Litera C

1030 słów, strona 2 z 5.

Chińcyki trzymają się ...: jesienią 1899 r. wybuchło w Chinach tzw. powstanie bokserów, skierowane przeciw cudzoziemcom, a właściwie przeciw imperialistycznej dominacji mocarstw europejskich na obszarach „Cesarstwa Nieba". Interwencja wojskowa w 1901 r. tych państw (między nimi również monarchii Austro-Węgier) doprowadziła do stłumienia ruchu rewolucyjno-niepodległościowego i do zwiększenia zależności Chin od mocarstw. Z końcem 1900 roku (a w Weselu „rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym") rząd chiński jeszcze opierał się ich naciskowi, kiedy spotkał się z żądaniem krwawych represji na powstańcach. Pytanie Czepca ma zatem treść najzupełniej aktualną. „Chińcyki trzymają się mocno!?” Wesele
Chinensu: Henen-Nesut (gr. Herakleopolis Magna), stolica 20. nomu Górnego Egiptu, położona ok. 90 km na południe od Memfis. „W ten sposób w ciągu kilku dni zostały napadnięte i zniszczone miasta: Chinensu, Pimat i Kasa na południe do jeziora Moeris.” Faraon
chinina: lek w postaci białego, gorzkiego proszku otrzymywany z kory chinowca. + 1 inne znaczenie „Widział, że jej nic nie pomoże, nic nie może pomóc — roześmiał się nagle, wspomniawszy, że po taką chininę lub antypirynę trzeba posyłać do Obrzydłówka...” Siłaczka to słowo w 2 lekturach →
Chios: wyspa na Morzu Egejskim w pobliżu wybrzeży Azji Mniejszej. „Czy skalny Chios powyżej ominąć” Odyseja
Chiozza: dawna forma odnosząca się do Chioggii: miasta położonego na południe od Wenecji. „Jedni rozpowiadali z najdrobniejszymi szczegółami o zajęciu fortu świętego Andrzeja, Chiozzy, arsenału i ważniejszych punktów przez cztery tysiące „załogi", o zagarnięciu władzy nad flotą, o odwołaniu ministrów i wysyłaniu do dworów monarszych...” Popioły
Chira: i zostali wspólnikami w interesach, zob. Raszi do 38:1.
chiromanta: osoba potrafiąca wróżyć z linii papilarnych dłoni. „Daj mi no rękę — jestem trochę chiromanta,” Dziady, część III
chiton: starożytny strój grecki, prostokąt płótna spinany na ramionach i z boku. „Siadł na pościeli, zrzucił z siebie chiton miękki” Odyseja wszystkie 13 wystąpień →
Chiwa: miasto nad rzeką Amu-darią w Uzbekistanie w Azji Środkowej. „Skinął, — padają knuty od Niemna do Chiwy.” Reduta Ordona
chlać gw.: tu: jeść, żreć. „A to je weź sobie i nachlaj się nimi!” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
chlajna staroż.: męski płaszcz z grubej wełny. „Odys w chlajnę i chiton odział się, a ona” Odyseja wszystkie 11 wystąpień →
chleb: hebr. לֶחֶם ( lechem ): ‘chleb’, oznacza także ogólnie wszelkie pożywienie. + 1 inne znaczenie „I rzekł Laban do Jakuba: „Oto kopiec ten i oto pomnik, który postawiłem między mną a tobą;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
chleb ludzi bodzie: zwrot przysłowiowy mówiący o zuchwałości ludzi sytych. „Chleb ludzi bodzie!” Krzyżacy
chleb rozczynić: przygotować ciasto na chleb. „To masło za gospodynię ubiją, to chleb rozczynią, to na kołowrotku przędą tak cudnie, że się ta przędza jak srebro mieni.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
chleb sitny a. sitowy: chleb z mąki razowej przesianej przez sito, delikatniejszy od razowego. „Ślimakowa z Jędrkiem wynieśli przed chatę stołki z poręczami i wiśniowy stół, nakryli go obrusem, położyli talerze, blaszane łyżki, osełkę masła, bułkę sitnego chleba i cały ser z kminkiem.” Placówka to słowo w 2 lekturach →
chlebny piec: piec chlebowy (służący do wypieku chleba). „bary mioł jak chlebny piec.” Wesele
chlebowiec: ok. 40 gatunków drzew z rodziny morwowatych, o wielkich skórzastych liściach, pochodzących z tropikalnej Azji i dostarczających jadalnych owoców. „W głębi nie było jednolitych drzew: daktylowce, rafie, palmy wachlarzowe, sykomory, chlebowce, euforbie, olbrzymie odmiany senecjonów, akacji, drzewa o uliścieniu ciemnym i lśniącym, i jasnym lub czerwonym jak krew, rosły obok siebie, pień przy pniu, splątane…” W pustyni i w puszczy
Chlestakow, Iwan Aleksandrowicz: bohater sztuki Mikołaja Gogola Rewizor , młodzieniec lat około dwudziestu trzech, ubogi urzędnik z Petersburga, niefortunny gracz w karty, z powodu braku pieniędzy niemogący się wydostać z prowincjonalnego miasteczka i wrócić do stolicy; wg autorskiego opisu postaci jest on „cieniutki, chudziutki, z lekka głupawy", jednakże ubrany według mody. „Dowcipniś, Chlestakow letniska,” Kwiaty polskie
chlipieć: tu: chłeptać. „Chłodzą się, chlipiąc” Iliada
chłodnik: tu: altana. „Nawet twój mały chłodnik zostawiono,” Konrad Wallenrod
chłodnik chróściany: altana z gałęzi. „Nie gardź moim chłodnikiem chróścianym,” Pieśni
chłop: tu: mężczyzna, człowiek. „A nad chłopa chciwego” Pieśni
chłopak kredensowy: usługujący przy stole. „O kilkanaście kroków z boku chłopak kredensowy i pokojówka nastawiali samowar.” Lalka
chłopca: u Cylkowa: 'chłopięcia'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I poszedł jeden ode mnie, i rzekłem: zapewne rozszarpanym został; bo nie widziałem go dotychczas.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
chłopcom: u Cylkowa: 'chłopiętom'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I usunął ich Josef od kolan jego, i pokłonił się twarzą ku ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
chłopcowi: dziś popr. forma C lp r.m.: chłopcu. „Chłopcowi każda piękność zda się rówiennicą,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Chłopicki, Józef 1771–1854: polski generał, uczestnik powstania kościuszkowskiego, wojen napoleońskich; pierwszy wódz naczelny (od 3 grudnia 1830) i dyktator powstania listopadowego. „— Major Chłopicki dowodzi.” Popioły
chłopiec gdyby z wosku: chłopiec jak z wosku, tj. jak laleczka: zgrabny, gładki, urodziwy. „Taki kawaler: chłopiec gdyby z wosku!” Romeo i Julia
chłopiec z prowincji: w postaci tej zespolił Żeromski pewne szczegóły z życia Józefa Piłsudskiego i Stanisława Wojciechowskiego. Stanisław Wojciechowski (1869–1953, działacz prawicowego skrzydła PPS), bliski współpracownik Piłsudskiego, po roku 1905 wystąpił z PPS i stał się organizatorem ruchu spółdzielczego. W latach 1918–1919 był ministrem spraw wewnętrznych. Po wojnie zbliżył się do prawicowego stronnictwa chłopskiego „Piast". W roku 1922 jako kandydat Centrum i PPS wybrany został na prezydenta. Zrzekł się władzy po zamachu majowym Piłsudskiego (1926). „Ktoś — mówił — roznieca wielką duszę w chłopcu z prowincji, w zabiedzonym studencie medycyny, co to nie dojada i nie dosypia, a mieszka jak pies na płocie — ażeby podjął walkę ni mniej, ni więcej, tylko z całym moskiewskim caratem, z cesarstwem Aleksandra Trze…” Przedwiośnie
chłopięta obnosiły po wsi na Gody: prawdopodobnie chodzi o kolędników, czyli grupę osób, które przebrane chodziły od domu do domu z życzeniami na Nowy Rok w czasie tzw. godów czyli okresie od 25 grudnia do 6 stycznia. „Struchlał Skrobek, bo takiego majestatu jako żyw nie widział, a co króla, to znał tylko z szopki Heroda, co go chłopięta obnosiły po wsi na Gody.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
chłopu podłemu: Herakles mówi o Eurysteuszu, władcy Myken i Tirynsu, dla którego musiał wykonać dwanaście prac. „Wysługiwać się chłopu podłemu musiałem,” Odyseja
