni

cnotę

hebr. צְדָקָה ( cedaka ): 'dobroczynność, sprawiedliwość'. „Abraham to rozkrzewi się w naród wielki i potężny, a błogosławić się nim będą wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

cnotliwa hołoto

w ten sposób nazywa tu Krasicki, zapożyczając ironicznie terminu ze słownika filutów, ogół szlachty realizującej czynnie program obozu reform. „A wam co mam powiedzieć, cnotliwa hołoto?” Satyry

cny daw., przestarz.

cnotliwy, prawy, szlachetny. + 2 inne znaczenia „Cny wasz syn oszalał,” Hamlet to słowo w 3 lekturach →

co gw.

tu: że. + 1 inne znaczenie „— Dobrze, co wiater przechładza.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 8 wystąpień →

co było pod nim

czyli pod osobą mającą upławy. „Każde też siodło, na którym by jechał upławy mający, nieczystym jest.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

Co było twardym, wnet ci miękkim zda się

To jest: co było trudno ci pojąć, odtąd łatwe zrozumiesz. „Co było twardym, wnet ci miękkim zda się.” Boska Komedia

co chwalniejsza

co bardziej godne pochwały. „Ale co chwalniejsza w tobie,” Pieśni

co chwila

tu: w każdej chwili, lada chwila. „Nie schodził jednak z drzewa, gdyż bał się, że zbójcy co chwila mogą wyjść z wnętrza skały na polanę.” Klechdy sezamowe

co dno świata kreśli

Według systemu Ptolemeusza niebo ze wszystkimi planetami i gwiazdami krąży wokoło ziemi i dlatego to środkowy punkt ziemi uważa poeta za punkt środkowy całego wszechświata. „Wylęgły w głowie, co dno świata kreśli,” Boska Komedia

co do joty

najdokładniej. „Pedagog schylił głowę i rozdął nieco nozdrza na znak nie tylko zgody, ale porozumienia się co do joty i przypominał w owej chwili kelnera z wykwintnej restauracji, który zgaduje życzenia gościa szczodrobliwego.” Syzyfowe prace

Co do władzy więc jest skutkiem koniecznym

wywód ten jest streszczeniem teorii umowy społecznej, według której legalna władza jest udzielana niektórym jednostkom lub grupom na zasadzie dobrowolnej ugody członków społeczeństwa; do najważniejszych filozofów głoszących tę teorię należeli: Thomas Hobbes (1588–1679), a także John Locke (1632–1704) i Jean-Jacques Rousseau (1712–1778). „Podział władzy już tylko jest skutkiem koniecznym».” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

co ducha daw.

co tchu, jak najszybciej. „— Rycerz Maćko, wysłuchawszy tego, powiedział mi nazajutrz dzień: „Jeśli tak, to ją może i znajdziem, a mnie co ducha trzeba do Zbyszka, aby go przez Jurandównę na hak nie przywiedli, tak jak Juranda przywiedli.” Krzyżacy

Co ducha w jarzmo łakomstwa uginał

Tu poeta uzbraja się w broń satyry i nagania [dziś popr.: gani; red. WL] chciwość księży, nie w ogóle, ale tylko jednostki potępia, które na szkodę stanu kapłańskiego oddając się namiętnie chciwości dóbr ziemskich, zapominają o dobru duchownym, które jest nie z tego świata. „Co ducha w jarzmo łakomstwa uginał».” Boska Komedia

co duchu daw.

jak najszybciej. „I mocniejszymi pęty skrępujcie co duchu.” Odyseja

co go mieć nie chcecie

protestanci odrzucali wiarę w czyściec. „Bodaj wam taki, co go mieć nie chcecie.” Fraszki

co ich

tu: ilu ich. „Pewną część ludzi, patrzaj, co ich ciężkim” Odprawa posłów greckich

co im krzywo

co im zawiniło. „Rydzem, śledziem, ogórkiem; nie wiem, co im krzywo.” Pieśni

co im się najlepiej podoba

dziś poprawnie: co im się najbardziej podoba. „Lecz siostry przyrzekły sobie opowiadać wszystko, co zobaczą na górze, co im się dnia pierwszego najlepiej podoba, co im się zdarzy.” Baśnie

co insze czas goi

to, co u innych goi czas. „Rozumem ma uprzedzić, co insze czas goi.” Treny

co ją najdzie wszędzie

którą można wszędzie znaleźć. „Dobra-ć i miętka, co ją najdzie wszędzie;” Pieśni

Co jest i nie jest w śmiertelnej kolei

Wszystko, co jest nieśmiertelne i śmiertelne, jak promień od swego światła, wyszło tylko od Boga. W części bezpośrednio, jako własny twór Boga, częścią pośrednio, przez organa świata. Jego zwierciadło im więcej od Niego jest oddalone, tym słabiej swój promień odbija, a więc mniej doskonałe tworzy stworzenie. Przeto Adam musiał być doskonałym człowiekiem, a Chrystus jako Bóg człowiek najdoskonalszym i wyższym nad wszelkie stworzenia. „Co jest i nie jest w śmiertelnej kolei,” Boska Komedia

Co jest na Wilnie lub trockiem jeziorze ...

Troki, z dwoma zamkami, z których jeden pośród jeziora na wyspie zbudowany, były stolicą Kiejstuta, a potem dziedzictwem Witołda. „Co jest na Wilnie lub trockiem jeziorze!” Grażyna

co jo wim, jescem sie nie zgodała ś nim gw.

co ja wiem, jeszcze się z nim nie rozmówiłam (umówiłam, dogadałam). „jescem sie nie zgodała ś nim.” Wesele

co koli starop.

cokolwiek. „Co koli martwym niosą,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

co krzywo patrzył

tu: zezowaty. „Nadszedł, co krzywo patrzył: śmiał się.” Bajki i przypowieści

co lud obchodzi

co lud oburza. „Nie wiedzieli prostacy, że co lud obchodzi,” Satyry

co lżej

co lżejsze, co przynosi większą ulgę. „Nie wiem, co lżej: czy w smutku jawnie żałować,” Treny

co masz

zwrot będący kalką z fr. qu'as tu? w znaczeniu: co ci jest? „Powiedz mi, drogi, co masz, bo głos twój niezwyczajny i gorączką nabiegły ci jagody.” Nie-Boska komedia

co miał pod ręką swoją

hebr. הַבָּא בְיָדוֹ ( haba wejado ) dosł. ‘co przyszło mu w rękę’ w znaczeniu: ‘co należało do niego’. „gdyż obawiam się go, aby nie przyszedł, i nie pobił mnie, matki wraz z dziećmi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Co miłość łatwo lub trudno mi czyta

