Litera I

549 słów, strona 2 z 3.

in rebus adversis: w trudnych sprawach, mimo przeciwności. „Ale zarazem cieszymy się, iż nadchodzą takie terminy, w których pokaże się dowodnie, kto jest szczerym i prawdziwym przyjacielem radziwiłłowskiego domu i kto nawet in rebus adversis służyć mu gotów.” Potop
in rebus angustis łac.: w trudnym położeniu. „Jeno pierwej niech mi wolno będzie złożyć jegomości panu Zagłobie w imieniu wszystkich podziękę, że nas nie zapomniał i in rebus angustis tak skutecznie ratował.” Potop
in saecula saeculorum łac.: na wieki wieków. „— In saecula saeculorum...” Ziemia obiecana wszystkie 2 wystąpienia →
In saecula saeculorum, amen! łac.: Na wieki wieków, amen! „— In saecula saeculorum, amen! — zagrzmieli jednym głosem wędrowni klerycy, którzy odpowiadając tak zawsze opatowi, nie bardzo baczyli, czy odpowiadają do sensu.” Krzyżacy
in spe łac.: przyszły (tu: wynalazca); dający nadzieję na stanie się kimś. + 1 inne znaczenie „„Ciche kasy" brał pierwszy lepszy inżynier jadący na studia, malarz potrzebujący Paryża, lekarz, technik (zawsze wynalazca in spe), wreszcie inny jaki.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →
in statu quo łac.: w niezmiennym stanie; w stanie takim jak poprzednio. „— Nieskończenie obowiązany — odrzekł — zdrowie moje in statu quo.” Dawid Copperfield
in summa łac.: w ogóle. „In summa, każdemu aby tego wszytkiego życzył, co by też jedno około siebie rad widział i czego by sam rad w radości używał, i przy czym by rad został.” Żywot człowieka poczciwego
in tenebris łac.: w strachu. „A mnie przywieźli w nocy i zakuli posadziwszy naprzeciw jakiegoś towarzysza niedoli, którego in tenebris poznać nie mogłem.” Pan Wołodyjowski
in theatro Orbis Poloni łac.: na widowni świata polskiego. „Panów Lipskich in theatro Orbis Poloni, swoje i wielkich przodków swoich, dzielną ręką i odważonym za Ojczyznę sercem, u żelaznego Gradywa wysługi perennis gloriae piastuje, charakterem Drużynę.” Transakcja wojny chocimskiej
in universo łac.: w całym świecie, w ogóle. „— Zali ja jeden tylko nie pijany in universo?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
in vino veritas łac.: w winie prawda. „Po tobie tęsknim wszyscy i jeżeli ci prawdę mam powiedzieć, bo ty wiesz, że in vino veritas, cała Alba mnie do ciebie, panie Leonie, wysłała w delegacyi, abym ciebie jakoś przywabił do przeproszenia księcia; bo wszyscy radzi mieć po dawnemu twoje plecy za sobą…” Pamiątki Soplicy
Inachos mit. gr.: syn Okeanosa i Tetydy, bóg rzeki o tej samej nazwie, płynącej w Argolidzie, najstarszy król miasta Argos. „życie dających synów Inacha, co Argos opływa.” Państwo
inak daw.: inaczej. „Czech przyświadczał mu kiedy niekiedy, to kiwając głową, to powtarzając: „Przez Bóg, jako żywo!" lub: „Tak ono, nie inak" — dziewczyna zaś słuchała ze spuszczonymi rzęsami na jagody, o nic już nie dopytująca i tak cicha, że aż jej milczenie zaniepokoiło Maćka.” Krzyżacy
inakszy daw., starop.: inny, odmienny. „Lecz karać winą tego, kto by się domagał takiej albo jakiej inakszej przysięgi, alboby ją dla tej przyczyny uczynił, nie godzi się; chybaby się to potem jaśnie okazało, że fałszywie a przeciwko sumieniu swemu przysiągł.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 3 lekturach →
inakust daw.: atrament. „…ywatom; które jeśli będą napisane, wtedy mają być za sromotne książki poczytane, jako onych, którzy niedawne pióro nie w inkauście, ale w jadowitej truciźnie maczając jawnie napisali, że chłopska krew nigdy nie jest życzliwą szlachcie.…” O poprawie Rzeczypospolitej
inauguracyjny: z okazji rozpoczęcia. „Podczas uroczystości inauguracyjnej w głównej sali dyrektor wygłosił niesłychanie patriotyczną mowę, wzruszył się sam do łez, ale dla słuchaczy pozostał niezrozumiały, gdyż ci istotnie wzruszać się tym, co zapewne on czuł żywo i szczerze, nie byli w możności.” Syzyfowe prace
incest z łac.: nieczystość, kazirodztwo. „Bóg wie jak — są to anielskie incesty” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
incipiam łac.: rozpocznę. „…zacnemu kawalerowi wszystkie arkana duszy mojej otworzę, choć siła mówić, ale gdy waćpan ucha chętnego skłaniasz, przeto incipiam: Wiesz waszmość, że herb mój zwie się Zerwikaptur, co z takowej przyczyny pochodzi, że gdy jeszcze pod Grunwaldem przodek mój Sto…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
incipio, incipere łac.: zaczynać; tu 1 os. lp cz.przysz. incipiam : zacznę, zaczynam. „— Nic nie rzekł — odpowiedział Zagłoba — a dlaczego, to się w końcu mojej relacji okaże, teraz zaś incipiam....” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
inclusive łac.: razem. „Łeb inclusive z nosem, aż do brody.” Beniowski
incognito z łac., z wł. incognito : nieznany, niewiadomy, z wł., wł., dosł.: nieznany; z łac. incognitus: z utajeniem swego nazwiska lub godności, nieoficjalnie, nie dając się poznać. + 3 inne znaczenia „Najchętniej incognito!” Faust to słowo w 5 lekturach →
incola łac.: mieszkaniec; tu M. lm incolae : mieszkańcy. „…go żmudzkiego powołany, jak niezmierne usługi oddał, ile miast i wsiów od nieprzyjacielskiej ręki uchronił, o tym tamtejsi incolae najlepiej wiedzieć powinni."…” Potop
incomparabilis łac.: niezrównany. „— Vir to jest incomparabilis — mówił — któren nie tylko Kurcewiczównę Bohunowi wydarł, ale ją przez środek obozów Chmielnickiego i Tatarów przeprowadził, potem zaś razem z nami z wielką swoją sławą najchwalebniej pod Konstantynowem stawał.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
incubus łac.: inkub, zły duch obcujący cieleśnie z kobietami podczas ich snu (tu utożsamiony z koboldem).
