Litera R

1006 słów, strona 4 z 5.

rozwalina

przepaść, dół. „Słyszałam echa grobowych rozwalin,” Balladyna

rozwalnia

tu: rozszerza. „Tylko kilka familij wszystkich ludzi wolność rozwalnia albo uszczupla, wszystkich ludzi majątek taksuje i dochody wybiera, jak im się podoba.” Przestrogi dla Polski

rozważania genewskie

działalność Ligi Narodów, międzynarodowej organizacji z siedzibą w Genewie, powołanej po zakończeniu I wojny światowej w celu zachowania pokoju, bezpieczeństwa i rozwijania współpracy między narodami. Liga Narodów przestała funkcjonować w okresie II wojny światowej, oficjalnie została rozwiązana w 1946, po utworzeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych. „Tutaj rozważania genewskie, pacyfizm, Paneuropa już były groźną nowoczesnością.” Granica

rozwicie

rozwinięcie; tu w rozwiciu : w działaniu. „Władzę twą czarodziejską, straszną w swym rozwiciu” Hamlet

rozwierać daw.

tu: otwierać. „Rozwierane skrzypią brony,” Faust wszystkie 2 wystąpienia →

rozwieść

wytłumaczyć. „Ten ci te wszytki sprawy nadobnie rozwiedzie,” Żywot człowieka poczciwego

rozwiódł starop.

wytłumaczył. „…mój miły bracie, ty tak wielkie a poczciwe rzeczy obaczywszy, snać i szalony z klozy wyrwawszy się, gdyby mu to rozważnie rozwiódł, podobno się obaczył, a snać by wyrozumiał, co jest lepszego, jeśli tak błogosławionego żywota używać i z tymi dziwnymi błogosław…” Żywot człowieka poczciwego

rozwiślenie

neol. od nazwy rzeki Wisły. „Modrych rozwiśleń i udniestrzeń,” Napój cienisty

rozwity

rozwinięty. „Jak rozwite warkocze, to są deszczu strugi;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

rozwlokły

dzis popr.: rozwlekły. „Rozdziawiwszy się ciągną gawędy rozwlokłe;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

rozwód

tu: przestrzeń. „Nie dając im oddechu, nie dając rozwodu,” Transakcja wojny chocimskiej

rozwodzić starop.

tu: rozprzestrzeniać się, panoszyć. + 3 inne znaczenia „Ani sie im dasz rozwodzić.” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

rozwodzić coś

budować na ogromnej przestrzeni. „Byś pałace rozwodził nie tylko na ziemi,” Pieśni

rozwodziech

dziś. popr. forma Msc.lm: rozwodach. „A tak mają być prawa postanowione o weselach małżeńskich, o rozwodziech, o na wolność puszczeniu i o wyzwoleniu z mocy ojcowskiej; potem o sierotach i opiekuniech.” O poprawie Rzeczypospolitej

rozwój literatury

Przez literatury rozumiem tu, w przeciwieństwie do ogólnej nazwy: piśmiennictwo, tylko nadobne utwory. „Nawiasowo jednak powiem, że rozwój tak literatury, jak i sztuk pięknych w Stanach Zjednoczonych nie doszedł jeszcze do tych wyżyn, na których stoi w Europie.” Listy z podróży do Ameryki

rozwora daw.

drąg łączący przednią i tylną część podwozia wozu konnego. + 1 inne znaczenie „Zlecisz z woza, to biegnij potem za rozworą z wywieszonym ozorem!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 4 lekturach →

rozwrzaskany

tu: krzyczący kolorami, plamami. „Patrzą na mnie z plamiście rozwrzaskanej pilśni,” Napój cienisty

różyca

rozeta, okrągłe okno wypełnione witrażem lub ażurowym ornamentem. „Gdy księżyc pełny, jak srebrna różyca” Beniowski

różystka

osoba wyrabiające sztuczne kwiaty (róże). „Była niegdyś różystką...” Napój cienisty

rozżagwić

rozpalić. „Pochodnię życia chcieliśmy rozżagwić!” Faust

rozżarty daw.

zażarty, nieustępliwy. „On, rozżarty, już na nich z nową mocą godzi,” Iliada

rozżenąć daw.

tu: zniszczyć. + 1 inne znaczenie „Niech zaszłą między ludy ugodę rozżenie;” Iliada to słowo w 2 lekturach →

rozzuchwaleni wielbiciele Penelopy

porównaj Odyseję , księga XX. w tłum. Siemieńskiego: „Zgromadzeni uznali trafność dobrej rady, I hurmem weszli w wnętrze gmachów Odyssowych: Chleny zdjęte na krzesłach kładąc purpurowych, Obiatując barany i tuczne koziołki, Wieprze karmne i ze stad najpiękniejsze ciołki, Skwarząc trzewia i nimi racząc się nawzajem...". „W takich chwilach doznaję żywo tych samych wrażeń, jakie przeżywali rozzuchwaleni wielbiciele Penelopy, rznący woły i wieprze, by potem rozebrać mięso i piec lub smażyć.” Cierpienia młodego Wertera

rozzuty daw.