Ten wiersz z powyższymi trzema wierszami komentatorzy Boskiej Komedii różnie wykładają. Najprawdopodobniejszy wykład jest następujący: św. Jan pytał poetę: „gdzie twoją duszę żądza unosi?" albo: „jaki jest przedmiot twojej miłości?". Poeta odpowiada: Dobro, Alfa i Omega, to jest, początek i koniec, cel tego wszystkiego, w czym ja miłość Boga widzę wyraźnie albo tajemniczo objawioną. Przez pismo poeta rozumie tu nie tylko Pismo Święte, ale wszystkie dzieła boże, a szczególnie rozmaity stan duchowy ludzi. „Co miłość łatwo lub trudno mi czyta».” Boska Komedia

Co mnie i tobie, niewiasto?

słowa, które według Ewangelii św. Jana z Nowego Testamentu wypowiedział Jezus do swojej matki podczas uczty weselnej w Kanie Galilejskiej, kiedy gospodarzom zabrakło wina (por. J 2,4; w tłum. Biblii Tysiąclecia: „Jezus Jej odpowiedział: »Czyż to moja lub Twoja sprawa, Niewiasto? Czyż jeszcze nie nadeszła godzina moja«"). „Mówię sobie zawsze te najwyższe, najpotężniejsze, te boskie słowa, które z cieniów języka rodu ludzkiego On wyjął: „Co mnie i tobie, niewiasto?".” Ludzie bezdomni

co mówi mędrzec Eney

dziś: mędrzec Ani. Reprezentujący literaturę mądrościową moralizatorsko-dydaktyczny tekst znany pod nazwą Nauka Ani został napisany przez pisarza Ani żyjącego za panowania XVIII dynastii. „— Wasza dostojność zapomniałeś, co mówi mędrzec Eney?...” Faraon

co napadnie

co popadnie. „„Dlaczego?” „Bo ich nie zna; bierze, co napadnie,” Satyry

co napręcej starop.

jak najprędzej. „Rzućmy się co napręcej, a na pokój gdzie” Odprawa posłów greckich

co naraniej starop.

jak najwcześniej. „Jutro co naraniej” Odprawa posłów greckich

co naród polski teraz cierpi

Dziadów cz. III , tzw. Dziady drezdeńskie powstały w 1832 r., po upadku powstania listopadowego; autor nadmienia tu o represjach popowstaniowych w zaborze rosyjskim. Akcja dramatu rozgrywa się natomiast w l. 1823–1824. „— Czymże są wszystkie ówczesne okrucieństwa w porównaniu tego, co naród polski teraz cierpi i na co Europa teraz obojętnie patrzy!” Dziady, część III

Co nie jest do istności

to, czego nie możemy zaliczyć do rzeczy istniejących; to, czego się nie da wymierzyć ani zliczyć. „Co nie jest do istności, co brak w liczby rzędzie,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

co niosą na drągach

ponieważ jest ciężka, wypakowana pieniędzmi. „„Skądże ta szkatuła, co niosą na drągach?”” Satyry

co o kim trzymać daw.

co o kim myśleć. „Około księcia kręciło się niemało dworaków służących i schlebiających dla własnej korzyści, ale orli umysł Jeremiego wiedział dobrze, co o kim trzymać.” Ogniem i mieczem

co potym idzie

co za tym idzie; w związku z tym. „Teraz, co potym idzie, w czas cię upominam,” Odprawa posłów greckich

co raz

co chwilę. „I szła Marysia, sierota, zlękniona głęboką ciszą, co raz szepcząc w duszy:” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

co rzadka daw.

co rzadkie, co się rzadko zdarza. „Żyły w zgodzie, co rzadka, zwłaszcza przez czas długi,” Bajki i przypowieści

Co się bić umie jak z arytmetyki

zna fechtunek tylko z teorii, z książek. „Co się bić umie jak z arytmetyki!” Romeo i Julia

co sie Jemu zdało

co On postanowił. „Skryte są Pańskie sądy; co sie Jemu zdało,” Treny

co się kolwiek starop.

dziś: cokolwiek się. „A tak, co się kolwiek” Odprawa posłów greckich

co się na powietrzu spala jak garść lnu

por. Dziadów część II Adama Mickiewicza; spalona przez Guślarza prowadzącego obrzęd Dziadów garść kądzieli (przędzy lnianej) staje się znakiem przywołującym duchy nieobciążone grzechami, lecz niemogące trafić do nieba: „Podajcie mi garść kądzieli / Zapalam ją [...] Niech się na powietrzu spali". „jak garść lnu.” Wesele

co się stanie ze snów jego

midrasz uczy, że w tę rozmowę wplecione zostały słowa wypowiedziane z Nieba: «bracia powiedzieli „zabijmy go”, a Tora kończy słowami: „zobaczymy co się stanie ze snów jego”, w znaczeniu: zobaczymy czyje słowa się spełnią: wasze czy Boże», zob. Raszi do 37:20. „I rzekli jeden do drugiego: „Oto snowidz ów idzie!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

co się tycze

dziś popr.: co się tyczy. „A więc — co się tycze punktu pierwszego.” Ludzie bezdomni

co się zowie

w całym tego słowa znaczeniu. „— Toś niepięknie postąpił, brateńku, co się zowie niepięknie!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Co słyszę

słowa te w pierwotnej wersji, w której główna bohaterka nosiła imię Karyna, poprzedzał fragment: „Karyna milczy. Przymkniona powieka; Pochyłe czoło, w którem się przebija Jakaś myśl jeszcze ciemna i daleka: W niepewnych rysach wschodzi i przemija, I znowu wschodzi, całą twarz obleka; Dojrzewa zamiar, staje się wyrokiem. Już umyśliła: przystąpiła krokiem, Skinęła czołem i źrenicą błyśnie: Ach, od tej myśli, państwa los zawiśnie!". „«Co słyszę, jutro?” Grażyna

Co to nam Bóg uczynił!

bracia byli przerażeni, że spada na nich kolejne nieszczęście i te pieniądze zwrócono im tylko po to, by ich oskarżyć, zob. Raszi do 42:28. „I włożyli zboże swe na osły swoje, i wyruszyli stamtąd.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

co to się ma znaczyć

w wyd. Czubka i poprzednich Bibl. Nar.: „co to ma się znaczyć". „Ojcze, co to się ma znaczyć?” Nie-Boska komedia