chłopu zasię a. zasie daw., gw.: zaś, natomiast; tu: chłopu nic do tego, chłop niech się trzyma z daleka. „— Prawda, ale nie wiecie to: „Pan z panem zna się, a chłopu zasię".” Chłopi, Część czwarta - Lato
Chloris: córka Amfiona, władcy Orchomenos, żona Neleusa, syna boga Posejdona, matka 12 synów. „Widziałem także Chloris, piękność znamienitą,” Odyseja
chluba: chwała, sława. „Powinien to rozumieć, że musi stać się nie tylko pociechą rodziców w sędziwej starości, podporą ich lat zgrzybiałych, ale i chlubą...” Syzyfowe prace
chlubny: chwalebny. „Chlubnej mi śmierci przenigdy nie wydrze.” Antygona
chmiel: tu: ludowa pieśń weselna. + 1 inne znaczenie „— Płacz płaczem, a rok nie przejdzie i zaśpiewam jej takiego chmiela nowego, co się wścieknie — ozwała się po swojemu Jagustynka.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
chmielnicczyzna: powstanie Chmielnickiego; Chmielnicki, Bohdan Zenobi (1595–1657) — ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. „Świeżo jeszcze wyćwiczyła ją chmielnicczyzna, siedm lat bez przerwy trwająca, tak że nie było między nimi człowieka, który by tyle razy przynajmniej w ogniu nie był, ile sobie lat liczył.” Potop
Chmielnicki począł mówić: sposób obradowania na Siczy opisany jest w diariuszu Eryka Lassoty, posła cesarskiego na Zaporoże w roku 1594. „Chmielnicki począł mówić:” Ogniem i mieczem
Chmielnicki, Bohdan Zenobi 1595–1657: ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648–1654. + 1 inne znaczenie „— Bohdan Zenobi Chmielnicki.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Chmielnik: miasto na Ukrainie, nad Bohem; miejsce śmierci hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego (1651). „Ciągnęły wojska na Winnicę i Lityń ku Chmielnikowi.” Ogniem i mieczem
chmurą komorów: chmurą komarów; przekształacone dla rymu z: pozorów. „Gardziliśmy jak Niemcem tą chmurą komorów,” Kordian
Chmurowładca mit. gr.: tj. Zeus, najważniejszy spośród bogów olimpijskich; bóg nieba i ziemi, władał piorunami. „Wtedy rzekł Chmurowładca: — «Dość tego niech będzie!” Iliada
chmyz daw., przestarz., pot., z ukr.: mały, niepozorny okaz zwierzęcia, zwł.: mały, niepozorny koń; przen. lekceważąco o małym, niepozornym człowieku; malec, smarkacz. + 1 inne znaczenie „…o popiołu ze śniegiem, aby toporzysko nie ślizgało mu się w dłoniach — może da Chrystus, że prędko uwinę się z tym pruskim chmyzem, zali mi wolno będzie wówczas jeśli nie sięgnąć Krzyżaka, to przynajmniej wsadzić mu toporzysko między kolana i zwalić go na ziem…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
chmyzowaty: (o zwierzęciu) lichy. „Jużci, zbroja u nich gorsza i chmyzowate konie, przeto często bywa, że się pod naporem rycerstwa ugną, ale serca mają tak chrobre albo i mężniejsze niż Niemce.” Krzyżacy
Chnif Chnof Chnorum: rodzaj gry karcianej. „Na przykład: Chnif Chnof Chnorum?” Popioły
Choby: midrasz wyjaśnia, że «nie ma miejscowości o nazwie Choba, miasto Dan nazwane jest Choba [hebr. חוֹבָה ( chowa ): 'wina'], w związku z bałwochwalstwem, które później będzie tam miało miejsce», zob. Raszi do 14:15. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Choć Pismo wcale rzecz inną rozumie: Poeta mówi o Piśmie Świętym , że ma znaczenie podwójne, literalne i figuryczne [tj. dosłowne i symboliczne; red. WL], to jest, litera i duch. „Choć Pismo wcale rzecz inną rozumie.” Boska Komedia
chocia gw.: chociaż. „Hanka prasnęła motyczką i porwała się kiej ptak do lotu, ale się w mig opamiętała, opuściła podkasany wełniak i chocia ją ponosiło, chocia serce się tłukło, że tchu brakowało i ledwie poredziła przemówić, rzekła spokojnie jakby nigdy nic:” Chłopi, Część czwarta - Lato
chocia to starop.: mimo że. „Chocia to porożem wstrząsa.” Pieśni
chociaż lasy płoną w dali, dogląda róż: nawiązanie do słów Rozy Wenedy z Prologu dramatu Juliusza Słowackiego Lilla Weneda , które zyskały sobie status sentencji, przysłowia: „Nie czas żałować róż, gdy płoną lasy".
chociem gw.: chociaż jestem. „— Nie z trybularza wieje, nie, a chociem i tego zwyczajny, ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Chocieś... czytał: staropolska forma, dziś już przestarzała: choć (chociaż) czytałeś. „Chocieś w oczach dobrze czytał.” Zemsta
Chocim ukr. Chotyn: miasto w płd.-zach. Ukrainie; miejsce dwóch wielkich bitew wojsk Rzeczypospolitej z Turkami (w 1621 i 1673). „Konaszewicz Sahajdaczny nie na czajkach, ale pod Chocimiem jej nabył.” Ogniem i mieczem
Chodkiewicz, Jan Karol 1560–1621: wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605. „Takie wzruszenia winny poprzedzać dzieła Warneńczyka, Chodkiewicza, Sobieskiego...” Popioły
chodu snadnego: kroków lekkich, elastycznych. „Nie zamilczą u paniej, i chodu snadnego.” Fraszki
Chodź, leku, chodź: autentyczne. „„Chodź, leku, chodź, wypędź to z mego serca, z tych moich członków, silny w czary przy tym leku."” Faraon
chodźcież: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: chodźcie koniecznie. „— Chodźcież do salonu.” Opowieść wigilijna
chodzenie po księżycu: lunatykowanie; lunatyk od łac. luna : księżyc; wierzono, że aktywność lunatyków ma związek z fazami księżyca. „I takem już przywykł, tak to chodzenie po księżycu drugą naturą moją się stało, że czy księżyc świeci, czy nie świeci, muszę z jamy precz, jak tylko zmierzchać zacznie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
chodzi gw.: forma W.lp: chodź. „— Chodzi do dom — rzekła, ciągnąc go za rękę.” Placówka
Chodzi by w raju ...: tak jak w raju, nago. „Chodzi by w raju, nie zakrywszy żyły.” Fraszki
Chodzi płomieniem jak suknią odziany: W tym ósmym oddziale ósmego kręgu piekła spotykamy oszukańczych doradców. Mówią ognistymi syczącymi językami, bo język ich był według słów apostoła żarem, który całe lasy zapalał. „Chodzi płomieniem jak suknią odziany».” Boska Komedia
chodził: hebr. הִתְהַלֶּךְ ( hithalech ): 'chodził, przechadzał się', por. 5:22 i 5:24. U Cylkowa mylące 'postępował'. „A były wszystkie dni Jereda: dziewięćset sześćdziesiąt i dwa lata; i umarł.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
chodził kroki wielkimi: dziś popr.: chodził krokami wielkimi. „Gerwazy chodził kroki wielkimi po sali;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
chodźta gw.: chodźcie. „— Chodźta, chłopcy, do dom!” Placówka
chodźże: czasownik z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: chodź koniecznie. „— Biedne stworzenie — rzekła myszka litościwie — chodźże do ciepłej izby, zjemy razem podwieczorek.” Baśnie
chojak pot.: świerk, sosna. „Przesadziły najwyższe stojące szczyty chojaków i znikły.” Popioły
chojar gw., daw.: stare, wysokie drzewo iglaste. + 1 inne znaczenie „Wielgachne chojary, kieby z miedzi wykute, wynosiły się nad nim rzucając po oczach chwiejny i morzący śpikiem cień.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
chołodziec: rodzaj zupy współcześnie nazywany chłodnikiem; zabielany barszcz z buraków podawany na zimno. „I chołodziec litewski milcząc żwawo jedli.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