pozbawiony obuwia. „Po chwili już kilkunastu rozzutych i na pół odzianych brało za bary pierwsze sanie.” Popioły

rs

skrót: rubli srebrnych. „Ale gdy w czerwcu ona wyjechała do ciotki, a Suzin począł naglić go depeszami, Wokulski zdecydował się i podniósł całą gotówkę po żonie w ilości rs trzydzieści tysięcy, którą nieboszczka trzymała nietykalną w banku.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

rsiok reg.

jodła a. świerk (drzewo iglaste). „Niektóre młode rsioki, w sobie czerwonobrunatne, a żółtawe u szczytu, zgięte pod nadmiernym ciężarem śniegu, trzymały wysokie głowy u samej ziemi, nie mogąc oderwać od niej przymarzłych gałęzi.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

rtuczeka

po rewolucji w związku z powstaniem nowych urzędów i instytucji weszło w życie wiele skrótów. Pierwszy z wymienionych w tekście oznacza jedną z instancji Czeka; znaczenie dalszych skrótów: gubczeka — gubernialna Czeka, gubispolkom — gubernialny komitet wykonawczy, narobraz — wydział oświaty ludowej, narkompros — ludowy komisariat oświaty, sownarkom — rada komisarzy ludowych (nazwę „ministerstwo" zmieniono po rewolucji na „komisariat ludowy"). „Uczył się organizacji rozmaitych: rtuczeka i gubczeka, gubispołkom, narobraz, narkompros, sownarkom Zdarzało mu się widywać marynarzy o kwadratowych lub kulistych facjatach, spalonych i rudych jak rondle, pędzących automobilami poprzez miasto Charków — dokądś,…” Przedwiośnie

rubacha

osoba rubaszna, bezpośrednia i bezceremonialna w sposobie bycia. „I on, stary senator i stary żołnierz rubacha, któren kolegów senatorów po ramieniu klepał, księciu Dominikowi Zasławskiemu mówił: „Mój łaskawco!" i z samym królem był poufale, nie mógł się na takową poufałość z Wiśniowieckim zdobyć, chociaż książę przyjął go u…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

rubaszka , rubacha ros.

koszula (noszona przez chłopów rosyjskich jako odzież wierzchnia). „Panowie w armiakach, magnaci w chłopskich rubaszkach, a mamroczą z cicha pomiędzy sobą po francusku.” Przedwiośnie

rubaszny

swobodny, prosty. „Śmiech jej przecież, z początku swobodny i trochę rubaszny, topniał w żalu, który napełnił jej oczy.” Nad Niemnem

Rubens, Peter Paul 1577–1640

znakomity malarz flamandzki epoki baroku; sztuka jego odznacza się bujnością kształtu, przepychem i soczystością barw. + 1 inne znaczenie „Przez ogródek przechodziło się ścieżyną wysypaną czerwonawym piaskiem, którą obrastały z obu stron gęste, wieloletnie bukszpany — barwy zestawione były tak pięknie, że uradowałyby oko pana Delacroix, naszego współczesnego Rubensa.” Hrabia Monte Christo to słowo w 2 lekturach →

rubież reg.

kraniec jakiegoś obszaru; granica. + 3 inne znaczenia „Odwróciłem wzrok chory od ziemskich rubieży —” Faust to słowo w 6 lekturach →

rubieże

granice, kresy. „Szlachcic z rubieży, wychowany w ciągłej grozie kozackiej i tatarskiej, przejęty myślą o niebezpieczeństwach, jakie ojczyźnie od buntów, od zagonów i od całej potęgi tureckiej groziły, widział w tych zamysłach niemal zbawienie ojczyzny, wierzył święcie, że uwi…” Pan Wołodyjowski

rubin

kamień szlachetny o barwie czerwonej lub różowej. „W drugim ogrodzie kwitły na drzewach szmaragdy, turkusy, topazy, rubiny i chryzolity i napełniały ogród światłem błękitnym, żółtym, czerwonym i fioletowym.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

Rubinstein Antoni 1829–1894

rosyjski pianista i kompozytor. Odbywał słynne podróże koncertowe po Europie. „Ale, panie, jeżeli za krzesło na koncert Rubinsteina mogłem dać sześć rubli, toż bym chyba nie żałował pięciu rubli dla takiego wirtuoza...” Lalka

rublów

dziś popr. forma D. lm: rubli. „Dom Moskiewski 50 milionów rublów, Dom Austriacki 80 milionów ryńskich, Dom Brandeburski 27 milionów talarów rocznego podatku liczą.” Przestrogi dla Polski

rublów, ryńskich, talarów

rubel srebrny był wart 6 zł. polskich 10 gr. ówczesnych; złoty reński 5 zł.; pruski talar 6 zł. „Dom Moskiewski 50 milionów rublów, Dom Austriacki 80 milionów ryńskich, Dom Brandeburski 27 milionów talarów rocznego podatku liczą.” Przestrogi dla Polski

rubrycela

kalendarz zawierający spis nabożeństw, parafii, kościołów itd. + 1 inne znaczenie „Nawet Gaudenty w rubryceli czyta.” Monachomachia to słowo w 2 lekturach →

ruchać przestarz., daw.

