Litera Z

2067 słów, strona 8 z 9.

zostały: tu: pozostały; ten, który został. „z tych czasów na skroni zostałe?” Wiatr
zostawał leżeć: dziś popr.: zostawał, by leżeć. „Tłuszcz wybierany przez robotników z talerzy później zostawał leżeć całą zimę, a później, jak studenci wyjeżdżali, był przez pięć — sześć dni wyrobiony na mydło.” Medaliony
zostawiać w kozie pot.: karać, zamykając ukaranego w jakimś pomieszczeniu w szkole, w czasie lekcji, a częściej po lekcjach. „Za grę „w zielone" nauczyciele zostawiali w kozie.” Król Maciuś na wyspie bezludnej wszystkie 2 wystąpienia →
zostawiem daw. gw.: dziś popr.: zostawimy. „— Zostawiem go?” Król Maciuś Pierwszy
zostawować: dziś popr.: zostawiać. „— Zostawuje zemstę Bogu.” Krzyżacy
zostawują: dziś popr.: zostawiają. „Uzbroiwszy się, pierwsze zostawują wodze,” Iliada
zostawując daw. forma: dziś popr.: zostawiając. „…ał wcale dobrze, ale przeciąłem pamiątkę tę na dwie części i jedną do albumu osoby z kraju przybyłej ofiarowałem, drugą zostawując sobie — aby sprawdziły się słowa w Beniowskim napisane, iż „prawą rękawiczkę twą zawieszą w muzeum jakim, a o straconą lewą będą…” Czarne kwiaty to słowo w 3 lekturach →
zostawuję: dziś popr.: zostawiam. „— Przyślę waszmościom miodu, a teraz ich samych zostawuję...” Pan Wołodyjowski
zostawujem: dziś popr. forma 1.os. lm cz.ter.: zostawiamy. „Niechże im Bóg błogosławi i pozwoli ustrzec tej spuścizny, którą im odrestaurowaną naszym trudem, naszym potem i naszą krwią zostawujem.” Potop
zostoi: ostanie się, zostanie. + 1 inne znaczenie „Kto się na pierwszym stopniu nie zostoi, niech się stara, aby się na drugim został, a twarzą, postawą i mową dawać znać, że onego uczynku żałuje i do tego się garnie, że z onym obrażonym zasię w miłości mieszkać pragnie.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →
zową: dziś popr. forma: zwą a. zowią. „Leży jezioro, Benako je zową.” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
zowąd: stamtąd. „Śpiewaj zowąd pieśń skowrończą,” Łąka
zowią daw.: dziś popr.: nazywają. „— Skąd jesteście i jako was zowią?” Krzyżacy
źrą: dziś popr.: żrą. „Plwają na siebie i źrą jedni drugich!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
zradlony: poorany, naznaczony bruzdami (jak pocięta radłem ziemia). „Przypadła mu do kolan roztrzęsioną głową, a łzy jak groch posypały się po jej twarzy szarej i zradlonej jak te jesienne podorówki.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień
zradźce starop.: zdrajcy. „Wszytki zradźce i lifniki,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
zraić daw.: zjednać. „Ja zaś sobie zraję” Odyseja
źrałe: dojrzałe. „— powiedział — urocza córo Armina oto tam na skale niezbyt daleko wśród morza, gdzie czerwienią się źrałe owoce na drzewie, tam Armar czeka na Daurę.” Cierpienia młodego Wertera
źrałość: dziś popr.: dojrzałość. „źrałością w słońcu omdlewa” Faust wszystkie 2 wystąpienia →
źrały daw., gw., daw.: dziś popr.: dojrzały. „Narządziła im obiad pod domem w cieniu i na chłodzie, podając nawet gorzałkę i piwo, zaś na dojadkę postawiła z pół sitka dobrze źrałych wisien, które była przyniesła od księżej gospodyni.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
zratować daw.: uratować. „Pragnąłbym zratować całą tę wioskę.” Popioły
zraża sumnienie: sumienie go odstręcza. „A choć zraża sumnienie, niebo straszy gromem,” Satyry
Zrażą Turkom przed skokiem nienadane hupy: przysłowie, dziś znane w brzmieniu: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz. „Zrażą Turkom przed skokiem nienadane hupy.” Transakcja wojny chocimskiej
zrazu daw.: początkowo, w pierwszej chwili. + 2 inne znaczenia „Kapitan Beker sądził zrazu, że trafił na skałę nieznaną; już nawet zabierał się do oznaczenia dokładnego jej położenia, gdy nagle dwa słupy wody ze świstem tryskać zaczęły z tego niepojętego przedmiotu na wysokość stu pięćdziesięciu stóp.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi to słowo w 4 lekturach →
zrazy nelsońskie: duszone mięso z kartoflami i grzybami. „I jak dziś Józio, tak on wówczas podawał mi piwo, zrazy nelsońskie...” Lalka
zrealizować weksel: zamienić weksel (dokument kredytowy) na gotówkę. „Byli nawet ze sobą kilka dni dobrze i nawet Kazio na rachunek posagu zrealizował nowy weksel u pachciarza, gdy wtem...” Lalka
źreb: dawna miara powierzchni ziemi. „Po źrebiu dobrej ziemi każdemu dam, bo w Bogdańcu ziemi nie brak.” Krzyżacy
zręby: szańce. „Zręby mocne, baszty gęste:” Pieśni
źreć daw.: dojrzewać. „Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją Wiśnie:” Transakcja wojny chocimskiej
zręczność: tu: sposobność. „Nastręczała się tedy zręczność poznać bliżej nieprzyjaciela przed wojną i Dobek, który lubił osobliwe wyprawy, nie mógł się strzymać, aby nie zapragnąć dokazać tego, co nikt.” Stara baśń
zręczyć daw.: złączyć. „Niech się spieszy do kupy, niech się z nami zręczy,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
zręczyć się daw.: zetknąć się. „Pomknie chyżego kroku; toż jako się zręczą,” Transakcja wojny chocimskiej
źrejomo: w sposób widoczny. „Widomie się odyma, źrejomo się pyszni.” Transakcja wojny chocimskiej
zrękowiny daw.: dziś: zaręczyny. „Dziś wszystko ułożymy u mojego ojca, a jutro lub pojutrze zrękowiny, tutaj, w karczmie.” Hrabia Monte Christo to słowo w 6 lekturach →
zrekuzować: odrzucić oświadczyny, odmówić ręki. „Ona wprawdzie zrekuzowała go bez namysłu, ale wtedy ani go znała, ani widziała.” Potop
zrennica daw.: źrenica. „Na Czatyrdachu, i zrennicę słabi” Beniowski
źrennicy: dziś: źrenicy. „Kiedy nie dla mnie płynie ze źrennicy.” Balladyna
zresztą daw.: co do reszty, poza tym. „Zresztą wszystko pod linię i miarę, wszystko trochę sztywne, ale pełne oryginalności.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 3 lekturach →
źretelny daw.: widoczny. „Ale jeżeli kędy, tu, tu był źretelny.” Transakcja wojny chocimskiej
zrezygnować się na coś prow.: pozostawić bez kary, potraktować pobłażliwie. „Gdyby Kirłowa na bunt ten zrezygnowała się pobłażliwie, macierzyńska powaga jej ucierpiałaby na tym wielce.” Nad Niemnem