chomąto: część uprzęży konia pociągowego, rodzaj wyściełanej drewnianej ramy zakładanej na szyję zwierzęcia. + 1 inne znaczenie „Tam dopiero konięta wydobyły swe małe łby z chomąt, które im wyprężone naszelniki wcisnęły aż za uszy.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
chomer: inaczej określany też jako kor , biblijna miara objętości ciał sypkich i płynów, około 300 litrów. „to będzie ocena według wysiewu jego” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
Chonsu: egipskie bóstwo lunarne (związane z księżycem). Przedstawiany jako człowiek z dyskiem księżycowym na głowie lub jako postać z głową sokoła. W Tebach uznawany za syna Amona i Mut, tworzył z nimi triadę (trójcę). „W miesiącu Mechir, w grudniu, wrócił do Teb, obsypany kosztownymi darami, bożek Chonsu, który przez trzy lata i dziewięć miesięcy podróżował w kraju Buchten, uzdrowił tam córkę królewską imieniem Bent-res i wypędził złego ducha nie tylko z rodziny króla, ale n…” Faraon
Chopin gdyby jeszcze żył ...: w bełkotliwych wynurzeniach pijanego Nosa komentatorzy dosłuchiwali się echa deklaracyj Stanisława Przybyszewskiego, jego fascynacji muzyką Chopina (którego kompozycje grywał podczas pijatyk w gronie cyganerii). W samej postaci Nosa odnajdywano uosobienie „przybyszewszczyzny" krakowskiej. Owo zagadkowe „ram-tam-tam-tam-tam", które w ustach Nosa zastanawiało może czasem którego z czytelników Wesela , to niewątpliwie nic innego, tylko fraza z Preludium A-dur Chopina, które Przybyszewski godzinami potrafił grywać w chwili największego napięcia, waląc coraz wścieklej, coraz rozpaczliwiej w klawiaturę. I więcej znalazłoby się cech przybyszewszczyzny w Nosie; pewne aktorstwo desperacji, owo „na plan pierwszy wstąpić muszę", i echa Nadczłowieka: „Bonaparte, ten miał nos" etc. W ten sposób, tą jedną figurą, Wyspiański otwiera (dla wtajemniczonych) okno na cały dwuletni bujny okres krakowskiego i polskiego życia artystycznego. Nos, ten maruder przybyszewszczyzny, odcina się od tego całego środowiska tragicznie groteskową plamą (por. Tadeusz Żeleński-Boy, Plotka o Weselu ). „Chopin gdyby jeszcze żył,” Wesele
Chopin, Fryderyk 1810–1849: polski kompozytor i pianista. „Raz nawet pomylił marsz niemiecki z marszem Chopina.” Pożegnanie z Marią
chor: dziś popr.: chór. „Podczas uczty na chorze tym kapela stała,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
CHÓR PRZECHRZTÓW: Wprowadzenie przez Krasińskiego do Nie-Boskiej komedii wątku złowrogiego spisku przechrztów stanowi wyrazisty znak antysemityzmu autora. Grupa przechrztów charakteryzowana jest w utworze poprzez totalny nihilizm: obłudnie i zdradziecko przyłączają się oni do rewolucjonistów po to jedynie, by ich rękami zrealizować swój jedyny cel, tj. obalenie bronionego już tylko przez szlachtę Kościoła oraz ustanowienie na gruzach świata potęgi Izraela. Mickiewicz w swych wykładach paryskich mówiąc o Nie-Boskiej komedii na ogół pochlebnie, wyraził jednak sąd, że we fragmentach dotyczących Izraelitów Krasiński dopuścił się „występku narodowego". W okresie Wiosny Ludów Krasiński doszedł do wniosku, że również sam Mickiewicz jest Żydem (ze względu na matkę) oraz pozostaje pod wpływem Żydów (ze względu na żonę „przechrzciankę"). Miało to jego zdaniem dyskredytować poglądy poety. O tym, że poglądy Krasińskiego można określić jako antysemickie decyduje to, że dawał on wyraz swemu przekonaniu (również w korespondencji prywatnej), że „Żyd zawsze pozostaje Żydem", a chrzest nie jest w stanie zmienić jego natury: to czyni jego antyjudaizm rasowym. Źródeł antysemityzmu Krasińskiego należy szukać w jego środowisku i wychowaniu. Ważną personą był tu jego nauczyciel, Luigi Chiarini, profesor języków orientalnych i historii Kościoła na Uniwersytecie Warszawskim, występujący w roli eksperta od judaizmu w komitecie na rzecz reformy Żydów działającym w Królestwie Polskim. W swych dziełach, krytykowanych już przez współczesnych za szerzenie nieuzasadnionych, obraźliwych i szkodliwych sądów, Chiarini przekonywał, że istnieje antychrześcijański spisek neofitów. Z uporczywą zawziętością zwalczał Talmud, szerzący jego zdaniem fanatyzm, nietolerancję i despotyzm religijny zagrażający całemu światu; księga ta zachęcała też jego zdaniem do mordów rytualnych. Chiarini uważał, że Żydów należy choćby gwałtem oderwać od Talmudu, znieść Kahały, a przechrzczonym do trzeciego pokolenia zakazać małżeństw między sobą (podobne wątki można zresztą znaleźć np. u Niemcewicza, por. przypis redaktorski do słowa Talmud w tym wydaniu). Chiarini był inspiratorem ojca Zygmunta Krasińskiego, generała Wincentego, jako autora francuskojęzycznej broszury z 1818 r. Uwagi o Żydach , w której autor dał wyraz swej nienawiści do frankistów (grupy Żydów, którzy, idąc za nauką Jakuba Franka, przeszli na chrześcijaństwo). W pojęciu generała stanowili oni tajemniczą i niebezpieczną sektę żydowską (Żydów występujących w przebraniu chrześcijan), której istotnym celem było opanowanie stanowisk dających władzę w kraju (w podobny sposób Chiarini charakteryzował marranów, Żydów hiszpańskich w średniowieczu zmuszonych do przejścia na katolicyzm, co jednak nie ustrzegło ich przed podejrzeniami o nieszczerość konwersji oraz prześladowaniami inkwizycji). Ojciec był jedną z najważniejszych osób w życiu Zygmunta Krasińskiego i jego zdanie z pewnością zaważyło na poglądach poety w wielu najistotniejszych kwestiach. Przechrzty w Nie-Boskiej komedii „ssą" Talmud niby matczyną pierś, czerpiąc z tej księgi nadzieję na własne wywyższenie i poniżenie wszystkich innych: szlachty, czcicieli krzyża i rewolucjonistów. Krasiński kreuje w swym dramacie wizję dziejów podobną do tej, jaką przynoszą niesławne Protokoły Mędrców Syjonu , tekst znacznie przecież późniejszy. Na ową zadziwiającą analogię wskazywał w krytycznym wydaniu tego paszkwilu Janusz Tazbir (J. Tazbir Protokoły Mędrców Syjonu : autentyk czy falsyfikat , Warszawa 1992), wykazując przy tym, że Nie-Boska... należy do do szeregu tekstów przygotowujących pojawienie się Protokołów... , obok np. powieści Dumasa Józef Balsamo , czy Biarritz Hermana Goedsche. Nie-Boską komedię wiąże z Protokołami... nie tylko ogólne przeświadczenie o światowym spisku Żydów, ale także niektóre konkretne metaforyczne obrazy, np. przedstawienie związku Żydów jako węża oplatającego świat. Na temat powyższych kwestii por. też teksty: M. Janion, Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi , Warszawa 2000, s. 69 i n. oraz: Tejże, Mit założycielski polskiego antysemityzmu , [w:] Społeczeństwa europejskie i Holokaust, Poszerzona dokumentacja konferencji w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie 30 września 2004 z okazji 75. urodzin Feliksa Tycha , wydana przez Fundację im. Friedricha Egberta w Polsce, Warszawa 2004, s. 11–48. „wychodzi z Leonardem” Nie-Boska komedia
chorągiew elearska: lisowczycy, oddział lekkiej jazdy, sformowany w 1615 r. przez Aleksandra Józefa Lisowskiego. Lisowczycy nie pobierali żołdu i utrzymywali się z łupów wojennych, brali udział w wojnie polsko-szwedzkiej 1626–1629; oddział rozwiązano w 1635 r. po rozbojach, jakich dopuścili się lisowczycy na ludności polskiej; elear (węg.) — harcownik, wojownik biorący udział w harcach, tj. pojedynkach z wojownikami strony przeciwnej przed bitwą. „Wschodnio-południową basztę zajęli pan Piotr Czarniecki z Kmicicem, a z nimi ojciec Adamus Stypulski, który dawniej w elearskiej chorągwi służył.” Potop