Co tobie, mój Bokka

Bocca degli Abbati; na początku bitwy pod Montaperti nad rzeką Arbią podstępem uciął rękę gwelfowi, Jakubowi Pazzi, który niósł sztandar stronnictwa; gwelfowie przerażeni upadkiem swojego sztandaru, który ich do boju prowadził, poszli w rozsypkę i bitwę przegrali. Dante, chociaż gibelin, potępia ten czyn nieszlachetny. „Drugi cień krzyknął: «Co tobie, mój Bokka?” Boska Komedia

co tylko

tylko co; właśnie, niedawno. + 1 inne znaczenie „Trupa ktoś co tylko” Antygona to słowo w 2 lekturach →

co uczynić chcę

„co uczynić chcę” «w Sedomie. Nie jest właściwe, bym uczynił to bez powiadomienia [Abrahama], Ja dałem mu tę ziemię i te pięć miast (zob. Ks. Rodzaju 14:2) także należy do niego […]. Nazwałem go Abrahamem, „ojcem mnóstwa narodów”. Czyż zgładzę synów, a nie powiadomię o tym ojca, który Mnie miłuje?», zob. Raszi do 18:17. „I wstali stamtąd owi mężowie, i skierowali wzrok ku Sedomowi; a Abraham szedł z nimi, aby odprowadzić ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Co w chmurze robi jej iskra tak chyża

Wszystko, co pobudza nową miłość i nową radość błogosławionych duchów, ożywia większym blaskiem światło, jakim są otoczone, co już widzieliśmy nieraz. „Co w chmurze robi jej iskra tak chyża».” Boska Komedia

Co widzę, to dla mnie rzecz nowa

Wykrzyknik zdziwienia wyrwany z ust poety na widok poganina w raju. „Z ust mych: «Co widzę, to dla mnie rzecz nowa!»” Boska Komedia

Co zacz jest? daw.

Kto to jest? „— Co zacz jest?” Ogniem i mieczem

co-ć się roi

co ty sobie wyobrażasz. „Co-ć się roi,” Odyseja

Coar

wedle słów Lota, który powiedział, że miasto to jest 'małe', hebr. מִצְעָר ( mic-ar ) por. powyżej 19:20, zob. Raszi do 19:22. + 1 inne znaczenie „Odłączże się ode mnie; jeżeli na lewo, to ja na prawo, a jeżeli na prawo, to ja na lewo".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

cobea

kobea, pnącze pochodzące z Meksyku, uprawiane jako roślina ozdobna; jej duże dzwonkowate kwiaty są początkowo zielonkawe, kwitną pojedynczo, nierównomiernie, w lecie lub jesieni, na żywy fioletowy kolor i żyją tylko przez 1–2 dni, po czym są zastępowane przez nowe. „Stali o jakimś ciepłym zmroku w ogrodzie, za szpalerem cobei, kwitnącej zielonymi, niepachnącymi kwiatami.” Granica

coć daw., starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć. + 1 inne znaczenie „Coć się stało, Bajdało?” Dusiołek to słowo w 2 lekturach →

coć mówił daw.

skrót od: co ci mówił. „Coć mówił książę Hamlet, bośmy sami” Hamlet

coć powiem

co ci powiem. „Tego, coć powiem, abyś uczyniła;” Hamlet

cochać się gw.

czochrać, drapać, ocierać. „Świnie zaczęły kwiczeć w podwórzu i cochać się o węgły, aż stajnia drgała, a potem jęły wtykać w drzwi długie, obłocone ryje i pokwikiwać.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 3 lekturach →

codicillum łac.

pismo na drewnianej tabliczce, tu: utwór szydzący z cezara; por. kodycyl jako dodatek do testamentu. „To, co lector miał czytać, to są codicilli tego biednego Fabrycjusza Wejenta.” Quo vadis

codreańczyk

naśladowca Corneliu Zelea Codreanu (1899–1938), rumuńskiego polityka, założyciela skrajnie nacjonalistycznej partii o mistyczno-religijnych założeniach Legion Michała Archanioła (1927) oraz faszystowskiej organizacji (zbrojnego ramienia partii) Żelazna Gwardia (1931); Legion był odpowiedzialny za co najmniej dwa zabójstwa, w tym premiera Rumunii Iona Duki w 1933 r. Organizacja została zdelegalizowana, a przywódca wraz z wieloma członkami-legionistami na mocy decyzji króla rumuńskiego Karola II aresztowany; zginął w więzieniu. „Von Silberfeld — a codreańczyk),” Kwiaty polskie

cofać wstecz

dziś: błąd logiczny i stylistyczny (nie można np. cofać się naprzód). „Że nieraz cofać wstecz musiałem nogę.” Boska Komedia

coiffée en camée fr.

uczesana jak kamea. „Józefina Buonaparte ubrana w tunikę grecką i coiffée en camée...” Popioły

cokół

postument; podstawa, na której umieszcza się pomniki, rzeźby itp. „Na samym szczycie góry zobaczysz cokół marmurowy.” Klechdy sezamowe

Colchester

miasto w Anglii, w hrabstwie Essex. „Może to był akurat ten moment, gdy bomba atomowa spadła na Colchester.” Rok 1984

collegium Jesuitarum łac.

kolegium jezuickie. „Ten drugi kościół, zaraz tam obok, to jest collegium Jesuitarum; trzecia wieża opodal to curia, owa czwarta w prawo, marszałkowska, a ów zielony dach to Dominikanie; wszystkiego nie wymienię, choćbym językiem tak umiał obracać jak szablą.” Potop

colloquium łac.

rozmowa. „A ten sygnecik, gdyby się na pamiątkę naszego colloquium przygodził...” Pan Wołodyjowski wszystkie 2 wystąpienia →

Com ja uczyniła

inaczej: co ja uczyniłam (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „— Com ja, nieszczęśliwa, uczyniła?” Klechdy sezamowe

com postanowił

dziś raczej: co postanowiłem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „Zrobię to, com postanowił, i nie odmienię swego postanowienia!” Klechdy sezamowe

com przyrzekł tobie

«To co obiecałem Abrahamowi dla jego potomków, odnośnie do ciebie mu to obiecałem a nie odnośnie do Esawa, gdyż nie powiedziałem mu ‘Icchak będzie nazywany twoim potomstwem’, ale „po Icchaku nazwanym będzie potomstwo twoje” ( Ks. Rodzaju 21:12), [co oznacza]: nie całe potomstwo Icchaka», zob. Raszi do 28:15. „I będzie potomstwo twoje, jako proch ziemi, i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi; a błogosławić się będą tobą wszystkie plemiona ziemi i potomstwem twoim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Com sie razów

ilem się razy. „Com sie razów obrócił u twego podwoja,” Pieśni

com zrobił

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: co zrobiłem. „A teraz, chceszli wiedzieć, com ja zrobił?” Hamlet

comber

mięso z kością z części lędźwiowej grzbietu zwierząt hodowlanych i łownych, uważane za bardzo wartościowy kulinarnie i wykorzystywane do potraw pieczonych, duszonych i smażonych; krzyżówka. + 2 inne znaczenia „Pułap ów, czarny zupełnie, bywał za lepszych czasów zarazem i wędlarnią, na kołkach bowiem powbijanych w belki wieszano wówczas szynki wieprzowe, dzicze, niedźwiedzie i łosie, combry jelenie i sarnie, grzbiety wołowe i całe zwoje kiełbas.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

comme de raison fr.