incuriosi et posteritatis łac.: niedbali o samych siebie... niedbali również o potomność. „Takżeśmy incuriosi nostri, takżeśmy incuriosi et posteritatis.” Transakcja wojny chocimskiej
indagacja z łac., z łac. indagatio: dopytywanie się, wypytywanie. + 1 inne znaczenie „Nazajutrz po dłuższych indagacjach Marynka przyznała się, że zna tamtą dziewczynę, która oglądała dziecko.” Granica to słowo w 4 lekturach →
indagować: dopytywać się, wypytywać; prowadzić śledztwo. + 1 inne znaczenie „— indagowała Mary.” Tajemniczy ogród to słowo w 2 lekturach →
indeks: tu: wskazówka zegarka. „Mój indeks na dwunastej, na samym numerze” Dziady, część III
Indian Territory ang.: Terytorium Indiańskie: rozległy obszar na zachód od rzeki Missisipi, przeznaczony tzw. Ustawą o Usunięciu Indian z 1830 roku pod wyłączne osadnictwo indiańskich plemion wysiedlanych przymusowo z południa i wschodu USA, by zrobić miejsce dla europejskich osadników i ograniczyć możliwość konfliktów. Do rezerwatów na tych terenach przesiedlano kolejne podbite plemiona z całego kraju, a obszar samego Terytorium stopniowo redukowano, ostatecznie tworząc z jego terenów kolejny stan: Oklahoma (1907). „Tak dzieje się w Dakota, w Nebrasce, w Kansas, w Indian Territory, słowem: wszędzie.” Listy z podróży do Ameryki
Indianin: tu: mieszkaniec Indii, Hindus. „Przypuszczam, że dzisiejszy prosty Indianin lub Chińczyk ma o czystym buddaizmie daleko mniej pojęcia niż każdy z moich czytelników.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
Indie Wschodnie: dawna nazwa terenów Indii i in. krajów Azji płd. i płd.-wsch., później ograniczona do Archipelagu Malajskiego (kolonialne Holenderskie Indie Wschodnie); używana dla odróżnienia od Indii Zachodnich, czyli Karaibów; niekiedy Indiami Zachodnimi nazywano ogólnie Amerykę. „Myślę, że wschodnioindyjski okularnik daleko jest jadowitszy.” Listy z podróży do Ameryki
indormimus vitiis saeculi nostri łac.: śpimy na błędach wieku naszego. „W czym się my postrzec nie możemy, ale indormimus vitiis saeculi nostri, jako na miękkiej rozwalając się w nałogach grzechów naszych poduszcze (bo u poganów tak była rigida na wszytkie grzechy animadwersja, jako nigdy u nas chrześcijan, i owszem nam się to w z…” Transakcja wojny chocimskiej
Indostan daw.: Indie; por. Hindustan (z pers.). „W podróży z Indostanu do Chin stracił widocznie swoją indyjską fizjonomię, albowiem oczy jego są skośne, policzki wystające, nos spłaszczony, twarz w ogóle przedstawiająca opasły typ chiński.” Listy z podróży do Ameryki
indukcja: w logice: metoda wyprowadzania uogólnień na podstawie skończonej liczby konkretnych przypadków, tj. wnioskowanie „od szczegółu do ogółu”. „Idąc za wątkiem przypuszczeń opartych na indukcji — jak uczył go Faria — wywnioskował, że kardynał Spada, pragnąc ukryć swoją obecność na wyspie, rzucił kotwicę w tejże zatoczce, ukrył tu stateczek i posuwając się wzdłuż ścieżki wyznaczonej nacięciami, ukrył s…” Hrabia Monte Christo
indukt: przekierowanie sprawy na drogę sądową. „Mając na przykład sprawę z księciem Radziwiłłem żyrmuńskim, starostą lidzkim, gdy umocowany księcia w indukcie przed ziemstwem lidzkim uszczypnął go wzmianką o organach nieświeskich, tak się oburzył, iż na ustępie zaczął samemu księciu cierpkie robić wymówki;…” Pamiątki Soplicy
indult z łac.: zwolnienie od obowiązujących przepisów, dane przez władzę duchowną. + 1 inne znaczenie „Kawaler kończyć pragnie, indult już w kieszeni.” Powrót posła to słowo w 2 lekturach →
induunt naturam łac.: przywdziewają naturę. „Dobrze Boter o Polakach: że jakiegokolwiek króla mają, zaraz jego induunt naturam.” Transakcja wojny chocimskiej
Indy: mieszkańcy Indii, których północno–zachodnią część podbił Aleksander Macedoński. + 1 inne znaczenie „On mi przez Indy, Persy, Egipt, Greków,” Promethidion to słowo w 2 lekturach →
indygenat daw., z łac.: przyznanie obcokrajowcowi obywatelstwa kraju, w którym przebywa. + 2 inne znaczenia „Waćpan nie wiesz o tym, żem indygenat po wojnie otrzymał?” Pan Wołodyjowski to słowo w 3 lekturach →
indygnacja daw.: oburzenie. „— dorzucił z mniemaną indygnacją.” Popioły
indygo: cenny niebieski barwnik wyrabiany z indygowców, krzewów rosnących na Półwyspie Indyjskim. + 2 inne znaczenia „W ciągu dwóch lat zatonęło mu pięć statków, trzy razy zbankrutował; teraz cała jego nadzieja tkwi w tym samym „Faraonie", którym dowodził biedny Edmund, a który ma właśnie wrócić z Indii z ładunkiem koszenili i indygo.” Hrabia Monte Christo to słowo w 3 lekturach →
indyjski daw.: indiański, związany z Indianami. „Ja sam znam pewną szkółkę nad rzeką Cosumnes albo po indyjsku: Makosine, w Kalifornii.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
indywidualiści: tu zapewne: indywidualni, drobni kupcy. „Zjawili się „indywidualiści" i zaproponowali inżynierowi rozparcelowanie folwarku.” Doktor Piotr
indywiduum: osobnik; także: człowiek nieznany, niepewny, zwykle podejrzany. + 1 inne znaczenie „Dopiero po upływie pewnego czasu dawały się słyszeć szepty, podpowiadania, wynikało szturchanie i kopanie nogami danego indywiduum, no i koniec końców z jakiegoś miejsca ukazywała się ręka dziecka i słychać było głos:” Syzyfowe prace to słowo w 2 lekturach →
indzingiery: dziś: inżynierów; chodzi o specjalistów od fortyfikacji. „I mądre indzingiery, jakoby z regiestru,” Transakcja wojny chocimskiej
Ine stache Loh dialekt niem.-szwajc.: wbij, owiń nitkę, wyciągnij i spuść.
ineksprymabale z fr.: spodnie (wyraz przestarzały). „Cezary robił swobodnego i światowca, choć wspomnienie o powalanych ineksprymablach i zrujnowanym kapeluszu stawało mu na przeszkodzie w zadawaniu szyku.” Przedwiośnie
ineksprymable przestarz., z fr. inexprimable : niewyrażalny, z fr. inexprimable : niewypowiedziany, niewypowiadalny, daw., z fr.; przestarz.: spodnie; też: kalesony, majtki. + 1 inne znaczenie „…e wyłazi z majtek i który za cały majątek posiada jedną derkę, jedną koszulę, parę wspomnianych, wielce uszkodzonych ineksprymabli, chudego jak Rosynant konia, lasso i paczkę cigarittos, że taki tedy caballero, dlatego tylko, że płynie w nim krew hiszpańska, d…” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 4 lekturach →
inercja: bezwładność. „Jego powolność pochodziła raczej z inercji niż z chęci sprzeciwu.” Hrabia Monte Christo
inexpressible fr.: nienadające się do nazwania, tu: bielizna. „Inexpressible Waszej Wysokości...” Noc listopadowa
infame łac.: hańbą. „Tak to było infame człowiekowi statecznemu tańcować u Rzymian, jako u nas ukraść co komu (aczci w Polszcze ujdzie, kędy małych złodziejków wieszają, a wielkim płacą i kłaniają się).” Transakcja wojny chocimskiej
infamia daw., łac., daw., z łac.: sądowe pozbawienie czci i praw obywatelskich. + 1 inne znaczenie „— że to wszystko ludzie bezecni, przeciw którym infamie są i kondemnaty, i protesta, i inkwizycje.” Potop to słowo w 3 lekturach →
infamis łac., z łac., łac.: niesławny, daw.: człowiek okryty złą sławą wskutek postępowania uznanego za nikczemne lub niegodne. + 3 inne znaczenia „„A jednak ten Mraczewski jest infamis!” Lalka to słowo w 7 lekturach →
infant z fr.: dziecko; najczęściej w ten sposób określano dziecko królewskie, następcę tronu, dlatego też słowo to użyte na określenie mającego się narodzić potomka jednego z więźniów, nadaje całej wypowiedzi charakter ironiczny. + 1 inne znaczenie „Wywróżę tobie przyszłość twojego infanta.” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →
infanteria daw.: piechota. „Od Pałacu Spiskiego do Kościoła Panny Marii i do katedry na Wawelu stanęła infanteria i kawaleria w prostych liniach.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
infantka: hiszpański tytuł córki królewskiej. „— Buckingham w przeddzień wyjechał wysłany jako ambasador do Hiszpanii, gdzie miał prosić o rękę infantki dla króla Karola I, wówczas jeszcze księcia Walii, nie zastał go więc i powrócił z niczym.” Trzej muszkieterowie
infelicissimum genus infortunii łac.: najnieszczęśliwszy rodzaj nieszczęścia. „Straszliwe widmo żalu, infelicissimum genus infortunii, stanęło obok i napój z żółci a octu przykłada do warg.” Popioły
inferno wł.: piekło. „Zamierzałem powałęsać się trochę w ich cieniu; ale ledwie się tam znalazłem, wydało mi się, że przestąpiłem ponury krąg jakiegoś inferno.” Jądro ciemności
infestować z łac.: niepokoić. „Owóż, powtarzam, ostań się waćpanna w Taurogach, bo jechać nie masz gdzie, gdy wszędzie pełno grasantów i łotrzykowie a rebelizanci wszystkie drogi infestują.” Potop
infiltracja: powolne przenikanie lub przesiąkanie płynów; tu przen.: wpływ. „Infiltracji twojej władza,” Życie snem
infima daw.: najniższa klasa w daw. szkołach jezuickich; często dzielona na dwie: niższą ( minorum ) i wyższą ( maiorum ). + 2 inne znaczenia „Wyuczył on mnie czytać i pisać, tak że księża jezuici przyjęli mię wprost do infimy, nie przechodząc proformy.” Pamiątki Soplicy to słowo w 4 lekturach →
infima minorum łac.: najniższa (pierwsza) klasa w dawnych szkołach w Polsce. „…kuję za naukę i często o instrukcję poproszę, bo widzę, żeś waćpan praktyk nie lada i mąż uczony, a ja, jakom tylko infimę minorum praktykował, ledwie adjectivum cum substantivo pogodzić umiem, i gdybym waćpana chciał, broń Boże, głupim nazwać, to tyle tylko w…” Ogniem i mieczem
inflancki: z Inflant: krainy historycznej powstałej w średniowieczu w obrębie zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie; dawne Inflanty zajmowały obszar dzisiejszej Estonii oraz Łotwy. „Teraz więc oto, wracając z Krymu po pomyślnym rzeczy załatwieniu, podśpiewywał wesoło i czwanił koniem, jadąc obok pana Longinusa, który siedząc na ogromnej inflanckiej kobyle, strapiony był i smutny jak zawsze.” Ogniem i mieczem
Inflanty hist.: kraj nadbałtycki przyłączony do Polski w 1561 r. Na mocy pokoju oliwskiego (1660) część Inflant przypadła Szwecji, pozostała przy Polsce reszta ziem przeszła na rzecz Rosji przy pierwszym rozbiorze (1772). Wielu spośród szlachty posiadało tytuły urzędów ziemskich z Inflant, stąd stałe i liczne głosy domagające się odebrania tych ziem. + 1 inne znaczenie „Mnie, Królestwo moje Polskie, Wielkie Księstwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflanckie i Czernihowskie, wojsko obojga narodów i pospólstwo wszystkie Twojej osobliwej opiece i obronie polecam; Twojej pomocy i miłosierdzia w teraźniejszym u…” Potop to słowo w 2 lekturach →
Infling: esesman, komendant jednego z obozów w Skarżysku-Kamiennej. „— Raz przyszedł esman ze Skarżyska-Kamienna, szef Infling.” Medaliony
influenza: grypa. „Antoś bowiem umierał powoli na suchoty, jakie się wywiązały z silnej influenzy, a chorobie dopomagała nędza, jaka żarła całą rodzinę od lat dwóch, to jest od czasu sprowadzenia się na bruk łódzki ze wsi; dobijała go twarz matki, która codziennie była smutniejs…” Ziemia obiecana
infuła: w starożytnym Rzymie opaska na głowę będąca odznaką godności lub władzy; później nazwa wysokiego, ceremonialnego nakrycia głowy noszonego przez chrześcijańskich dostojników kościelnych. Tu: nakrycie głowy dostojnika. + 2 inne znaczenia „A płomień, z ziemi wyszedłszy, stanął przed nim w kształcie jakoby ludzkim, i w ubraniu biskupim, z infułą i z krzyżem na głowie, a wszystko ogniste.” Anhelli to słowo w 3 lekturach →
infułat: wyższy dostojnik kościelny; określenie pochodzi od infuły, czyli nakrycia głowy takich osób. + 1 inne znaczenie „Król siedział u wyższego końca stołu, mając przy sobie biskupa krakowskiego i Wojciecha Jastrzębca, który chociaż niższy godnością od infułatów, siedział jako poseł papieski po prawicy króla.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Inglezi: Anglicy. „— To dzieci tych Inglezi, którzy pojechali rano ze strzelbami na pustynię — rzekł Idrys sadowiąc Nel na siodle.” W pustyni i w puszczy
inglorios actus łac.: czyny niesławne. „Aczkolwiek i pamiątka zamorskich zginęła królów, że rzekę bezpiecznie, jedne wyjąwszy chocimską ekspedycją: bo inglorios actus zamilczeć raczej, kiedy insuavis est poenitendae rei recordatio, nie masz nic godnego wiadomości czy przez niedbalstwo wieku naszego,…” Transakcja wojny chocimskiej
inglorius łac.: niesławny. „…ć w polu, część do naszych szturmując, część własnych broniąc obozów: starego z Koroną polską potwierdziwszy przymierza, inglorius wrócił do Konstantynopola roku zbawiennego 1621 i stanąwszy pod Chocimem dnia trzeciego Septemb., odszedł dnia dziesiątego Octob.…” Transakcja wojny chocimskiej
ingrediencja: składnik. „A co tu ingrediencji!” Faust
ingrediencje daw., z łac.: składniki. „Pewnego wieczoru, gdym był bardzo przybity, weszła do mnie, uskarżając się na zwykłe swe spazmy i zapytała, czy nie mógłbym jej udzielić kilku kropel nalanego na rumbarbarum araku lub esencji goździkowej, ingrediencji nader pomocnych w jej cierpieniu.” Dawid Copperfield wszystkie 2 wystąpienia →
initium z łac.: początek. „— Między sąsiadami przymus częstokroć w afektach initium bierze.” Potop
Initium Calamitatis Regni łac.: początek nieszczęść królestwa. „R., wybite na pieniążkach, znaczą nie tylko Joannes Casimirus Rex, ale i Initium Calamitatis Regni.” Potop
injuriamus łac.: krzywdzimy. „…ać nie mój propozyt, bo i to, co piszę, wszytko extra sphaeram; namienić tylko chciałem w mojej WMMPanu dedykacji, jako injuriamus ojczyznę naszą, zaniedbywając i godnych i potrzebnych spraw wieków naszych porrigere posteritati, a mianowicie quanti constitit P…” Transakcja wojny chocimskiej
inkantacja: zaklęcie, czary. „On, zamiast słuchać inkantacji muzyki, która go przyzywała i wabiła, wyszedł chyłkiem w innym, co prawda, niż pani Laura kierunku, lecz dążąc do tego samego, wskazanego mu celu.” Przedwiośnie
inkantacje: śpiewane lub recytowane zaklęcia, tu: przyzywające duchy itp. „Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.” Dziady, część II
inkaust daw.: atrament (tu, ze względu na rytm, czytamy na cztery sylaby). „Udzielił im mądrych rad, po czym wziął inkaust i pergamin i wypisał pismo, w którym Tristan ofiarował jednanie królowi.” Dzieje Tristana i Izoldy to słowo w 6 lekturach →
inkomodować z łac. incommodum : niedogodność, nieprzyjemność, z łac., z łac. incommodum : niedogodność: narażać na niewygody, powodować dyskomfort. + 1 inne znaczenie „To mnie jeno gniewa, że dla takiego tałałajstwa musimy się inkomodować.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
inkrustowany: zdobiony techniką inkrustacji , polegającą na wydrążaniu wgłębień w drewnie i wypełnianiu ich drewnem innego gatunku i koloru, względnie kością słoniową, metalem itp. + 1 inne znaczenie „Były tam haftowane portiery, a meble inkrustowane, jakie widziała w Indiach, stały w pokoju.” Tajemniczy ogród to słowo w 2 lekturach →
inksi gw.: inni. „może się inksi poznają,” Wesele
inkszy gw.: inny. „może co z tego będzie na inkszy raz.” Wesele
inkubacja z łac.: spanie w świątyniach w celu otrzymania od bogów wskazówek. „Odprawiali za mnie inkubację.” Quo vadis
