Litera Z

2067 słów, strona 9 z 9.

Zygmunt Luksemburski 1368–1437: król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. Sienkiewicz tytułuje go cesarzem o 30 lat za wcześnie. „— Widzieć, nie widziałem, alem słyszał, że pan z Garbowa ma w służbie Turków, których pobrał, wojując nad Dunajem u cesarza rzymskiego Zygmunta.” Krzyżacy
Zygmunt, Zygmunt: dzwon „Zygmunt" zawieszono na wieży katedry wawelskiej za Zygmunta Starego. Narracja Stańczyka odtwarza sytuacje, które Matejko odmalował w swych obrazach: zrazu Dzwon Zygmuntowski , potem Zygmunt I słuchający dzwonu Zygmunta . „Zygmunt, Zygmunt...” Wesele
zygmuntówka: szabla z wytrawionym, ozdobionym złotem portretem Zygmunta III Wazy oraz łacińskim napisem: imieniem króla, jego monogramem lub sentencją Sigismundus III Rex Poloniae (Zygmunt III król Polski); cechami samej broni (takimi jak szerokość klingi, krzywizna) poszczególne egzemplarze różniły się między sobą znacznie. + 1 inne znaczenie „Na Zygmuntówce miecz strzaskał, jak szklanny,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
zygmuntowskie czasy: okres panowania dwóch ostatnich dziedzicznych królów Polski z dynastii Jagiellonów: Zygmunta I Starego (1467–1548), koronowanego w 1507 r. i jego syna, Zygmunta II Augusta (1520–1572) od 1530 koregenta (panującego wraz z ojcem), od 1548 króla Polski. „Były w niej kawałki z natury dobre, zupełnie gładkie, były inne, zawalone sporymi bryłami na dość znacznej przestrzeni, a były też i tak zwane dołki, istniejące tam od czasów jeżeli nie piastowskich, to na pewno zygmuntowskich.” Syzyfowe prace
zygrywać: bawić się. „Teraz by ze mną zygrywać się chciała,” Fraszki
żyjącemu Bogu: Kleiner przypomina, że jest to powtórzenie frazeologii saintsimonistycznej, w której często używało się nazwy Dieu vivant — Bog żyjący. „Nuż, odpowiedzcie żyjącemu Bogu — wznieście pieśni wasze — chodźcie za mną wszyscy, wszyscy, jeszcze raz obejdziem i zdepcem świątynię umarłego Boga.” Nie-Boska komedia
Żyje Andrzej, brat jego: Umarł podczaszym chełmskim r. 1689. „Żyje Andrzej, brat jego, który tej rubieży” Transakcja wojny chocimskiej
żyję u achajskich łodzi: sens: jestem w greckiej niewoli. „Gdy usłyszy, że żyję u achajskich łodzi».” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
Żyję w Piekle: to stwierdzenie również można odnieść do twórczości i ideologii Zygmunta Krasińskiego jako autora Nie-Boskiej komedii . Rzeczywistość ziemską, szczególnie zaś polityczną uważał on za piekielną. „Żyję w Piekle!” Wesele
żyła starop.: tu: męski członek. + 1 inne znaczenie „Chodzi by w raju, nie zakrywszy żyły.” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
Żylecja: żart. o Welecji, korporacji studenckiej powstałej w 1883 r. na Politechnice w Rydze, w wyniku rozłamu w bardziej konserwatywnej Arkonii; Welecja zrzeszała studentów pochodzenia polskiego wszystkich wyznań, wywodzących się z różnych warstw społecznych; od 1916 r. działała w Warszawie. „Draby z «Żylecji» i «Pałkonii»,” Kwiaty polskie