źrób gw.: żłób. „— Poredzim, Rochu, poredzim, ino bez te ścierwy kamienie pług wyskakuje, a i kobyła ciągnie do źróbka...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
zrobić promocję: przysporzyć popularności. „I w oczach ludzkich to jej wielką promocję zrobi.” Nad Niemnem
zrobić uwagę: zwrócić uwagę. „— Przepraszam cię, mój ojcze-królu, za to, że się ośmielę zrobić ci uwagę.” Klechdy sezamowe
zrobił się nudnym: dziś: zrobił się nudny. „— Teraz zrobił się nudnym...” Dobra pani
zrobiłabyś los: wygrałabyś los na loterii; zapewniłabyś sobie los. „Gdyby się z tobą ożenił, zrobiłabyś los, moja droga.” Baśnie
zrobiłeś pan źle: dziś popr. forma grzecznościowa: zrobił pan źle. „Zrobiłeś pan źle i będziesz za to ukarany.” Król Maciuś Pierwszy
zróbże daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że- ; znaczenie: zrób koniecznie, zrób nareszcie itp. „Zróbże im zaszczyt i sam ich tu wprowadź.” Hamlet
źródło starop.: oboczna forma pisowni występująca u Reja: źrzódło. + 1 inne znaczenie „I na nowo rozkopał Icchak studnie wody, które wykopali byli za dni Abrahama, ojca jego, a które zasypali Pelisztyni po śmierci Abrahama, i nadał im nazwy, podług nazw, które był nadał im ojciec jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →
zrodzili się na kolanach Josefa: w znaczeniu: wychowywali się przy nim, zob. Raszi do 50:23. „I żył Josef sto dziesięć lat.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zrodzona z toni Afrodyta mit. gr.: bogini miłości, kwiatów, pożądania i płodności. Afrodyta nie miała rodziców, narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru. „Afrodyta, za rękę wziąwszy go, osłoni.” Iliada
zrok daw.: umówione miejsce i czas spotkania. „Ma się też takowy sąd boży odbyć między czterema ich i czterema naszymi rycerzami, a zrok naznaczon jest na dworze u Wacława, króla rzymskiego i czeskiego.” Krzyżacy
zronić: zgubić, upuścić. „— Przejęliśmy korespondencję królewską — rzekł Charłamp — którą Szwedzi zronili.” Potop
zrosiła: hebr. הִשְׁקָה ( hiszka ): 'nawadniała'.
zrostą: dziś: zrosną. „Da, że się nasze członki w jedno ciało zrostą:” Transakcja wojny chocimskiej
zrównanie dnia z nocą: równonoc; długość dnia jest taka sama jak długość nocy, ma to miejsca dwa razy do roku: 20/21 marca oraz 22/23 września. „Pewnego pięknego poranka, kiedy miało nastąpić zrównanie dnia z nocą, ów malutki, nienasycony słoń postawił miłe pytanko, jakiego dotychczas nigdy jeszcze nie stawiał.” Takie sobie bajeczki
zrozumiejcie: tu: porozumiejcie. „O drukarza nie mówię, z tym sie zrozumiejcie.” Pieśni
zrozumiesz: hebr. שָׁמַע ( szama ): ‘słyszeć’, tu jest odczytywane w znaczeniu ‘rozumieć, pojmować’, zob. Raszi, Radak, Raszbam do 41:15. „I stało się, że jako nam wyłożył, tak i było: mnie przywrócono na stanowisko moje, a jego powieszono".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zrozumże: wyraz zrozum z dodaną partykułą - że użytą dla wzmocnienia nacisku. „— Ach, kobieto, zrozumże: mamy teraz zrobić tak, żeby rządził cały naród — i król musi podpisać papier — to się nazywa manifest — i musi być uroczyste otwarcie pierwszego sejmu.” Król Maciuś Pierwszy
zruć daw. forma: zrzuć. „Zruć do ostatka te płachty ohydne,” Grób Agamemnona
Zruć go z pychy do końca z Nabuchodozorem: i dalej: Nabuchodonozor trawę żarł jak wół, por. 1, 21: kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7. „Zruć go z pychy do końca z Nabuchodozorem,” Transakcja wojny chocimskiej
zruca: dziś: zrzuca. „Choć wiosną nawet nie zruca żałoby,” Giaur
zrucić daw.: zburzyć. „Potem szańc chełmińskiego zrucić wojewody” Transakcja wojny chocimskiej
zruszać daw.: poruszać. „Nawał wichrów siekł ją i prał, podważał liche jej przyciesie, próbował zruszyć węgły, pędził dokoła, kwicząc przeciągle, tłukł w nią stumilowymi skrzydłami i wszczepiał między belki żelazne swoje pazury.” Popioły
zruta daw.: ruina. „Oprzeć się tej szarańczy, tej gwałtownej zrucie?” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
źrzały daw.: dojrzały, dorosły. „— Opowiem całą winę tego wyrostka, której żaden źrzały mąż między nami nigdy by się nie dopuścił — odpowiedział Powała, spoglądając posępnie na Lichtensteina.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →
zrzęda: tu: zrzędliwość. + 1 inne znaczenie „Jeśliś Charona doznał cierpkiej zrzędy,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
zrzekła się pierwszej dziewiczej miłości: mowa o Wilhelmie Habsburgu zwanym Uprzejmym (ok. 1370–1406). „…wietniejszego dworu, a wreszcie najpiękniejsza z dziewic na ziemi, zrzekła się szczęścia, zrzekła się pierwszej dziewiczej miłości i poślubiła jako królowa „dzikiego" księcia Litwy, aby wraz z nim skłonić do stóp Krzyża ostatni pogański naród w Europie.…” Krzyżacy
źrzenica: dziś popr.: źrenica. „Wiedzie orzeł źrzenicę za zająca skokiem;” Iliada
zrzenice: dziś: źrenice, oczy; twarz Dziewicy przemienia się w trupią czaszkę z pustymi oczodołami. „Błyskawica zrzenice jej wyżarła.” Nie-Boska komedia
źrzenice daw., starop. forma D. lp rodz. ż.: źrenice. + 1 inne znaczenie „Brew ściągniona źrzenice” Iliada to słowo w 2 lekturach →
zrzetelnie daw.: w sposób widoczny. „Cicero czyniąc rzecz za Caeliusem przed sędziami rzymskimi powiedział, że go nic nie obruszają te oskarżenia, które zrzetelnie fałszywe są; a do Antoniego hetmana napisał, że nie chce tego słowa przeciwko żadnemu używać, które on jemu fałesznie zadał.” O poprawie Rzeczypospolitej
żrzetelny: dziś. popr.: rzetelny. „Lecz ono żrzetelna rzecz jest, iż gdyby stateczne wychowanie, wstyd, dobroć, cnotliwe a święte obyczaje w której rzeczypospolitej moc miały: wtedy by tam statutów lub praw nie trzeba; bo ustaw nie piszą ludziom dobrym, którzy z skromności a z obyczaju, nie z b…” O poprawie Rzeczypospolitej
źrzóbek: źrebak (obecnie gwarowe: źróbek). „Która jakoby źrzóbek niełapany” Pieśni
źrzodło: dziś popr.: źródło. „Będąc na Idzie, liczne tryskającej źrzodła,” Iliada
zrzuta daw.: ruina, upadek. „Aż kędy cicha Wisła, krom szumu, krom zrzuty,” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 4 wystąpienia →