inkunabuły z łac.: najwcześniejsze wytwory sztuki drukarskiej. „Stały tam w szeregu szafy okryte pyłem wieloletnim, mieszczące w sobie książki polskie z wieku XVI, XVII, XVIII, a nawet rzadkie inkunabuły, skazane na bezczynność, wzgardzone i tolerowane jak zgniłe drwa, których nie można spalić, a nie ma gdzie wyrzucić.” Syzyfowe prace
inkursja z łac., daw.: najazd, napad. „Chortyca jednak zdawała się być pustą, co niemało zdziwiło namiestnika, wiedział bowiem od Grodzickiego, że tam zawsze stawała załoga kozacka od inkursji tatarskiej.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
Inkwizycja z łac. inquisitio : śledztwo, badanie, z łac.: instytucja śledczo-sądownicza Kościoła katolickiego działająca od XIII do XIX wieku; pełna nazwa łac. Inquisitio haereticae pravitatis , Sanctum officium . W skład inkwizycji wchodziły trybunały biskupie i urzędy inkwizytorów mianowanych bezpośrednio przez papieża oraz współpracujące z nimi władze świeckie. Celem powstania inkwizycji (zw. też Świętym Oficjum) było śledzenie, przymusowe nawracanie i karania heretyków w oparciu o postanowienia ujęte w dokumentach soborowych, synodalnych oraz bullach papieskich. + 3 inne znaczenia „Mały, czarniawy człowieczek, zausznik Inkwizycji, a sąsiad Panglossa przy stole, ozwał się uprzejmie:” Kandyd to słowo w 4 lekturach →
Inman Line: jedna z trzech największych XIX-wiecznych spółek brytyjskich zajmujących się przewozem pasażerów przez Atlantyk; zał. w 1850, w 1893 została wchłonięta przez American Line. „Co do statków Inman, z których jeden, „City of Paris", wyruszał jutro na pełne morze, to o nich nie można było nawet myśleć.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
inną razą daw.: dziś: innym razem. „O tym inną razą” Balladyna
Inna samodziercza familia: mowa o gwałceniu konstytucji węgierskiej przez Habsburgów, zwłaszcza w r. 1671 (zob. rozdział Do Panów ) i przez Józefa II. „— Inna samodziercza familia miała z swoim narodem najuroczystszy kontrakt, w którym lud warował sobie pewne prawa.” Przestrogi dla Polski
inne despoty: dziś popr. forma B. lm: innych despotów. „Przymusił swojemi związki i pouczył inne despoty, jak kować narody.” Przestrogi dla Polski
inne miasta o starożytnych nazwach: od końca XVIII do poł. XIX w. popularne było tzw. „odrodzenie greckie" w kulturze i sztuce, dlatego w Stanach Zjednoczonych wielu miastom nadano nazwy związane z klasyczną kulturą grecko-rzymską. „Jak błyskawica minęła Indianę, Ohio, Pensylwanię, New Jersey i inne miasta o starożytnych nazwach.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
inne pasibraty: Za czasów Dantego w Sienie było towarzystwo złożone z dwunastu młodych i bogatych ludzi, którzy sprzedawszy swoje posiadłości ziemskie, złożyli wielki kapitał, ażeby wspólnie go roztrwonić i zarazem żyć wesoło. Kapitał ten, jak mówi Benvenuto d'Imola, składał się z 216 tysięcy florenów, a w przeciągu niespełna roku już go marnotrawcy stracili. „Mógłbym wyłączyć inne pasibraty,” Boska Komedia
innego: słowo 'innego' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „I oddał ich pod straż, do domu naczelnika straży przybocznej, do więzienia, do miejsca, gdzie osadzony był Josef.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
innemi: daw. forma N. i Msc. lm przymiotników r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: innymi. „…deł, wyliczył procedencyje panny i jej kolligacyje z domami Rejtenów, Wockowiczów, Wierszowskich, Jermanów, Rudołtowskich i innemi starożytnemi a zasłużonemi ojczyźnie w naszem województwie.…” Pamiątki Soplicy wszystkie 4 wystąpienia →
inni także robią ślinkę: innym także cieknie ślina; inny też mają apetyt (ochotę). „Inni także robią ślinkę!” Wesele
innocencja z łac.: niewinność, dziewiczość. „A co porabia pan Powsinoga herbu Zerwipludry razem ze swoją innocencją i mieczem?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
innowacje: zmiany; tu: wprowadzenie zakazu gry w teatrach londyńskich. „Przyczyną ich wędrowania były, jak się zdaje, świeżo zaszłe innowacje.” Hamlet
innoxia corpora łac.: niewinne ciała. „— Wiem, że i tak już niektórzy nazywają chrześcijan innoxia corpora.” Quo vadis
inny król: Odyseusz uważa, że został oszukany przez Alkinoosa. „Tam inny król może” Odyseja
Innym dziś niźli indziej: Jestem dziś inny niż kiedy indziej. „Innym dziś, niźli indziej — nie rozumiem siebie.” Noc listopadowa
ino gw., reg., daw., mit. gr., daw., gwar.: bóstwo morskie, córka Kadmosa. + 1 inne znaczenie „— U matki spałam, a Witek co ino przyleciał powiedzieć.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 7 lekturach →
Ino mi się nie broń: piosenka w Krakowskiem raczej nieznana. „jutro mozes sobie iść".” Wesele
ino sie przypiece siarka: tzn. jak tylko zapalą się (wówczas siarkowe) zapałki. „ino sie przypiece siarka.” Wesele
inochód: przemieszczanie się zwierząt czworonożnych, polegające na stawianiu jednocześnie obu nóg lewych następnie prawych. „Z postawy jeźdźca i konia widać było, że między człowiekiem a zwierzęciem stosunki były jak najlepsze; wałach biegł inochodem, jeździec był księdzem; ubrany na czarno, na głowie miał trójgraniasty kapelusz mimo nieznośnego skwaru; zbliżali się umiarkowanym kłu…” Hrabia Monte Christo
inochodniczek starop.: koń wierzchowy, krokiem prędszym od kłusa iść nazwyczajony. „…szy, siadszy sobie u chędogiego stolika, smacznych a pomiernych potraweczek się najeść, a potym na swym przyrodzonym inochodniczku, który na nogach pan, na białym a nadobnym łóżeczku się przejeździć, z czeladką sobie pomówić, pożartować, pokrotofilić.…” Żywot człowieka poczciwego
inom wszed gw.: (jak) tylko wszedłem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). „inom ku muzyce wszed,” Wesele
Inquisitori di Stato wł.: Inkwizytorzy Państwowi. „…icieli, zasiadał w sali di Pregadi, i w Cedrowej, i w izbie Rady Dziesięciu, a nawet w izbie, gdzie zasiadali Inquisitori di Stato.…” Popioły
insi daw.: dziś: inni. „Więc insi ze śmiechem:” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 6 wystąpień →
inso gw.: inna.
inspektor: nadzorca. „W termach rozpoczynała się chwila swawoli i rozpusty, której inspektor nie przeszkadzał, albowiem sam częstokroć brał w podobnych hulankach udział.” Quo vadis
inspektorat fabryczny: w krajach kapitalistycznych państwowa kontrola warunków pracy w fabrykach. „…ski nauczał, że należy bojkotować państwo nawet tam, gdzie ono pracuje pozytywnie, a więc bojkotować szkoły, inspektorat fabryczny, filantropię państwową, pracę kulturalną i gospodarską — rugować i podcinać korzenie państwa, rozrywać łącznik między potrzebami…” Przedwiośnie
insperacie z wł.: niespodzianie. „Aleć i w samych portach, kiedy insperacie” Transakcja wojny chocimskiej
instancja daw., z łac., daw., z łac.: tu: wstawienie się za kimś, wstawiennictwo. + 2 inne znaczenia „— Za to, iżeście strzegli wiernie osoby mojej — rzekł wyniośle — nie potrzebujecie ucieczką się ratować, gdyż obiecuję wam instancję i łaskę u hetmana.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
instar łac.: nie mniej od; na kształt, na podobieństwo. + 1 inne znaczenie „Mogłaby cię takoż jako kobuza na rękawiczce nosić i na wszelkiego nieprzyjaciela puszczać, bo chociażeś mały, aleś instar szerszenia zjadliwy.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Institut de France: Instytut Francuski, obejmujący pięć towarzystw naukowych: Akademię Francuską, Akademię Napisów i Literatury Pięknej, Akademię Nauk, Akademię Sztuk Pięknych i Akademię Nauk Moralnych i Politycznych. Siedzibą Instytutu jest pałac naprzeciw Louvre'u. „Potem idzie (wciąż ku ogonowi) na lewo Szkoła Sztuk Pięknych, na prawo Palais Royal, bank i giełda; na lewo Institut de France i mennica, na prawo Hale Centralne; na lewo Pałac Luksemburski, muzeum Cluny i Szkoła Medyczna, na prawo plac Republiki, z koszarami…” Lalka