ruszać. „…Boże święty, Ojcze nasz, któryś naród swój wyprowadził z ziemi egipskiej i z domu niewoli, który każdemu stworzeniu, co się rucha, dajesz pokarm, który ptaki powietrzne do ich starodawnych gniazd powracasz, Ciebie prosimy, bądź miłościw temu podróżnemu, ubogi…” Antek to słowo w 3 lekturach →

ruchać się daw., gw.

ruszać się, poruszać się. „…erwieniały kobiece przyodziewy i stada białych gęsi pasły się na wąskich ugorach, a za wsią, w zielonych polach ziemniaków ruchali się ludzie kiej mrówki, zaś jeszcze wyżej, w nieprzejrzanych dalekościach majaczyły jakieś wsie, domy samotne, drzewa pogarbione…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

ruchający gw.

dziś poprawna forma: ruszając (się). „Mgły się zakolebały z nagła, wzdęły i ruchający ciężko, niby wody roztopów wiosennych, biły w czarne pola albo zasie, kieby dymy kadzielne, wionęły sinym przędziwem ku niebu.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

rucho starop., daw.

szaty, odzienie. + 1 inne znaczenie „Rozdał swe rucho żebrakom,” Legenda o św. Aleksym to słowo w 2 lekturach →

ruchy

dziś popr. forma N.lm: ruchami. „Rafał posunął się naprzód, ale w niewłaściwym kierunku i tak lekkomyślnie obwisłymi ruchy, że matka zmuszona była wesprzeć go siłą i wyciągnąć prawie z domu.” Popioły

ruciany

zrobiony z ruty, rośliny z drobnymi listkami i żółtymi kwiatkami, używanej jako ozdoba; wianek ruciany to symbol panieństwa. „Tak mi z tym do twarzy, jak kobyle we wianku rucianym!” Klechdy polskie

ruciany wianuszek

wianuszek z ruty, rośliny o drobnych żółtych kwiatach, będącej symbolem panieństwa; ruta — znana jest od starożytności jako zioło lecznicze, służące także w kuchni do nacierania mięs w celu zachowania ich świeżości; daw. wierzono również, że ruta chroni przed złym urokiem. „Na głowie ruciany wianuszek świeży zieleniał wesoło.” Stara baśń

ruczaj poet., daw.

potok, mała rzeka. + 2 inne znaczenia „Jedną maleńką wieś, pełną ruczajów,” Beniowski to słowo w 8 lekturach →

rucznica

dziś popr.: rusznica. „Do ptaka by się strzelić odważył z rucznice;” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

ruda

tu: rodzaj gliny. „Spił się, cały w czerwonej umazgał się rudzie” Balladyna

Ruda Guzowska

wieś i stacja kolejowa znajdująca się 42 km od Warszawy w kierunku Skierniewic. „Pomyślałem, że Stach musi już być około Rudy Guzowskiej.” Lalka

rudel daw.; z niem. Ruder, daw.

ster w konstrukcji statku wodnego; także: wiosło. + 2 inne znaczenia „— Tobie zawsze rudel w głowie.” Dawid Copperfield to słowo w 6 lekturach →

rudzik

gatunek ptaka. W oryginale Cock Robin (ang.), ptasi bohater ludowej piosenki angielskiej, pochodzącej z połowy XVIII wieku, który zginął zraniony strzałą. „Jeden był o dwudziestu czterech kosach, inny o krowie z zakręconym rogiem, a jeszcze inny o śmierci nieszczęsnego rudzika.” Rok 1984

Rue du Sentier

dosłownie „ulica ścieżki". „Znowu boczna ulica i znowu czyta: Rue du Sentier.” Lalka

Rue Poissonniere

poissonniere : po fr. naczynia na ryby. „O kilkadziesiąt kroków dalej widzi: Rue Poissonniere, która mu przypomina jakąś sprawę kryminalną, a potem cały szereg krótkich uliczek wychodzących naprzeciw teatru „Gymnase".” Lalka

Rue St. Fiacre

ulica Św. Fiakra.

rufa

tylna część statku. „Marynarz wskoczył do łodzi, siadł na rufie i rozkazał płynąć do Cannebière.” Hrabia Monte Christo

rufian daw.

minister libidinis . „A teraz takie czasy nastały, iż nie tylko pierścienie, ale i łańcuchy lada kto nosi; a nie tylko już mówię dobrzy, chocia podłego stanu; ale też i rufianowie, nierządnice, wykrętacze prawni i lifnicy.” O poprawie Rzeczypospolitej

rug daw.

głucha wrzawa. + 1 inne znaczenie „Rug tylko i szmer ludzi, jaki więc w nakrytém” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

ruga daw., z łac.

zmarszczka. „Tak i hetman w powagę cnego czoła rugi” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 3 wystąpienia →

rugi daw.; z niem. Rüge : nagana, staroniem. rouge : oskarżenie, daw., z łac. ruga

procedura służąca kontrolowaniu ważności mandatów poselskich w sejmie. + 1 inne znaczenie „A rugi sejmowe od czego?” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Rugiewid a Rugiewit

bóg czczony przez Ranów. „Czcimy i my przecie Rugiewida o siedmiu twarzach i mieczach siedmiu, Trygłowa o trzech głowach, Porewita o czterech obliczach z piątym na piersi, Światowida, który czterema głowy patrzy na cztery świata strony...” Stara baśń

rugować z niem.

usuwać kogoś z zajmowanej nieruchomości. + 2 inne znaczenia „Prędkoż nas myśli z Rozłogów rugować?” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Ruhig, ruhig, Kind niem.