jak należy; rzecz jasna. „— Masz go czcić, szanować, poważać i, comme de raison, kochać, jest to bowiem wybawca z nurtów Wisły twego brata, szambelana Jego Cesarskiej Mości, rozumie się, szambelana in spe, a oprócz tego jest to przedstawiciel socjety warszawskiej, który właśnie wyda wy…” Popioły

comme otage fr.

jako zakładnik. „Ze sobą jej nie weźmiesz, tu nie zostawisz, bo tu przyjdą Szwedzi, a trzeba, żeby comme otage dziewka została zawsze w naszym ręku...” Potop

comme quoi fr.

jak; jak to. „…ruszając głową ubraną w kwiaty, z dziecinnymi prawie ruchami obnażonych śnieżnych ramion, szczebiotała mu po francusku: comme quoi przed dwoma laty męża swego, Zygmunta Korczyńskiego, na wodach poznała; comme quoi podobał się jej od razu, ale rodzice jej, w od…” Nad Niemnem

Comment? Tu restes muet? fr.

Jak to? Milczysz? „— Tu restes muet?” Noc listopadowa

comparatio łac.

porównanie. „Uczyniłem comparationem naszego Kamieńca z Troją, aleś ty pewnie o Troi nie słyszał.” Pan Wołodyjowski

comparationes łac.

porównania. „Trza waćpani dobrodziejce wiedzieć, że dawny nasz król, Joannes Casimirus, tak moje comparationes lubił, że jednego dnia się bez nich obejść nie mógł.” Pan Wołodyjowski

compeditus

człowiek, który pracował ze skutymi nogami. „…ął zęby, by jej nie powiedzieć, że takiego jej brata kazałby na śmierć zasmagać batami lub zesłałby go na wieś, by jako compeditus kopał ziemię w jego sycylijskich winnicach...…” Quo vadis

comtesse fr.

hrabina. „Nakaż Kurtiwronce, żeby do ciebie nie przystępowała bez comtesse'y.” Popioły

con amore wł., łac.

dosł. z miłością; tu: chętnie, ochoczo, z zamiłowaniem. „Pracę nad Władziem podejmował con amore, z łatwością i chęcią, a z niewzruszoną wiarą w ostateczne zwycięstwo.” Syzyfowe prace wszystkie 2 wystąpienia →

concertina

odmiana akordeonu. „Wyobraźcie go sobie tam: istny koniec świata, morze barwy ołowiu, niebo barwy dymu, okręt o zwartości concertiny — a dowódca prowadzi go w górę rzeki, wioząc zapasy czy rozkazy, czy co tam chcecie.” Jądro ciemności

Concierge fr.

dozorca. „Znowu w umyśle jego przesunął się pokój „na Wolterze" i stara, wstrętna żona concierge'a ze swymi wiekuistymi pytaniami bez sensu.” Ludzie bezdomni

confiteor łac.

wyznaję. „— Kiedy, confiteor, że jak ona piąstki w oczy wsadzi a pocznie płakać albo niechli tylko zacznie płacz symulować, oho, już we mnie serce jako masło na patelni.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

congressus łac.

spotkanie, zjazd. „Ale kata zabrał z sobą stary komtur, a kapelan do Królewca na jakowyś duchowny congressus był wyjechał...” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →

Conseil des Anciens fr.

Rada Starszych; wyższa izba francuskiego parlamentu w latach 1795–1799. „— A dopieroż Conseil des Anciens w robach i tokach fioletowych, w białych płaszczach i pantoflach!” Popioły

Conseil des Cinq-Cents fr.

Rada Pięciuset; niższa izba parlamentu francuskiego w okresie Dyrektoriatu (1795–1799). „— No, ale posiedzenie tej Rady panów w turbanach, du Conseil des Cinq-Cents, musiałeś widzieć?” Popioły

consentior , consentire łac.

zgadzam się. „— Consentior!...” Potop

conservare iuventutem meam łac.

zachować swoją młodość. „— Jeno eksperiencją, nie wiekiem, że zaś umiałem conservare iuventutem meam, tego mi już niejeden zazdrościł.” Potop

consilium łac.

rada. „— Broń mnie Bóg, abym ja tu wymówki jakowe dawał, jeno że jest consilium, więc mówię, co mi eksperiencja dyktuje.” Pan Wołodyjowski

Consolatio servitutis łac.

pociecha niewoli. „Consolatio servitutis...” Przedwiośnie

consommation fr.

najniższa obowiązująca konsumpcja, uprawniająca do zajęcia miejsca w restauracji czy kawiarni. „Tak zwana consommation kosztuje w Château-Rouge 15 centymów, za co gość ma prawo siedzenia przy stole tudzież oparcia dwu rąk i głowy na jego krawędzi aż do godziny drugiej w nocy.” Ludzie bezdomni

conspectus łac.

widok. „Oj, będąż się te śliczne oczy śmiały na waćpana conspectus!” Ogniem i mieczem

consuetudo altera natura łac.

przywzyczajenie jest drugą naturą. + 1 inne znaczenie „My już zwyczajni, a consuetudo altera natura.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

consummatum est łac.

spełniło się. „I „consummatum est" —” Fortepian Chopina

contentus łac.

zadowolony. „Spodziewam się też, że książę będzie z nas contentus.” Ogniem i mieczem

contra me łac.

przeciwko mnie. „Wszystko to zapomniane, nawet i to, żeś cudzą, prywatną zawiść contra me protegował.” Pan Wołodyjowski

contradictio in adiecto łac.

połączenie dwóch pojęć, które wzajemnie się wyłączają. „— Organizacyjno-informacyjna — jest to contradictio in adiecto.” Przedwiośnie

contrecoeur fr.