instructiones militares łac.: instrukcje wojskowe. „— Bo to jest książka żołnierska, gdzie obok modlitw rozmaite instructiones militares są przyłączone, z których nauczysz się waść o wszystkich nacjach, która z nich zacniejsza, która podła; co do Wołochów zaś, to się pokazuje, iż tchórzliwe z nich pachołki, a p…” Ogniem i mieczem
instrument: tu: broń; miecz, szablę, rapier itp. „Weź no się za instrument, bo oto nadchodzi dwóch domowników Montekiego.” Romeo i Julia
instrumenta: dziś popr. B. lm: instrumenty. „Tak, tak, schowajcie swoje instrumenta,” Romeo i Julia to słowo w 2 lekturach →
instrumentować: mianować. „Ale wkrótce potem tenże wojewoda instrumentował go sędzią grodzkim — lepszy rydz jak nic — i tem go ukoił; a pan Michał Rejten został pisarzem ziemskim.” Pamiątki Soplicy wszystkie 2 wystąpienia →
instygator daw., łac.: podżegacz, inicjator, pomysłodawca. + 2 inne znaczenia „Nadto jeszcze, aby takowi dozorce uczynki ludzkie, jakom w pierwszych księgach powiedział, znaczyli a do praw odzywali, a instygatorom, co by czynić trzeba, znać dawali; tym sposobem nienawiść między wiele ich podzielona byłaby znośniejsza.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 3 lekturach →
instygować z łac.: podjudzać; oskarżać przed sądem. + 1 inne znaczenie „— To ci instyguje na mnie!” Placówka to słowo w 2 lekturach →
instynkt: popęd nieświadomy. „Tu wybuchła ta dzika żądza pastwienia się, ten instynkt okrucieństwa, który przyczajony w jednostce, jak pożar opanowuje zbiegowisko, ciżbę...” Mendel Gdański
instynkta: dziś popr. forma M.,B. lm: instynkty. „…francuskiem kilkanaście lat służył, ale na nieszczęście więcej wierzył w zagraniczne prawidła sztuki wojskowej niżeli w instynkta polskie, a do tego popierał go w zdaniu Gawar, inżynier francuski przy nim będący, w którym szczególną miał ufność.…” Pamiątki Soplicy
Instytut Anatomiczny: chodzi o Instytut Anatomii Akademii Medycznej w Gdańsku, który znajdował się we Wrzeszczu (obecnie dzielnicy Gdańska). „Skromny, nieotynkowany domek z cegły stał w rogu podwórza, na uboczu, jako nieważny pawilon dużego gmachu, w którym mieścił się Instytut Anatomiczny.” Medaliony
Instytut Francji: fr. towarzystwo naukowe z siedzibą w Paryżu, w którego skład wchodzą m.in. Akademia Francuska, Akademia Nauk oraz Akademia Napisów i Literatury. „…jaszczurki, która podobno ma o jeden krąg więcej w kręgosłupie niż inne; zaraz po powrocie zdał raport o tym odkryciu w Instytucie; długo podawano pod wątpliwość to odkrycie: ale szala przeważyła się na stronę chuderlaka.…” Hrabia Monte Christo
insuavis est poenitendae rei recordatio łac.: niemiłym jest przypomnienie rzeczy, której żałować musimy. „…zpiecznie, jedne wyjąwszy chocimską ekspedycją: bo inglorios actus zamilczeć raczej, kiedy insuavis est poenitendae rei recordatio, nie masz nic godnego wiadomości czy przez niedbalstwo wieku naszego, subit inertiae dulcedo animos, et invisa primo desidia, pos…” Transakcja wojny chocimskiej
insula łac.: zespół budynków tworzących jedno gospodarstwo, obejmujący pokoje mieszkalne oraz sklepy, warsztaty itd. + 1 inne znaczenie „Insula tam przy insuli, a wszystko w mocy tureckiej...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
insuła starop.: wyspa. „A nie tylko miasta, ale i insuły, albo po naszemu krainy, które abo ogień popalił, albo srogie morze zatopiło.” Żywot człowieka poczciwego
insult z łac.: zniewaga. „— Nie za moją krzywdę daj mi się, Chryste, pomścić, ale za insulty ojczyźnie wyrządzone!” Potop
insultować łac.: znieważać, obrażać. „— Musieli cię tam w Siczy insultować, jeść i pić nie dawać?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
insultum łac.: zniewaga; tu B. lm insulta : zniewagi. „…i wojnę rozpocząć, nim Chmielnicki jakowe układy zawiąże; wstyd by to bowiem i dyshonor był dla Rzeczypospolitej, by takie insulta płazem puścić miała.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
insumere łac.: zużyć, zastosować, poświęcić. „przeczytał, nie było czasu poprawować, bom wszytek musiał insumere na przepisanie.” Odprawa posłów greckich
insygnia z łac.: symbole władzy, np. korona albo pastorał. „Papież okazał Rospigliosiemu i Spadzie najwyższą życzliwość, powierzył im insygnia kardynalskie i pewny, że chcąc spłacić dług wdzięczności, musieli spieniężyć i zgromadzić cały swój majątek, aby zamieszkać w Rzymie — zaprosił ich razem z Borgią na ucztę.” Hrabia Monte Christo
insynuować: dawać do zrozumienia, sugerować coś ze złośliwą intencją. „— Krótko mówiąc, insynuuje pani, że panna Izabela...” Lalka
insza daw., starop.: tu: inna rzecz. „Tak znów insza:” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
inszą: dziś: inną. „A piosenek umiała tyle, że cały dzień coraz to inszą śpiewała, a nigdy ich nie brakło.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
insze gw.: inne. „Trza mu suknie insze wdziać.” Wesele
insze nastały: przywileje wystawiane przez kancelarię królewską; zaopatrywano je w pieczęć z orłem, przywieszoną do pergaminu na jedwabnym sznurze. „Nic teraz po mych fraszkach, bo insze nastały,” Fraszki
insze oczyma przenosi: gardzi innymi (patrząc wyniośle ponad ich głowami, omijając ich wzrokiem). „A wszystki insze oczyma przenosi.” Pieśni
inszego: dziś: innego. „Jeno patrzeć, jak urząd stracisz, a pan nasz miłościwy inszego do noszenia za sobą purpury swej weźmie!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
inszom gw.: inną. „inszom sie ta rzondzom wiarą,” Wesele
inszy gw., daw., starop.: inny. + 1 inne znaczenie „I inszych, które wszystkie jako ten pacierz na pamięć wiedziała.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 5 lekturach →
intelligo łac.: rozumiem. „Teraz intelligo.” Ogniem i mieczem
intendebat animo łac.: zamierzał w duchu. „…j jego nad sobą prawice; ta też była przyczyną przez całe dziesięć lat królowania jego, że pod inszym trionem, co intendebat animo, nie mógł wsławić imienia swojego; ale cóż po tem, kiedy i sławę, i pożytki onych wiktoryj moskiewskich, chociaż krwią polską nab…” Transakcja wojny chocimskiej
intendent: pracownik administracyjny zajmujący się zaopatrzeniem i innymi sprawami gospodarczymi. „…a należących niegdyś do otrutego kardynała, wziąłem się i ja z kolei, jak przede mną dwudziestu służących, dwudziestu intendentów, dwudziestu sekretarzy, do wertowania tych ogromnych foliałów.…” Hrabia Monte Christo
intendentura daw.: służby zaopatrzeniowe wojska. „Mój ojciec i pan Danglars razem służyli w Hiszpanii; mój ojciec na froncie, a pan Danglars w intendenturze.” Hrabia Monte Christo
inter caetera łac.: między innymi. „Inter caetera trzy są chory, a trzeci jakoby greckim chorom przygania, bo oni już osobny characterem do tego mają; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie.” Odprawa posłów greckich
inter regna łac.: w granicach królestwa. „Im prędzej wyruszę i stanę inter regna, tym będzie lepiej!...” Potop wszystkie 3 wystąpienia →
intercyza z łac.: umowa na piśmie zawierana przed ślubem; dotyczyła przede wszystkim spraw majątkowych, również jakichś szczególnych warunków i obowiązków współmałżonków. + 3 inne znaczenia „— Akt ślubny, intercyza?...” Hrabia Monte Christo to słowo w 6 lekturach →