Spokojnie, spokojnie, dziecko. „— Ruhig, ruhig, Kind — rzekł łagodnie Profesor.” Pożegnanie z Marią

Ruisdal

Jacob Izaakszoon van Ruisdael (1628–1682), sławny malarz holenderski, pejzażysta. „I oprócz Ruisdala, na całej północy” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ruja

okres godowy u zwierząt. „Czasem jednak, gdy w okolicy zdarzały się jakieś niepokoje albo w porze rui niedźwiedzich, gdy stare samce, idąc rozwścieczone za samicą, skłonne bywały do zaczepki, Maćko odprowadzał dziewczynę do dom.” Krzyżacy

ruła z niem. ruhe : cisza, spokój, odpoczynek

miejsce do „zaklepywania" w zabawie w chowanego. „Musowo tam, gdzie ruła.” Kwiaty polskie

rulada

szybki pasaż w muzyce wokalnej. „— Włochy od rulad zgłupiały,” Beniowski

ruleta

gra hazardowa. „Wille w okolicach Wiednia i Florencji, apartamenty przy paryskich bulwarach, gry w ruletę i sztosa, głośne przygody z najgłośniejszymi przedstawicielkami półświatka, w dziennikach aż opisywane zakłady i pojedynki...” Nad Niemnem

Rulhière, Claude

autor stronniczej pracy Histoire de l'anarchie en Pologne (Historia anarchii w Polsce). „Z Rulhiera pewnie jego czyn pamiętasz:” Beniowski

Ruller i Blanchet

Blanchet była fr. firmą rodzinną produkującą instrumenty klawiszowe od XVII w.; w XIX w. zawiązała spółkę z niem. wytwórcą pianin Johannesem Rollerem. „Na honorowym miejscu stał fortepian z drzewa różanego, dzieło Rullera i Blancheta, odpowiadający rozmiarami naszym lilipucim salonom, który w ciasnym i dźwięcznym pudle zawierał jednak całą orkiestrę, a uginał się pod brzemieniem arcydzieł Beethovena, Webera,…” Hrabia Monte Christo

rum z niem., daw., z niem. Raum

(z niem. Raum) przestrzeń, miejsce. + 3 inne znaczenia „Z drogi, bracia, czynić rum,” Faust to słowo w 4 lekturach →

Rumaku weterynaryjny

koń z blachy, którego w tym fragmencie autor wspomina jako element krajobrazu dzieciństwa, zdobił dach kliniki weterynaryjnej w Łodzi. „Rumaku weterynaryjny,” Kwiaty polskie

rumatyczne

dziś: reumatyczne. „Rumatyczne mu nadłamały ciała;” Beniowski

rumatyzm

reumatyzm, tu: paraliż. „Lecz ma rumatyzm w rączkach — jaka szkoda!” Beniowski

rumatyzmy

zniekształcona forma od: reumatyzm (z gr.), choroba mięśni i stawów. „Rumatyzmy jakieś łupią.” Zemsta

rumbarbarum daw.

rabarbar; korzeń rabarbaru stosowano jako środek przeczyszczający i rozwalniający. „Pewnego wieczoru, gdym był bardzo przybity, weszła do mnie, uskarżając się na zwykłe swe spazmy i zapytała, czy nie mógłbym jej udzielić kilku kropel nalanego na rumbarbarum araku lub esencji goździkowej, ingrediencji nader pomocnych w jej cierpieniu.” Dawid Copperfield

rumelec

rumak. „Zaprzężony rumelców, inszego noclegu” Transakcja wojny chocimskiej

rumieńszy

dziś: bardziej rumiany. „A już poczęła się do podziemia sączyć jasność coraz żywsza i coraz rumieńsza, i coraz większe ciepło przenikało z wierzchu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Rumpelsztyk a. (niem.) Rumpelstiltskin )

tytuł baśni braci Grimm: Wilhelma Karla Grimma (1786–1859) i Jacoba Ludwiga Karla Grimma (1785–1863), opublikowanej po raz pierwszy w 1812 r., a także imię jej głównego bohatera, podstępnego krasnoluda, który szantażuje zrozpaczoną dziewczynę. „Ten Rumpelsztyk o wykrzywionej nienawiścią twarzy w jednej ręce mocno ściskał mikrofon, drugą zaś wyrzucał w górę, a wielka koścista dłoń zdawała się kąsać powietrze.” Rok 1984

rumstek daw.

rumsztyk, potrawa z płata wołowego mięsa. „…zciwego kapitana toast ten zaskoczył nader niespodziewanie, w tej chwili bowiem właśnie zapychał usta olbrzymim kawałkiem rumsteku; zanim więc przestraszony rozum jego zdołał pojąć wszystkie owe porównania do starożytnych bohaterów i stanąć na wysokości położe…” Listy z podróży do Ameryki

rumy

zwaliska, rumowiska. „Ten miałko rzeczy bierze, który myśli, iż dlatego miasta ubogie, że kamienice stoją puste, zrujnowane, brudne, i wszędzie gnoju pełno, — a nie widzi, że dlatego pustki, rumy i błocko, iż są przyczyny, które nie dozwalają być miastom bogatemi.” Przestrogi dla Polski

ruń daw.

