Litera C

1466 słów, strona 6 z 6.

czem bohat, tem rad rus.: czym bogaty, tym rad; por. czym chata bogata, tym rada. „Minęły te czasy, kiedy pan Leon z niehorelskiej piwnicy łaskawych przyjaciół częstował: teraz czem bohat, tem rad".” Pamiątki Soplicy
czem się podniesie: daw. składnia; dziś: dzięki czemu się podniesie. „Nawet nie pojmuję, czem się człowiek bez wiary podniesie, jeżeli wielkich dopuściwszy się zbrodni, niezupełnie jeszcze zagładził ostatki szlachetności duszy: bo człowiek sam w sobie nie posiada oczyszczającej siły, musi ją koniecznie otrzymać od potężniejszej…” Pamiątki Soplicy
czem wytrzeźwiwszy się: dzięki czemu wytrzeźwiwszy się. „Czem wytrzeźwiwszy się, poszedł do celi, gdzie podkurka zjadłszy i z ojcem Idzim pacierze odmówiwszy, spać się położył; pamiętny, że na ósmą z rana trzeba mu być w kościele.” Pamiątki Soplicy
czemerka z pers. dżamara: właśc. czamarka a. czamara; daw. ubiór męski, wierzchnia długa suknia zapinana na małe guziki, szamerowana, podobna do kontusza, ale, w odróżnieniu od niego, z długimi, nierozciętymi rękawami; zw. też węgierką. „Czemerki i szarawary błękitne; żółte wyłogi; a sam pułkownik prócz olstrowych, nosił jeszcze za pasem parę pistoletów, szablę u boku, a na plecach sztuciec; z którego, bywało, jak wystrzeli, Dony jak chrząszcze padały.” Pamiątki Soplicy
czemodan ros.: walizka. „Wziąłeś czemodan z moich rąk.” Przedwiośnie
czemś: daw. forma N. i Msc. lp r.n.; dziś tożsama z r.m.: czymś. „„Ja bym się odezwał z czemś, ale nie śmiem".” Pamiątki Soplicy
czemu: Czubek za rękopisem, wbrew drukom, przyjął wersję „i czemu". Niniejsze wydanie zgodne tu z wersją edycji I, II i III, którą przyjął również i Kleiner. „Coś ty za jeden, bracie, z taką dumną twarzą — czemu nie łączysz się z nami?” Nie-Boska komedia
czemu nic: czemu nie. „I to czemu nic, jesliże opatem?” Fraszki
czemu rodzaj ludzki nie ma jednej głowy: życzenie przypisywane Kaliguli, według Swetoniusza miało brzmieć: „obyż lud Rzymski miał jedną tylko szyję!". „Jest to moralność tej bezecnej poczwary, która wyrzekła niegdyś: czemu rodzaj ludzki nie ma jednej głowy, aby ją od razu ściąć można!” Przestrogi dla Polski
czemu się tako z rzeczą wciekasz starop.: po co tak dociekasz (tej) sprawy. „Czemu się tako z rzeczą wciekasz,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Czemum zszedł: konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: czemu zszedłem. „Czemum dzisiaj zszedł na żaka?” Zemsta
czemuś skąpił: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czemu skąpiłeś. „Czemuś skąpił mozołu?” Dusiołek
czemużeś nie dożył: inaczej: czemuż nie dożyłeś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika i partykułą wzmacniającą -że ). „Czemużeś nie dożył przynajmniej tej chwili, gdy ja osobiście przybyłem do Chin, aby cię pożegnać!” Klechdy sezamowe
czemużeś tego nie uczynił: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czemu tego nie uczyniłeś? „Powiedziałem ci przedwczoraj, żebyś mi ich przyprowadził, czemużeś tego nie uczynił?” Trzej muszkieterowie
czemże: daw. forma N. i Msc. zaimków r.n.; dziś końcówka tożsama z r.m.: czym, czymże. „Czemże pana przyjmę?” Pamiątki Soplicy wszystkie 2 wystąpienia →
czepiec: jedna z postaci, mających (wraz z nazwiskiem) prawzór w rzeczywistości. Błażej Czepiec, wówczas pisarz gminny w Bronowicach, był starostą weselnym na weselu Lucjana Rydla. Oczywiście, jak i w innych wypadkach, postać w dramacie Wyspiańskiego nie jest odtworzeniem osoby rzeczywistej, lecz konstrukcją o określonej funkcji w kompozycji utworu. + 1 inne znaczenie „…iowieczna zbroja dla Ryszarda III i dla tamtego drugiego, wydobył także długą koszulę nocną z białego perkalu oraz ogromny czepiec z szerokimi falbankami.…” Przygody Hucka Finna to słowo w 2 lekturach →
czerechy: czereśnie. „Spadają w gęste korony czerechów,” Beniowski
czereda z ukr., daw.: gromada, grupa; zgraja. + 1 inne znaczenie „zanim się zbiegnie ciekawskich czereda:” Faust to słowo w 3 lekturach →
czeremcha: rodzaj drzewa, kwitnącego w kwietniu i w maju; drobne białe kwiatki, rosnące nie pojedynczo, ale całymi gronkami, wydzielają bardzo silny, słodki zapach. „I nie spoczęło, aż na wielkim stawie, w dużym ogrodzie, gdzie ptaki śpiewały wesoło, drzewa jaśniały świeżą zielonością, biała czeremcha rozlewała zapach i zwieszała tak nisko swe cienkie gałązki, iż zanurzały się w wodzie przejrzystej.” Baśnie
czerep: głowa, czaszka; „czerep rubaszny" stanowi metaforyczną aluzję do stylu bycia polskiej szlachty: rubasznego, a więc bezceremonialnego, prostego (czy wręcz prostackiego), swobodnego i poufale żartobliwego, niepoważnego. + 1 inne znaczenie „czerepy zranią.” Faust to słowo w 3 lekturach →
czerezwyczajka: rozwinięcie ros. akronimu CzeKa: Czriezwyczajnaja Komisja , tzn. komisja nadzwyczajna (pełna nazwa: Wsierossijskaja czriezwyczajnaja komissija po bor'bie s kontrriewolucyjej i sabotażom , czyli: Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem); był to organ władzy w Związku Radzieckim powołany, by chronić bezpieczeństwo państwa, w istocie odpowiedzialny za represje polityczne i zbrodnie rządu bolszewickiego. Czerezwyczajka brutalnie zwalczała przeciwników politycznych określanych mianem „wrogów ludu", przedstawicieli ziemiaństwa i przemysłowców (osoby „obce klasowo") oraz duchowieństwo. W latach 1917–1926 na czele CzeKa stał Feliks Dzierżyński (1877–1926), odpowiedzialny za szczególnie krwawy terror. „O — gdyby można urządzić otwartą polityczną czerezwyczajkę niemającą nic wspólnego z sądami!” Szewcy
Czerkasy: miasto nad Dnieprem, ok. 200 km na płd. wschód od Kijowa. „Widzisz waść, rzecz jest taka: w Czerkasach mieszka stary Barabasz, pułkownik kozacki, nasz przyjaciel.” Ogniem i mieczem
czerń: biedota, pospólstwo. „Zaporoże, regestrowi, mieszczanie, czerń, futornicy; i tacy ot!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
czerniawa daw.: czerń, tłum. „Nigdy nie został w tyle pomiędzy czerniawą,” Odyseja
czernica gwar.: czarna jagoda. „Gdzie my chodziły często po czernice;” Beniowski to słowo w 3 lekturach →
czerniec ukr., z ukr. a. z ros.: zakonnik. + 1 inne znaczenie „Za kniazia Wasyla było i potem, jak się młodzi kniaziowie pisać od czerńca uczyli, ale to już dawno.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Czernihów: miasto nad Desną, w płn. części dzisiejszej Ukrainy. Jedno z najdawniejszych miast na Rusi, już w końcu X w. było siedzibą biskupa prawosławnego. „Pójdziemy tedy na Czernihów, zabierając szlachtę po drodze, a pod Brahinem się przeprawimy, za czym ku południowi ruszyć nam wypadnie.” Ogniem i mieczem