żyły skurczonej: hebr. גִּיד הַנָּשֶׁה ( gid hanasze ): ‘ścięgno stawu biodrowego, nerw kulszowy’. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Zyndram z Maszkowic zm. ok. 1414: polski rycerz niemieckiego pochodzenia. „Rybałci opiewali go w pieśniach jako wzór honoru i męstwa, sławiąc jego imię na równi z imieniem Zawiszy z Garbowa i Farureja, i Skarbka z Góry, i Dobka z Oleśnicy, i Jaśka Naszana, i Mikołaja z Moskorzowa, i Zyndrama z Maszkowic.” Krzyżacy
żyrant: poręczyciel; osoba poręczająca za kogoś spłatę pożyczki. „— Następny żyrant, ten...” Dawid Copperfield
żyrondysta: osoba należąca do ugrupowania politycznego, założonego w czasach rewolucji francuskiej 1789–1799. Zwolennik monarchii konstytucyjnej. W 1793 r. ugrupowanie zostało obalone przez jakobinów. „Przebaczam to jednak panu, trudno, aby syn żyrondysty pozbył się całkowicie ojcowskich wad.” Hrabia Monte Christo
żyroskop: urządzenie służące do pomiaru lub utrzymywania orientacji przestrzennej. „…zych wstrząsów i na pozór nieodwracalnych zmian wyłaniał się w końcu — zawsze ten sam — podstawowy porządek, podobnie jak żyroskop stale wraca do swojego pierwotnego położenia, niezależnie od tego, jak bardzo wychyli się w jedną czy drugą stronę.…” Rok 1984
zyść starop.: uzyskać, ziścić; tu: udać się. „Dostawał, nie wiem, czemu onym się zyść miało” Odprawa posłów greckich
zyskować: dziś popr.: zyskać. „Gospodarz, we dwójnasób chcąc zyskować z roli,” Bajki i przypowieści
zyszcze: dziś popr. forma 3.os.lp: zyska. „nie zyszcze bielistości.” Faust to słowo w 2 lekturach →
zyszczę daw. forma, starop.: zyskam, pozyskam. „Zyszczę jej litość i wezmę obrony.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca to słowo w 2 lekturach →
zyszczem: dziś popr. forma: zyskamy. „Honor zyszczem utracony...” Życie snem
zyszczesz starop. forma 2 os. lp cz. przysz.: odzyskasz. „Nie zyszczesz dusze, która dotkła raz napoju” Pieśni
zyszczy nam, spuści nam starop.: zdobądź dla nas, ześlij nam. „Zyszczy nam, spuści nam.” Bogurodzica
zyszczyć: zyskać. „Prostą drogą zyszczym mało,” Zemsta
żyw: dziś popr. forma 1.os.lp trybu rozk.: żyj. „…ecinnym a młodym rozumie, póki jeszcze jest czysty a ziemi myślami nie splugawiony, jako jest ona piękna powieść: Nie dla tego żyw, abyś jadł, ale dla tego jedz, abyś żył; albo i ona druga: Źle nabyte źle ginie; i ona: Ręka rękę myje, miasto miastem żywić; i o…” O poprawie Rzeczypospolitej
żyw, zabit daw. krótkie formy przym.: dziś: żywy, zabity. „Trzeba jednak naprzód wiedzieć, czy żyw, czy zabit".” Quo vadis
żywę starop. forma 1 os. lp.: żyję. „Wesoło żywę, w trosce położony,” Pieśni
żywe ciało: u Cylkowa: mięso dzikie , jw.