niechętnie. „Contrecoeur przyznawać zaczynają,” Kwiaty polskie

Cooper, James Fenimore 1789–1851

pisarz amer., autor powieści przygodowych z życia Indian. „Uczniowie młodsi czerpali stamtąd opisy wypraw Mayne-Reida, Fenimora Coopera, Juliusza Vernego itd., starsi — utwory Łomonosowa, Karamzina itd., itd.” Syzyfowe prace

copka gw.

czapka. „Moja copka z pawim piórem.” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →

copke gw.

czapkę. „Tom sie chyloł po te copke,” Wesele

cor, cordis łac.

serce; tu: serca. „Bierzesz w jasyrcorda!” Ogniem i mieczem

córa Kroniona

Helena urodziła się ze związku Zeusa, syna Kronosa, z Ledą, wedle popularnego mitu z jaja zniesionego przez Ledę, bo bóg uwodząc ją przybrał postać łabędzia. „W płacz Helena Argejka, a córa Kroniona;” Odyseja

coram łac.

wobec. „…udzkiego, że jakiekolwiek gravamina ciążyłyby na urodzonym a nam wielce miłym panu Andrzeju Kmicicu, chorążym orszańskim, te coram jego następnych zasług i chwały zniknąć z pamięci ludzkiej mają, w niczym czci i sławy pomienionemu chorążemu orszańskiemu nie uj…” Potop

coraz krzepciej

coraz silniej (od: krzepki — silny). „A narodu się nawaliło, że ani palca wetknąć, i parli się coraz krzepciej na kraty, aż trzeszczały; gwar zrazu cichy podnosił się z wolna, szemrał, przewalał po izbie, huczał czasami, przechodził miejscami w kłótnię, że jakie takie mocne słowo padało coraz gęśc…” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

Corday d'Armont, Marie Anne Charlotte de 1768–1793

żyrondystka francuska, morderczyni Jean-Paula Marata, radykalnego działacza politycznego rewolucji francuskiej, którego zasztyletowała w jego własnym domu. „Jedno brukowe pisemko nazwało Bogutównę, nie wiadomo dlaczego, Charlottą Corday d'Armont.” Granica

córek moich

wyrażenie 'córki moje' pojawia się dwukrotnie w tym wersecie, jedno odnosi się do Rachel i Lei, drugie do Bilhy i Zilpy, bo zgodnie z midraszem one takaż były córkami Labana, ale od konkubiny, zob. Raszi do 31:50. „I rzekł Laban: „Kopiec ten świadkiem między mną a tobą dzisiaj!" Przeto nazwano imię jego: Galed,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

córka Lei

wyrażenie „wyszła […] córka Lei” midrasz zestawia ze słowami „wyszła Lea naprzeciw niego” ( Ks. Rodzaju 30:16) i odnosi to do podobieństwa charakterów córki i matki, zob. Raszi do 34:1.

córkami

u Cylkowa: 'dziewicami'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, w oryginale jest בְּנוֹת ( bnot ): ‘córki’.

Córkę gładką , Którą wielce miłował

Hamlet cytuje tu urywki ze staroangielskiej ballady, znajdującej się w zbiorze oprac. przez biskupa Thomasa Percy'ego Reliques of ancient English poetry (1765). „Którą wielce miłował.” Hamlet

córki jego

mowa tu o synowych Jakuba, zob. Raszi do 37:35. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Corot, Jean-Baptiste-Camille 1796–1875

francuski malarz, przedstawiciel realizmu. „Mówiło się, że to zawodowo, gdyż handlował fałszywymi Corotami, Noakowskimi i Pankiewiczami.” Pożegnanie z Marią

corpus delicti łac.

dowód zbrodni. „Prezes ministrów włożył worek i pestki do skrzynki, zamknął na kłódkę i opieczętował czerwonym lakiem, a na wierzchu napisał po łacinie: corpus delicti.” Król Maciuś Pierwszy

Cortez, Ferdynand ok. 1485–1547

hiszpański konkwistador, zdobywca Meksyku. „Ale wątpię, aby te kraje, o których tu rzecz, tak łatwo było zawojować, jak łatwo niegdyś Ferdynand Cortez zawojował część Ameryki, gdzie Hiszpanie wymordowali tylu biednych Indian, nagich i bezbronnych.” Podróże Guliwera

Córuś moja, dziecię moje

Te trzy zwrotki wyjęte są z dzieła Wacława z Oleska pt. Pieśni polskie i ruskie , s. 419, nr 289 [przyp aut. Wacław z Oleska : pseudonim Wacława Zaleskiego (1799–1849), krytyka i zbieracza pieśni ludowych. W 1833 r. wydał popularny zbiór pieśni pt. Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego . W późniejszym okresie życia poświęcił się karierze urzędniczej, w latach 1848–1849 był gubernatorem Galicji]. „Narobił mi w pokoiku łoskot».” Zemsta

cory forma starop.

córy (tj. córki). „Mojej namilszej cory,” Treny

coś przyrzekł

mianowicie wyrzec się świata; por. w. 448. „Jeżeli to, coś przyrzekł, zachowasz niezłomnie...” Dziady. Widowisko, część I

coś Sławie przydała mocy

Wyspiański, za Słowackim, wywodzi tu od sławy nazwę plemion słowiańskich (sławiańskich wg jednej z form zapisu w romantyzmie). „ty, coś Sławie przydała mocy;” Noc listopadowa

coś z dziesięciu

mniej więcej z dziesięciu. „Nasmażyła baba jajecznicy coś z dziesięciu jaj, zaprosiła sąsiadkę na nią, jeszcze i kukiełkę pod popiołem upiekła — tak jej dziękowała.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

cości

coś tam. „Może ją uczył piosnek bór szumiący, czarny, może trawy łężne, szepczące słóweczka ciche; może gaje młodym liściem okryte, które za wiatrem lekuchno się chwiejąc, gwarzą cości a gwarzą, jakby żywym głosem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

coście mi dotąd zachowały

czegoście dotąd przestrzegały. „Fraszki moje (coście mi dotąd zachowały),” Fraszki

coście widzieli daw.

konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: co widzieliście. „Że o tym, coście widzieli, nikomu” Hamlet

cosecans a. kosekans

jedna z funkcji trygonometrycznych; odwrotność sinusa. „Słyszę cosecans cienki osy” Kwiaty polskie

cosik gw.

coś. „…ł się do drzwi, a kiej mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy i wylatywał, obzierając się, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosik tknęło.…” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 14 wystąpień →

cośwa wama raili

cośmy wam raili; raić — polecać, rekomendować, swatać. „— Idźcie z Bogiem, a pomyślcie, cośwa wama raili...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