Czernihowskie: obszar w północnej części Ukrainy, nad rzeką Desną. „Mnie, Królestwo moje Polskie, Wielkie Księstwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflanckie i Czernihowskie, wojsko obojga narodów i pospólstwo wszystkie Twojej osobliwej opiece i obronie polecam; Twojej pomocy i miłosierdzia w teraźniejszym u…” Potop
czerpa: dziś popr. forma 3.os.lp.: czerpie. „Piękna Litwinka, co jej czerpa wody,” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
czerpak: naczynie do nabierania cieczy lub ciał sypkich. „— Poszła do źródła, które tryskało za jaskinią, i napełniła dzban przy pomocy łubianego czerpaka, po czym pobiegła nad rzekę i pociągnęła swego tatusia za lewe ucho, za które wolno jej było ciągnąć, gdy miała ochotę.” Takie sobie bajeczki
czerpiące [wodę]: u Cylkowa: 'wodziarki'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, uniknięcie śmieszności. „I położył sługa rękę swoją pod biodro Abrahama, pana swojego, i zaprzysiągł mu to.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Czerski Jan 1845–1892: przyrodnik i geolog, zesłany w r. 1863 na Syberię, badał tam faunę i pokłady węgla. „Tam mógł pracować, tam zdobył uznanie i przyjaźń Czerskich, Czekanowskich, Dybowskich.” Lalka
czerstwieć daw.: wzmacniać się (od czerstwy, tj. zdrowy). „I myśli ciała naszego czerstwieją i stwierdzone bywają pracą, zaś próżnowaniem nikczemnieją i więdnieją.” O poprawie Rzeczypospolitej
czerstwość daw.: zdrowie, siła. „Czemuż we mnie ta czerstwość dziś nie odmłodnieje,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
czerstwy daw.: zdrowy, silny. + 1 inne znaczenie „To ci łania!" — gdy zaś wziąwszy ją pod boki, wsadzał na konia i wyczuwał pod dłońmi jej czerstwe, jakby z kamienia wykrzesane ciało, to aż go ogarniał niepokój i — jak powiadał Maćko: — „brały go ciągoty", a zarazem coś poczynało mu chodzić po kościach i morz…” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
Czertomelik: rzeka na płd. Ukrainie, z wieloma wyspami dającymi Kozakom schronienie; także nazwa jednej z tych wysp, będącej główną kwaterą Kozaków. „Siła ta miała przecie za sobą sympatię niezmiernych mas chłopstwa mniej cierpliwego niż w innych Rzplitej stronach, bo mającego pod bokiem Czertomelik, a na nim bezpaństwo, rozbój i wolę.” Ogniem i mieczem
czerw daw.: pasożyt toczący owoce, drzewa, grzyby. + 2 inne znaczenia „czerw ich toczy!” Beniowski to słowo w 6 lekturach →
czerwiec: owad, z którego pozyskiwano daw. czerwony barwnik. „A utrzymywał się z robaczków, które nazywają czerwcem; i z nich płacił podatek Carowi, a był właśnie dzień składania daniny.” Anhelli
czerwieniały pręty wikliny: młode pędy wikliny (rodzaj krzewiastej wierzby) mają kolor czerwony i długie, szarozielone liście. „A już ruń dobywała się i parła gwałtownie nad ziemię; już trawki młode puszczały się na wilgotnych dołkach, już nad wezbraną strugą czerwieniały pręty wikliny, a w cichym, mglistym powietrzu słychać było kruczenie żurawi, wysoko gdzieś, wysoko lecących.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
czerwieniec: czerwony złoty, dawna złota moneta obiegowa. „to czerwieńce tak się złocą!” Faust wszystkie 3 wystąpienia →
czerwienny tuz: as kierowy. „Choć nerka na kształt czerwiennego tuza” Beniowski
czerwonak: flaming; nazwa potoczna. „— Patrz, lecą i czerwonaki — zawołała nagle Nel.” W pustyni i w puszczy
czerwonego: «Była to czerwona soczewica. Tego dnia zmarł Abraham, aby nie widział jak jego wnuk Esaw schodzi na złą drogę, bo nie byłaby to „sędziwość szczęśliwa”, którą obiecał mu Bóg. Dlatego Bóg skrócił jego dni, gdyż Icchak żył 180 lat a Abraham 175. Jakub zaś ugotował soczewicę na posiłek pocieszenia dla żałobników. Dlaczego soczewica [jest tradycyjnym posiłkiem żałobników]? Ponieważ jest okrągła, a żałoba jest jak koło, co toczy się i ciągle powraca na świecie», zob. Raszi do 25:30. „I umiłował Icchak Esawa, bo łowy na ustach jego; a Riwka miłowała Jakuba.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czerwonka: ostra choroba zakaźna jelit, której objawem jest uporczywa, krwawa biegunka; nieleczona prowadzi do śmierci. „Rekwirowane konie i krowy to nie był kłopot Ziembiewicza, wzięta do wojska część służby folwarcznej dała się jeszcze łatwiej zastąpić, chorujący we wsi na czerwonkę chłopi wymierali nieszkodliwie, skoro zaraza nie dotarła do dworu.” Granica
czerwonoskóry: Indianin. „Inną podstawą tego humoru jest kontrast narodowy, jaki istnieje dla każdego Amerykanina pomiędzy Jankesem a biednym czerwonoskórym.” Przygody Hucka Finna
czerwony ptak: ogień, pożar. „Około Tarnogrodu kilkunastu umyślnie pozostało w tyle, aby puścić „czerwone ptaki" w Chmielewsku i poswawolić z mołodyciami.” Potop
czerwony złoty: zwany częściej dukatem, złota moneta obiegowa o wartości dwukrotnie wyższej niż talar, tj. 16 złotych polskich. + 1 inne znaczenie „Gardził czerwonym złotym, dlatego że mały.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →
cześć starop.: czytać; był czyst : był czytany; przeto iż był jeden do drugiego czyst tu: ponieważ był pisany przez jedno do drugiego a. ponieważ był przez jedno przeznaczony do czytania dla drugiego (przez męża dla żony). + 1 inne znaczenie „Z wieczora na cześć księdza zaproszono,” Fraszki to słowo w 2 lekturach →
część: tu: częściowo. „Sajdaczny też część bólem, część znużony głodem,” Transakcja wojny chocimskiej
cześć Baranka: w znaczeniu: kult relig. „…pobieży zdradzie, jeśli nikt nie zetrze przed czasem głowy węża, wszystkich nas czeka zguba, a z nami razem zginie i cześć Baranka.…” Quo vadis
Część druga „Nie-Boskiej komedii": Część druga opatrzona była w wyd. I i II następującym epigrafem: „ Du Gemisch von Koth und Feuer ". Faust, Goethe. („Ty mieszanino błota i ognia"). Jest to cytat niedokładny. Faust w dramacie Goethego mówi do Mefista: „ Du Spottgeburt von Dreck und Feuer " („Z ognia i gnoju ty pomiocie" — w przekł. F. Konopki). Kleiner opatruje epigraf uwagą: „Zastosowanie tych słów do „mieszaniny" ziemskości i anielstwa w Orciu jest dość dziwne". Trzeba jednak przypomnieć odpowiednie miejsce ze wstępu do Części I, gdzie mowa o poecie: „Kto ci dał życie tak nikczemne, tak zwodnicze, że potrafisz udać Anioła chwilą, nim zagrząźniesz w błoto". Tu więc słowa epigrafu odnoszą się również raczej do tego, co stanowi istotę poety w ogóle, a bardziej zdają się dotyczyć Męża, który daje się porwać marzeniom o sławie, marzeniom „górnym", w istocie zaś prowadzącym do upadku. O wstępie do Części II pisze A. Jung: „Nic nie przewyższa piękna drugiej uwertury, w której fatalny los dziecka dźwięczy lirycznie, tak że w finale może być powiedziane: „Poeta jest wszystkim i dlatego też wcześnie powraca w wszechświat" („ Der Dichter ist Alles, daher kehrt er auch früh in das All zurück ").