interes tu daw.: tu: rzecz godna zainteresowania. + 1 inne znaczenie „…wstępie zastrzegłem, co o krytyce, krytykach i stylu książkowym trzymam i tuszę w treści, jako niniejsza, w której za cały interes właśnie uważam ścisłą tylko wiarogodność sprawozdania.…” Czarne kwiaty to słowo w 3 lekturach →
interes status łac.: interes państwa, racja stanu. „Bo nic nie ma, co by się nie godziło pod tym imieniem: interes status, mówi Fryderyk Wielki.” Przestrogi dla Polski
interesa: dziś popr. forma M.,B.lm: interesy. „Ale Herhor i kapłani nie krępowali się drobiazgami, gdy chodziło o wielkie interesa państwowe.” Faraon to słowo w 4 lekturach →
interessy: dziś: interesy. „— Między nimi był, jakem się później dowiedział, dependent pana Koźmiana, nazwiskiem Czarkowski z Bracławskiego, który wiedział, że jego mecenas chodzi około interessów księcia.” Pamiątki Soplicy
interesting young lady ang.: interesująca młoda dama. „Oto każda nauczycielka jest to po największej części „interesting young lady", w której samotność rozwija do wysokiego stopnia usposobienie romansowe, młodość zaś i krew gwałtu krzyczy na pustyni.” Listy z podróży do Ameryki
interlokutor daw., z łac., z łac.: rozmówca. „Mój interlokutor zbladł.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 3 lekturach →
intermezzo wł.: wstawka o charakterze komicznym. „INTERMEZZO PANTOMIMICZNE” Faust
interpretationi łac. forma C.: interpretacji. „Ty wiesz, że w prawodawstwie naszem, żaden testament nie jest tak mocnym, aby interpretationi nie podpadał: krewni twoi, Radziwiłłowie birżańscy są silni, oni rej wodzą dysydentami obudwóch narodów, a w Litwie i katolik nawet po twojej śmierci ich nie odstąpi;…” Pamiątki Soplicy
interregnorum łac.: bezkrólewii. „Teć są owoce interregnorum, te nowe, które po nich następują, witają specjały berła.” Transakcja wojny chocimskiej
interregnum łac., z łac.: bezkrólewie, czas pomiędzy śmiercią lub abdykacją jednego króla a koronacją następnego. „Konwokacje i elekcje, interregnum, niezgody i machinacje zagraniczne teraz, gdy potrzeba by, aby cały naród w jeden miecz w jednych ręku się zmienił.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
interrex łac.: osoba zastępująca króla w okresie bezkrólewia, regent. „Nie bywałem tam jeszcze w życiu moim, ja prosty żołnierz, alem słyszał o sądach marszałkowskich, które za wydobycie szabli pod bokiem króla lub interrexa gardłem karzą.” Ogniem i mieczem
interwał: tu: przerwa. „Wśród sennych rozmów upływał niepostrzeżenie czas i biegł nierównomiernie, robiąc niejako węzły w upływie godzin, połykając kędyś całe puste interwały trwania.” Sklepy cynamonowe
interwiew: wywiad. „Poczciwa ciotka urządza mi interwiew, jak też ja sądzę: czy lepiej dać więcej w gotówce, czy więcej „włożyć w wyprawę"?” Ludzie bezdomni
intimae admissionis dehortari łac.: najzaufańsi... odwieść. „…ekiego od polskiego humoru narodu, niekrólewskie piły i kręgli zabawy, od których go ani intimae admissionis senatorowie dehortari nie mogli; odmiana dworu z polskiego na niemiecki; za onych harcerzów, których czterysta Stefan z synów koronnych ut corpore, ani…” Transakcja wojny chocimskiej
„Intransigeant": „Nieprzejednany", dziennik wychodzący w Paryżu od r. 1880 do r. 1940, reprezentował początkowo poglądy republikańskie, później wyraźnie prawicowe i nacjonalistyczne. „Obok niego przesuwali się ludzie wszelkiego typu, a między innymi wędrowny herold „Intransigeanta" dźwigający na wysokim drągu treść ostatniego numeru tej gazety przyklejoną do poprzecznej deski.” Ludzie bezdomni
intrata z łac., daw.: dochód z dóbr ziemskich, pożytek. + 3 inne znaczenia „Koron intraty rocznej mu przeznaczył” Hamlet to słowo w 9 lekturach →
intratny: przynoszący znaczny dochód; opłacalny. „…iemania wśród osób, które na żaden sposób wolnomyślnością przejąć się nie mogły, bo wśród księży i szlachty osiadłej na intratnych folwarkach, nosił długie, niezgrabne palto, przydeptane buty i obrzydliwie kaszlał.…” Syzyfowe prace
introdukcja z łac.: wstęp. „Przed rozpoczęciem solennego koncertu wydawał zawsze, pod batutą panicza, nienaśladowane, znakomite w swoim rodzaju beknięcie, pewien gatunek introdukcji, po której dopiero następowały chóralne wrzaski.” Syzyfowe prace
intromitować: wprowadzać. „I kredens doń (jak mówi) zaintromitował.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
intrygant: osoba, która manipuluje informacjami (często nieprawdziwymi) w taki sposób, aby skłócić innych i uzyskać coś dla siebie. „Wszyscy są przeciw tobie, bo jesteś intrygant.” Król Maciuś na wyspie bezludnej
intrygi: nie było od nich wolne grono ówczesnych biskupów polskich; kilku jawnie zaprzedanych było Rosji, jak kanclerz Młodziejowski, prymas Podoski, a z żyjących i czynnych w r. 1789 Kossakowski i Massalski; Rybińskiego słusznie podejrzewano o zaprzedanie się Prusom; nieposkromiona ambicja pchała prymasa Poniatowskiego do postępków wartości moralnej wątpliwej; ale inni, jak Krasiński, Garnysz, należeli do najlepszych jednostek ówczesnych. „A gdy widzi po tej stronie biskupów, po której złe broją, po której cudzoziemskie, albo złych królów intrygi, — lud pospolity, nie widząc skrytej przyczyny, sądząc, iż sama cnota świątobliwe męże prowadzi, rzuca się ślepo za szanownym przykładem w sidła swojej…” Przestrogi dla Polski
intrygować: manipulować informacjami (często nieprawdziwymi) w taki sposób, aby skłócić innych i uzyskać coś dla siebie. „Niech robi, co chce, niech mieszka, gdzie chce; tylko nie wolno mu robić plotek i intrygować.” Król Maciuś na wyspie bezludnej
intuitu łac.: ze względu. „…ty, z miłości, z czystości, z trzeźwości, stateczności sądzić będą, dla której więcej ich pomarło, dobrej tylko po śmierci intuitu sławy, niżeliby dziś dla wiecznego zbawienia chrześcijańskich ludzi.…” Transakcja wojny chocimskiej
invenit łac.: stworzył, wykonał. „…tojność nie pomyślała sobie tak: „Swoje własne desiderata w gębę mu włożyłem, wmówiłem w niego, że to on z własnego rozumu invenit księcia Michałową kandydaturę, krótko mówiąc: ugniotłem kpa w ręku, jakby był z wosku..." Wasza dostojność!…” Pan Wołodyjowski
invidemus łac.: zazdrościmy. „Owszem, invidemus obojgu.” Transakcja wojny chocimskiej
Invidemus posteritati łac.: a zazdrościmy potomności. „Invidemus posteritati, żeby przykład z przodków swoich brali bożej bojaźni, którą w obyczajach, w pobożnych fundacjach kościołów i klasztorów świętych, szpitalów szczodrobliwych, cnoty rycerskiej, którą nie domatim hucząc, ale rozprzestrzeniając granice ojczys…” Transakcja wojny chocimskiej
invidia łac.: zazdrość, zawiść. „— Mosanie, stepy teraz spokojne; znam ja się z nimi nie od dziś, a to, co mnie spotkało, to jest złość ludzka i invidia.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
invidia in occulto, adulatio in aperto est łac.: nienawiść po kryjomu, pochlebstwo jawnie służy. „…trospiciunt oculis; którzy largiuntur privatim, ut avidius de publico consumant; którym invidia in occulto, adulatio in aperto est; którzy ubi primi esse possent, soli volunt; qui nunquam recte fecerunt, ut facere viderentur, sed quia aliter facere non potueru…” Transakcja wojny chocimskiej
inviolatum łac.: nienaruszalny, nietykalny. „Im są bogatsi, tym zacieklej bronić się będą, ufni nie tylko w moc oręża, ale w świętość miejsca, które zabobon katolicki całego tego kraju jako inviolatum uważa.” Potop
invitis illis łac.: wbrew ich woli. „albo jeśli co komu król invitis illis konferował, to gniewy, to sapy, to tradukcje majestatu, eksprobracje, to postrachy, częścią ex se, częścią wymyślone, ut fit, żeby to król w nich firmaret potentiam a przez nich precario dominaretur: oto na tym sejmiku to…” Transakcja wojny chocimskiej