chorągiew petyhorska: oddział średniozbrojnej jazdy w wojsku litewskim. „…ęcił się w pobliżu Tykocina, mając pod sobą pół regimentu dragonii bardzo ćwiczonej i do pięciuset wolentarzy, oprócz petyhorskiej chorągwi imienia samego wojewody.…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
chorągiew tatarska: hist. jednostka polskiego wojska, oddział lekkiej jazdy liczący ok. 100 żołnierzy; nazwa wiąże się z tatarskim stylem walki, w którym szybkość i zwrotność rekompensowały brak ciężkiej zbroi; wojsko tego typu sprawdzało się doskonale w czasie pościgów za uciekającym nieprzyjacielem. „…nana gdzie indziej dyscyplina; wszędy roiło się od rycerstwa spod różnych chorągwi: pancernych, dragońskich, kozackich, tatarskich i wołoskich, pod którymi służyło nie tylko całe Zadnieprze, ale i ochocza szlachta ze wszystkich okolic Rzplitej.…” Ogniem i mieczem
chorągiew wolentarska: oddział ochotniczy, nie pobierający żołdu a utrzymujący się z łupów wojennych. „Był to pan Kuklinowski, pułkownik chorągwi wolentarskiej, włóczącej się ze Szwedami.” Potop
chorągiew wołoska: oddział lekkiej jazdy. „…iłowany, więc nie brał zbyt do serca tego, że Anusia uśmiechała się tak samo do niego, jak i do pana Bychowca z chorągwi wołoskiej, jak do pana Wurcla z artylerii, jak do pana Wołodyjowskiego z dragonów, a nawet do pana Baranowskiego z husarii, chociaż ten ost…” Ogniem i mieczem
chorągwie komputowe: stałe wojsko zaciężne w XVII w. „Na ulicach od rana do wieczora gwar ludzki, przejeżdżanie to chorągwi komputowych, to oddziałów konnej szlachty, krzyki, komendy, migotanie zbroi i gołych szabel, rżenie koni, huk armat i śpiewy pełne gróźb i przekleństw dla Szweda.” Potop
chorąży Koniecpolski: Aleksander Koniecpolski herbu Pobóg (1620–1659), książę, chorąży wielki koronny, magnat i starosta kresowy, uczestnik wojen kozackich, syn hetmana Stanisława Koniecpolskiego. „Stał więc w całej świetności pałac Kazanowskich, bo Radziejowski go chronił, i jego własny, i pana chorążego Koniecpolskiego, i ów, który Władysław IV wystawił, a który potem Kazimirowskim zwano, lecz księże gmachy zrujnowano znacznie; Denhofowy był na wpół zb…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Chorol: miasto na Ukrainie, w obwodzie połtawskim, nad Dnieprem. „Po przeprawie przez Dniepr szli szeroką drogą stepową, która łączyła Czehryn z Łubniami, idąc na Żuki, Semi-Mogiły i Chorol.” Ogniem i mieczem
chorość daw.: choroba. „— Tyle będzie tego paskudztwa w człeku mniej, to i musi chorość popuścić.” Krzyżacy
chorował na kamień: mowa o kamieniach żółciowych lub nerkowych, cierpieniu bardzo bolesnym, zmieniającym nawet wyraz twarzy chorego. „— Do Napoleona, kiedy chorował na kamień — odparł Lisiecki.” Lalka
chorowito: dziś: chorowicie. „Chuda i chorowito wyglądająca żona Fabiana, w sztywnej chustce osłaniającej głowę i część mizernej jej twarzy, prędko jednak i wprawnie żęła obok swej córki, pulchnej i przysadzistej Elżusi, z dala świecącej jaskrawą różowością swego kaftana i mnóstwem polnych…” Nad Niemnem
chorowod: dyrygent. „Pod ścianami cytrzyści i śpiewacy ateńscy czekali znaku swego chorowoda.” Quo vadis
chorowód: tu: korowód. „Nad słupami kotłowały się chorowody wron i kawek, które za zbliżeniem się wojska zrywały się z wrzaskiem z bliższych słupów, by siąść na dalszych.” Ogniem i mieczem
chorowody: pieśni i tańce ludowe. „A tymczasem w mieście czabanowie zawodzili coraz głośniej chorowody, a Zaporożcy palili z samopałów i kąpali się w gorzałce.” Ogniem i mieczem
Chortyca: największa wyspa na Dnieprze, na wysokości dzisiejszego miasta Zaporoża; w tradycji ukraińskiej miejsce częstego stacjonowania Kozaków zaporoskich. „…aku, gdzie go pan Grodzicki, trzymający prezydium, jak monarchę udzielnego przyjmował; potem pociągnął obok porohów aż do Chortycy i na uroczyszczu Kuczkasów kazał mogiłę wielką z kamieni usypać na pamiątkę i na znak, że tamtą stroną żaden jeszcze pan nie bywa…” Ogniem i mieczem
chory starop. forma: chóry. „Inter caetera trzy są chory, a trzeci jakoby greckim chorom przygania, bo oni już osobny characterem do tego mają; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie.” Odprawa posłów greckich
chory z Zeusa woli: chory umysłowo. „Toś chory z Zeusa woli, nic ci nie pomożem.” Odyseja
chorzeć: dziś popr.: chorować. „Chorzałaś, ale Pan Jezus się zmiłował!” Krzyżacy
Chot' szarom pokati ros.: nic nie ma, zupełnie pusto. „Chot' szarom pokati.” Przedwiośnie
chowaj sie na te: oszczędzaj się dla tych. „Tu w czas obróć swe myśli, a chowaj sie na te” Treny
Chowański, Iwan Andriejewicz zm. 1682: rosyjski wojskowy, bojar i wojewoda, jeden z dowódców w wojnie polsko-rosyjskiej (1654–1667), o której Sienkiewicz nie mógł w 1884 r. pisać wprost ze względu na cenzurę carską; kariera Chowańskiego zaniepokoiła w końcu dwór carski do tego stopnia, że został ogłoszony buntownikiem i ścięty wraz z synem, co stało się powodem buntu wojskowego, a w XIX w. tematem opery Modesta Musorgskiego Chowańszczyzna . „Odbył z Kmicicem wszystkie „podchody" pod Chowańskiego, brał udział we wszystkich zabijatykach, napadach, zajazdach, porwaniach i doszedł do przekonania, że młody pan wszystko może, wszystko potrafi, z każdej toni się wyratuje i każdego, kogo zechce, pogrąży.” Potop wszystkie 25 wystąpień →
chowany daw.: udomowiony. „— Nic po was w Ciechanowie, bo tam już jest chowany niedźwiadek, co śniegiem praska.” Krzyżacy
chram daw.: świątynia. „Jest też przy Posejdona chramie plac szeroki,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
chramać daw.: kuleć, przen. nie radzić sobie. „Ucieszyli się tedy tym postępkiem Mazurowie i znów niejeden mówił: „Juże tacy nie będą chramać na boisku i byle po ich stronie była prawda a Bóg, nie wyniosą zdrowych gnatów te krzyżackie macie".” Krzyżacy
chrapa: fałd skóry otaczający nozdrza. „Czemu zwieszasz swe chrapy?” Dusiołek
chrapy: bagna, trzęsawiska. „Tak zapędzonym na chrapy i rowy” Grażyna
chrest daw.: krzyż; tu w lm chresty : wyświęcenie, błogosławieństwo. „i chresty wziąć — ty zbladł?” Noc listopadowa wszystkie 2 wystąpienia →
chrestomatia z gr.: zbiór fragmentów tekstów literackich, służący jako podręcznik szkolny. „…k uśmiechnął się z tryumfem i zaraz wydobył z drewnianej teczki, zaopatrzonej w sznurek do wieszania jej na ramieniu, chrestomatię rosyjską Paulsona, otworzył tę księgę na zatłuszczonym miejscu i zaczął szybko czytać, potrząsając głową i rozdymając nozdrza:…” Syzyfowe prace
Christ ist erstanden! niem.: Chrystus zmartwychwstał! „Christ ist erstanden!...” Krzyżacy
Christus regnat! łac.: Chrystus króluje! „Christus regnat!...” Quo vadis
chrobry daw.: dzielny, waleczny. + 2 inne znaczenia „Tak, tak, tak trzeba, mój rycerzu chrobry,” Balladyna to słowo w 4 lekturach →
chromał: w znaczeniu: kulał. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
chroniąc się: tu: wystrzegając się.