cześć na potym starop.: późniejsze uznanie, sława u potomnych. „Jaka mię z płaczu mego czeka cześć na potym.” Treny
cześci: dziś popr. forma: czci; tu prawdopodobnie forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „…azdach zauważył, że w dzień urodzin Dantego słońce stało w konstelacji Bliźniąt, co miało być wróżbą na przyszłość wielkiej cześci dla nowo narodzonego.…” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
cześcią: dziś popr. forma N.lp: czcią. „Wirgili z cześcią w swym sercu poczętą” Boska Komedia wszystkie 2 wystąpienia →
częścią daw.: dziś: po części, częściowo. „Ale takowe mają być, które by częścią z dobrego rozsądku i baczenia same się w nas rodziły, a częścią też takie, które byśmy w ludziach cnotliwych a poważnych obaczywszy, naśladowali ich, a do siebie je przyjmowali.” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →
czesie: dziś popr. forma C.lp: czasie. „Gdy przy niej w tak potrzebnym zostawacie czesie.” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
czesiech starop. forma: czasach, latach. „Uważajże, co cię tu potyka w szedziwości twej a w statecznych czesiech twoich, któreś już na wszem zdobić a chędożyć powinien z krześciańskiej powinności twojej.” Żywot człowieka poczciwego
cześnik daw.: dostojnik dworski, pierwotnie urzędnik dbający o zapas wina na dworze. + 2 inne znaczenia „Lecz zważ, że cześnik trzeźwość w estymie mieć musi,” Faust to słowo w 4 lekturach →
Cześnik czyta papiery: Papiery, które przegląda Cześnik, stanowią odpisy lub wyciągi z akt odnoszących się do majątków Podstoliny. „Cześnik w białym żupanie, bez pasa i w szlafmycy siedzi przy stole po prawej od aktorów stronie, okulary na nosie, czyta papiery — za stołem, trochę w głębi, stoi Dyndalski, ręce w tył założone.” Zemsta
Cześnik na mnie wsiędzie przen.: będzie robić wymówki, awantury. „A jak Cześnik na mnie wsiędzie?” Zemsta
Często, myśliwa, na żmudzkim rumaku: konie żmudzkie, na których jazda litewska tyle dokazywała, nie musiały być tak słabe, jakimi je dziś widzimy. Godna wspomnienia z tej okoliczności dawna piosnka litewska o koniu Kiejstuta ( tłumaczenie ): Wszak nad tatarskie nie ma w świecie koni, Nad niemiecką nie ma broni: A z Litwy rodem jest konik Kiejstuta, Szabla jego w Litwie kuta. Konik cisawy, niewielkiego wzrostu: Szabla okuta po prostu. Za cóż na widok Kiejstutowej burki, Drżą Niemce i bledną Turki? Niemiec z Kiejstutem gdy w szable zadzwoni, Złamie bułat na żelezie; Chan krymskim koniem od żmudzkiej pogoni Głowy w hordę nie uwiezie. Bo gwałt, co ramię na cięcie wytęża, Przechodzi i do oręża; Bo serce jezdca, na wojennym błoniu, Po połowie bije w koniu. „Często, myśliwa, na żmudzkim rumaku” Grażyna
Częstochowa: polskie miasto powiatowe w województwie śląskim; istniejąca tutaj przed II wojną fabryka włókiennicza Peltzery w latach 1942–1943 została przejęta przez niemiecki koncern Hasag i przekształcona w fabrykę amunicji. + 1 inne znaczenie „Aż Pan Jezus zlitował się nad nią, dając folgę umęczonej duszy, że przecknąwszy, padła przed obrazami, buchnęła rzęsistym płaczem i ochfiarowała się iść do Częstochowy, byle to wszystko, co usłyszała, było nieprawdą!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
częstokół: ogrodzenie z zaostrzonych na górze bali drewnianych; palisada. + 1 inne znaczenie „Powtarzano, że w samym gródku częstokół przybrany był w czaszki ludzkie.” Krzyżacy to słowo w 5 lekturach →
czestować: okazywać cześć. „Jesli też tak rozumiesz, żebyś mię czestował,” Pieśni
czesuczowy: wykonany z czesuczy , ciężkiej tkaniny z surowego jedwabiu naturalnego, charakteryzującej się niejednolitą powierzchnią ze względu na występowanie nieregularnych zgrubień i supełków w przędzy; z czesuczy (nazwa z chiń.; także: szantung) szyto marynarki, suknie i płaszcze. „I w marynarce czesuczowej,” Kwiaty polskie
czinodrał ros.: urzędnik (pogardliwie). „Władcy niedawni, czinodrały, stupajki, wszelkie ciemne indywidua w najdziwaczniejszych ubraniach i resztkach mundurów.” Przedwiośnie
czippewajski: przym. od zniekształconej nazwy rdzennej ludności Ameryki Północnej z plemienia Odżibwa (a. Czipewej; ang. Ojibwa, Ojibwe, Ojibway, Chippewa), najliczniejszego plemienia obszaru Wielkich Jezior, trzeciej co do wielkości grupy rdzennej ludności w Ameryce; Odżibwejowie należą do algonkiańskiej grupy językowej, ich nazwa pochodzi od słowa (ojibwa) w języku algonkiańskim oznaczającym „kurczenie się na skutek przypiekania", co odnosiło się do charakterystycznej techniki robienia szwów na mokasynach i odzieży. „Jest to pierwotny, czippewajski krzyk” Poezja
człapak: bardzo powolny koń. „— Aramisie, spójrz na tego człapaka.” Trzej muszkieterowie
człek: skrócone od: człowiek. „A człek, oczy w niebo wzniósłszy,” O krasnoludkach i sierotce Marysi
człek zachoży z ros.: przybysz. „Człek zachoży, mnie nie znan, w domu moim gości;” Odyseja
człeku daw.: dziś popr. forma C.lp: człekowi a. człowiekowi. „Wprzód się rozśmiał, rzekł potem człeku wilk ponury:” Bajki i przypowieści to słowo w 6 lekturach →
członek daw.: kończyna, część ciała. „Albowiem rzeczpospolita jest jakoby jedno zupełne zwierzęcia któregokolwiek ciało, którego żaden członek sam sobie nie służy, ale i oko, i ręce, i nogi, i wszystkie insze członki jakoby spólnie o sobie radzą, a urzędu swego tak używają, aby się wszystko ciało…” O poprawie Rzeczypospolitej
członek-opiekun: członek Towarzystwa Dobroczynności opiekujący się ubogimi określonej dzielnicy. „Pan Deklewski, fabrykant powozów, który majątek i stanowisko zawdzięczał wytrwałej pracy w jednym fachu, tudzież radca Węgrowicz, który od dwudziestu lat był członkiem-opiekunem jednego i tego samego Towarzystwa Dobroczynności, znali S.” Lalka
członki daw.: kończyny; ręce i nogi. „i cóż członki bez głowy?” Faust to słowo w 5 lekturach →
człowieczeństwo: ludzka natura. „W tym docześnym żywocie człowieczeństwu miło —” Treny
Człowiek: u Cylkowa 'Adam'; wprowadzono zmianę redakcyjną dla uniknięcia niejasności 'Adam zwany Adamem'.