wschodzące zboże; ogólnie: nisko, w zwarty sposób rosnąca roślinność. + 3 inne znaczenia „Na pokrwawionej harcujące runi...” Beniowski to słowo w 9 lekturach →

runący

upadający; por. czas. runąć . „Pośród szczęku oręża, domów runących łoskotu,” Konrad Wallenrod

Runo Złote

Order Złotego Runa, ustanowiony w r. 1430 przez Filipa III Burgundzkiego, nadawany jako jedno z najwyższych odznaczeń w monarchii habsburskiej, a także przez królów hiszpańskich. „— Tamten, czarniawy, z ognistym okiem, cudzołożył po domach przyjaciół — ów z Runem Złotym, w kolczudze włoskiej, znać służył u cudzoziemców — a ta pani blada, z ciemnymi puklami, kaziła się z giermkiem swoim — tamta czyta list kochanka i śmieje się, bo noc bl…” Nie-Boska komedia

runt

obchód; tu: inspekcja wart pełnionych w więzieniu. „Ale jak nas runt złowi, kaprala zasieka.” Dziady, część III

runy

dawne epickie pieśni ludowe fińskie i karelskie, często o treści mitycznej. + 1 inne znaczenie „Lecz kawał sarny; już nie dawne runy” Beniowski to słowo w 2 lekturach →

rupie starop.

robaki w żywocie [tj. w przewodzie pokarmowym]. „Bo patrz po chwili, alić mu leją syropy w gardło, alić mu trą brzuch jako szkapie na rupie, alić na łbie rogi, guzy jako u kozła, alić się twarz świeci jako karmazyn, a nos jako perełkami osadził, aliści chłopu chrapi w gardle jako naręcznej szkapie, kiedy się…” Żywot człowieka poczciwego

rupiecie

tu: szmaty. „Brudne, dziurawe, w dymie wędzone rupiecie.” Odyseja

Ruryk zm. 879

wódz Waregów (wikingów), założyciel państwa ruskiego, pierwszy z dynastii Rurykowiczów, książąt ruskich i carów moskiewskich. „Kurcewicze Bułyhowie był to stary książęcy ród, który się Kurczem pieczętował, od Koriata wywodził, a podobno istotnie szedł od Ruryka.” Ogniem i mieczem

Rurykowicze

potomkowie Ruryka. „Takim był w swoim czasie i ojciec Heleny, Wasyl Bułyha Kurcewicz, który to ród przecie, jak się wyżej wspomniało, wyprowadzał się od Koriata, a w samej rzeczy od Rurykowiczów pochodził.” Ogniem i mieczem

rus

gra w karty, w której ten wygrywał, kto miał trzy kolejne karty starsze lub jednego koloru „Próbować różnych losów i w rusa, i w bicza,” Satyry

Ruś

tu: Ukraina. „Gdy więc tak porządek przyrodzenia zdawał się być wcale odwróconym, wszyscy na Rusi, oczekując niezwykłych zdarzeń, zwracali niespokojny umysł i oczy szczególniej ku Dzikim Polom, od których łatwiej niźli skądinąd mogło się ukazać niebezpieczeństwo.” Ogniem i mieczem

rusałkować neol.

być rusałką; czas. utworzony od rzecz. rusałka (boginka, nifma). „W pszenicy w noc Zielonych Świątek rusałkujesz, czatując pewnikiem na przechodniów urodziwych, brakiem czegoś nieokreślonego niby pokusą dotkniętych.” Klechdy polskie

Rusin

dziś: Ukrainiec, względnie Białorusin. „Zabaczyliście, co prawili Rusini, że Tatarów tyle najdziesz, ile ich pobitych na polu leży, a niewolnika nikt nie ułapi, bo Tatara we stepie nie zgoni.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

ruski brzeg

prawy brzeg Dniepru nazywano ruskim, lewy tatarskim. „Chciałem się koniecznie czegoś dowiedzieć o Bohunie, aleć tylko tyle mi powiedziano, że się na ruski brzeg przeprawił.” Ogniem i mieczem

ruskie tkaniny

rosyjskie, sprowadzane z Rosji. „W pierwszym pokoju, na lewo, mieszczą się same ruskie tkaniny: perkale, kretony, jedwabie i aksamity.” Lalka

Ruskin, John 1819–1900

ang. publicysta, krytyk i teoretyk sztuki. „Obijały się kilkakrotnie o jego uszy nazwiska: Ruskin, Maeterlinck...” Ludzie bezdomni

Russa

spolszczone nazwisko Jean-Jacquesa Rousseau (1712–1778), szwajcarskiego pisarza i filozofa (autor Umowy społecznej 1762). Rousseau był krytykiem cywilizacji i postępu, propagował hasło powrotu do natury (jemu zawdzięczamy mit „dobrego dzikusa"), uznawał bezwzględną pierwotną równość między ludźmi, ale też występował przeciw racjonalizmowi i ateizmowi; wszystkie te cechy sprawiają, że uznawano go raczej za patrona romantyzmu (a przede wszystkim poprzedzającego epokę romantyczną sentymentalizmu) niż typowego przedstawiciela Oświecenia. + 1 inne znaczenie „Jeżeli wierzyć Wyznaniom Russa, geneza Kandyda była następująca.” Kandyd to słowo w 2 lekturach →