zseła: zsyła. „bo go zseła Jasny Bóg.” Wesele
zsiadły: tu: stały (o stanie skupienia ciał fizycznych). „Wierzę, z ciał ciekłych i zsiadłych pochodzi».” Boska Komedia
zsieść: dziś popr.: zsiąść. „Wszytkim, wszytkim zsieść z koni zaraz rozkazuje,” Transakcja wojny chocimskiej
zskrzytwieć gw.: zmarznąć. „Zskrzytwiałyby dziewosłąby;” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
zstać starop.: dziś popr.: stać. „Ale by się nie lepszego na świecie zstać nie mogło, jedno gdyby panowie, abo przedniejsi rzeczypospolitej sprawce, byli pobożni, mądrzy, a wszelakimi cnotami do panowania i rozkazowania potrzebnymi ozdobieni.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →
zstać się starop.: stać się; przydarzyć się (czas. dokonany). „Eż się zstało w jeden czas,” Legenda o św. Aleksym wszystkie 2 wystąpienia →
zstaje: wystarcza. „A póki wełny skąpej prządce zstaje,” Treny
zstało starop.: stało. „Już ci nie wiem, coć mi się złego zstało:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Zstąpię też i zobaczę: «To uczy sędziów, że nie powinni wydawać decyzji w sprawach dotyczących kary śmierci, zanim wnikliwie nie zbadają sprawy», zob. Raszi do 18:21. „I rzekł Wiekuisty: „Skarga na Sedom, i Amorę, tak wielką jest, a grzech ich, tak ciężkim bardzo!...” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zstąpił: hebr. וַיֵּרֶד ( wajered ): ‘zstąpił’, od rdzenia יָרַד ( jarad ): ‘schodzić w dół’; kto udaje się z Ziemi Izraela do Micraim (Egiptu), ‘schodzi w dół’, ponieważ Ziemia Izraela położona jest wyżej niż Micraim , a kto wraca z Micraim do Izraela ten ‘wstępuje’, co określane jest czasownikiem עָלָה ( ala ): ‘wznosić się, iść do góry/ku górze’. To 'schodzenie w dół' oraz 'wznoszenie się' może być także rozumiane w wymiarze duchowym. „I wyruszył Abram, wciąż idąc i koczując, ku południowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Zstąpił Eneasz w państwo nieśmiertelne ...: Od w. 1 do 43. Tu Dante, z czym się często spotykamy w jego Boskiej Komedii , chcąc uzmysłowić i silniej wrazić w duszę czytelnika swoje wysokie idee, bierze porównania i obrazy, jak mu na myśl przychodzą, zarazem z mitów starożytności pogańskiej i z Pisma Świętego. Tak Eneasz zstąpił w świat podziemny, ażeby tam zasięgnąć wieści przepowiedni o założeniu Rzymu a z nim rzymskiego państwa, stolicy namiestników Chrystusowych; św. Paweł porwany był duchem do nieba, ażeby tym, co tam widział, rozszerzył liczbę wierzących i umocnił ich w wierze. Eneasz i św. Paweł za życia jeszcze obaj wprowadzeni byli do królestwa leżącego poza granicą żywota ziemskiego i jego błędów; ponieważ Opatrzność wybrała ich obu do objawienia i spełnienia swoich wysokich celów. Ale poeta, uznając w sobie krewkość i ułomność ludzką, powątpiewa o swej godności wewnętrznej i o skutku usiłowań, jakie w nim z namowy rozumu powstały, i poczyna chwiać się w powziętym zamiarze. „Zstąpił Eneasz w państwo nieśmiertelne.” Boska Komedia
Zstąpiłem do ziemskich ślubów: najważniejsze znaczenie dla Męża miały „śluby duchowe" — niebiańskie. Śluby ziemskie zatem były pewnego rodzaju „zniżeniem", zstąpieniem z wyżyn niebiańskich do ziemskiej rzeczywistości. „Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem — przeklęstwo mojej głowie, jeśli ją kiedy kochać przestanę.” Nie-Boska komedia
zstąpmy: «W swej niezwykłej skromności [Bóg] naradzał się ze swoim Boskim Trybunałem». Midrasz uczy, że była to kara „miara za miarę”: «oni powiedzieli „oto zbudujmy” , więc On wymierzył im podobną [karę] i powiedział „oto zstąpmy...itd.”», zob. Raszi do 11:7. „Wtedy zstąpił Wiekuisty, aby zobaczyć ono miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zstawa starop., strop.: nie brak. + 1 inne znaczenie „Tkając, lejąc w się wszytko, póki zstawa szyje;” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →
zstawy daw.: podstawy, fundamenty. „Abowiem on Bóg, który świata tego zstawy strząsa, kiedy chce, skarze czasu swego złość abo nieprawność królów i wszytkich przełożonych.” O poprawie Rzeczypospolitej
zsunęła się: u Cylkowa: 'spuściła się'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. „I tak puścili Riwkę, siostrę swoją oraz jej karmicielkę, i sługę Abrahama i ludzi jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zszerszeniały daw.: pokryty szronem. „Zbyszko począł patrzeć: na dziedzińcu przez lecące z chmur płatki śniegowe widać było sanki, wokół nich siedzieli na zszerszeniałych i dymiących koniach ludzie Jurandowi.” Krzyżacy
zu schwer niem.: za ciężki. „— Zu schwer, zu schwer... Za ciężkie, kolego, za ciężkie...” Pożegnanie z Marią
zub daw., reg.: ząb. „Tąż klawą wytrącone zbierał nieraz zuby.” Transakcja wojny chocimskiej
zubastaja szczuka ukr.: zębaty szczupak. „— Zubastaja szczuka!” Ogniem i mieczem
zubożała: tu imiesłów, nie zaś czas przeszły: tzn. uboższa. „Już natura zubożała” Zemsta
żuć: tu: pleść. „Wszędzie żuje o tobie za twoje wygody;” Transakcja wojny chocimskiej
zuchelek: kawałek. „Żeby choć zuchelek chleba.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zuchowato: śmiało. „— No, dobrze — rzekł motyl tak zuchowato, jak tylko mógł.” Takie sobie bajeczki
zuchwalco: dziś popr. forma W.lp: zuchwalcze. „— Zuchwalco światowy!” Popioły
zuciekać: pouciekać. „Zdrowi kopać nadążą; Węgrzy zuciekali.” Transakcja wojny chocimskiej
zuczyć daw.: dziś: nauczyć. „A was któż zuczył?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
żufeczki starop.: zupki, rosołki. „…aziębłych, bo byś także jeszcze więcej poprawił tępości i gnuśności jego, a nie pieść też nazbyt przyrodzenia jego, nie żufeczkami, nie tymi wymyślonymi pieścidłki, nie winki też, a jeśli, tedy barzo rzadko i mało, bo i mdlejsze będzie, i żołądek czemu z młodu…” Żywot człowieka poczciwego
Zug niem.: pociąg, wyprawa, cug. „Taką samą przysługę odda i wyraz Zug.” Przygody Hucka Finna
żuiser z fr. jouisseur: lubieżnik. „— zwykłych żuiserów pod maską jakichś idei, mniej lub więcej kłamliwych.” Szewcy