człowiek krzepi się mówiący: dawna forma imiesłowowa; dziś: człowiek krzepi się mówiąc. „Jeszcze póki wielkiego postu, to człowiek krzepi się mówiący: dzisiaj pościsz za dusze zmarłe, jutro na pamiątkę, że Chrystus Pan nic nie jadł, pojutrze, na intencję, ażeby Bóg złe odmienił.” Lalka
człowiek od niej oderwać się może: Wtedy tylko wolnym być można od pokusy fałszywej szczęśliwości, jeśli się kto jej rzeczywistej postaci z uwagą przypatrzy. „I środki od niej oderwać się może.” Boska Komedia
człowiek pracowity: tu: rolnik, chłop, pracownik rolny (kalka z używanego w tym znaczeniu łac. laboriosus , dosł. pracujący, pracowity). „Wydatkiem rocznym są zasiewy, pasza dla bydła roboczego, żywność ludzi pracowitych i zasługi.” Przestrogi dla Polski
Człowiek Śmiechu: tytuł powieści Victora Hugo; jej bohatera okaleczono w młodości, wycinając okolice ust w kształt uśmiechu, przez co później jego twarz nie była zdolna wyrażać cierpienia, które czuł. „Mam stały wyraz twarzy, niby Człowiek Śmiechu.” Napój cienisty
człowiek z baczeniem: człowiek myślący, rozumny. „Czaem też z tejże miary, co człowiek z baczeniem” Treny
człowiek zachoży z ros.: przybysz. „Ten zaś człowiek zachoży niechaj tu zostanie;” Odyseja
człowieka z prochu ziemi: oba te hebr. słowa אָדָם ( adam ): 'człowiek' i אֲדָמָה ( adama ): 'ziemia' pochodzą od tego samego rdzenia.
człowieka zrzuciwszy: pozbywszy się ludzkiej postaci, zrzuciwszy skażoną ludzką naturę. „Czy człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze,” Treny
człowiekowy gw.: ludzki. „…umie, ale i tym, czego nie sposób nawet pomiarkować, a co jeno poniektóra dusza w godzinę śmierci przejrzy i co się w człowiekowym sercu tylko kłębi, wzbiera i ponosi ją w jakąś niewiadomą stronę, i łzy słodkie wyciska, i nieukojną tęsknicą kieby kamieniem prz…” Chłopi, Część czwarta - Lato
czochać się gw.: ocierać się o coś. „Wieprzek czochał się o węgieł i pokwikiwał z cicha...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
czokoladowe: dziś: czekoladowe. „Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.” Nie-Boska komedia
czoła przetrzeć: tu: odpocząć. „Za pusty szańc on mając, tam czoła przetarli” Transakcja wojny chocimskiej
Czołem za cześć: zwrot oznaczający pożegnanie i podziękowanie (tutaj: za ucztę). „Czołem za cześć, łaskawy mój panie sąsiedzie.” Pieśni
czółen: dziś r.n.: czółno. „Wtem i czółen przybił do brzegu, a przewoźnik, pot otarłszy z czoła, ręką wody zaczerpnął, napił się i legł odpoczywać.” Stara baśń wszystkie 2 wystąpienia →
czółenko: przyrząd do tkania. „Drgnęła nagle, czółenko” Iliada
czołnko daw.: czółenko. „Do końca której czołnka nie puściła.” Boska Komedia
czółno: łódź wydrążona z jednego pnia. „Gdy zaś wdowa zabraniała mu wtrącać się do mnie, pewnego dnia, na wiosnę, chwyciwszy mnie, wsadził w czółno i popłynął na drugą stronę rzeki, do lesistego brzegu stanu Illinois, gdzie nie było domów, tylko stara, drewniana buda, a las taki gęsty, że kto go nie…” Przygody Hucka Finna to słowo w 3 lekturach →
czoło jak z miedzi: wytarte, bezwstydne. „Którego oko śmiałe, a czoło jak z miedzi,” Satyry
czoło stracić: wyzbyć się wstydu. „Bylebyś czoło stracił, dojdziesz przedsięwzięcia.” Satyry
czołobitność: postawa cechująca się pokorą; uniżoność. „Zwiędła i zastygła twarz jego marszczyła się w uśmiechu czołobitności, który czynił ją podobną do maski.” Syzyfowe prace
czopowe daw.: podatek od alkoholu. „Kwarta przy tym sowita i dwoje czopowe,” Transakcja wojny chocimskiej
Czorty, ne Lachy ukr.: Diabły, nie Polacy. „— Czorty, ne Lachy! — krzyknął stary Zachar.” Ogniem i mieczem
czrezwyczajka Cze-ka: skrót nazwy Wsierossijskaia czrezwyczajnaja komissja po borbie s kontrrewolucjej i sabotażom , czyli: Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. W latach 1917–1922 centralny organ bezpieczeństwa państwowego republiki radzieckiej. Na czele WCzK stał Feliks Dzierżyński. „Przefasowała ich i przemacerowała doskonale rewolucja w zębach i trybach swych katowni-czrezwyczajek.” Przedwiośnie
cztąc starop.: [forma imiesłowu od: czyść ] czytając. „Co tak rozumiem, iż cztąc powoli, lepiej to będziesz umiał rozważyć, niżli jakoć tu jest krótko wywiedziono.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 2 wystąpienia →
Cztan: skrócona forma imienia Przecław. „— Zajeżdża ich tu dwóch: jeden młody Wilk, syn starego Wilka z Brzozowej, a drugi Cztan z Rogowa.” Krzyżacy
cztę starop.: czytam; forma 1 os.lp od czas. cześć : czytać. „Cztę w jednych księgach o nim.” Legenda o św. Aleksym
czterdzieści cztery: aluzja do proroctwa z Dziadów Mickiewicza. „czterdzieści cztery pieśni całych!” Beniowski
czterdzieści lat: pomimo występnego życia Esaw chciał uchodzić za człowieka prawego, «całe czterdzieści lat Esaw zdobywał zamężne kobiety i wykorzystywał je, gdy doszedł do czterdziestki orzekł: ‘mój ojciec ożenił się w wieku czterdziestu lat, to i ja też’», zob. Raszi do 26:34. „A powstawszy z rana, przysięgli jeden drugiemu; i odprowadził ich Icchak, i poszli od niego w pokoju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czterdziestówka: nazwa monety 20–kopiejkowej (dawniej 40 groszy). + 1 inne znaczenie „Położyła srebrną czterdziestówkę, ale nie śmiała dotknąć krzyża.” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →
czterdziestu: «Tak uratują się cztery miasta; [lub] niech trzydziestu uratuje trzy z nich, albo dwudziestu: dwa z nich, albo [chociaż] dziesięciu: jedno z nich», zob. Raszi do 18:29. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czterdziestu pięciu: «Czyż nie będzie po dziewięciu [sprawiedliwych] w każdym mieście? Ale Ty, Najsprawiedliwszy na świecie, przyłączysz się do nich», czyli do każdej z tych grup tak, aby w każdym mieście było dziesięciu, zob. Raszi do 18:28. Jest to też aluzją do tzw. minjanu, czyli dziesięciu mężczyzn, których obecność jest niezbędna, by uznać modły za publiczne. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czterech królów z pięcioma: Tora wylicza wszystkich tych królów, żeby podkreślić, że mimo ich wielkiej przewagi militarnej Abram nie zawahał się ruszyć z pościgiem na pomoc bratankowi, porwanemu w niewolę, zob. Raszi do 14:9. „I wyszedł król Sedomu, i król Amory, i król Admy, i król Cebojimu, i król Bela, czyli Coaru, i uszykowali się do boju z nimi w dolinie Siddim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czterech trupów: dziś popr.: cztery trupy. „A my już widzieliśmy, jak czterech trupów wynieśli w trumnie otwartej.” Medaliony
czterechset: dziś popr.: czterystu. „Party siłą wiatru i swoich czterechset koni parowych, pędził z szybkością trzynastu węzłów na godzinę.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi
Czterem tancerkom przecudnej urody: Czterem cnotom świeckim, jakimi są: umiarkowanie, odwaga, sprawiedliwość i roztropność. „Czterem tancerkom przecudnej urody,” Boska Komedia
czterma: dziś: czterema. „Przed czterma dniami w sam dzień Wszystkich Świętych, jak na wiązanie JJ.” Pamiątki Soplicy
cztermi: dziś popr.: czterema. „A iż gardłem karać mężobójstwo jest najprzystojniejsza i zgadza się z boskim, ludzkim i przyrodzonym prawem: okazałem to ja cztermi oracyjami wydanymi; tamże zarazem okazałem różność karania wedle różności przyczyn meżobójstwa.” O poprawie Rzeczypospolitej
cztery lat: dziś popr.: cztery lata. „Musieli się bardzo pilnować, bo za niezapięty guzik groziło im sześć lat więzienia, za złe uczesanie cztery lat ciężkich robót, za nie dość zręczny ukłon — dwa miesiące aresztu o chlebie i wodzie.” Król Maciuś Pierwszy
Cztery niewiasty całe w czerwień strojne: Cztery cnoty kardynalne: roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie i odwaga. Ubrane są w szarłat królewski dlatego, że rządem świata kierować powinny. Roztropność kieruje krokami trzech cnót ostatnich, bo porównywa przeszłość z teraźniejszością i dlatego przewiduje przyszłość. „Cztery niewiasty całe w czerwień strojne,” Boska Komedia
cztery osoby: są to zamordowani w końcu lipca 1789 Foulon i zięć jego Berthier, urzędnicy służby zaopatrzenia; zamordowany 3 sierpnia Chatel, zastępca mera (burmistrza) Saint-Denis pod Paryżem; czwarty zapewne Flesselles, burmistrz Paryża, zamordowany 14 lipca. „Lud przeciwnościami i głodem rozjuszony rzucił się na cztery osoby, które rozumiał być swoich nieszczęść przyczyną.” Przestrogi dla Polski
Cztery pochodnie ta, co przyszła pierwej: Tą pierwszą pochodnią, co najpierw przyszła, jest św. Piotr, następne trzy pochodnie są to św. Jakub, św. Jan i Adam. „Stojąc przede mną, ta, co przyszła pierwej,” Boska Komedia
czterysta: «Jak [liczone jest] 400 lat od urodzenia Icchaka do wyjścia Israela z Micraim? Icchak miał 60 lat, gdy urodził się Jakub. Gdy Jakub zszedł do Micraim, powiedział: „lat wędrówki mojej — 130” ( Ks. Rodzaju 47:9), to [razem] 190. W Micraim przebywali 210 lat, według wartości liczbowej [słowa] רְדוּ ( redu ), czyli „zejdźcie” ( Ks. Rodzaju 42:2), oto jest 400 lat», zob. Raszi do 15:13. + 1 inne znaczenie „I spuściły się sępy na martwe ciała, i spłoszył je Abram.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
czterysta szeklów srebra: szekel to miara wagi, wynosi ok. 11,4 grama. Czterysta szekli to ok. 4,56 kilograma srebra, co było znacznym majątkiem. „I odpowiedział Efron Abrahamowi, mówiąc mu:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
cztyrzy starop.: cztery. „Tu są krasne cztyrzy świece stały,” Legenda o św. Aleksym
czubatka: nieduży ptak z rodziny sikor, z charakterystycznym czarno-białym, sterczącym czubkiem na głowie. „Szczygieł, sowa, kruk, czubatka,” Ptasie radio
czubatki: potocznie o kurach. „— A mojeż wy czubatki kochane!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
czuć: tu: czuwać. „Że gdy my czujem, ciebie jednego sen poi.” Iliada to słowo w 4 lekturach →
czuć o czymś starop.: myśleć o czymś; działać z myślą o czymś; czuć o potrzebie : myśleć o niebezpieczeństwie. „Abyś czuł o potrzebie i o pewnej wojnie,” Odprawa posłów greckich
czuć o sobie starop.: mieć się na baczności; pamiętać sobie. + 1 inne znaczenie „Czuje o sobie widzę, Aleksander:” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
czuć się: tu: poczuwać do winy. „Nie dzisia to (odpuśćcie, jeśli się kto czuje),” Transakcja wojny chocimskiej
czuć się do czegoś: dziś: poczuwać się do czegoś. „Widok był zaprawdę piękny tych gromad, co się rozumiały, a przecie nie znały i dziwiły sobie, z których każda miała inną twarz i obyczaj odmienny, a wszystkie czuły się do wspólnej prastarej matki.” Stara baśń
czucie: u Staszica zarówno wrażliwość , jak uczucie . + 1 inne znaczenie „Lecz posłuchaj, a moje wynurzę ci czucie.” Iliada to słowo w 2 lekturach →
czuciów: odczuć, doświadczeń. „W ich mowach nie było związku, w ich wyobrażeniach pełno fałszu, gdyż były samych tylko przysposobionych czuciów wnioskiem, albo też były podaniem, które gwałt, spiknąwszy się z przesądem, skojarzył i wmówił.” Przestrogi dla Polski
czuha: szuba futrem podszyta. „Abowiem patrz, gdy sobie wspomnisz ony dziwne czuhy, ony falsaruchy, ony stradiotki, ony z dziwnymi kołnierzmi delie, ony żupany, ony rozliczne włoskie, iszpańskie wymysły, ony dziwne płaszcze, sajany, kolety, obercuchy, aż dziwno i straszno o nich mówić, a dr…” Żywot człowieka poczciwego
czuj o sobie starop.: czuwaj nad sobą, nad swoim bezpieczeństwem. „Zetrzy sen z oczu a czuj w czas o sobie,” Pieśni
czując o pewnym żerze: przeczuwając pewny żer. „Czując o pewnym żerze, tym leciały chciwiéj,” Transakcja wojny chocimskiej