Cosway, Richard 1742–1821

angielski malarz portretowy, znany ze swoich miniatur. „— Nie gadałbyś głupstw — usta otyłego, o uduchowionej jak z miniatur Coswaya twarzy marsylczyka (jest moim przyjacielem, ale imienia jego nie znam) zapchane są kanapką z sardynkami — nie gadałbyś głupstw — powtórzył przełykając z wysiłkiem („poszło, cholera!")…” Pożegnanie z Marią

cotangens

jedna z funkcji trygonometrycznych; w trójkącie prostokątnym cotangens kąta ostrego to stosunek długości przyprostokątnej przyległej do tego kąta do długości przyprostokątnej naprzeciwległej temu kątowi; stosunek ten można wyrazić także jako iloraz cosinusa i sinusa tego samego kąta.

coupé fr.

przedział w wagonie. „W coupé siedziały już trzy osoby: jakiś wiekowy oficer i dwie panie.” Ludzie bezdomni

coxalgia łac. med.

chorobowy ból w okolicach biodra, powodowany najczęściej chorobą zwyrodnieniową stawów. „Stosowanie chirurgii przy spondylitis i coxalgii, ciekawsze wypadki, procent ozdrowień, przerzuty, odrębne urządzenia w Leysin i Berck sur Mer, różne opinie o działaniu słońca — to było dopiero zajmujące.” Granica

cóż

tu: cóż dopiero. „Cóż pospołu złożone!” Odprawa posłów greckich

cóż bo daw.

w takim przestawnym szyku oznacza: cóż więc, co też. „Cóż bo za rozkaz znów obwieścił miastu” Antygona wszystkie 3 wystąpienia →

cóż potym?

cóż z tego? „Cóż potym? Kłoda leży, a ze pnia przedsię” Odprawa posłów greckich

Cóż temu rzec? starop.

co na to powiedzieć; pytanie retoryczne, sugerujące bezradność. „Cóż temu rzec? Więc tamże już za jedną drogą” Treny

Cóż to za

hebr. מִי לְךָ ( mi lecha ) dosł. ‘kto tobie?/komu twoje?’. «Kim jest ten, komu posyłasz cały ten obóz lub o kim myślałeś [wysyłając go]?», zob. Ibn Ezra do 33:8. «Komu to posyłasz?», zob. Chizkuni do 33:8. «Do kogo posyłasz, cały ten obóz, który do ciebie należy?», zob. Radak do 33:8. „I przystąpiły służebnice, one i dzieci ich, i pokłoniły się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

cóż uczynię im

«Jakże mogłoby mi przyjść do głowy, by je skrzywdzić?!», zob. Raszi do 31:43. „Służyłem ci czternaście lat za dwie córki twoje, a sześć lat za trzodę twoją; a odmieniałeś wynagrodzenie moje po dziesięć kroć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

cóżem widziała

cóż widziałam. „Ach, panie, cóżem widziała tej nocy!” Hamlet

Cóżeś zacz? daw.

Kim jesteś?

cózeście sie kosów jeni gw.

cożeście się chwycili za kosy; czemu chwyciliście za kosy. „Cózeście sie kosów jeni;” Wesele

Craven, Pauline ok. 1808–1891

konserwatywna pisarka francuska, autorka powieści z życia dworskiego. „…ki starego Dumasa, awantury bezmyślnej Braddon, jeszcze coś z dzisiejszych ulubieńców francuskiej arystokracji: Claretiego, Craven etc., etc.…” Nad Niemnem

credo łac.: wierzę

zbiór zasad i poglądów. „Nie; tu trzeba sobie stworzyć własne swoje credo.” Jądro ciemności

Credo, quia łac.

Wierzę, bo jest to absurdalne; sentencja cytowana jako zdanie Tertuliana (ok. 160–ok. 240), rzym. apologety chrześcijaństwa, w istocie jest to bardziej soczysta parafraza zdania z rozdz. V, w. 4 dzieła De carne Christi („O ciele Chrystusa"): „ credibile est, quia ineptum est ", tj. jest to wiarygodne, ponieważ jest niedorzeczne (komentarz do religijnego dogmatu, że Syn Boży umarł). „Credo, quia...” Kwiaty polskie

crême brûlée fr.

deser kuchni francuskiej; zapiekany krem na bazie śmietanki, żółtek i cukru z dodatkiem wanilii. „To — crême brûlée, a to pralinka...” Kwiaty polskie

Crescat! floreat! łac.

niech wzrasta i kwitnie.

crescite et multiplicamini łac.

rośnijcie i rozmnażajcie się. „Zaś przedtem: crescite et multiplicamini...” Potop

Crescite et multiplicamini! łac.

Rośnijcie i rozmnażajcie się! „— Crescite et multiplicamini!” Ogniem i mieczem

crescite multiplicamini łac.

rośnijcie (i) rozmnażajcie się; cytat z łac. tłumaczenia Biblii . „Crescite, mili goście — multiplicamini!” Pan Wołodyjowski

Cromwell, Oliver 1599–1658

polityk angielski, główna postać angielskiej wojny domowej, lord protektor Anglii, Szkocji i Irlandii w latach 1653–1658. „Nieopodal na ulicy stał konny pomnik mężczyzny, który miał być Oliverem Cromwellem.” Rok 1984

cubiculum łac.

sypialnia. „Po czym Petroniusz udał się do cubiculum, lecz nie spał długo.” Quo vadis

cuch

węch psa. „Jeszcze i cuch, i rozum przedni mają.” Popioły

cud nad Wisłą a. bitwa warszawska 13–25 sierpnia 1920

decydująca bitwa wojny polsko-bolszewickiej (1919–1921): operacja wojskowa stoczona pomiędzy nacierającą na Warszawę Armią Czerwoną a Wojskiem Polskim, zakończona wielkim zwycięstwem polskim, które zadecydowało o zachowaniu niepodległości przez Polskę, doprowadziło do zawieszenia broni i zawarcia w marcu 1921 traktatu pokojowego. Nieoczekiwane zwycięstwo nazwano „cudem nad Wisłą", nawiązując do potocznej nazwy „cud nad Marną", przyjętej dla pierwszej bitwy nad Marną (1914), kiedy podczas I wojny światowej armia francuska w podobnie dramatycznej sytuacji nieoczekiwanie odrzuciła wojska niemieckie z przedpola Paryża. Określenie „cud nad Wisłą" zostało podchwycone przez polskie środowiska katolickie, a zwycięstwo przypisano opiece sił nadprzyrodzonych. „O tym zaś czasie, gdy po „cudzie nad Wisłą" i ciężkich późniejszych latach paryskich przyjechał na parę tygodni do rodziców, miał głowę zaprzątniętą zupełnie innymi sprawami.” Granica

cudaczny obcy pieniądz

w pierwszym okresie niepodległości w obiegu znajdowały się jeszcze waluty państw zaborczych. Dopiero w roku 1920 wprowadzono markę polską jako wyłączny środek płatniczy. „…okrainnych nieprzyjaciół — z niezałatwioną kwestią rolną i cudzymi prawami określającymi winę i karę, z cudacznym obcym pieniądzem — kraj zepsuty przez najeźdźców, złupiony z dóbr fizycznych i duchowych, pełen ciemnoty i lenistwa, brudu, barbarii i chamstwa.…” Przedwiośnie

cudło daw.