Żukowski, Wasilij Andriejewicz 1783–1852: romantyczny poeta, pisarz i tłumacz ros., autor słów hymnu Imperium Rosyjskiego Boże, zachowaj Cara! (ros. Боже, Царя храни! ), baśni (m.in. Śpiąca królewna 1831), wierszowanej adaptacji eposu staroindyjskiego Mahabharata (wyd. 1858). + 1 inne znaczenie „Żukowski, ruski belfer i poeta,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
żułek: czyli pokarm, zwierzę pobiera pokarm i dodając ślinę żuje go i połyka, po niedługim czasie wypluwa z powrotem do jamy ustnej i ponownie przeżuwa, a następnie przeżuty pokarm jest znów połykany i trafia do kolejnych części układu trawiennego. „rozszczepiające kopyta przecięcie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
zumiawszy starop.: zdumiawszy. „Potym anioł zniknął od niego, a pustelnik się też zumiawszy, szedł do miejsca swego.” Żywot człowieka poczciwego
Zund, Kattegat i Skagerrak: cieśniny wiodące z Morza Bałtyckiego na Morze Północne. „Nasz imiennik przeprowadził pilne badanie morza, gdy tam początkowo defilował po wybrzeżu — a zwłaszcza badanie pewnego silnego prądu przybrzeżnego, który z oceanu poprzez Zund, Kattegat i Skagerrak idzie ku wschodowi.” Przedwiośnie
żupa daw.: kopalnia soli. „U pań, w dowcipie na kształt żupy solnej” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
żupan z czes.: staropolski strój szlachecki. Noszono go po domu; w razie wyjazdu lub przybycia gości wkładano na żupan kontusz oraz przypasywano karabelę, czyli rodzaj szabli raczej paradnej niż używanej do walki. + 3 inne znaczenia „Kontusz z aksamitu czarnego, żupan atłasowy tejże barwy, pas sakiewny srebrny, a na tym wszystkiem z czarnej krepy krótki płaszczyk na kształt paliuszu i doktoratka; bo gdy organiści jako ludzie kościelni nie noszą szabli, płaszcz krepowy i doktoratka były dla…” Pamiątki Soplicy to słowo w 7 lekturach →
zupełnemu: pełnemu, jędrnemu (w niektórych komentarzach: doskonałemu). „I zupełnemu ciału krasa spadnie,” Pieśni
zupełnie ubezpieczone: tu: całkowicie bezpieczne. „Na górce zgromadzenia były zupełnie ubezpieczone: zamykano drzwi prowadzące do lokalu i stawiano wartę w kuchni przy schodach.” Syzyfowe prace
Zur Ordnung! niem.: Zachować porządek! „— Zur Ordnung! — rzekł Mistrz.” Popioły
zur Zeit niem.: obecnie, tymczasem. „…odta grasują z upodobaniem po ogrodach i sadach, a jeszcze więcej po narzeczonych nieobecnych autochtonów, przebywających zur Zeit na froncie.…” Pożegnanie z Marią
żuraw: tu: rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wiadrem wody ze studni. „I zaraz zaczął wyprzęgać szkapę i z niskiej studzienki wodę żurawiem ciągnąć, a w korytko lać, jakby tych, których przywiózł, wcale nie było.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Żuraw Ibikusa: aluzja do ballady Schillera Die Kraniche des Ibikus . Ibikus, grecki poeta, został zamordowany przez zbójców; zbrodnię tę odkryły żurawie, stając się narzędziem zemsty. „będzie sąd boży.” Faust
żuraw studzienny: rodzaj prostej dźwigni umożliwiającej wyciąganie wiadrem wody ze studni. „…akrzyknęły gęsi, tu, ówdzie zapiał kogut na wysokiej grzędzie; zaraz też w zbudzonej ze snu wiosce zaskrzypiały żurawie studzienne, zaryknęło wypędzone na wczesną paszę bydło, a sponad strzech słomą krytych zaczęły się unosić pasemka sinego dymu, znak, że tam…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
żurawiec: neol. od: żuraw, ptak czujny, lecz wędrowny („zlatam, jak się ma na lato"); w tu użytym sensie metaforycznym: bywający gościem w ojczyźnie (jak Tetmajer i wielu naówczas artystów odbywających częste podróże, zwłaszcza na zachód i południe Europy). „Jestem sobie pan, żurawiec;” Wesele
żurawiów: dziś popr. forma D. lm: żurawi. „Z dala szum morza i żurawiów krzyki” Beniowski
Zurbaran 1598–1664: hiszp. malarz. „A jednak mam tutaj dwóch Hobbemów, jednego Paula Pottera, Mierys, dwóch Gerardów Dow, Rafaela, van Dycka, Zurbarana i jeszcze kilka Murillów.” Hrabia Monte Christo
żurnal mód: czasopismo poświęcone modzie. „…ra jednak wybornie uwydatniając jej kształtną i silną, w ramionach szeroką, a w pasie cienką kibić zdradzała znajomość żurnalu mód i rękę biegłego krawca.…” Nad Niemnem
żurnalia z fr. journal: dziennikarstwo. „Kiedy w żurnalii robaczywej” Kwiaty polskie
żurzyć się daw.: złościć się. + 2 inne znaczenia „Tym się barziej w ul cisną, tym więcej się żurzą;” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 4 wystąpienia →
Zuzanna: postać z biblijnej Księgi Daniela (rozdz. 13), piękna i cnotliwa żona, która odrzuciła zaloty lubieżnych starców, a ci z zemsty oskarżyli ją o rzekome cudzołóstwo. „Czytaj jedno o Hesterze, czytaj o Sarze, czytaj o Zuzannie, czytaj o onej Annie, panniej świętej, Samuelowej matce, czytaj o Tobiaszu, czytaj o Izaaku, i o innych świętych ludzioch, jako im Pan Bóg zawżdy błogosławił, i w jakiej je łasce swej zawżdy zachowywać…” Żywot człowieka poczciwego
żużelica starop.: osad kruszcowy. „A on naszlachetniejszy warsztat gdzieby też co na nim k'woli niewinnej duszycy być miało robiono, barzo zardziewiał a pełen plugawej żużelice, dziwnych zabawek świata tego wszędy około niego leży.” Żywot człowieka poczciwego
żużmant: rodzaj sukni kobiecej. „Oblało wino żużmant partyrowy,” Monachomachia
żwa: żuje. „Niechże się tam już sama żwa, je, kłuje, kąsa,” Transakcja wojny chocimskiej
zwada: spór. „— Jednej — aby to on zaczął ze mną zwadę.” Hrabia Monte Christo
zwadka daw.: spór, kłótnia. „…zelakich dróg, jakoby go zabić mógł; albo też to uczynił nie umyślnie, ale z jakiej nagłej przyczyny, jako się przydawa w zwadkach i rozmowach wspólnych między tymi wszczętych, z których żaden drugiego w nienawiści pierwej nie miał.…” O poprawie Rzeczypospolitej
zwajca starop.: człowiek kłótliwy, skory do zwady; zwadca. „Bo dasz zwajcy miecza, dobrodziejstwo już szkodliwe, jeśli kogo usiecze albo go też usieką, a przedsię on tobie za ten miecz powinowat będzie.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 2 wystąpienia →
zwał się cesarzów plemiennik: uważał się za spokrewnionego z cesarzami (zapewne rzymskimi; budowanie sięgających starożytności genealogii było wówczas w modzie). „Całował; zwał się cesarzów plemiennik...” Beniowski
zwalać: tu: pobrudzić.