Czując, że takim, jak być życzył, jestem: Przez wszystko, co poprzednio widział w ciągu swojej pielgrzymki pozaświatowej, przygotowany i przybliżony w duchu do Boga, Poeta musiał sam przez siebie, z wewnętrznej konieczności podnieść oczy na Boga. „Czując, że takim, jak być życzył, jestem,” Boska Komedia
czujący starop.: czuwający, czujny. „Nie drzemże, czujże o sobie, bo słyszysz, iż Pan takie sługi błogosławi, które zawżdy znajdzie czujące u drzwi swoich.” Żywot człowieka poczciwego
czuł: czuwał. „Marcin, co czuł pilnie,” Satyry
czule: tu: czujnie. „Nestor, ludu stróż, wszystkich czule upomina,” Iliada to słowo w 2 lekturach →
czułej Nelli mojej: Nella, skrócenie słowa Annela, imienia żony Forezego. „A on: «Winienem czułej Nelli mojej,” Boska Komedia
czułem: daw. forma N. i Msc. lp przymiotników r.n.; dziś tożsama z r.m.: czułym. „Ile dotąd gorszył nas pan strażnik swoją zaciętością, tyle nas zbudował potem czułem sercem.” Pamiątki Soplicy
czulszy: bardziej wrażliwy, bardziej dbały. „I będziesz w cudzej czulszy niżli w swojej szkodzie?” Treny
czuły: w terminologii końca w. XVIII: zdolny do wspólnego odczuwania z innymi ludźmi, [cecha] przypisywana niespaczonej naturze ludzkiej [współczujący, empatyczny. Red. WL]. + 1 inne znaczenie „Pryjam wysiadł na ziemię, został Idaj czuły,” Iliada to słowo w 4 lekturach →
czumak daw. ukr., daw., ukr.: chłop ukraiński, żyjący z handlu, przewożący swój towar, często na bardzo duże odległości, wozami zaprzężonymi w woły; włóczęga, koczownik. + 1 inne znaczenie „— O tem każdy dziś wie czumak,” Beniowski to słowo w 2 lekturach →
czupurny: zawadiacki , bojowniczy. „— schlebił sobie czupurnie Podlasiak.” Klechdy polskie
czut'–czut' ros.: troszeczkę. „Najpierw został przypieczony, oczywista, „Jaśnie-Hipcio", później „gość", wreszcie wbrew obłudnym protestom ksiądz Nastek — ażeby nikogo nie gorszyć — czut'-czut', jak deklarował Maciejunio.” Przedwiośnie
czuwać: tu: czatować, czyhać. „Tymczasem z boku czuwał nań rozbójnik chciwy.” Bajki i przypowieści
czużyna rus.: obczyzna. „Na czużynie, w bój wyzwał — sam on by się zgubił.” Odyseja
czwał: dziś: cwał; najszybszy chód konia. „Ja w czwał z gumbińczykami; było cicho, ale ledwo pół godzinyśmy ubiegli, aż tu słychać znowu gęste strzały, i tuż tuż świtać zaczęło; aż tu widzim chmurę Donów.” Pamiątki Soplicy wszystkie 2 wystąpienia →
czwanić: popisywać się. „— Żebyś to spokojnie usiedziała — mówił — nie przeciwiłbym się, ale wnet poczniesz buszować i koniem czwanić, a to powadze pani komendantowej nie przystoi.” Pan Wołodyjowski
czwanić koniem: popisywać się umiejętnościami jeździeckimi. „Teraz więc oto, wracając z Krymu po pomyślnym rzeczy załatwieniu, podśpiewywał wesoło i czwanił koniem, jadąc obok pana Longinusa, który siedząc na ogromnej inflanckiej kobyle, strapiony był i smutny jak zawsze.” Ogniem i mieczem
czwarty lipca: Dzień Niepodległości Stanów Zjednoczonych. „— A nie dają im, tak jak u nas, dni wolnych: po tygodniu na Wielkanoc i na Boże Narodzenie, i w rocznicę czwartego lipca?” Przygody Hucka Finna to słowo w 2 lekturach →
Czwarty pułk: 4 Pułk Piechoty Liniowej. Polski regiment z okresu Królestwa Kongresowego, stacjonował w Warszawie. W czasie powstania listopadowego walczył m.in. w bitwie o Olszynkę Grochowską. „Czwartego pułku czapy i gwery” Mazowsze
czwarzyć daw.: wydawać głosy, drzeć się, wrzeszczeć. + 1 inne znaczenie „Dał srokom i papugom czwarzyć słowa nasze.” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →
czwierci: ćwierci, kwartalne raty żołdu. „W niebieskim skarbie liczą wysłużone czwierci,” Transakcja wojny chocimskiej
czworak: budynek z czterema mieszkaniami, zwykle dla służby. „Tam, gdzie dziedziniec folwarczny szeroko otwierał się na Niemen, pomiędzy jednym z czworaków a stajnią na tle czerwonych zarzecznych obłoków postać pana Benedykta rysowała się na kształt czarnej sylwetki, wysokiej, ciężkiej, wąsatej, której rysy znikały w odd…” Nad Niemnem
czworgran daw.: czworokąt. „Oni się dzielą w czworgran, tak zewsząd na zwierza” Iliada
czwórką jechać: jechać powozem zaprzęgniętym w czwórkę koni. „Jakaś bogata bankierska rodzina, jadąca czwórką, na prostym gościńcu wydmuchnięta została z własnego powozu; bogatego chłopca, któremu z szacunkiem kłaniali się sąsiedzi, znaleziono w rowie; dowcipnego młodzieńca, co tak natarczywie prosił nauczyciela o grę na…” Baśnie
czwórnasób: czterokrotnie. „Podczas wojny hiszpańskiej zajmował się dostawami dla naszego wojska i zrobił na tym majątek; potem włożył pieniądze w obligacje państwowe i pomnożył we czwórnasób swój kapitał.” Hrabia Monte Christo
czwórniaki albo czworaki: budynki podzielone na cztery izby, dla czterech rodzin parobków służących we dworze. „To wszystko czwórniaki, mieszkania parobków.” Lalka
czworograniasty: czworoboczny. „Kazałem cieśli, by w dachu mego pudła zrobił okienko czworograniaste, abym w gorące dnie miał świeże powietrze w czasie snu, tak że kiedy chciałem, mogłem je deską zamknąć i otworzyć.” Podróże Guliwera
czworogranny: czworoboczny. „Korab, istna Noego czworogranna skrzynia,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
czy był praw daw.: czy miał prawo, czy miał rację. „Praw-li był Jurand czy też nie praw?” Krzyżacy
czy cię nudzi: tzn. czy odczuwasz nudności, mdłości. „Czy cię nudzi?” Wesele
Czy kiedy duch jaki ...: Dante z całą delikatnością stosunku, jaki być powinien między uczniem a jego mistrzem, spostrzegłszy wahanie się Wirgiliusza, bada swojego mistrza, czy rzeczywiście znajoma jemu droga, jaką go ma prowadzić. Wirgiliusz w ciemnej i uciętej mowie chce powiedzieć, że oto anioł idzie im w pomoc. „Jedyną karą jest nadziei strata?»” Boska Komedia