żywe obrazy: rozrywka towarzyska polegająca na tym, że grupa osób, przebranych w odpowiednie kostiumy, przedstawiała jakąś scenę historyczną albo alegoryczną. „Pamiętam, w grudniu mieliście świetne żywe obrazy.” Lalka
żywe srebro daw.: daw. nazwa rtęci. + 1 inne znaczenie „Ludzkiej naturze, że jak żywe srebro” Hamlet to słowo w 4 lekturach →
żywem: czy jestem przytomny? „Żywem, czy mię sen obłudny frasuje?” Treny
żywemi: daw. forma N. i Msc. lm przymiotników r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: żywymi. „…le oni co do jednego policzyć nas mogą: albo ten i ten, ich już nie nauczył na pamięć?" — A Pan Tadeusz zmęczony, jakby się żywemi gadzinami nakarmił: „Pozwólcie — rzecze — niech ja ich policzę; może ich tylko garść dla postrachu, a wy na oślep trwożycie się.…” Pamiątki Soplicy
Żywia: słowiańska bogini życia, płodności i wiosny. „Gdy korowaj był skończony, ulepiony, ustrojony, z nową pieśnią do pieca go niesiono uroczyście, rzucając z nim razem kukułki z ciasta urobione, ptaszki poświęcone bóstwu żywota — Żywii.” Stara baśń
żywią forma starop.: żyją. „Jednak i pod kamieniem żywią skryte rany.” Treny
żywić gw.: tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. + 3 inne znaczenia „— Dyć żywię jeszcze, gospodyni!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
żywie daw., daw. forma, starop. forma: w mit. słowiańskiej bóstwo dające i podtrzymujące życie; także: Sziwa . + 1 inne znaczenie „Już żywie, domacali się w niej ducha, Jambroży powiada, że jeszcze z pacierz, a już by pięty pokazała światu; Rocho trze ją jeszcze śniegiem i poi, ale pono lekować się będzie musiała długo.” Chłopi, Część druga - Zima to słowo w 9 lekturach →
żywięcy daw.: żywotny. „Jest nasz naród okrutnie żywięcy i moc w sobie też ma niepożytą.” Krzyżacy
żywiej: wyraźniej. „Owszem, żywiej mu jeszcze na oczach stały srebrzyste plony żyta i złote — pszenicy.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
żywiemy żywot: żyjemy życiem. „A my owszem żywiemy żywot tym ważniejszy,” Treny
żywiesz starop. forma: dziś: żyjesz. „Ty, jako żywiesz, tak, widzę, i mówisz” Odprawa posłów greckich
żywili: dziś popr.: żyli. „Ale teraz to tak, jakby nigdy inaczej nie żywili...” Krzyżacy
żywioł: tu: pokarm. + 1 inne znaczenie „Chleb a piwo, to żywioł; tłuste mięso z chrzanem,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
żywli daw.: czy jest żywy. „Nazajutrz dzień pan Zagłoba, ciągle w desperacji trwając, udał się do pana Czarnieckiego z prośbą, aby posłał do Szwedów obaczyć, co się z Rochem przygodziło; żywli czy w niewoli jęczy, czy też gardłem za swą śmiałość zapłacił?” Potop
żywo daw., gw.: szybko. „Wygarniaj z pieca, a żywo!” Chłopi, Część czwarta - Lato
żywo do grobu wtrącone: pogrzebane żywcem. „Synu, plony wiosenne żywo do grobu wtrącone,” Konrad Wallenrod
żywokost: maść gojąca kości. „Kędy już ani maści, ani żywokostu” Transakcja wojny chocimskiej
żywokosty daw.: lek. „I szwanki powinien mieć w ręku żywokosty?” Transakcja wojny chocimskiej
żywot daw., gw., gw., daw.: tu: żołądek, brzuch. + 1 inne znaczenie „płone jadło, to przelatuje przez żywot kiej bez sito.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
żywot bożego żebraka: Świętego Franciszka. „cudowny żywot bożego żebraka,” Boska Komedia
Żywot Chodkiewicza: utwór autorstwa Adama Naruszewicza (1733–1796), polskiego zakonnika rzymskokatolickiego i historyka. „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, Żywot Chodkiewicza to były jakby światła pochodni w noc ciemną.” Popioły