cudo, dziwo, niezwykłość. „A zachciało się właśnie ni stąd, ni zowąd wójtowi sprawdzić naocznie, co za cudła nadprzyrodzone żona jego na śmiech odzyskanemu mężowi zmajdrować teraz potrafi.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →

cudniej

bardziej stosownie (inny odcień znaczeniowy niż dzisiaj). „Cudniej ci będzie prząść kądziel niż w wieńcu” Pieśni

cudny daw.

dziwny. „Powiedziała na to księżna, że cudna jej taka sprawiedliwość, od której nawet krewna królewska nie może człeka wyprosić, ale stary jej odrzekł: „I samemu królowi służy łaska, ale nie służy bezprawie".” Krzyżacy

cudowna woda na wszystkie choroby

Suzin mówi o „cudownej" wodzie z Lourdes. „Znajduje się w tej Francji jakaś cudowna woda na wszystkie choroby (nie pomnę jej nazwiska).” Lalka

cudowny dzbanek proroka

w rozdziale 17 Pierwszych Ksiąg Królewskich (w. 10 i nast.), opowiedziane jest, jak prorok Eliasz przybywa do miasta Sarepty i tu nakarmiony przez ubogą niewiastę, sprawia, że nie ubywa mąki z garnca jej i oliwy z bańki „aż do dnia, gdy Pan spuści deszcz na ziemię". „Sam atoli znałem ludzi, którzy bez zdziwienia mniemali, iż w domu swym posiadają wieczyście napełniający się oliwą, cudowny dzbanek proroka.” Cierpienia młodego Wertera

cudzą żonę , o którą czynią

cudzą żonę, z powodu której toczy się spór. „Bom cudzą żonę wziął, o którą czynią.” Odprawa posłów greckich

cudze prawa

Polska międzywojenna odziedziczyła ustawodawstwo po trzech państwach zaborczych. Działalność unifikacyjna i opracowanie nowych ustaw odbywało się bardzo powoli. „…hulaszczą — przeładowaną ogromem ludności żydowskiej i okrainnych nieprzyjaciół — z niezałatwioną kwestią rolną i cudzymi prawami określającymi winę i karę, z cudacznym obcym pieniądzem — kraj zepsuty przez najeźdźców, złupiony z dóbr fizycznych i duchowych,…” Przedwiośnie

Cudze rzeczy znać dobrze, a swoje potrzeba

w Przysłowiach mów potocznych Andrzeja Maksymiliana Fredry (1621–1679) przysłowie to brzmi następująco: „Cudze wiedzieć rzeczy ciekawość jest, a swoje potrzeba". „„Cudze rzeczy znać dobrze, a swoje potrzeba!"” Ludzie bezdomni

cudzenie

czyszczenie. „Każde z dwojga podlegało ciągłemu oczyszczaniu, cudzeniu i szczotkowaniu.” Przedwiośnie

cudzołożnik

chodzi tu o Parysa, który porwał Helenę, co stało się przyczyną wojny trojańskiej; z tej wojny wracał przez 10 lat Ulisses, na którego czeka skarżąca się tutaj Penelopa. „Ten cudzołożnik na morzu zaginął!” Pieśni

cudzy gw., z ros., starop.

nie swój (odcień znaczeniowy nieco inny od współczesnego). + 1 inne znaczenie „— Czym ci to już taki całkiem cudzy, Jaguś?” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

cug gw., z niem., daw.

zaprzęg składający się z czterech lub sześciu koni zaprzęgniętych parami. + 1 inne znaczenie „Nie spałam zrazu, tak cugi przez izbę wiały, ale musiałam potem zadrzemać.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →

cug duchów przeciągał przed nami

Tu naprzeciw obu poetów idące duchy są to zwodnicy. „Widzę, cug duchów przeciągał przed nami,” Boska Komedia

cugant

silny, wiodący koń zaprzęgowy, cugowy; najczęściej ogier. „Dobrze baczę, w jakie to cuganty jeździł...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

cugi z niem., niem.

tu: pociągnięcia. + 1 inne znaczenie „— Ja się cugów nie boję — odparła szanowna dama — a mam w tym wielką przyjemność.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →

cugle

pasy, służące jeźdźcowi do kierowania koniem; inaczej: wodze, lejce. „— krzyczeli i rzucili się na karetę, uchwycili konia za cugle, pozabijali służbę i wyciągnęli na drogę przerażoną Gerdę.” Baśnie to słowo w 4 lekturach →

cuglów

dziś popr. forma D.lm: cugli. „Ledwie, ledwie zdążył przypaść do konia, odwiązać supeł cuglów i stanąć w strzemionach, gdy go opadły.” Popioły

cugowe

konie używane do jazdy powozem. „Wielkim głosem wołał po imieniu na wierzchowce, których miał osiem, witał się z cugowymi i „brakami".” Przedwiośnie

cugowy

tu: zaprzęgowy. „…, wydzierżawił plac po spalonej we wrześniu firmie i założył na nim filię swojego przedsiębiorstwa, kupił dworski pojazd, cugowego konia ze strzyżonym ogonem, wynajął woźnicę, nabył za pół miliona majątek ziemski pod stolicą, wprawdzie nieco zaniedbany i podup…” Pożegnanie z Marią

cui bono? łac., łac

na czyją korzyść, dla czyjego dobra. + 1 inne znaczenie „Co się tyczy umeblowania, to doktor Judym żywił i wprowadzał w czyn mniemanie radykalne: „Po co — myślał — mam meblować mieszkanie, cui bono? Czy mój pacjent zyska co na tym?” Ludzie bezdomni

cuiusvis dignitatis et praeeminentiae łac.