Czy mnie uniosła żarliwość zbyt płocha: Poeta powziąwszy wiadomość od grzesznika, kto on był za życia, zdobywa się na odwagę ojcu świętemu w piekle powiedzieć prawdę. Lecz waha się ją powiedzieć z bojaźni, ażeby zanadto nie uniósł się prawdomównością. „Czy mnie uniosła żarliwość zbyt płocha,” Boska Komedia
Czy nie byliby o nich dbali: przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub niezrealizowaną możliwość, jak w tym przypadku; dziś: czy nie dbaliby o nich. „Czy nie byliby o nich dbali więcej niż o pieniądze i nie byliby ich zmusili do pozostania u nich w domu?” Państwo
czy więcej co wyrzucą: czy coś więcej wyrzucą (ujawnią). „Ujrzę, czy więcej prócz słów co wyrzucą” Balladyna
czy znak ten za nami, Czy za tobą: sens: do kogo się odnosi. „Czy za tobą, i komu wróżbę niebo zsyła?"” Odyseja
Czyjeż te przy tobie?: hebr. מִי אֵלֶּה לָּךְ ( mi ele lach ) dosł. ‘kim ci [są] tobie?/kto [są] ci dla ciebie?/kim [są] ci twoi?’. „A sam szedł przed nimi, i kłaniał się ku ziemi siedem razy, zanim przystąpił do brata swojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czyjkolwiek naprzód los wynidzie: czyjkolwiek los najpierw padnie. „Czyjkolwiek naprzód los wynidzie, wsiadaj,” Pieśni
czyli daw., starop.: tu: czy też, czy może, czy aby, czyżby (daw. konstrukcja z partykułą -li). + 3 inne znaczenia „Chceszli co więcej, czyli śmierć mi zadać?” Antygona to słowo w 22 lekturach →
czyli też daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy też może, czy aby też itp. „Czyli też to jest tylko jakiś podstęp?” Hamlet
Czylim się spodziewał: czy się spodziewałem (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika i partykułą -li- ). „— Czylim się spodziewał, że ta drobna rączka tak drapie, a ta mała nóżka tak kopie!” Klechdy sezamowe
czyliż daw.: (daw.) — konstrukcja z partykułą pytającą -li oraz skróconą partykułą -ż w funkcji wzmacniającej; znaczenie: czy rzeczywiście, czy naprawdę. + 3 inne znaczenia „Czyliż nie słyszy, jak skrzydełkami” Balladyna to słowo w 8 lekturach →
Czyliż mamy przyjść ja, i matka twoja: «[Jakub powiedział]: czyż twoja matka nie zmarła dawno temu?! Nie wiedział bowiem, że sen odnosi się do Bilhy, która wychowała [Josefa] jak matka […]. Jakub chciał zbagatelizować sprawę w oczach pozostałych synów, aby nie byli zazdrośni o [Josefa], dlatego powiedział „czyliż mamy przyjść…?” w znaczeniu: tak jak jest to niemożliwe w przypadku twojej matki, tak i cała reszta [snu] jest nonsensem», zob. Raszi do 37:10. „I śnił mu się jeszcze sen inny, i opowiedział go braciom swoim, i rzekł: „Oto przyśnił mi się znowu sen; a oto słońce i księżyc i jedenaście gwiazd kłaniają mi się".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czyliżby oszalał daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że , skróconą do -ż oraz partykułą pytającą -li- ; znaczenie: czyżby naprawdę oszalał. „Czyliżby z miłości” Hamlet
czym bór darzy: czym las obdarowuje. „Pójdźcie podjeść, czym bór darzy,” Na jagody
czym go kiedy widział: inaczej: czy go kiedy(ś) widziałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Nie pamiętam, czym go kiedy widział bardziej ożywionym.” Dawid Copperfield
czym się już zemściła: dziś raczej: czy się już zemściłam. „— Pytasz mnie, czym się już zemściła na zbrodniarzu, który cię życia pozbawił?” Klechdy sezamowe
czym się źle wywiązał: inaczej: czy się źle wywiązałem; przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika. „— Czym się źle wywiązał?” Dawid Copperfield
czym zasłużył: inaczej: czy zasłużyłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Powiedz, Klaro, czym przeto zasłużył na wzgardę?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
Czymem już był bezpieczniejszy: im bardziej czułem się bezpieczny. „Czymem już był bezpieczniejszy.” Treny
czymże się to dzieje starop.: daw. konstrukcja składniowa; dziś: czemuż tak się dzieje, dlaczego tak się dzieje. „A czymże się to dzieje?” Żywot człowieka poczciwego
czyn z ros., ros. czin: ranga urzędnicza lub wojskowa. + 1 inne znaczenie „Feldmarszałkowie, urzędnicy pierwszej klassy, kawalery gołębiej lenty są poddani carowej, a ty, co żadnego czynu nie masz, śmiesz mówić, żeś nie jest jej poddanym!" — i nie poprzestawszy na grubiańskich wyrazach, zaczął mnie bić kułakiem po twarzy, że ażem ogł…” Pamiątki Soplicy to słowo w 2 lekturach →
czyni: działa. „Gwałt woli powszechnej dzieje się, kiedy tylko trzecia część Narodu przeciwko dwom częściom czyni, albo kiedy trzecia część dwom czynić nie pozwala.” Przestrogi dla Polski
czynić: tu: mieć do czynienia, walczyć. + 2 inne znaczenia „Boże, daj mi z takimi mężmi zawżdy czynić!” Odprawa posłów greckich to słowo w 3 lekturach →
czynić praktyki starop.: działać; tj. tu: gromadzić zwolenników, spiskować. „Praktyki czyni, towarzystwa zbiera,” Odprawa posłów greckich
czynić przez umocowanego: działać przez pełnomocnika, tu: posła. „Kto nie chce osobiście, może czynić przez umocowanego od siebie, z wyraźnym nadaniem mu swojej mocy i woli i z wyraźnym oznaczeniem punktów, układać, stanowić, odmieniać lub tłumaczyć się mających.” Przestrogi dla Polski
czynić wiadomo komuś daw.: zawiadamiać kogoś. „Czynimy wiadomo wszystkim, że we wtorek, to jest 22 lutego, pierwszego dnia karnawału, zostaną z wyroku trybunału Roty straceni na placu del Popolo zbrodniarze: Andrea Rondolo, winny morderstwa dokonanego na osobie czcigodnego i szanownego don Cezara Torloni,…” Hrabia Monte Christo
czynnośćmi: dziś popr.: czynnościami. „Jeśli z czynnośćmi ludzkimi” Życie snem
czynownik: urzędnik państwowy w Rosji carskiej. „Jakiś mały czynownik siedzący na śledztwie;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →
czyrw: robak. „Abowiem wiemy i widzimy, iż czas nasz barzo krótki jest, a źdrzejemy jako jabłka słodkie na drzewie, ano jedny głodzą osy, drugie czyrw gryzie, trzecie się też urwawszy rozpadnie.” Żywot człowieka poczciwego
czyś pewien: skrót od: czy jesteś pewien. „— Czyś pewien tego, co twoja mama ci powiedziała?” Takie sobie bajeczki
czyś przygotowała: dziś raczej: czy przygotowałaś. „— Czyś przygotowała mi rosół, o który cię prosiłem?” Klechdy sezamowe
czyść starop.: czytać. „Nie dam ci czyść epistoły.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią to słowo w 2 lekturach →
czyście starop.: ozdobnie; [pięknie]. + 1 inne znaczenie „Boć może dzieciątko czyście się igrając i paciorka, i łacińskich słów wiele nauczyć, i a, b, c, d barzo mu się to snadnie igrając w pamięć wbić może.” Żywot człowieka poczciwego wszystkie 3 wystąpienia →
Czyście sobie już posiali?: pytanie to Radczyni zadaje w listopadzie; na terenie Polski siew odbywa się dwa razy do roku: zboże jare w okresie od marca do kwietnia, a zboże ozime (tj. zimujące w glebie i wschodzące najwcześniej w nowym roku) od września do października. „Czyście sobie już posiali?” Wesele
czyściejsze: dziś: czystsze. „Domy robotnicze pod Warszawą, które Baryka planuje — a miałem szczęście widzieć te plany — są wygodniejsze, zdrowsze, czyściejsze, piękniejsze od najwyszukańszych pałaców arystokracji, od will bogaczów amerykańskich, a lepsze od siedlisk królów.” Przedwiośnie
czyścowej: popr.: czyśćcowej. „Boś ty czyścowej zbawił mię katuszy” Ballady i romanse
czyscowy: dzis popr.: czyśćcowy. „Niby dusza czyscowa; z podziemu, przez dziury,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
czyscowym: dziś: czyśćcowym. „Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym.” Dziady, część II
czyscu: dziś popr. forma N.: czyśćca. „Ojcze Idzi, wszak prawda, że dusze z czyscu wychodzą, aby krewnych i przyjaciół o ratunek prosić; żeby temu przeczyć, trzeba być księciem biskupem Massalskim albo Marcinem Lutrem".” Pamiątki Soplicy
czyścu daw., gw.: dziś popr. forma: czyśćcu. „A co bym powiedział, gdyby mi drogę zastąpili ojcowie, rzekąc: „Lo Boga, Józek, kaj my cię będziemy szukali, jak nam w czyścu bardzo dopiecze, i czy twój pacierz trafi do naszych grobów, kiedy się wyprowadzasz gdzieści na koniec świata?...".” Placówka
czyste starop.: dobre. „Tedy będzie podobno ku onemu chłopu, co milę idzie do kościoła i powieda, przyszedszy do domu, iż było czyste kazanie, a kiedy go spytasz o czym, tedy i słówka nie umie powiedzieć.” Żywot człowieka poczciwego
czystem: daw. forma N. i Msc. lp przymiotników r.n.; dziś tożsama z r.m.: czystym. „…tam naznaczone niedziele wysiedziawszy, przed tymże grodem manifest zanosił, że swoje odbył i powracał do domu z sumieniem czystem; albowiem kto prawu zadość uczynił, nie miał nic sobie do wyrzucenia względem ojczyzny, szacunek publiczny mu się wracał i mógł s…” Pamiątki Soplicy
czystości rąk moich: «Jestem niewinny grzechu, gdyż jej [nawet] nie dotknąłem», zob. Raszi do 20:5. „Ale przyszedł Bóg do Abimelecha we śnie nocnym i powiedział mu: „Oto umrzesz z powodu kobiety, którąś wziął, bo ona zamężna".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czysty: prawdziwy (por. „czysty zysk"). „Czyste zapusty!” Krzyżacy
czystym pachołkiem zową starop.: [zwą] znakomitym młodzianem. „I owszem, tego czystym pachołkiem zową, kto się na więcej w ty opilstwa a w ty wszeteczeństwa nabezpieczniej wdawa.” Żywot człowieka poczciwego
czytając stanęło mi w oczach: dziś popr.: kiedy czytałem, stanęło mi w oczach; a. czytając, zobaczyłem. W XVIII w. zasada zgodności podmiotu zdania głównego i imiesłowu współczesnego czynnego jeszcze nie obowiązywała powszechnie, wzorowano się na języku francuskim, w którym powyższy zwrot brzmiałby poprawnie. „…kupa kamienieckiego, męża tak zawsze krajowi przychylnie myślącego, wziął się teraźniejszy Sejm do układu nowego Rządu, — czytając Zasady w tym zamiarze przez Sejm podane, stanęło mi w oczach to wszystko, co odtąd duchem być powinno Ustawy Rzeczypospolitej Pol…” Przestrogi dla Polski
Czytając zdaje się być niepodobnym: składniowa kalka z fr.; dziś popr.: Czytając (...), widzimy, że zdaje się niepodobny. „Czytając Sumariusz jego, zdaje się być niepodobnym do siebie na tej sesji, gdzie szło o starostwa.” Przestrogi dla Polski
czytał podróż: dawniej książki podróżnicze nazywano w skrócie podróżami. „Akurat wczoraj czytał Maciuś straszną, pełną niebezpieczeństw podróż do bieguna i pomyślał:” Król Maciuś na wyspie bezludnej
Czytelnik raczy: notatka ma na celu wzbudzenie w czytelniku uczucia, że autor podaje oryginalne listy Wertera. „O niespełna godzinę drogi od miasta znajduje się miejscowość, zwana Wahlheim.” Cierpienia młodego Wertera
czyż bo daw.: w takim przestawnym szyku oznacza: czy więc, czy też. „Czyż bo ta, co w swym nie przeniosła sercu,” Antygona
Czyż odczułem kiedy w duszy: por. listy z 16 lipca 1774 i 24 listopada 1772. „Czyż odczułem kiedy w duszy jedno bodaj karygodne pragnienie?” Cierpienia młodego Wertera
Czyżby: u Cylkowa 'alboż'. „Sforno (1475–1549) rabi Owadja ben Jaakow Sforno, włoski rabin, komentator Biblii, filozof i lekarz.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
czyżem zasłużył: czyż zasłużyłem. „Czyżem zasłużył, byś mnie miał za bałamuta.” Pamiątki Soplicy
czyzmy starop.: ciżmy, sandały. „Także też gdy dasz pijanicy kałamarz, graczowi septempsalmy mistrzowi do kollegium kobzę, kaznodziei czyzmy, wszytko to sobie każdy za pośmiech będzie miał.” Żywot człowieka poczciwego
czyżyk: mały ptak z zielonawożółtym upierzeniem. „Dostawał trzydzieści su dziennie i przez cały miesiąc wracał do domu wesoły jak czyżyk i uległy wobec swego pana.” Trzej muszkieterowie

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.