zwalana: powalana, pobrudzona. „Bo krwią carów zwalana;” Kordian
zwałaszyć starop.: przen.: osłabić. „By ale wżdy w trawę zwałaszywszy, puściła jeszcze by wżdy jako tako, kiloby nie pryskowała.” Żywot człowieka poczciwego
zwalenie testamentu: obalenie mocy prawnej testamentu. „— Ten pan Starski, także wnuk po nieboszczce pani Zasławskiej, co się podlizywał jej za życia, a teraz chce zwalić testament, bo mówi, że babka przed śmiercią zwariowała...” Lalka
zwaliska daw.: ruiny. „Kędy zostały trupy, ranni i zwaliska.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
zwalisko daw.: tu: ruina. „Niesie groblom zwalisko i mostom warownym” Iliada
zwarkoczony: spleciony w warkocz. „— Raz go baba za zbyt dokładne podpatry zwarkoczoną do prania bielizną tak na kładce obiła, że o własnym przodku zapomniawszy, tyłem od niej w poskokach koźlich zmykał i dopiero za wsią do utrafionej plecyma drogi należycie pyskiem zgłupiałym się odwrócił — ob…” Klechdy polskie
zwarł [w tym miejscu] ciało: u Cylkowa 'zwarł ciało za niem'; skorygowano, usuwając możliwą niejasność: 'za nim' odnosi się do 'żebra', w oryginale jest תַּחְתֶּנָּה ( tachtena ): 'pod nią, zamiast niej, w jej miejsce'.
zwarły osękami: [tu:] zahaczyły. „Gdy się już nazajutrz bitwa stoczyła, tak że się już okręty osękami zwarły tedy się jedni z Rzymiany bili, drudzy w ich okręty ony garnce z wężmi miotali, tamże się ony garnce rozpadały, a wężowie ludziom jednym za boty, drugim za szyję lazły, jęły się kręcić.” Żywot człowieka poczciwego
zwarzyć: czasownik od war : wrzątek; tu: zniszczyć przez działanie zbyt niskiej temperatury. „Krzew zwarzył wicher ostry” Noc listopadowa
zwątlony: osłabiony. „Zwątlone nieco przedsięwzięcie twoje,” Hamlet
zwątpiałość: zwątpienie. „Ale co do zwątpiałości, to bynajmniej!” Nad Niemnem
żwawie daw. forma przysłów.: dziś popr.: żwawo; szybko. „Ta, widząc się w złym razie, żwawie go ofuknie:” Bajki i przypowieści wszystkie 2 wystąpienia →
żwawy: tu: zawzięty. + 1 inne znaczenie „Kiedy się żwawy Osman o Kozaków kusi.” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
zważywszy jego stopień: biorąc pod uwagę jego pozycję w hierarchii społecznej. „Ale zważywszy jego stopień, pomnij,” Hamlet
zwergl niem.: karzełek, krasnoludek. „Cóż by dał za to, żeby jeszcze raz w życiu pójść z sześcioletnimi obywatelami wolnego Schwizerlandu do lasu, szukać z nimi ukrytych między liśćmi „zwerglów" w wielkich, spiczastych czapkach, a z ogromnymi brodami...” Syzyfowe prace
Zwiahel: miasto w płn. części Ukrainy, dziś: Nowogród Wołyński. „— Z daleka, pane, spod Zwiahla.” Potop
zwiastować: tu: przynosić wiadomości. „Czy zwiastujesz” Iliada
zwiastun: tu: osoba przynosząca nowiny. „— Gdy spałeś snem smacznym, przybył do pałacu zwiastun, który mi przyniósł te trzy smutne wieści.” Klechdy sezamowe
związać się daw.: chwycić, jak w walce zapaśniczej. + 1 inne znaczenie „Wówczas Zbyszko zamiast odpowiedzieć cięciem na cięcie chwycił rycerza wpół, związał się z nim i pragnąc koniecznie wziąć go żywcem, usiłował wyciągnąć z siodła.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →
związał: hebr. עָקַד ( akad ): ‘związać z tyłu ręce i nogi’, zob. Raszi do 22:9. Od tego czasownika opowieść ta w żydowskiej tradycji nazywa się Akeda lub Akedat Icchak: Związanie Icchaka. „I rzekł Icchak do Abrahama, ojca swojego, i powiedział: „Ojcze mój!" I rzekł: „Oto jestem, synu mój!" I rzekł: „Oto ogień i drwa, a gdzież jagnię na całopalenie?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
związki: dziś popr. forma N. lm: związkami. „Przymusił swojemi związki i pouczył inne despoty, jak kować narody.” Przestrogi dla Polski
związku zewnętrznych narodów: stosunków, ustroju narodów innych. „W układaniu warunków kontraktu wspołeczności, czyli w stanowieniu praw wolności i własności obywatelskiej, jako też w obieraniu sposobów do stanowienia tych praw, jedynie do związku zewnętrznych narodów stosować się należy.” Przestrogi dla Polski
zwichnął: hebr. תֵּקַע ( teka ) od rdzenia יָקַע : ‘oderwał, przemieścił, zwichnął’. Staw biodrowy «został gwałtownie zerwany», zob. Raszi do 32:26. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zwichnione: dziś popr. forma: zwichnięte. „Miały zwichnione nogi; stół także kulawy,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
zwiędnienie: dziś: uwiąd; rzecz. od czas. zwiędnąć . „Celem uczuć — zwiędnienie; głosem uczuć — szumy” Kordian
zwiedzieć się: dziś: dowiedzieć się „— Bo — mówił — są tam psotne chłopaki, które jakby tylko o mnie się zwiedziały, oho!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
zwiększyć się: wydoskonalić się. „Wszystko tchnie wytwornością, wszystko się zwiększyło.” Satyry
Zwierciadła, które wy zowiecie Trony: Tymi zwierciadłami są aniołowie, o których hierarchii w niebie dowiemy się obszerniej z pieśni XXVIII. „Zwierciadła, które wy zowiecie Trony,” Boska Komedia
zwierciadło: lustro. „Wymyślił wreszcie i zrobił takie sztuczne zwierciadło, iż wszystkie rzeczy piękne i dobre wyglądały w nim szkaradnie, a nawet śmiesznie, ponieważ były wykrzywione, zamazane, niewyraźne — za to złe rzeczy widać w nim było doskonale.” Baśnie
Zwierciadło albo kształt ...: pierwotnie dzieło zatytułowane (wg pisowni z XVI w.) Żywot człowieka poćciwego stanowiło część większej publikacji opatrzonej wspólnym tytułem Żwierciadło albo kstałt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam, jako we źwierciedle, przypatrzyć , wydanej na przełomie lat 1567/1568 w oficynie drukarskiej Matysa Wirzbięty w Krakowie i obejmującej, oprócz wspomnianej rozprawy, również drobniejsze dzieła, mianowicie: przedmowę albo Spólne narzekanie wszej Korony na porządną niedbałość naszę , zbiory aforyzmów, czyli apoftegmatów ( Apoftegmata, to jest krótkie a roztropne powieści , Apoftegmata krótsze , Apoftegmata albo wirszyki na gmachy, także też na ine rzeczy ), Przedmowę krótką do Polaka stanu rycerskiego (zbiór dłuższych wierszy polityczno-obyczajowych o zabarwieniu satyrycznym i moralizatorskim) oraz traktat religijno-moralny Zbroja pewna każdego rycerza krześcijańskiego . Żywot człowieka poczciwego opublikowano osobno po raz pierwszy w Warszawie, w drukarni Gałęzowskiego w 1828 r. i to wydanie stanowi podstawę niniejszego. „Zwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we zwierciedle przypatrzyć” Żywot człowieka poczciwego