chronię sie ludzi: chronię się przed ludźmi; unikam ludzi. „Chronię sie ludzi, sama nie wiem czemu,” Pieśni
Chronos mit. gr.: bóg czasu, utożsamiany z Kronosem, ojcem Zeusa; połykał własne dzieci, by uniknąć śmierci z rąk syna. „Lecz ów pierworodny syn Fortuny mógł rozmyślać teraz chyba nad zmiennością tej matki, a raczej nad podobieństwem jej z Chronosem pożerającym własne dzieci.” Quo vadis
chronostych a. chronogram: kunsztowny sposób zapisywania dat rocznych (np. ufundowania budowli itp.) poprzez wyróżnianie w tekście łacińskim niektórych liter, mających odpowiedniki liczbowe (I, V, X, L, C, D, M), rodzaj łamigłówki popularnej zwłaszcza w okresie baroku. „O chronostychach lub centonach,” Kwiaty polskie
chróśniak starop.: chruśniak — teren porośnięty ostrokrzewami. „A za dzwonnicą chróśniak malinowy,” Ballady i romanse
chruściany płot: płot upleciony z chrustu, tj. suchych gałązek. „Zaledwie jednak był w połowie zwrotki, kiedy posłyszał ćwierkanie gromady wróbli na chruścianym, grodzącym pólko, płocie; urwał tedy piosenkę swą natychmiast, aby się z tą gawiedzią nie bratać, i namarszczywszy czoło, szedł z wielką powagą, iżby ona hołota wie…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
chruściel: ptak wodny. „Wróciły jaskółki, wróciły bociany; chruściele poczęły grać po łąkach, przepiórki odzywać się w zielonej runi zbóż; przyleciały przedtem jeszcze klucze żurawi i cyranek — Zbyszko jeden nie wracał.” Krzyżacy
chruśniak: krzaki, zarośla. „— Pole pamiętam, jakobym tera patrzył: były chruśniaki i w prawo młaka, i szmat rżyska jakoby poletko niewielgie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
chrust: tu: krzaki. „Skacze skryć się w konopiach bezpieczniej niż w chruście:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
chrusty: suche zarośla. + 1 inne znaczenie „Lecz ogrodnik skryty w chrustach” Dziady, część II to słowo w 2 lekturach →
Chryste elejson! grec.: Chryste, zmiłuj się! „Ale niech no gość wejdzie (Szlangbaum pracuje w wydziale ruskich tkanin), Chryste elejson!...” Lalka
Chrystian Gottlob Heyne 1729–1812: filolog i archeolog, profesor uniwersytetu w Getyndze. Objęcie przez niego katedry na tym uniwersytecie zapoczątkowało nową erę rozwoju filologii na uniwersytetach niemieckich. „…Wooda i od Piles'a do Winekelmanna, zaręczył mi, że przeczytał całą pierwszą część teorii Sulzera oraz, że posiada rękopis Heynego o studium antyku.…” Cierpienia młodego Wertera
Chrystusów daw.: dziś popr. forma M. lp n.m. przymiotnika: Chrystusowy. „— Od przysięgi jeno namiestnik Chrystusów uwolnić zdolen, któren w Rzymie mieszka i któren nas nie uwolnił.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Chryzes: kapłan ze wschodniego wybrzeża Troi. „Przyszedł Chryzes, gdzie stały Achajów okręty,” Iliada
chryzolit: minerał rzadki, przezroczysty, zielonkawy lub żółty. „W drugim ogrodzie kwitły na drzewach szmaragdy, turkusy, topazy, rubiny i chryzolity i napełniały ogród światłem błękitnym, żółtym, czerwonym i fioletowym.” Klechdy sezamowe
chrzczony z wody: tzn. bezpośrednio po urodzeniu przez kogoś z otoczenia, bez udziału kapłana i liturgicznego obrzędu, przez pokropienie wodą i wymówienie formułki chrztu. Zabieg taki dopuszczany jest przez przepisy Kościoła katolickiego w przypadku, kiedy niemowlę rodzi się słabe i istnieje obawa, iż może nie dożyć do właściwego obrzędu chrztu. „Bogu dzięki, że już raz się odbędzie ten obrządek — że Orcio nasz zupełnie chrześcijaninem się stanie — bo choć już chrzczony z wody, zdawało mi się zawsze, że mu nie dostaje czegoś.” Nie-Boska komedia
chrzęściały: dziś popr.: chrzęściły. „Czasami wyrazy twarde, przeważnie rosyjskie, chrzęściały w jej zębach, gdy opowiadał o biedach i śmierci ojca.” Przedwiośnie
chrzypota gw.: krzypota; suchy kaszel. „Za słonkiem się obracasz, liczko gładkie wyzłacasz: jest z ciebie napój złoty od kaszlu, od chrzypoty, pójdź do kobiałki!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
chuć daw.: żądza. „Danvelda dosięgła ręka boża, bo nie tylko chciał pomścić krzywdy Zakonu, ale i własnym chuciom dogodzić.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
chuda fara: niebogata parafia. „…denburskiej, za którą ojciec jego nieboszczyk nie tylko że wiana żadnego nie wziął, ale jak to widać — u tych książątek chuda fara, jeszcze dopłacić musiał.…” Potop
chudoba gw., daw., starop.: własność, dobytek; tu: posiadane zwierzę. + 3 inne znaczenia „…pod pierzynę; ale się nie dała, szronem przetarła oczy i nalazłszy to zagubione słowo pacierza, poszła w podwórze naglądać chudoby a budzić śpiące.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 9 lekturach →
chudopachołek daw.: niezamożny szlachcic. + 1 inne znaczenie „Rzecz nie była niepodobna, bo mówiło się przecie w onych czasach o szlachcicu chudopachołku: „Miał ci synów dwunastu: sześciu w bitwach legło, sześciu zostało kasztelanami".” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
chudopacholski: przym. od chudopachołek : ubogi szlachcic. „Z tego wynikło, że nieustannie chwytał za kapelusz, czym ściągał na siebie surową naganę ze strony d'Artagnana, który się lękał, aby dzięki tej zbytecznej grzeczności nie wzięto go za chudopacholskiego sługę.” Trzej muszkieterowie
chudzina gw.: biedactwo. + 1 inne znaczenie „Wszystkie w polu, a chudzinie nawet wody nie ma kto podać.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
chutne: pełne chuci, tj. pożądania, żądz. „Śpiew, harfy, chutne krzyki” Hymny
chutnie starop.: chętnie, ochoczo; może też znaczyć: szybko. „Śpieszyły sie lasy chutnie,” Pieśni
chutniej starop.: chętniej, bardziej ochoczo (por. chuć). „Nie mył się długo i jechał tym chutniej:” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
chutor: gospodarstwo, folwark. „Postanowiła omijać ludzi, chutory, bo na tych pustyniach od każdego człeka złego raczej niż dobrego można się było spodziewać.” Pan Wołodyjowski
chwacić daw., gw., gw.: wystarczyć. + 1 inne znaczenie „Zaś kiejby nie chwaciło, to se resztę odsiedzi w kreminale — gadała Jagustynka.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
chwacki daw.: odważny, śmiały i zaradny. „— Chwacki to pachoł, jeśli on temu psu Danveldowi rękę pokruszył.” Krzyżacy
chwalba: chwalenie; pochwała. „Zmienia naganę w chwalbę.” Hamlet
chwalemy: chwalimy. „W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy,” Treny
chwast daw.: frędzel, pęczek nici użyty jako ozdoba. „Na fortepianie okrytym jedwabną haftowaną kapą z chwastami, na biurku, stołach, stolikach i etażerkach, na dwóch małych orzechowych konsolkach podpierających w dole oba wielkie lustra, między słoniami różnych rozmiarów (od wielkości dobrego kota do średniego c…” Granica
chwila separationis: chwila rozdzielenia, rozstania. „I dopiero gdy on po pannę Borzobohatą na Żmudź jechał, nadeszła chwila separationis; któż by się spodziewał, że najlepsze jego nadzieje tak prędko przeminą jako strzała na powietrzu?” Pan Wołodyjowski
chwost starop., ukr.: ogon, kitka, tu: frędzel ozdobny. „Skurczybyki, psie chwosty, rebelizanty!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
chwoszczaj: białoruska nazwa skrzypu. „…aninę, której spodem kładły się krwiste liście więdnącej dzikiej lebiody, złociły się suche szelestuchy, puszczą rosły chwoszczaje, ruty i pokrzywy.…” Nad Niemnem
Chyba po szmerze małego strumyka: Ponieważ na przeciwległej stronie kuli ziemskiej nie ma innego lądu prócz góry czyśćcowej, więc stamtąd spływać musi ten strumień korytem pochyłym i krętym. W pieśni XIV widzieliśmy, że łzy spadają przez szczeliny olbrzymiego posągu stojącego w grocie góry Idy. Możemy stąd wnioskować, że z łez dusz pokutujących na górze czyśćcowej utworzył się ten strumień. „Chyba po szmerze małego strumyka,” Boska Komedia