jakiegokolwiek rodzaju godność i wyróżnienie. „…nimy całemu stanowi rycerskiemu, mianowicie zaś ludziom wojskowym i świeckim, urzędy mającym cuiusvis dignitatis et praeeminentiae, oraz wszystkiemu obywatelstwu Wielkiego Księstwa Litewskiego i naszego starostwa żmudzkiego, że jakiekolwiek gravamina ciążyłyby…” Potop

cum boris, lasis, graniciebus et coloniis

z borami, lasami, granicami i koloniami. „Bohuna odżałowała już dawno, a teraz wszystko składało się tak dzięki hojności namiestnika, że Rozłogi „cum boris, lasis, graniciebus et coloniis" mogła już uważać za swoje i swoich synów.” Ogniem i mieczem

cum omnibus titulis łac.

ze wszystkimi tytułami. „— Nie śpisz, dobrodzieju, nie śpisz, a żebyś się jeszcze lepiej przekonał, toć powtórzę cum omnibus titulis: Ja, Bogusław książę Radziwiłł, koniuszy Wielkiego Księstwa Litewskiego, proszę ciebie, Tomasza Billewicza, miecznika rosieńskiego, o rękę synowicy twej…” Potop

cum spiritu vini łac.

dosłownie „z ducha wina". „Rumu cum spiritu vini,” Bal w operze

Cunctator 280–203 p.n.e.

rzymski polityk i wódz; zyskał przydomek Cunctator (łac. „zwlekający") za sprawą przyjętej strategii w rozmieszczaniu wojsk podczas II wojny punickiej. „Żem nie lazł, jak kto głupi, na zgubę i z męstwem umiałem jako drugi Cunctator łączyć roztropność, tedy pierwszy pan Zaćwilichowski powiadał, że mnie tchórz oblatywał.” Ogniem i mieczem

Curaçao

gatunek likieru. „— Czarna kawa z odrobinką pomarańczową tego wyspiarskiego Curaçao, papierosy...” Przedwiośnie

curasque gerens, animosque viriles łac.

dźwigająca troski i obdarzona męstwem; słowa rzym. poety Wergiliusza. „— „...curasque gerens, animosque viriles..." — przerwał z cicha ksiądz Wydżga.” Potop

curator łac.

opiekun. „— Widocznie ich bóg to jakiś curator bardzo dobrowolny.” Quo vadis

curiosa łac.

dziwactwa, osobliwości. „recytował istne curiosa jako perły wiedzy podane mu przez mędrców pyrzogłowskich.” Syzyfowe prace

cursus łac.

przebieg. „…ł, żem to elektora krewny i u Szwedów, za przyczyną brata Janusza, dobrze widziany, wnet począłem rokowania, a jaki był ich cursus i dla Rzeczypospolitej pożytek, to już waszmość wiesz: koniec wojny, uwolnienie spod opresji katolickiej waszej wiary, kościołów,…” Potop

cwał

najszybszy chód koński używany podczas wyścigów, odmiana galopu. „Konie biegły w cwał.” Siłaczka

cwancygier

dawna moneta austriacka o nominale dwudziestu grajcarów. „Rafał zawarł powieki i z obojętnością wręczył rzemieślnikowi należne cwancygiery.” Popioły

ćwiczyć

tu: bić. „Krzyczy ów, aż go w niebie słychać, a baba nie ustaje, tylko ćwiczy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

ćwieczek

mały gwóźdź, gwoździk. „Patrz, oto na miarę ćwieczek,” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

ćwiek

duży gwóźdź. „I zawieszono na krzyżach ludzie owe obłąkane, i przybito im ręce ćwiekami; a ten, co był na prawo, krzyczał: równość!” Anhelli to słowo w 2 lekturach →

ćwierć daw.

tu: drewniane naczynie o pojemności ćwiartki korca. + 1 inne znaczenie „Dziesięć gąb, a brzuchy mają kiej ćwiercie.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

ćwiertować

dziś popr.: ćwiartować. „Zdawało mu się, że ten wzrok hetmański, ubliżający mu bez wzruszenia, z głębi przymkniętych powiek wbija się w niego i szarpie na sztuki, rozdziera na strzępy, podobnie jak pazury orlicy ćwiertują żywą zdobycz.” Ludzie bezdomni

ćwiertowane

dziś: ćwiartowane. „Wszędzie rozwaliny jakiegoś ogromu, który musiał wieki przetrwać, nim runął — filary, podnóża, kapitele, ćwiertowane posągi, rozrzucone floresy, którymi oplatano starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzi…” Nie-Boska komedia

ćwik daw.

zuch, śmiałek. + 1 inne znaczenie „Na to mu rzecze Odys, ćwik szczwany jak mało:” Odyseja to słowo w 3 lekturach →

ćwiknąć gwar.

uderzyć. „Czasem szarpnął kozaka, a niekiedy z szybkością błyskawicy zdejmował dyscyplinę i ćwiknął nią którego ze swych synowców.” Lalka

ćwirć

ćwierć; tu: drewniane naczynie służące do mierzenia (o pojemności ok. 25 litrów). „wraź se jeszcze na łeb ćwirć!” Wesele

cy gw.

czy. „widać to niewyspane cy jakie;” Wesele

Cybela

Kybele, frygijska bogini wiosny, płodności, urodzaju. „Na pessinuncką Cybelę!” Quo vadis

cyborium z łac.

tabernakulum, ozdobna puszka lub szafka do przechowywania komunikantów przy ołtarzu w czasie mszy. + 1 inne znaczenie „Wreszcie wydobył ksiądz nuncjusz z cyborium kielich i zbliżył się z nim do klęcznika.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

cybuch gw.

część fajki łącząca ustnik z główką. „Ale nie mogąc się ognać zbereźnikom, które jako te wróble obsiadały sztachety — a śmielsze nawet już pod okna się przebierały — to jeno przygrażał księżym cybuchem a wyklinał.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

cyc z hol. sits

tani materiał. „Jakoż kniahini miała na sobie suknię ze spłowiałego cycu, kożuch na wierzchu i jałowicze buty na nogach.” Ogniem i mieczem

Cyceron 106–43 p.n.e.

najwybitniejszy mówca rzymski, filozof, polityk, pisarz. „Wystaw sobie w myśli, mój kochany czytelniku, jak gorąco naówczas pragnąłem mieć dowcip i wymowę Demostenesa i Cycerona, aby godnie opisać Anglię, ojczyznę moją, i jej wysokie przymioty oraz szczęśliwość odmalować.” Podróże Guliwera

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.