Russel , częściej w pisowni Russell

anglosaskie nazwisko lub imię. „Na przykład Fil Russel i William Pennell.” Bankructwo małego Dżeka

Russo 1712–1778

pisarz francuskojęzyczny, pochodzący z Genewy, filozof; tu: zapis nazwiska zgodny z wymową oraz polską odmianą formy fonetycznej. „Margrabina, serdecznie opłakiwana, zmarła wskutek ciąży, której sprawcą okazał się — młody oficer i poeta, Saint-Lambert, ten sam, który był później kochankiem uwielbianej przez Russa pani d'Houdetot.” Kandyd

rusznica

jeden z pierwszych typów ręcznej, długiej broni palnej. + 1 inne znaczenie „…ności broni, o szykowaniu wojska, o liczbie i kozaków i husarów, także i o kiryśnikach i o drabach i o strzelcach, co z rusznicami i z łuki i z procami, i kopaczów i tych, co kosze działają, i o inszych rzeczach do wojny potrzebnych pisać albo naukę dawać, nie…” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 4 lekturach →

rusznikarz

osoba parająca się wyrobem oraz naprawą ręcznej broni palnej. „Strzelba ta okazała się być przypadkiem dziełem znakomitego rusznikarza z Brescii; niosła jak sztucer angielski; hrabia, dobijając kiedyś rannego lisa, złamał kolbę i strzelbę porzucono w lamusie.” Hrabia Monte Christo

rusztowanie

tu: szubienica. „To ciężki przypadek i pacjent może skończyć na rusztowaniu.” Hrabia Monte Christo

ruszyć

tu: usunąć. „Cornelius Rufinus, który z wielką sławą dwakroć był najwyższym sprawcą i dictatorem, iż z dziesiąci grzywien srebra dał sobie naczynia narobić, jakoby dał zły wzór do zbytku: ruszon był z koła senatorskiego.” O poprawie Rzeczypospolitej

ruszyć cyngiel

pociągnąć za spust. „A nie będziecie się waszmościowie tą obietnicą kontentować, to każę cynglów ruszać, bo będę myślał, że nie ze szlachtą i nie z żołnierzami, ale z rozbójnikami mam do czynienia.” Ogniem i mieczem

ruszyła ramiony

dziś popr.: wzruszyła ramionami. „Ona wzdychała, ale ruszyła ramiony.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

ruta

roślina ozdobna i lecznicza. „Odważyłem się w końcu przypatrywać przechodzącym i niekiedy przechadzać się z nim po ulicach, ale zawsze zapychałem nos rutą lub tabaką.” Podróże Guliwera

Ruth Moabitka

postać biblijna z Księgi Rut, po śmierci męża nie porzuciła swojej teściowej Noemi i wraz z nią przybyła do Betlejem, gdzie obie wdowy żyły bardzo ubogo. Poświęcenie Ruth docenił bogaty krewny jej męża, który wziął ją za żonę. Była prababką króla Dawida. „Lub Ruth, spuściwszy włosy aż do ziemi...” Beniowski

rutyniczny daw.

szablonowy, tradycyjny, wykonany w sposób nienowoczesny. „Gospodarstwa rutyniczne albo zrujnowane, ziemia z rąk waszych ucieka, lud dziczeje, a nikt ani palcem nie poruszy, aby cokolwiek podnieść...” Nad Niemnem

Ruysdael 1628–1682

znakomity pejzażysta holenderski. „Bardzo często kupował jego bezcenne antyki, jego Rubensy i Ruysdaele, buławy hetmańskie i pamiątki autentyczne po królach.” Ludzie bezdomni

rwetes

hałas, wrzawa, pośpieszna bieganina. „Rwetes też był coraz większy, gwary i krzyki podnosiły się nad całą wsią.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

rwi

dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozkazującego: rwij. „Nie rwi się, będziesz tam wczas, zajedziesz i szłapią,” Transakcja wojny chocimskiej

rybak

słynny obraz malarza fr. Puvis de Chavannes (1824–1898); jego właściwy tytuł to: Le pauvre pecheur ( Ubogi rybak ). + 1 inne znaczenie „Że odtąd nie znam Pawła i rybaka.” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

rybałt

wędrowny muzyk lub śpiewak. „Między dworzanami dwóch było rybałtów, jeden z lutnią, drugi z gęślikami u pasa.” Krzyżacy

rybałtowy

charakterystyczny dla rybałta, śrdw. śpiewaka i komedianta. „diable igry rybałtowe” Faust

rybitwa daw., starop.

rybak. „— Hej, rybitwy!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

ryby księżycowe

inaczej skalary; ryby słodkowodne. „Typ: rybojeż, kolcobrzuch i ryby księżycowe.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

Rycerski Zakon Inflancki

chodzi o Kawalerów Mieczowych. „Rycerski Zakon Inflancki sięgał po ziemie ruskie, i szły oba te zakony jak pierwsza olbrzymia fala niemieckiego morza, które zalewało coraz szerzej i szerzej słowiańskie ziemie.” Krzyżacy