chyba że: u Cylkowa: 'chyba gdy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I rzekli do niego: „Nie, panie: ale słudzy twoi przybyli dla zakupienia żywności.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
chybać gw., daw.: lecieć, pędzić. + 1 inne znaczenie „Cieszyli się tak galancie, co już niejeden jeno oczy bałuszył i ozorem ledwo ruchał, zaś Kobus, któren cały czas pary z gęby nie puścił, jął naraz chybać ludzi za orzydla i krzyczeć:” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
chybaj sobie: idź sobie. „Ale to ci powiadam, że jeśli chcesz burzyć, chybaj sobie, gdzie chcesz, bo tu takich nie trzeba...” Krzyżacy
chybam ja obciążony: chyba jestem obciążony. „Chybam ja Boga jakąś obciążony karą,” Kordian
chybciej gw.: szybciej. „A dzień podnosił się coraz chybciej, że pokrótce zapiał kajś pierwszy kogut, a wnet po nim jęły trzepotać skrzydłami drugie i przekrzykiwać się rozgłośniej na całą wieś, zaś potem zaśpiewały skowronki, ale jeszcze z rzadka, i z przyziemnych mroków wyłaniały si…” Chłopi, Część czwarta - Lato
chybcikiem gw.: prędko. „Zmiarkowała rychło, że w dyrdy poleciała do chałupy, zabrała dzieci i co było na podorędziu ze szmat, resztę zaś zdała na Weronczyną opiekę i przeniosła się chybcikiem na dawne miejsce, po drugiej stronie Borynowej chałupy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
chybki daw.: szybki i zwinny. „Wtem otworzyła nagie ramiona i poderwała je sztywno w górę, jak owładnięta niepohamowanym pragnieniem, by dotknąć nieba — a w tejże chwili chybkie cienie wypadły na ziemię i ogarnęły rzekę, obejmując parowiec w mrocznym uścisku.” Jądro ciemności to słowo w 4 lekturach →
chybny: niecelny, chybiający celu. „Inaczej przeklnie chybny strzał swych grotów,” Boska Komedia
chyby: uchybienia; zachowania nietrafione. „Te drobne chyby, niby skazy, którym” Hamlet
chycą gw.: chwycą. „niech się po dwóch chycą w bok;” Wesele
chycić gw.: dziś popr.: chwycić. „Mało co, a byłbym którą chycił la Pietrusia!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
chyla gw.: ile. „— Musi, miemiecka to moda, bo jak Lipce Lipcami, zawdy się ziemniaki krajało na tyla, chyla oczków miały — kwękała sprzeczliwie Gulbasowa.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
chyla tyla gw.: trochę, nieco; o tyle, o ile. „Że zaś w mig rozniesło się po wsi, to ledwie co słońce wyniesło się chyla tyla nad chałupy, a już ludzie lecieli na przewiady.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
chylat: w Turcji, Indiach, Persji suknia honorowa ofiarowywana osobie zasłużonej przez władcę. + 1 inne znaczenie „Już góra z piersi mgliste otrząsa chylaty,” Sonety krymskie wszystkie 2 wystąpienia →
chyloł gw.: schylał. „Tom sie chyloł po te copke,” Wesele
chylośny: wielki. „— Chylośna to szyja u takiego gada..."” Syzyfowe prace
Chyrów: miasteczko koło Sambora, gdzie znajdowało się kolegium jezuickie z zakładem wychowawczym dla chłopców. „— Będziesz tu jeszcze ze swym Chyrowem wyjeżdżał!” Przedwiośnie
chytać gw.: chwytać. „Szła ku niemu coraz wolniej i coraz ciężej, chytając się po drodze płota, gdyż nogi się pod nią gięły, brakowało tchu, dusiły łzy i w głowie miała taki mąt, co ledwie zdoliła wyjąkać:” Chłopi, Część czwarta - Lato
chytał gw.: chwytał. „siedziałem te parę miesięcy, a już me się dur chytał...” Chłopi, Część czwarta - Lato
chytry: hebr. עָרוּם ( arum ) w znaczeniu 'sprytny, bystry'. „Sforno (1475–1549) rabi Owadja ben Jaakow Sforno, włoski rabin, komentator Biblii, filozof i lekarz.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
chytrze: Targum Onlekos interpretuje to jako ‘dzięki mądrości’, zob. Raszi do 27:35. „Gdy usłyszał Esaw słowa ojca swojego, krzyknął krzykiem wielkim, i gorzkim niezmiernie, i rzekł do ojca swojego: „Pobłogosław i mnie, ojcze mój!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
chyżo: szybko. „Jak cień chyżo, jak cień cicho,” O krasnoludkach i sierotce Marysi
chyży: szybko poruszający się. + 1 inne znaczenie „Pędzi na smyczy Kusy, za nim Sokół chyży,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
ci starop., starop., gw.: tu: partykuła wzmacniająca; otoż ci (...) stoję : oto (właśnie) stoję. „Otoż ci przed tobą stoję,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
ci będą wokół niego: cytat z Ewangelii (J 6:37 i 17:24) tłumaczy sobie Werter dowolnie w ten sposób, że i on jest przez Boga dla Syna Bożego wybrany. „Wszakże sam Syn Boży powiada, że: ci będą wokół niego, których pośle Ojciec!” Cierpienia młodego Wertera
Ci berła wśród zajadłych bohaterów kładą: gest oznaczający nietykalność urzędu. „Ci berła wśród zajadłych bohaterów kładą,” Iliada
ci dwaj jakiego są rodu: Aleksander i Napoleon degli Alberti po śmierci ojca robiąc dział między sobą, dwaj bracia, tak się skłócili, że szpadami nawzajem się przebili. Miejsce ich rodzinne leżało nad strumieniem Bisenzio, który przepływa dolinę Falterona między Lukką a Florencją. „Chcesz wiedzieć, ci dwaj jakiego są rodu?” Boska Komedia
Ci dwaj rodowe tej róży korzenie: Adam po lewicy, a Piotr po prawicy Marii, jako dwa korzenie róży. Dlatego, że Adam jest wszechrodzicem ludzkiego rodzaju, a św. Piotr pierwszym pasterzem, któremu Chrystus zdał pasterstwo swojej owczarni. „Jak dwa rodowe tej róży korzenie.” Boska Komedia
ci przyciska: nalega, naciska na ciebie. „Nikczemna dziewko — ojciec ci przyciska —” Pieśni
ci się coś marzy o tym wieku złotym: aluzja do ambitnych planów Stanisława Augusta, którego dążeniem było zrealizowanie „złotego wieku” kultury polskiej na wzór Oktawiana Augusta, pierwszego cesarza starożytnego Rzymu. „Wszystko ci się coś marzy o tym wieku złotym.” Satyry
ci, co pierwej przyszli: To jest ci, co szli między gryfem a świecznikami. „Wstrzymał swój pochód; ci, co pierwej przyszli” Boska Komedia
ci, co się już pożenili, jednego wyjąwszy: tzn. z wyjątkiem stryja Klaudiusza, który ożenił się z matką Hamleta, Gertrudą. „Wara odtąd mężczyznom żenić się; ci, co się już pożenili, jednego wyjąwszy, niech żyją zdrowi, reszta pozostać winna tak, jak jest.” Hamlet
ci, których był pomocnikiem: tj. Rosjanie, o czym autor nie mógł w 1884 r. napisać wprost z powodu carskiej cenzury. „Rad byłby też i Zołtareńko „pohałasować" — wedle słów hetmana — ze Szwedami, ale natomiast ci, których był pomocnikiem, nie chcieli z nimi wojny, a przynajmniej pragnęli ją odłożyć do najdalszego terminu; odebrał więc Zołtareńko najsurowsze rozkazy, by za rzek…” Potop
Ci, którzy płaczą błogosławieni: Słowa z Ewangelii św. Mateusza, rozdz. 7, w. 4. „Łzy ich pociecha w wesele zamieni».” Boska Komedia
ci-devant fr.: niegdyś, dawniej; podczas rewolucji francuskiej określenie umieszczane przed tytułami arystokracji. „Rafałku — imć pan Szczepan Nekanda Trepka, ci-devant posiadacz wielkiej fortuny, którą na polityczne interesa przefacjendował, prawie poseł na sejm, wielki peregrynant, wolterianista, encyklopedyk tudzież szyderca z rzeczy, że się tak wyrażę...” Popioły to słowo w 2 lekturach →
ciąg daw.: dziś popr.: ciągnij. + 1 inne znaczenie „— Ja się tak lękam wiatru, ciągów, słońca...” Nad Niemnem
ciągiem: ciągle. „Z okrętów na okręty przeskakiwał ciągiem.” Iliada
ciągle myśli o druhu: tj. o Patroklesie. „Ciągle myśli o druhu, obfite łzy toczy,” Iliada
ciągle w krąg się Helice unasza: Wielka Niedźwiedzica, konstelacja niebieska. „Gdzie ciągle w krąg się Helice unasza,” Boska Komedia