Zwierciadło Narcyza: woda, w której przeglądał się piękny młodzieniec Narcissus. „Ażebyś lizał Narcyza zwierciadło,” Boska Komedia
Zwierciadło sprawiedliwości: jedno z określeń Matki Boskiej w litanii. „Zwierciadło sprawiedliwości...” Potop
zwierciedlić: dziś popr.: odzwierciedlać; odbijać. „Zwierciedli niebios błękity,” Życie snem
zwierściadło starop.: zwierciadło. „W zwierściadło, co powiększa, wspojźrzał człowiek mały:” Bajki i przypowieści wszystkie 3 wystąpienia →
źwierz starop.: zwierzę. „Skąd źwierz i ptastwo pije; a ta w wiecznym pęcie” Treny
Zwierz dziki: «Był to przebłysk proroctwa, bo w końcu żona Potifara zaatakowała [Josefa]. Dlaczego Bóg nie wyjawił [Jakubowi, że Josef żyje]? Ponieważ bracia nałożyli klątwę na każdego, który by to wyjawił i uczynili także Boga stroną tego zobowiązania. Ale Icchak wiedział, że [Josef] żyje, lecz pomyślał: jakże ja mam to ujawnić, skoro sam Bóg nie chce tego wyjawiać?», zob. Raszi do 37:33. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zwierz hirkański: słynący z drapieżności tygrys z Hirkanii, krainy położonej u stóp Kaukazu, nad Morzem Kaspijskim. „«Okrutny Pirrus, jak ów zwierz hirkański...»” Hamlet
zwierza: zwierzęta; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Gdy zwierza ryczą, a ich rykiem lasy.” Boska Komedia
zwierzchnie: powierzchownie, zewnętrznie. „Ani ten śmiały, co się zwierzchnie sroży:” Monachomachia wszystkie 2 wystąpienia →
zwierzę o jednym oku: lufa muszkietu, opieranego na widłach, lub armaty osadzonej na lawecie. „Jest źwierzę o jednym oku,” Fraszki
Zwierzę to niczym chuci nie ostudza: Namiętność łakomstwa nigdy nie jest zaspokojona tym, co posiada, nigdy syta. Przez zwierzęta , z którymi się para , wyraża poeta inne występki, jakich ona jest rodzicielką, jako to: kradzież, łup, zdrada i niesprawiedliwość. „Zwierzę to niczym chuci nie ostudza,” Boska Komedia
zwierzęta ssące: dziś: ssaki. „Wszak ogromna masa wód morskich unosi największe gatunki znanych zwierząt ssących i może ukrywa mięczaki niezrównanej wielkości, skorupiaki przerażające powierzchownością, np.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
zwierzokrzewy: nazwa przypisywana niegdyś bezkręgowcom przypominającym krzaczaste rośliny; uznawane dawniej za formę pośrednią pomiędzy zwierzętami, a roślinami. „To ostatnie przedstawiają cztery gromady zwierzokrzewów, trzy gromady zwierząt stawowatych, pięć gromad mięczaków, trzy gromady kręgowych, ssące, płazy i te nieprzeliczone legiony ryb, zastęp bez końca obejmujący więcej niż trzynaście tysięcy gatunków, z który…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
zwierzyć się: zawierzyć się; powierzyć komuś swój los. „Czy mógłbyś zwierzyć się słudze?»” Ballady i romanse
Zwierzyniec: zbiór pism Mikołaja Reja pt. Zwierzyniec, w którym rozmaitych stanów ludzi, źwirząt i ptaków kstałty, przypadki i obyczaje są właśnie wypisane , wyd. pierwsze Kraków 1562, wyd. rozszerzone Kraków 1574. „Pisał też potym Zwierzyniec stanów szlacheckich, którzy na ten czas żywi byli, poczciwie krótkimi słowy, które tylko w ośmi wirszach zależały, ozdabiając.” Żywot człowieka poczciwego
zwieść gw.: spotkać. „Turbowała się jeno o Antka, bo zaraz jej rzekli, jako z narodem się nie złączył i nie poszedł; rozumiała, iż to na złość staremu zrobił, a może i la tego, by się w ten czas gdzie z Jagusią zwieść...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
zwieść pojedynek: tu: stoczyć. „Wkrótce śmiertelny pojedynek zwiodą.” Grażyna
zwiesna gw.: wiosna. „Niewiela mi potrza, to se u dobrych ludzi uproszę i do zwiesny z Panajezusową łaską przechyrlam, a jeszcze się coś niecoś grosza uścibi — to rychtyk la nich na przednówek...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 4 lekturach →
zwiesną gw.: wiosną, na wiosnę. „Zapłać za płótno, co mi je zwiesną podarła na bielniku, i za te spyskane ziemniaki.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zwiesnowy gw.: wiosenny. „…osem zawodził i kieby się zapamiętał, tak dzwonił jakoby ta dziewka poniektóra, kiej ją rozeprze kochanie lebo ten dzień zwiesnowy, że w pola leci, skroś zbóż się przebiera i śpiewa ze wszystkiego serca wiatrom, polom, niebu jasnemu i swojej duszy weselnej.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
zwietrzyć: wyczuć, wywąchać. „Ale w tej chwili zobaczył przed sobą wielki i ciemny kształt zwierzęcia, które idąc z wiatrem, do ostatniej chwili nie mogło go zwietrzyć, tym bardziej że zajmował je zapach rozsmarowanego po pniach miodu.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
zwikłać: tu: splątać. „Skoczyły, lejc się zwikłał, jarzmo” Iliada
zwilczały neol.: upodobniony do wilka. „Żółte, chude, obdarte, dzikie, zwilczałe te istoty czołgały się w pokorze po ziemi.” Opowieść wigilijna
zwilżyj: dziś popr.: zwilż. „Rosą zwilżyj mi rzęsy, skostniałe od skwaru,” Łąka
zwinąć niebiosy: przypomina wyrażenie z Apokalipsy św. Jana (Ap 6:14) „A niebo odstąpiło jako księgi zwinione". „— Czemuż bym się tedy miał wstydzić onego wołania, czemuż bym nie miał bać się onej chwili, kiedy drżał przed nią ten, który mocny jest zwinąć niebiosy, niby postaw sukna?” Cierpienia młodego Wertera
zwiódł: zachowując w tajemnicy termin ślubu, o co Werter niedawno nie śmiał się zapytać. Podobnie zatajono i przed Goethem termin ślubu Charlotty Buff z Kestnerem. Goethe pisze z tego powodu: „Gott segn'Euch, denn ihr habt mich uberrascht. Auf den Charfreitag wollt ich heilig Grab machen und Lottens Silhouette begraben. So hangt sie noch und soll denn auch hangen, bis ich sterbe".(„Niech Pan błogosławi was, bo mnie zaskoczyliście. W Wielki Piątek chciałem robić święty grób i pochować sylwetkę Lotty. A tak wisi dalej i powinna wisieć, aż umrę." tłum. Lucyna Sekuła) „Dziękuję ci, Albercie, żeś mnie zwiódł.” Cierpienia młodego Wertera