Rycerz

dalszy tekst ujawnia cechy, kojarzące go z historycznym Zawiszą Czarnym z Garbowa, który m.in. walczył pod Grunwaldem („Grunwald, miecze, król Jagiełło"), pozostał w tradycji jako symbol „rycerza niezłomnego". Kazimierz Tetmajer był autorem „fantazji dramatycznej" Zawisza Czarny , którą wystawiono w teatrze krakowskim sześć tygodni przed premierą Wesela . „Poeta, Rycerz” Wesele

rycerz rozbójnik niem. Raubritter

rycerz utrzymujący się z rabunku. „Rosłe i silne ich postawy (słabych nie chcieli Krzyżacy przyjmować), szerokie ramiona, kręte brody i srogie spojrzenia czyniły ich podobniejszymi do drapieżnych zbójów-rycerzy niemieckich niż do mnichów.” Krzyżacy

rycerz w zbroi I przebijał smoka

jest to kanoniczne przedstawienie Michała Archanioła (pogromcy szatana, przedstawianego często w postaci węża) albo też św. Jerzego, który z wysokości, siedząc na białym koniu zabija smoka. „Wijącego się z dala na pustyni smoka,” Kordian

rycerze w mniszych kapturach

Krzyżacy. „…kowej przyczyny pochodzi, że gdy jeszcze pod Grunwaldem przodek mój Stowejko Podbipięta ujrzał trzech rycerzy w mniszych kapturach w szeregu jadących, zajechawszy ich, ściął wszystkich trzech od razu, o którym to sławnym czynie stare kroniki piszą z wielką dla…” Ogniem i mieczem

rychlej

szybciej. „Miałem teraz prawo napisać prawdziwą książkę o morzu i pragnąłem, żeby ta książka rychlej czy później wyjrzała na świat.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

rychło daw., gw., daw.

szybko, niebawem, nagle. „Rychło się jednak uwinęli z jadłem i zaraz poszli spać do stodoły, kaj już naniesła im Hanka do sąsieka pierzyn i poduszek.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

rychłoli

daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy rychło (tzn.: czy szybko). „Czasem też spoglądały na się bystrymi oczkami, a czasem na pannę Aleksandrę jakby w oczekiwaniu, rychłoli Żmudzinowi mleć zakaże i pieśń pobożną rozpocznie; ale z robotą nie ustawały i przędły, przędły; wiły się nici, warczały wrzeciona, migotały druty w ręku…” Potop

rychłoż

czy rychło; czy szybko. „Rychłoż będzie święto” Romeo i Julia

rychtować gw., daw., z niem., daw.

przygotowywać; tu: przygotowywać do strzału, celować. + 1 inne znaczenie „— Juści, co nie do ślubu go rychtujem, a jeno do trumny.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

rychtyg z niem.

właśnie, dokładnie. „Kupił pan kamienicę w lipcu, a sprzedał ją w grudniu, rychtyg jak na handel, nie uprzedzając o tym nikogo...” Lalka

rychtyk gw., z niem.

akurat, właśnie, dokładnie. „A że rychtyk i ciołka odsadzili od maci...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 5 lekturach →

rycyna tu pot.

olej rycynowy, używany jako środek przeczyszczający. „Więc kłócą się, a na pustym słoju od rycyny kołysze się papuga i woła:” Kajtuś Czarodziej

Rydz-Śmigły, Edward 1886–1941

marszałek Polski (od 1936), wcześniej inspektor sił zbrojnych (od 1921), w obozie sanacji reprezentujący frakcję skrajnie prawicową (stąd związki z Obozem Zjednoczenia Narodowego), po śmierci Piłsudskiego propaganda tworzyła jego kult jako wodza narodu; po wybuchu II wojny światowej wyemigrował do Rumunii, gdzie został internowany; 7 listopada 1939 r. prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz zwolnił go ze stanowiska Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (na jego miejsce został powołany gen. Władysław Sikorski); w październiku 1941 r., tuż przed śmiercią, Edward Rydz („Śmigły" było przydomkiem z czasów POW i I wojny światowej) wrócił potajemnie, pod przybranym nazwiskiem przez Węgry do Polski. „Śmigły «podciągał» gosudarstwo,” Kwiaty polskie

rydzy

rudy. „Z nieba smoku rydzego, kiedy zmierzał na tron” Transakcja wojny chocimskiej wszystkie 2 wystąpienia →

ryfa gw.

określenie pogardliwe. + 3 inne znaczenia „Stary ryfa i bufon, ale Felka szkoda, zdolna szelma, po łacinie umie ekspedite, że i biskup lepiej nie potrafi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

Ryfeusz

Ryfeusz Trojańczyk, o którym Wirgiliusz mówi: Justissimus unus qui fuit in Teucris, et servantissimus aequi ( Eneida , ks. 1). „Jest piątym między światłami świętymi” Boska Komedia

ryfuś

prostak, cham. „Zobacz no pan w niedzielę takiego ryfusia: krawacik modny, chusteczka...” Ludzie bezdomni

ryhacie

tryb rozkazujący; sens całości: stosujcie się bojarowie do cara. „«Ryhacie bojarowie, car weliki pluje!»” Transakcja wojny chocimskiej

rylec

ostre narzędzie służące do żłobienia w twardym materiale (np. w kamieniu, metalu). „Ksiądz poprosił jakiegoś nauczyciela kaligrafii, aby napisał trzy tablice alfabetyczne: jedną pisaną dużymi literami, drugą średnimi i trzecią małymi; i pokazał chłopcu, że żłobiąc te litery żelaznym rylcem na łupku według wzoru, może sam nauczyć się pisać.” Hrabia Monte Christo

rymarz

rzemieślnik wyrabiający uprząż, siodła i inne akcesoria jeździeckie (przede wszystkim ze skóry). „Zmonitować rymarza za nieodesłanie walizek...” Lalka to słowo w 2 lekturach →