ciągną kota: kara ośmieszająca: winnego przeciągano przez wodę lub błoto, okręcając go powrozem, na którego drugim końcu uwiązywano kota. Stąd później w przenośni: wystawianie na pośmiewisko. „Słychał kto kiedy, jako ciągną kota?” Fraszki
ciągnąć rzemień: zwrot utarty: wydawać pieniądze ze skórzanego, rzemiennego mieszka. „W miarę nie nazbyt ciągnąć rzemień każą.” Fraszki
ciągnie rogi: naciąga łuk; rogi — wygięte końce łuku z nacięciami do cięciwy. „Ona ku mnie ciągnie rogi,” Fraszki
ciągoty: pożądanie. „Pytam ja tedy Zbyszka: „Widziałeś?", a jego zaraz ciągoty wzięły.” Krzyżacy
Ciakko: (ciacco) wieprz, przydomek pogardliwie nadawany żarłokom. florentyńczyk ten, tak przezwany, był wesoły i dobry towarzysz do półmiska i kielicha, ale cały oddany żarłoczności. „Przez ziomków twoich przezwany Ciakko.” Boska Komedia
Ciało me leży w Neapolu: Wergiliusz umarł w Brindisi, a pogrzebionym był w Neapolu „Gdzie teraz wieczór, leży w Neapolu.” Boska Komedia
ciało nieudane: tu: nieudawane, prawdziwe. „«Ten cień ma, zda się, ciało nieudane?»” Boska Komedia
Cianfa: florentyńczyk ze szlachetnej rodziny Donatich. Ze szlachetnych rodzin Florencji pochodzili także Agnello Brunelleschi, Buoso Donati, Puccio Galigai, o których poeta później wspomina. Nie wiemy o nich nic więcej i nie możemy rozstrzygnąć, czy przywłaszczali sobie własność prywatną czy publiczną. „Gdy rzekł: «Cianfa, gdzieżeś?” Boska Komedia
Ciano, Galeazzo 1903–1944: wł. minister spraw zagranicznych w l. 1936–1943 i zięć Mussoliniego; gościł w Warszawie w dniach 25–27 lutego 1939 r., gdzie podejmował go Bolesław Wieniawa-Długoszowski, ówczesny ambasador polski w Rzymie. „Że Ciano w tany porwał Dziubę,” Kwiaty polskie
ciapanie: odgłos chodzenia po błocie, tu: uderzeń w rozmokłą powierzchnię. „Ciapanie rydla i blaszany szczęk wiadra odbijają się we mnie jak echo w kamiennej zaklęsłości.” Ludzie bezdomni
ciapnąć gwar.: uderzyć. „To zastąpiła mu drogę ropucha, duża jak ot ten kamień, to wąż zaplątał mu się między nogi, a kiedy kowal ciapnął go, wąż zaczął płakać ludzkim głosem.” Lalka
ciarach gw.: pogardliwe przezwanie ludowe szlachcica lub mieszczanina. „ino te ciarachy tworde,” Wesele
ciaśnina: dziś: ciasnota. „Nie ustępujcie z miejsca, walczcie w tej ciaśninie” Iliada
ciasny, ale własny: wyrażenie to weszło do przysłów. „Prawda, nie jest wspaniały — szczupły, ale własny».” Bajki i przypowieści
cichego doktora: chodzi o doktora Fausta. Jest to bohater fikcyjny, postać stanowiąca sama w sobie niezwykle płodny motyw w sztuce. Faust to uczony (zarazem filozof, alchemik, przyrodnik), który, zgłębiwszy dostępną człowiekowi wiedzę, doznał rozczarowania, niedosytu i goryczy, co z kolei doprowadziło go do podpisania cyrografu z diabłem. W zamian za diabelską pomoc i usługi zapisał diabłu (występującemu pod imieniem Mefistofelesa) swą duszę. Najbardziej znanym opracowaniem tematu jest dramat Faust Johanna Wolfganga Goethego, cieszący się niebywałą popularnością w okresie romantyzmu. W romantyzmie poza ujęciami literackimi powstały również np. utwory muzyczne inspirowane historią Fausta, jak Symfonia Faustowska Liszta, kantata Berlioza Potępienie Fausta , czy opera Gounoda Faust . Wcześniej motyw podjął Christopher Marlowe ( Tragiczna historia doktora Fausta 1588), a później m.in. Thomas Mann ( Doktor Faustus 1947). Na wątkach faustowskich oparta jest również powieść Michaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata . W polskiej literaturze motyw ten, nieco strywializowany, pojawia się w legendzie o panu Twardowskim oraz w balladzie Mickiewicza Pani Twardowska . „Już nie znajdziesz cichego wśród Niemców doktora,” Kordian
cichy Ksiądz w Kapitule: proboszcz poznański mający prawo zasiadać w radzie biskupiej. „Ksiądz w kapitule, tylko że nie z mnichy” Fraszki
cie daw., gw.: wykrzyknienie oznaczające: „No patrzcie!", „Też coś!", „A gdzie tam!". „— Cie, widzi mi się, że to Jasio organistów — zawołał któryś.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
ciebie wysławiać będą bracia twoi: «Ponieważ [Jakub] zganił trzech pierwszych synów ostrymi słowami, Jehuda zaczął się wycofywać, aby [ojciec] nie napomniał go za historię z Tamar, więc Jakub skierował do niego życzliwe słowa: Jehudo, ty nie jesteś jako oni!» , zob. Raszi do 49:8. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Ciebie, mój bracie, / Stróżu ojczyzny: mowa o Hektorze, bracie Kasandry. „Stróżu ojczyzny, domu zacna podporo,” Odprawa posłów greckich
ciebież: czy ciebie (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -że, skróconą do -ż). „Ciebież to matka opłakiwała tak długo?” Skąpiec
ciebzie reg.: ciebie (wymowa kurpiowska). „— Niech ciebzie Bóg broni!” Potop
cieciorka: samica cietrzewia. „— Pogańska córka, cieciorka zaciekła!...” Potop
cięgiem gw., daw.: ciągle, nieustannie. + 2 inne znaczenia „Wzdychał, jucha, kiej miech, pacierze trzepał głośniej niźli Jagata i wypominał dobroście nieboszczyka, ale oczy mu cięgiem szukały czegoś po izbie, a same ręce lazły pod poduszki lebo we słomie łóżka chciwie bobrowały.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 5 lekturach →
cięgiem ino godos o tem gw.: ciągle tylko mówisz o tym. „cięgiem ino godos o tem.” Wesele
cięgoty gw.: dreszcze. „Poleciał se Ignac pod studnię, a ja czekam i czekam, aż mię cięgoty przechodzą.” Placówka
ciekawam: skrót od: ciekawa jestem. „Ciekawam, czy wam się podobał tak samo, jak mnie, czy nie tak samo.” Klechdy sezamowe
ciekawiec: dziś popr.: ciekawski. „On człowiek małej głowy a ciekawiec,” Boska Komedia
cielica daw.: jałówka (młoda krowa). „My ci zabijem cielic” Iliada
ciemięga przestarz., daw.: człowiek niezdarny, niedołęga. „Kto zaś był ciemięga i sam nie śmiał gadać, to mówniejszego od siebie posyłał.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
ciemienie gw.: popr.: ciemię; tył głowy. „Jakby go kłonicą zdzielił przez ciemienie, tak go zamroczyła ta nowina, boć wczoraj jeszcze o zmierzchu widział się z nią i ani słówkiem nie wspomniała!” Chłopi, Część druga - Zima
ciemń: przestarzale: ciemność. „Kiedy z uroczej doliny podnoszą się opary, a słońce patrzy z wysoka na nieprzeniknioną ciemń lasu, wysyłając jeno małe wiązki promieni w głąb tego świętego przybytku, leżę sobie w wysokiej trawie nad brzegiem szemrzącego potoku.” Cierpienia młodego Wertera
ciemnica daw.: ciemność, ciemne pomieszczenie. + 1 inne znaczenie „Wieś leżała w głębokim śpiku i jakby na samym dnie ciemnicy, tylko jedna Borynowa izba świeciła blado w tej mrocznej topieli, a przez wywarte okna widniał Maciej, leżący wśród żółtych świateł, owiany dymami kadzideł niby tym modrawym obłokiem.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Ciemność piekielnej nocy w swej omroczy: W dymie najgęstszym i najczarniejszym czyszczą się cienie ze zmazy zapędnego gniewu. Dym jest skazówką ognia, który nie grzejąc i nie świecąc, zamracza oczy i duszę; tenże sam dym oddziela i wyrzuca z siebie ogień, aby ogrzewał i oświecał. Z tego się wyjaśnia, dlaczego winni gniewu niepowściągliwego zarazem w dymie i grzech swój uznają, i z niego się czyszczą. „Jak dym, co wtenczas skrył nas w swej omroczy:” Boska Komedia
ciemny: tu: ociemniały. „O ciemny starcze!” Król Edyp
cień: duch zmarłego. „Widywano również całe wojska cieniów, które czasem przybliżały się tak do stanic, że straże grały larum.” Ogniem i mieczem
cień ciała naszladuje: cień idzie za ciałem, jest ściśle związany z ciałem. „Jako cień nieodstępny ciała naszladuje,” Pieśni