inwalid: dziś tylko: inwalida (kaleka). „Jeszcze nie jestem inwalidem i dla chwilowego osłabienia nie mogę się wyrzekać przyszłości.” Lalka
inwalida: tu: weteran. „…jego portretowana, a pod nią daguerotyp mężczyzny sędziwego, prosto stojącego, w surducie zapiętym, jak chodzą francuskie inwalidy, a był to czas właśnie pierwszych wojennych kroków ostatniej wojny...…” Czarne kwiaty
Inwalidzi fr. Les Invalides: wybudowany z inicjatywy króla Ludwika XIV wielki kompleks budynków w Paryżu, służący jako szpital i pensjonat dla inwalidów wojennych, obecnie mieszczący również muzea związane z wojskową historią Francji. „Zegar Inwalidów wybił trzy kwadranse po jedenastej.” Hrabia Monte Christo
inwektywa z łac.: zniewaga. „— Niechże ten zuchwały szlachcic już jedzie, bo nie wypada dla twojej godności, byś się gniewem przeciw niemu unosił, a gdy mu wolność obiecałeś, liczy on na to, że albo słowo złamiesz, albo jego inwektyw słuchać musisz.” Ogniem i mieczem
Inwentarskie narzędzia: przedmioty codziennego użytku, powszednie. „Inwentarskie narzędzia.” Satyry
inwentarz: tu: wykaz gruntów chłopskich i ciążących na nich obowiązków. + 2 inne znaczenia „…ych resorach, o ile wolno tak zamożnym porównaniem obarczać biedaka, wiedząc z góry, iż wolałby podrzuty wzmiankowanego inwentarza niźli własnego kadłuba.…” Klechdy polskie to słowo w 3 lekturach →
inwersyjny: polegający na inwersji, odwróceniu. „Elżbieta znała mieszkańców sutereny, wszyscy bowiem co dnia przechodzili podwórzem do wspólnego „tezolka" (ten inwersyjny termin obowiązywał już od dawna w rodzinie Bieckich nawet służbę), ukrytego w pobliżu szopy z drzewem z lewej strony, za wielką, czarną pa…” Granica
inwidia z łac., łac.: z łac. invidia : zawiść. + 1 inne znaczenie „inwidia z gniewem go toczy;” Faust to słowo w 3 lekturach →
inwigilować: śledzić. „Jak na złość nikt go nie inwigilował.” Przedwiośnie
inwitacja z łac.: zaproszenie. „Inwitacją nieś piorunem” Zemsta
inwitacje: zaproszenia. „wyjmuje inwitacje i pokazuje, wszyscy przekonywają się” Dziady, część III
inwokacja: wezwanie, przywołanie. „Zdawało mu się, że w tym przeciągłym i melancholijnym dźwięku słyszy całą orkiestrę wygrywającą inwokację z Roberta Diabła.” Lalka
Io mit. gr.: zakochany Zeus zamienił ją w jałówkę, by uratować przed zazdrosną Herą. „Gdybym był Zeusem, otoczyłbym ją chmurą, jak on otoczył Io, lub spadłbym na nią dżdżem, jak on spadł na Danae.” Quo vadis
iocus łac.: żart. „— Patrzcie go: powiedzieć mu najniewinniejszy iocus, to zaraz wąsikami rusza jak wściekły chrabąszcz!” Potop
Ipohorski-Lenkiewicz, Zygmunt Stanisław 1912–1944: bojówkarz oenerowski, dziennikarz, poeta, dyrektor warszawskich teatrów jawnych w czasie okupacji (od 1943 Teatru Rozmaitości Jar) i organizator zawodów bokserskich w lokalach teatrów, członek AK, płatny stały współpracownik Gestapo. Jako dziennikarz i literat związany był z czasopismami: „ABC" (red. działu literackiego dziennika od 1936), „Szarża" (tygodnik satyryczny, w którym publikował wiersze), „Żołnierz Polski" (tygodnik wojskowy, gdzie ukazywały się jego wiersze i opowiadania), a w czasie wojny „gadzinówek" niemieckich, jak „Nowy Kurier Warszawski". 13 stycznia 1938 w kawiarni Ziemiańska dwukrotnie spoliczkował Antoniego Słonimskiego z powodu wiersza Dwie ojczyzny , który uznał za „znieważający Polskę". Plagiat, o którym tu mowa dotyczy wiersza Pierwszy śnieg Ipohorskiego, wzorowanym na Dwóch wiatrach Tuwima (sprawę wyjaśniał autor splagiatowanego utworu w artykule Wiatr i śnieg , „Wiadomości Literackie" 1938, nr 5). Ipohorski został zlikwidowany 25 maja 1944 przez AK z wyroku Sądu Specjalnego Cywilnego Okręgu Warszawskiego w ramach akcji „Kośba" za kolaborację z okupantem. „Plagiografoman Ipohorski;” Kwiaty polskie
ippokreńską rosą: wodą ze źródła Hipokreny. „A ippokreńską rosą włosy swe maczacie,” Fraszki
ipsissima verba łac.: te same słowa. „— Powtórzę ich ipsissima verba, bo to przecie wraża przygana na największą pochwałę wychodzi.” Pan Wołodyjowski
ipso facto łac.: samo przez się, na mocy samego faktu. „Wyraz trudny do wymówienia lub taki, który mógł zostać błędnie odczytany przez odbiorcę, uważano ipso facto za niewłaściwy.” Rok 1984
ira pigra alkibingarum: nazwiska apteczne leków dawnych. „Albo także w lekarstwiech bolum armenum, ira pigra, terra sigillata, reubarbarum, reupontikum, hermodaktilorum, alkibingarum, a kto by je wyliczył.” Żywot człowieka poczciwego
Irkuck: miasto we wschodniej Syberii nad rzeką Angara. „Gotował wraz z innymi piwo, które do dziś dnia pijemy, i sam w rezultacie oparł się aż gdzieś koło Irkucka.” Lalka
Irokezi: liga plemion Indian północnoamerykańskich; Irokezi stosowali różne formy rytualnych tortur. „Czyż nie ma zbrodni, dla których tureckie wbijanie na pal, tortury stosowane przez Persów, bykowiec Irokezów, byłyby zbyt łagodnymi karami?” Hrabia Monte Christo
ironia: drwiny. „Wnet się jednak pohamował i mówił dalej z jowialnym uśmiechem, w którym gorzką ironię dostrzec było można.” Mendel Gdański
irradiacja (promieniowanie) uczuć psych.: przenoszenie uczuć na inne przedmioty, same w sobie uczuciowo obojętne, ale wiążące się przez podobieństwo, przestrzennie lub czasowo z zasadniczym uczuciem. „Tylko że ci, którzy nieprzyjaźnie się odnoszą do ciał osób wrogich, wcale nie muszą w tych ciałach widzieć nieprzyjaciół samych, tylko ulegają znanemu procesowi irradiacji uczuć.” Państwo
irrytacyja: irytacja; tu: pogwałcenie. „…a stamtąd dostawszy podwodę, udał się do Nowogródka, gdzie manifest zaniósł przed grodem, a razem i pozew po księciu o irrytacyję kontraktu i ekspulsyję.…” Pamiątki Soplicy
Irving, Washington 1783–1859: amerykański pisarz, biograf i historyk. „Ograbiwszy jego naród, zająwszy Czarne Góry, zrobili z niego teraz bohatera, który czeka tylko na jakiego Coopera lub Washingtona Irwinga, aby odziany legendowym urokiem, przeszedł do nieśmiertelności.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →
Iryda a. Iris mit. rzym. i gr.: bogini tęczy, wysłanniczka bogów, służka Junony (w mit. gr. Hery). + 1 inne znaczenie „„Więc ty Irydą jesteś, a Junoną” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
Iryda a. Irys mit. gr.: bogini jutrzenki, posłanka bogów. „A wezwawszy Irydy, bogów posłannicy:” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
Irydionie: Tak zwraca się Słowacki do Zygmunta Krasińskiego, autora dramatu z czasów rzymskich, za panowania Heliogabala, pt. Irydion ; imię tytułowego bohatera nawiązuje do Irydy, bogini tęczy oraz samej tęczy jako biblijnego znaku przymierza między Bogiem a ludźmi po potopie. „Kochany Irydionie!” Balladyna
Irys mit. gr.: Iris a. Iryda, bogini jutrzenki, wysłanniczka bogów, tęcza. „Jakoby Irys, co rzuciwszy koło” Beniowski
Irys a. Iris mit. gr.: wysłanniczka bogów, personifikacja tęczy. „Przychodzi do Heleny Irys złotopióra.” Iliada
iść jak z płatka: udawać się z łatwością. „I wszystko szło jak z płatka.” Balladyna
iść komunikiem daw.: jechać konno, wierzchem, bez wozów i piechoty; komunik (daw.) — jeździec, kawalerzysta. „Co zaś do wozów, to ich nie mam, bo z towarzyszami po żołniersku komunikiem idę, ale pan poseł ma i tuszę, że jako uprzejmy kawaler chętnie nimi pani i jejmościance służyć będzie.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