zwiódł praktyki: [zwołał] wróżbiarzy przepowiadających z położenia planet. „Ano powiedali o jednym kupieckim człowieku, a to była iście rzecz prawdziwa, iż gdy mu się syn urodził, iż zwiódł praktyki a ludzie uczone, aby mu rozsądek uczynili o przypadkoch przyszłych, a o przyrodzeniu syna onego.” Żywot człowieka poczciwego
zwiodły się rody: zwyrodniały (...). „Królowie tak się między sobą zaczęli wiązać, że królewska żona nie raz ani dwa, ale kilkadziesiąt razy jest krewna mężowska, aż na koniec zwiodły się rody królewskie.” Pamiątki Soplicy
żwirami nasute: zasypane żwirem. „Żwirami nasute czoło” Ballady i romanse
zwite: dziś: zwinięte. „Niech leżą zwite; wiosłami uderzaj,” Giaur
zwitki pakuł: pasma lnianych włókien, używane na przykład do uszczelniania. „Z wściekłością ściskał sobie gardło, w którym dławiły go, niby zwitki pakuł, łzy niezdolne wypłynąć.” Siłaczka
zwłaczać daw.: zwlekać. „Obejźrą, gdzie się zwłaczał już Władysław chory,” Transakcja wojny chocimskiej
zwlekali: «[Zwlekaliśmy] z twojej przyczyny, inaczej już byśmy wrócili z Szymonem i nie martwiłbyś się przez te wszystkie dni», zob. Raszi do 43:10. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zwłoczyć daw.: dziś popr.: zwlekać. „I piękny za nim Parys udać się nie zwłoczył,” Iliada wszystkie 4 wystąpienia →
zwłóczyć daw.: dziś: zwlekać; ociągać się. + 1 inne znaczenie „Że zaproszą, o tym wie, ale dlaczego zwłóczą?...” Lalka to słowo w 2 lekturach →
zwlókł: tu: spędził. „Postał chwilę małą, odpowiadającą ściśle owej, którą kozioł przedtem koło latarni zwlókł, i machnąwszy dłonią, wszedł do chałupy i drzwi za sobą zatrzasnął.” Klechdy polskie
zwodnictwo: oszustwo. „Niech oczy widzą, że zwodnictwa nie ma.” Stara baśń
zwodniczemi: daw. forma N. i Msc. lm przymiotników r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: zwodniczymi. „Złudziwszy więc zwodniczemi obietnicami, pobudziła ich, aby podnieśli konfederacyją dla zrzucenia z tronu tego Stanisława, którego ze wzgardą całego narodu przemocą była usadowiła; a gdy tak zawiązała się konfederacyja radomska, chciała nawet, żeby jej marszał…” Pamiątki Soplicy
zwodny: dziś: zwodniczy. „Zwodna szczęśliwość!” Boska Komedia
zwodzić daw.: tu: prowadzić, sterować. „Kiedy ci przy okręcie zwodzą bój okrutny,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
zwól: pozwól, dopuść. „Mnie jego daj i zwól;” Noc listopadowa
zwolena starop., daw.: wybrana. „U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!” Bogurodzica to słowo w 2 lekturach →
zwoleństwo: pozwolenie. „Daj ty zwoleństwo duszy, niech poleci” Noc listopadowa
zwolić daw.: tu: pozwolić, zezwolić, dopuścić. „Zwól, Pani, bym spłonął z zachwytu” Faust to słowo w 3 lekturach →
zwolili starop. forma: zgodzili. „A cić jedno onego nalepszego dobra używają, na które się wszyscy filozofowie zwolili, to jest myśli bezpiecznej a żywota spokojnego a poczciwego.” Żywot człowieka poczciwego
zwolnionym będziesz: «I [wtedy] weź mu żonę spośród córek Ebera, Eszkola lub Mamrego», zob. Raszi do 24:8. „I rzekł do niego Abraham: „Strzeż się, abyś nie zaprowadził syna mojego tam!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zwon starop.: dzwon. „Samy zwony zwoniły,” Legenda o św. Aleksym
zwonić starop.: dzwonić. „Samy zwony zwoniły,” Legenda o św. Aleksym
zwonok ros.: dzwonek. „Za szest' sekund zwonok!” Syzyfowe prace
zwora: zasuwa. „Podjęto mosty i zemkniono zwory.” Grażyna
zwornik: w architekturze: element wiążący sklepienie. „Z olbrzymiej masy płynnej wyciąga gotowe belki, tafle, kliny, zworniki, odlane, a raczej ulane według danego architektonicznego planu.” Przedwiośnie
zwrócisz: u Cylkowa: 'wróć żonę...' i 'wrócisz'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia pomiędzy znaczeniem słów 'wracać' a 'zwracać'. „Ale przyszedł Bóg do Abimelecha we śnie nocnym i powiedział mu: „Oto umrzesz z powodu kobiety, którąś wziął, bo ona zamężna".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
zwrotniczowa: żona zwrotniczego, pracownika kolei obsługującego zwrotnicę, która pozwala kierować pociągi na właściwy tor w miejscu, gdzie droga się rozwidla. „Aż usta otworzyła szeroko dobra zwrotniczowa:” Król Maciuś Pierwszy
zwrotny: przewrotny. „Ten, co ma umysł zwrotny, a język przedajny,” Satyry
zwycięstwo Anglików w Afganistanie: w walkach z Afganistanem Anglicy odnieśli zwycięstwo, 26 maja 1879 r. został zawarty korzystny dla Anglii, ale krótkotrwały pokój. Do zajęcia Kabulu, stolicy Afganistanu, przez Anglików wówczas nie doszło. Kabul został zdobyty przez gen. F. S. Robertsa dopiero w nowej kampanii, 3 października 1879 r. „Rok 1879 zaczął się zwycięstwem Anglików w Afganistanie, którzy pod jenerałem Robertsem weszli do Kabulu.” Lalka
zwycięztwo: dziś popr.: zwycięstwo. „I rzekł do nich ów doradzca: oto postawmy trzy krzyże na naśladownictwo męki Pana naszego, i na tych trzech drzewach przybijmy po jednemu z najmocniejszych w każdéj gromadzie rycerzy; a kto najdłużéj żyć będzie, przy tym zwycięztwo.” Anhelli
zwyczai: dziś popr. forma D. lm: zwyczajów. „Maciusiowi strasznie się chciało śmiać z tych dziwnych zwyczai, ale udał poważnego i nic nie mówił.” Król Maciuś Pierwszy
zwyczaić daw.: przyzwyczajać. „…zasiewku urosły kiedyś potem drzewa bardzo wielkie i szerokie, uczciwe a zacne owoce przynoszące; bo kto się tym sposobem zwyczai, ten każdego urzędu albo z rozkoszą używać będzie albo, jeśliby ciężki a trudny był, nie ciężki mu się będzie zdał; temu nie trze…” O poprawie Rzeczypospolitej
zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła: nie przyniosła ujmy. „Aleś i zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła;” Pieśni
Zwyczajne u dworu: magnaci urządzali swoje dwory na wzór dworu królewskiego, ustanawiając szereg urzędów. Obok oficjalistów, którzy byli płatni, hierarchia dworska obejmowała również nie obarczonych żadnymi stałymi funkcjami dworzan, z których część związana była jednak z dworem służbowo, przeważnie na całe życie, i pobierała wynagrodzenie zależnie od ilości posiadanej służby i koni. Cały dwór, liczący niekiedy kilkaset osób, dzielił się zasadniczo na dwie części: właściwy dwór szlachecki i służbę pochodzenia plebejskiego. I tak np. oficjalnie zarządzał stajnią pańską koniuszy, w rzeczywistości wyręczający się masztalerzami, starszymi stajennymi. Pośrednie stanowisko na dworze zajmowali specjaliści, np. architekci, lekarze, muzycy, którzy jako przeważnie cudzoziemcy nie byli szlachtą, korzystali jednak z przywilejów dworzan. „Bije w dziurawy bęben werbel jegomości” Satyry