Żywot Katona: to tytuł dzieła Plutarcha, biografia Katona Młodszego (95–46 p.n.e.), rzym. polityka, filozofa stoika, nieprzejednanego zwolennika republiki, który uchodził za wzór cnót obywatelskich i uczciwości. W walce o władzę między Cezarem a Pompejuszem Katon stanął po stronie tego ostatniego, a jego klęskę uznał za równoznaczną upadkowi republiki i z tego powodu popełnił samobójstwo w Utyce (stąd zwany jest też Katonem Utyceńskim). „A przed nim leży Fedon i żywot Katona.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Żywot przeżyli bez hańby i chwały: Wszystkie poruszenia i uczucia duszy grzeszników przez ich pozorne ciała, czyli cienie, wyrażają się na zewnątrz plastycznym obrazem. Męki cielesne, jakie widzimy i w dalszym ciągu piekła i czyśćca widzieć będziemy, są wyobrażeniem cierpień duchowych, a każda kara najlogiczniej zastosowana jest do rodzaju grzechu, jakim dusza zbrukała się w żyjącym ciele. Tu najpierw spotykamy duchy bez charakteru, bez żadnej wartości moralnej; tych nędzników z aniołami, którzy w czasie buntu aniołów przeciw Bogu pozostali obojętnymi (wina obojętności największą ściągająca na siebie wzgardę w czasie politycznych stronnictw, w jakich żył Dante), odrzuca niebo, nie przyjmuje samo piekło. Położenie ich między niebem a ziemią, w przedpieklu, zastosowane jest do ich życia. Bez przerwy i spoczynku śpieszą za swoją chorągwią, którą wiatr na różne strony szamoce. „Żywot przeżyli bez hańby i chwały.” Boska Komedia
Żywot św. Genowefy: najpopularniejsza w XIX wieku książka religijna dla ludu, przekład z niemieckiego oryginału napisanego przez kanonika Krzysztofa Schmida (1768–1854); od 1835 r. wyszło kilkadziesiąt polskich wydań. „Genowefy, Różę z Tannenburgu, Rinaldiniego, Robinsona Kruzoe, a nareszcie — Tysiąc i jedną nocy.” Lalka
Żywot Władysława czwartego: Władislaw IV Kroi Polski y Szwedzki. Samuela z Skrzypny Twardowskiego . W Lesznie, u Daniela Vetterusa roku MDCL (1650) fol. str. 275; całe dzieło kursywą drukowane. „Dosyć niewiele rzeczy pamiątki godnych opisał był wierszem Samuel ze Skrzypny Twardowski: Żywot Władysława czwartego, Moskiewską i tę Chocimską (ale succincte barzo, jakoby in alio proposito occurrentem materiam) ekspedycyą.” Transakcja wojny chocimskiej
żywota: hebr. רֶחֶם ( rechem ): ‘łono’. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
żywy: tu: porywczy, gwałtowny.
zyz daw.: dziś popr.: zez. „Tak mówiąc, spojrzał zyzem, gdzie śród biesiadników” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →
żyzność: hebr. חֵלֶב הָאָרֶץ ( chelew haarec ) dosł. ‘tłuszcz/tłustość ziemi’. + 1 inne znaczenie „I rzekł Faraon do Josefa: „Powiedz braciom swoim: Oto co wam uczynić, — objuczcie bydło wasze, a idźcie, udajcie się do ziemi Kanaan;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Zza karety, gdzie stawał: jako hajduk. „Zza karety, gdzie stawał, przesiadł się w karetę,” Satyry
zza węgła: zza rogu, narożnika. „I rzucali młodzi, starzy robotę i lecieli skrzypków owych słuchać, a na wesele choć zza węgła patrzeć, kto tańcować nie mógł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zżąć daw.: ścisnąć. „Zżąwszy ramiona.” Transakcja wojny chocimskiej
zżec daw.: spalić. „Siły jego wyczerpały się w podróżach i trudach, aż wreszcie gdy w tym grodzie, który był głową świata, utwierdził dzieło Mistrza, jedno ogniste tchnienie Złości zżegło je, i widział, że walkę trzeba podjąć na nowo.” Quo vadis
żżec starop.: spalić; żżono : palono. „Nago zwłoczono, ciało żżono” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
zżenąć daw.: zgonić, odpędzić. + 1 inne znaczenie „Toż skoro Lubomirski swoich z pola zżenie,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 3 wystąpienia →
zżółkłymi łony: zżółkłymi łonami. „zżółkłymi łony i, nagością swoją” Hymny
zzuć daw.: zdjąć buty. „Zzuj ty lepiej buty, bo ci strasznie skrzypią...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zżymać się daw.: obruszać się, oburzać się na kogoś, na coś, gniewać się, niecierpliwić. + 3 inne znaczenia „Pan Peggotty uśmiechał się, patrząc na nas spoza kłębów dymu swej fajki, a Ham zżymał się tylko lub wyszczerzał zęby.” Dawid Copperfield to słowo w 6 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.