Cień drugi wzniósł się ponad trumny wieko: Drugi cień powstający z grobu jest to Kawalkante, zalotny i bogaty rycerz florencki, zwolennik nauki Epikura, niewierzący w nieśmiertelność duszy. Syn jego Gwido, mąż uczony, filozof i poeta, był przyjacielem osobistym Dantego. Gwido, więcej filozof jak poeta, zarzucił w końcu poezję, a filozofii cały się poświęcił. Dlatego Dante tu jemu zarzuca lekceważenie dzieł Wirgiliusza. „Cień drugi wzniósł się ponad trumny wieko.” Boska Komedia
Cień rzekł: Arezzo jest moja kraina: Griftolino, rodem z miasta Arezzo, alchemik, utrzymywał, że umie latać. Gdy Albero z Sieny, naturalny syn tamtejszego biskupa, udał się doń, aby go tej sztuki nauczył, a to się oczywiście nie udało, wymógł na swym ojcu, że kazał alchemika spalić na stosie jako czarownika. „Cień rzekł: «Arezzo jest moja kraina” Boska Komedia
cień wskazał stojący na stronie: Cień to jest Gwidona z Montfortu. Mszcząc się za swojego ojca, który w Anglii na śmierć był skazanym, przebił puginałem Henryka, księcia angielskiego, w roku 1270 w Witerbo, w kościele, przy mszy świętej, w chwili podniesienia Przenajświętszego Sakramentu. Serce Henryka sprowadzono z wielką czcią do Anglii i tam pogrzebiono. „Rzekł i cień wskazał stojący na stronie:” Boska Komedia
Cień zaś w otchłani wyraźnie ciemnieje: Cienie potępionych w piekle. „Wewnętrzną męką, wyraźnie ciemnieje.” Boska Komedia
Cień, co się zbliżył do sędziego Nina: Cień, który tu przemawia do poety, jest ojcem markiza Marcelego Malaspiny, który w roku 1307 wygnanemu poecie ofiarował w swym domu gościnny przytułek. W ostatnich wierszach tej pieśni przepowiedziane jest wygnanie poety i gościnność Malaspiny dla wygnańca. Magra, rzeka płynąca przez dolinę Lunigiany, która była w obrębie posiadłości Malaspiny. „Cień, co się zbliżył do sędziego Nina,” Boska Komedia
Cienie zawyły kręcąc się w kółko: W następnych dwunastu wierszach poeta z niepospolitą i właściwą tylko sobie plastycznością przedstawia obraz kręcących się w kółko cieniów. Z pieśni XV wiemy, że każdy potępiony bieżący pod deszczem ognistym i na chwilę zatrzymać się nie może; trzem cieniom przypatrującym się stojącemu poecie na kamiennej tamie w chwili, kiedy chcą z nim zawiązać rozmowę, nie pozostało nic więcej jak przed nim w ciągłym być ruchu. Ruch kołowy w takim wypadku był najstosowniejszy, ponieważ cienie kręcąc się w kółko nie tak często do poety obracały się tyłem i nie potrzebowały wciąż tam i sam powracać, co by być musiało, jeśliby cienie w kierunku drogi poety szły z nim wzdłuż tamy. Obrót zaś ich szyi w przeciwnym kierunku z ich stopami i ruch kołujący trafnie przypomina starożytnych gladiatorów, którzy przed wstąpieniem do cyrku, w krąg oglądali swoje członki, czy dobrze są namaszczone oliwą. „Kręcąc się w kółko wszyscy trzej zarazem” Boska Komedia
cieniów: dziś popr. forma D.lm: cieni. „…podobne jest do wspomnień o innych zmarłych, które gromadzą się w życiu każdego człowieka — jako niejasne odbicie w mózgu cieniów, co padły nań przelotnie a nieodwołalnie; lecz u wielkich, ciężkich podwoi, wśród wysokich domów ulicy równie cichej i porządnej…” Jądro ciemności
cieniu daw. forma D.lp: dziś popr.: cienia. „A gałąź cieniu za każdym się czerni,” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
cienkusz: dosł.: osad piwny, zlewki; tu: złe, słabe wino. + 1 inne znaczenie „…ycie w oberżach i karczmach, znający się na dobrym jedzeniu i lubiący spijać doskonałe wina, a zmuszony kontentować się cienkuszem, zasiądzie nareszcie do stołu zastawionego obficie, użyje rozkoszy życia rodzinnego i pozwoli otoczyć się wygodami i staraniami,…” Trzej muszkieterowie
ciepać się gw.: wiać. „Deszcz zacinał ziębiący, wiater ciepał się raz po raz o ściany i tratował sady, że drzewiny z szumem tłukły się w ciemnościach, a niekiedy buchał w komin, aż głownie wyskakiwały na izbę.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
ciepnąć gw.: rzucić. „Z chałupy me wypędził i ciepnął za mną, com przyniesła...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 2 lekturach →
ciernie daw.: cierniste krzewy (np. tarnina, głóg). „Tę, jesli ostre ciernie lub rodne pokrzywy” Treny
cierpić: dziś: cierpieć. „On musi cierpić...” Balladyna
Cierpię, więc jestem: Wokulski trawestuje (przystosowuje) słynne zdanie francuskiego filozofa–racjonalisty, Kartezjusza (1596–1650): „Myślę, więc jestem" (łac. Cogito, ergo sum ). „„Cierpię, więc jestem!..." — pomyślał śmiejąc się Wokulski.” Lalka
ciesali: dziś popr.: ciosali. „Że żołnierze ciesali kołki na wąsalu;” Kordian
cieśnina Beringa: cieśnina pomiędzy Azją a Ameryką Północną. „Eurazja obejmuje północną część Europy i Azji — od Portugalii po cieśninę Beringa.” Rok 1984
cieszą: tu: pocieszają. „Rzekł, gdy jedni żałują, a drudzy go cieszą:” Bajki i przypowieści
Cieszmy się w Panu!: Hasło uczt zakonnych owego wieku. „«Cieszmy się w Panu!» Wnet puchary błysły,” Konrad Wallenrod
ciężar gatunkowy: ciężar właściwy, ciężar 1 cm3 danego ciała wyrażony w gramach. „Tu wolno kpić z Bismarcka i konstytucji, ale za to pod grozą odszczepieństwa trzeba wierzyć w tabliczkę mnożenia, teorię ruchu falistego, w stałość ciężarów gatunkowych itd.” Lalka
ciężar spadł mi z piersi: fraz.; dziś popr. ciężar spadł mi z serca. „Aż na koniec, gdy Beduini z położenia i postaci khorów rozpoznali, że Assuan został już za nimi, wielki ciężar spadł z piersi Idrysa.” W pustyni i w puszczy
ciężki starop.: tu w znaczeniu: srogi. „I skarżyć sie na srogość ciężkiej Prozerpiny.” Treny
ciężkie terminy: problemy. „— To dziw, że jegomość hetman taki wydał ordynans, gdyż właśnie na stepie w tak ciężkie popadłeś terminy, których wodą jadąc, pewno byłbyś uniknął.” Ogniem i mieczem
ciężkość starop.: męka, wielki ból, wielkie zmartwienie. „Mojej umrzeć nie mogła, nigdy bez ciężkości” Treny
cięży: dziś popr.: ciąży. „Żeby cię zaś sądy nie szarpały, uczynisz tak: będą teraz na gwałt iść zaciągi; skoro, jak mówisz, bezecność na tobie cięży, nie mogę ci dać listu zapowiedniego jako Kmicicowi, ale dam ci list jako Babiniczowi; będziesz zaciągał i ty, co i na pożytek ojczyźnie…” Potop
ciężyć: dziś: ciążyć. „Maciuś czuł, że cięży na nim wielka odpowiedzialność, a nie widział drogi: co robić.” Król Maciuś Pierwszy
Cimabue Giotto: Dwaj współcześni sławni malarze za czasów Danta. „Blask jego sławy przygasza Giotto.” Boska Komedia
Cincinnatus V w. p.n.e.: konsul rzymski w 460 p.n.e., wybrany dyktatorem na czas wojny z plemieniem Ekwów; wg legendy nominacja zastała go orzącego ziemię, a po zwycięskiej wojnie powrócił do pracy na roli. „— Zgoła jak ów Cincinnatus.” Popioły
Cinq-Mars: Henri Coiffier de Ruzé, markiz de Cinq-Mars (1620–1642), faworyt Ludwika XIII Burbona, króla Francji, zorganizował spisek przeciwko kardynałowi Richelieu, został ujęty i ścięty. Plotkowano o jego romansie z Marią Ludwiką Gonzagą i o tym, jakoby ich nieślubną córką miała być dama dworu Marii Ludwiki, Maria Kazimiera d'Arquien, późniejsza żona Jana III Sobieskiego. „Za czasów Cinq-Marsa może i była gładka, a teraz psi na widok baby wyją.” Potop
ciołak a. ciołek gw.: cielę. „— Hale, ciarach jeden, ciołek taki, co ino na chórze bekuje a gospodarzom w garście patrzy i żyje tym, co uprosi lebo co wycygani, do takiego na wyrobek nie pójdę...” Chłopi, Część druga - Zima wszystkie 5 wystąpień →
ciołek daw., gw.: cielak, roczny byczek. + 1 inne znaczenie „…ztu, stojącego w rząd z kancelarią, wyrwał się żałosny i długi bek, a po chwili wylazł stójka, ciągnąc na postronku sporego ciołka, któren się opierał ze wszystkiej mocy — ale naraz grzmotnął go łbem, jaże chłop rymnął na ziemię, zadarł ogona i pognał, ino się…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
ciołka: krowa; por. ciołek, cielak. „Wstąpiła ciołki i jak bydlę gore” Boska Komedia

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.