zwyczajny daw., gw.: przyzwyczajony; tego zwyczajny : przyzwyczajony do tego. „— Nie z trybularza wieje, nie, a chociem i tego zwyczajny, ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.” Chłopi, Część czwarta - Lato
zwyczajowiec: prawdopodobnie: konserwatysta. „Pochmurzyła się twarz wszystkich zwyczajowców.” Przestrogi dla Polski
zwyczaju, nie rozumu, potwory: wytwory (duchowe) li tylko tradycji, nie umiejące patrzeć na rzeczy krytycznie. „Natychmiast głupie, samego zwyczaju, nie rozumu, potwory, zamiast na swoje tyrany, już porywali się do kamieni na swoje dobrodzieje.” Przestrogi dla Polski
zwykła była rozmawiać: daw. forma czasu zaprzeszłego dla czynności wielokrotnej, powtarzalnej; znaczenie: miała w zwyczaju rozmawiać niegdyś (tzn. przed czasami opisywanymi). „— Gdy Emilka — mówił — przypatrzyła się lepiej spłakanymi swymi oczyma tej kobiecie, poznała w niej jedną z tych, z którymi zwykła była rozmawiać nad zatoką.” Dawid Copperfield
zwykła była tracić: forma czasu zaprzeszłego dla czynności wielokrotnej, ponawianej; dziś tylko: traciła. „Uścisk musiał być serdeczny, Peggotty, będąc bowiem otyłą, przy każdym gwałtownym ruchu zwykła była tracić guziki od sukni, i tym razem aż dwa potoczyły się w najciemniejszy kąt pokoju.” Dawid Copperfield
zwykłych: tych, do których przywykliśmy. „Tylko rozkoszy zwykłych używamy.” Treny
zwykłymi sposoby: dziś popr. forma N. lm: zwykłymi sposobami. „— Nadeszły czasy gniewu bożego, czasy takich klęsk i takiego upadku, że zwykłymi sposoby już nam się nie podnieść z tej choroby, a gdy ja chcę użyć nowych, jedynie salutem przynieść mogących, tedy mnie opuszczają nawet ci, na których gotowość liczyłem, którzy…” Potop
zybenknopfy: żandarmi. „— Zybenknopfy — wrzasnął przyjaciel Rafałów, właściciel oleśnickiej psiarni.” Popioły
żyć nie będzie: «I z powodu tej klątwy umarła Rachel w drodze», zob. Raszi do 31:32. „I odpowiedział Jakub, i rzekł do Labana: „Bo obawiałem się, bo sądziłem, że może wydrzesz mi córki twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
żyć w swoich dzieciach: przenośnia: przekazać dzieciom owoc pracy swego życia. „…eby wyciągają, przez pracę zyskać pozwolono; któremu chęci nawet polepszenia swojego losu zakazano; któremu żyć w swoich dzieciach wzbroniono; którego potrzeby oznaczone, pragnienia, żądze, cały sposób myślenia komu innemu oddany; w którym wstrzymana czynność…” Przestrogi dla Polski
Zych: malowniczo położona miejscowość w okolicach Baku, dawniej ulubiony cel zamiejskich wycieczek; obecnie osada przemysłowa. „W najpiękniejszej miejscowości — oazie naftowej pustyni, Baku — kędyś na tak zwanym Zychu, w zatoce Półwyspu Apszerońskiego, woniejącej od kwiatów i roślinności Południa, gdzie przejrzyste morze szmerem napełniało cienie nadbrzeżnych gajów, pani Barykowa nie m…” Przedwiośnie
zychier z niem. sicher: pewnie.
życia przędzę mit. gr.: odwołanie do Mojr, bogiń losu i przeznaczenia, które znały przyszłość zarówno bogów, jak i ludzi; tradycyjnie przedstawiano je jako prządki. „W ohydzie, wzgardzie, smutną ciągnie życia przędzę:” Iliada
życie jest snem tylko: pojęcie życia jako snu jest bardzo częste w literaturze. I tak np. Życie snem , to tytuł jednego z dramatów Calderona (1600–1681). Por. także w Anhellim Słowackiego Rozdział XII. w. 791 (w wyd. Biblioteki Narodowej Seria I., tom 7) —„Wszystko jest snem smutnym". „Niejednemu już wydawało się, że życie jest snem tylko, a i mnie uczucie to nie opuszcza ni na chwilę.” Cierpienia młodego Wertera
życzliwość: dobrodziejstwo. „Nie uznasz, Panie, za Twe życzliwości.” Treny
życzył: tu: użyczył. „Chowaj swe dobrze, coć Bóg życzył z nieba;” Fraszki
żyd: tu: kleks, plama z atramentu. „Żyd, jaśnie panie.” Zemsta
Żyd Tułacz: bohater popularnej w Europie legendy: miał znieważyć Chrystusa idącego na śmierć, za co został obarczony klątwą wiecznej tułaczki po świecie. „Pierwszy krok najtrudniejszy, a potem popycha już jakaś dziwna siła, jakby Żyda Tułacza, coraz dalej i dalej.” Listy z podróży do Ameryki
zydel daw., z niem. Sidel: prostej roboty drewniany stołek bez poręczy. + 3 inne znaczenia „Już przyładzono stołki, fotele i zydle,” Faust to słowo w 7 lekturach →
żydło daw., pot., daw.: zboże, pożywienie. + 2 inne znaczenia „A przez te wszytkie wieki na grzech i złe żydło” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 4 wystąpienia →
żydoskie: popr.: żydowskie (tu zapis gw. wymowy). „— Żydoskie paroby!” Chłopi, Część druga - Zima
żydowski: tu: podły, interesowny; innowierczy. „Ale co zacni żołnierze, to tylko lamentowali i jeden przed drugim narzekał: „Dość nam tej służby żydowskiej!” Potop
żydy wozić daw.: przechylać się. „Jaguś poszła na swoją stronę, zaś Rocho siedział przed domem razem z Bylicą, któren już żydy woził, tak go śpik morzył.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
Żydzi chederowi: którzy uczęszczali do chederu, początkowej szkoły żydowskiej, i otrzymywali tradycyjne wychowanie, wyobcowujące ich z kultury europejskiej. „— Ale bez twej pomocy zrobią to Żydzi chederowi, a z tobą zrobiliby uniwersyteccy.” Lalka
żygadło: zapalnik. „Gdy ładunek został nabity, lont weń włożony i przystemplowany z wierzchu szczelnie gruzem za pomocą stępora, jak nabój w lufie — jeden z pracowników zapalił dwa żygadła, drugi — dwa, trzeci — dwa.” Ludzie bezdomni
Zygmunt: mowa o Zygmuncie Krasińskim. „Z religijną czcią czytywała ona poezje swego dalekiego kuzyna, Zygmunta, i zdawało się jej, że dziś znalazła ilustrację do Nie-Boskiej komedii.” Lalka
Zygmunt i August nazywany: Zygmunt II August (1520–1575), król polski, wielki książę litewski. „Panował podtenczas ostatni Jagiellon, dwoma imionami: Zygmunt i August nazywany.” Nad Niemnem

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.