iść na maciory: wracać do ula (od pszczół wzięte), do domu. „Zaraz wszyscy z rotmistrzem idą na maciory,” Transakcja wojny chocimskiej
iść na wskroś ziemi: zapaść się pod ziemię. „Przekleństwami miotał, aby wszystko sczezło i szło na wskroś ziemi.” Stara baśń
iść o lepszą daw.: starać się wykazać przewagę. „…było zawsze znaleźć najprzedniejszych szermierzy francuskich, angielskich, burgundzkich i włoskich, gotowych z każdym iść o lepszą.…” Krzyżacy
Iść tam wysoko i nocą nie radzę: To miejsce teologowie wykładają przez słowa Zbawiciela zapisane w Ewangelii św. Jana, w. 12 i 15: „Idźcie podczas, gdy macie światło, ażeby ciemność was nie ogarnęła. Kto chodzi w ciemności, sam nie wie, gdzie idzie". „Iść tam wysoko i nocą nie radzę,” Boska Komedia
iść w zatyłki daw.: zajść od tyłu. „A jeżeli być może, Turkom szedł w zatyłki.” Transakcja wojny chocimskiej
iść z kimś na jedną rękę: iść w tę samą stronę, zgodnie współdziałać. „Mówimy ci, porzućcie to lepiej, a idźcie z nami na jedną rękę.” Stara baśń
iści starop.: bezpieczni. „A tak nie masz tej żadnej godzinki, abychmy tego pewni a iści byli, aby nas jaka przygoda postronna potkać nie miała.” Żywot człowieka poczciwego
iścić starop.: nauczać, upewniać. „…lna, jakoż to ustawicznie i oczyma swymi widamy, iż za grzech inszego myta nie masz, tak jako Paweł święty nas w tym istotnie iści, jedno pomsta, tedy by nas ty samy przezwiska i ucieszyć, i ustraszyć mogły.…” Żywot człowieka poczciwego
iście daw., starop.: istotnie, [prawdziwie, naprawdę]. + 3 inne znaczenia „I stamtąd nasze zwróciliśmy iście” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
iście na wszem starop.: rzetelnie we wszystkim. „Życzliwy iście na wszem” Żywot człowieka poczciwego
iścizna daw., stpol.: prawda istotna, rzeczywistość. + 1 inne znaczenie „Lecz o trzy kózki idzie, o moję iściznę,” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →
Isia: Jadwisia (Jadwiga, rzeczywiste imię córki Tetmajerów). „Gospodyni, Isia” Wesele
iskać gw.: usuwać wszy. „Nastawiła obiad, przyogarnęła się nieco i zabrawszy dzieci, siadła z nimi na ganku, by je wyczesać i przeiskać, że to w tygodniu nie starczyło nigdy czasu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Iski: Iska utożsamiana jest z Saraj, według tradycji jest to jedna i ta sama osoba zob. Raszi do 11:29. „I żył Nachor, po spłodzeniu Teracha, sto dziewiętnaście lat, i spłodził synów i córki.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Iskrząc oczyma naczelnik szatanów: Widzimy w dalszym ciągu tej pieśni, jak oszuści potępieńcy oszukują swoich nadzorców, ażeby z ich szpon co prędzej umknąć i zanurzyć się w smołę. Scena ta pełna ruchu i życia przypomina mimo woli, że i poza obrębem piekła podobne sceny wzajemnego oszukaństwa rządzących i rządzonych dziać się mogą. „Iskrząc oczyma naczelnik szatanów.” Boska Komedia
iskrzącymi: u Cylkowa: 'iskrzących', 'białych': uzasadnienie korekty: w wersji Cylkowa werset 12 nie łączył się logicznie z wersetem 11, a stanowią one jeden fragment. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Ismenias IV w. p.n.e.: polityk tebański, doszedł do władzy po wojnie peloponeskiej, prowadził politykę antyspartańską; w Menonie Platona wymieniony jako przykład człowieka, który w krótkim czasie dorobił się wielkich pieniędzy. „— Ja mam wrażenie, że to Periander powiedział albo Perdikkas, albo Kserkses, albo Ismenias Tebańczyk, albo jakiś inny bogaty mąż, któremu się zdawało, że wiele może.” Państwo
Ismenus: rzeka pod Tebami. Nad nią leżała świątynia Apollina, Ismenion. Była ona siedzibą wróżbitów, którzy wróżyli z płomieni buchających na ołtarzu. „I tam, gdzie ołtarz Ismena popielny,” Król Edyp
Isola del Giglio: wyspa położona na Morzu Tyrreńskim; druga co do wielkości w Archipelagu Wysp Toskańskich. „Wyprawiliśmy mu pogrzeb, jak należy; przywiązaliśmy mu do stóp i do głowy 26-funtowe kule i spoczywa teraz owinięty w hamak niedaleko wyspy El Giglio.” Hrabia Monte Christo
Ispahan: dziś popr.: Isfahan, trzecie co do wielkości miasto Iranu, ok. 340 km na płd. od Teheranu; stolica prowincji. „I jeżeli wtedy chciałby mnie pan znów odwiedzić, trzeba mnie będzie szukać w Kairze, Bagdadzie lub Ispahanie.” Hrabia Monte Christo
ist starop.: niewątpliwy. + 2 inne znaczenia „Patrzajże zasię, coć z nadzieją przybędzie, iż tak jakoś słyszał, coć wiara z łaską zjedna, to ona to w tobie zapieczętuje, że tego zawżdy ist będziesz, gdy będziesz miał upełną nadzieję o Panu swoim.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 5 wystąpień →
Ist gut niem.: To dobrze. „— Ist gut— rzekł kierownik — ist sehr gut.” Pożegnanie z Marią
ist sehr gut niem.: to bardzo dobrze. „— Ist gut— rzekł kierownik — ist sehr gut.” Pożegnanie z Marią
Istar , Isztar: babilońska i asyryjska bogini wojny, miłości i płodności, związana przede wszystkim z seksualnością. Pani Nieba, utożsamiana z gwiazdą zaranną (planetą Wenus). Stała się główną boginią Mezopotamii, spokrewnioną z zachodniosemicką Astarte. „— Istar jest bogini wielka i dobra, przyjmij to na jej świątynię.” Faraon
istierika ros.: histeria. „Zrazu pomyślał, że jego partnerce zrobiło się niedobrze, że to jakiś panieński atak — istierika, na którą panny w Rosji bardzo cierpią.” Przedwiośnie
istm z łac.: przesmyk. „Każę przekopać istm koryncki, a w Egipcie wzniesiem takie pomniki, przy których piramidy wydadzą się igraszką dziecinną.” Quo vadis
istmijska kraina: Korynt, leżący w pobliżu Istmosu, czyli przesmyku korynckiego. „Jego chcą ludzie istmijskiej krainy” Król Edyp
istną: dziś popr.: istnieją. „Nie jest w mocy ludzkiej uniknąć związków, które już istną.” Przestrogi dla Polski
istnąć: dziś popr.: istnieć. „Ona, praw natury dziełem będąc, ani się zacząć, ani istnąć nie może, gdzie te prawa naruszone.” Przestrogi dla Polski wszystkie 3 wystąpienia →
istnący: dziś popr.: istniejący. „Są to istnącej pomimo nas przyczyny konieczne na nas skutki.” Przestrogi dla Polski
istnie: dziś popr. forma: istnieje. + 1 inne znaczenie „On istnie, — tylko jest przyciśnionym do czasu.” Przestrogi dla Polski to słowo w 2 lekturach →
istność: istnienie. „— Nadszedł właśnie czas, abyś poświęcił swoją istność królowi królów — odezwał się d'Artagnan — jeżeli chcesz zrobić mi grzeczność: Non inutile desiderium in oblatione.” Trzej muszkieterowie
istoczyć: tu: wchłaniać, podporządkowywać sobie. „Wspólność potrzeb ciągnie takie stworzenia w jedno miejsce: łączą się coraz ściślej, rozszerzają swój plac, mnożą się, istocząc w siebie jestestwa z mniejszemi przymioty.” Przestrogi dla Polski
Istru ni Fasisu wody: wody dwóch największych rzek Europy i Azji, Istru, dzisiejszego Dunaju, i Fasisu, dzisiejszego Rion, na południe od Kaukazu, wpadającego do Morza Czarnego. „Myślę, iż Istru, ni Fasisu wody” Król Edyp
Iszmael: hebr. יִשְׁמָעֵאל Jiszmael, od słów שָׁמַע ( szama ): 'słyszeć' i אֵל ( el ): 'Bóg'.
iszpański starop.: hiszpański. „…z ony dziwne czuhy, ony falsaruchy, ony stradiotki, ony z dziwnymi kołnierzmi delie, ony żupany, ony rozliczne włoskie, iszpańskie wymysły, ony dziwne płaszcze, sajany, kolety, obercuchy, aż dziwno i straszno o nich mówić, a drugich już ani zwać, ani sobie roz…” Żywot człowieka poczciwego
Isztar: mezopotamska bogini miłości i wojny. „Nie mieli potrzeby wnikać, czy owi bogowie nazywają się Baal, Ozyrys, Moloch lub Isztar; im mniejsza wiedza, tym bardziej żarliwa ortodoksja.” Rok 1984
Itak: przydomek Odyseusza (od rządzonej przez niego Itaki). „Tuż Itak, wielki radą, niezmordowan trudem,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.