Rymkiewicz, Franciszek 1755–1799

generał polski, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej i oficer Legionów Polskich. „Dogorywał w drodze do Mediolanu generał Rymkiewicz, zginął major Lipnicki, kapitan Daszkiewicz, podporucznik Paciorkowski.” Popioły

rymnąć gw.

paść. „Zerwała się wtedy, a spostrzegłszy księdza przed sobą, rymnęła mu do nóg, wybuchając płaczem jeszcze jękliwszym i barzej zawodzącym.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

rymy starop.

wiersze. Safonie przypisywano wprowadzenie do poezji lirycznej zwrotek, z których jedna często pojawia się u Kochanowskiego. Nadto przełożył Kochanowski jeden z wierszy poetki greckiej. „Lecz jeśli mię chcesz pytać o rymy moje,” Fraszki to słowo w 2 lekturach →

rynek

gr. agora , plac zebrań. „Jutro w rynku na wiecę wszystkich powołuję,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

Rynga

w wersji z Kroniki Wielkopolskiej siostra Wisława nazywała się Marzanna. „Lecz Rynga, siostra Wisława, usłyszawszy w podziemiu śpiewanie Walgierzowe, wnet rozmiłowana, uwolniła go z podziemia, a ów Wisława i Helgundę mieczem posiekłszy, ciała ich krukom zostawił, a sam z Ryngą do Tyńca powrócił.” Krzyżacy

Ryngałła ok. 1367–ok. 1430

córka księcia trockiego Kiejstuta oraz Biruty, siostra Witolda. „— Alboż Ryngałła nie była cudna?” Krzyżacy

ryngraf

wypukła, srebrna lub złota blaszka, zwykle z wyrytym lub malowanym wizerunkiem Matki Boskiej. Niegdyś, zawieszona na szyi, z wyobrażeniem orła polskiego, oznaczała oficera będącego na służbie. + 3 inne znaczenia „— patrzy — aż ryngraf wybłyska,” Faust to słowo w 6 lekturach →

rynka reg.

mały rondelek. „Czasem skwarków porwie z rynki,” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 4 wystąpienia →

rynkiem daw.

w koło. „Który rynkiem namioty cesarskie osiągły” Transakcja wojny chocimskiej

rynna z niem. Rinne , od rinnen : płynąć, ciec

rura odprowadzająca wodę z dachu budynku ku ziemi. „Cicho, tylko deszcz gada w rynnach i od czasu do czasu przemknie się z łoskotem wehikuł kielecki.” Ludzie bezdomni

rynsztok daw.

kanalik wzdłuż ulicy, którym spływały nieczystości w czasach, kiedy nie było w miastach podziemnej kanalizacji. „Ale i tu już można zobaczyć masę ciekawych rzeczy, bo nad rynsztokiem umieściły się kobiety z koszami i żebracy.” Bankructwo małego Dżeka

rynsztunek daw.

pełne wyposażenie rycerza i jego konia; dziś: komplet przedmiotów mających określone zastosowanie. + 1 inne znaczenie „Spomiędzy tych rynsztunków trzy są w istocie bardzo ozdobne, pasujące do rękojeści, nader misternie wyrobione i świeżego pomysłu.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

rypać gw.

rzucać. „Młyn zaś tak turkotał, wody z takim krzykiem nieustannym waliły na koła, a wiater kieby tymi największymi worami rypał raz po razie we ściany i dachy, że wszystko było w takim dygocie i roztrzęsieniu, jakby leda mgnienie rozlecieć się miało, aż Rocho dał spokó…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

ryps

rodzaj prążkowanej tkaniny. „Zauważył jedynie, że naprzeciwko niego znajdują się dwa stoły — oba przykryte zielonym rypsem.” Rok 1984

rysaki

a. kłusaki, konie o bardzo szybkim kłusie, używane gł. do wyścigów w zaprzęgu; gł. rasy: orłowskie, amerykańskie i francuskie. „— Ukradli może te śliczne rysaki amerykańskie.” Ziemia obiecana

ryścią daw.

kłusem. „Zrazu szedł równo, sporą ryścią.” Popioły

rysią daw.

daw. kłusem, truchtem (uproszczone od: rześcią). + 1 inne znaczenie „Zbyszko tymczasem, jadąc rysią, rozmyślał, czy od razu kopię nastawić, czy też wpierw z bliska obaczyć, jak wygląda ów stojący na wzgórzu człowiek.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

Ryszard III

część pierwszej tetralogii autorstwa Williama Szekspira, napisana ok. 1592, druga po Hamlecie najdłuższa sztuka autora; opisuje losy ostatniego króla Anglii z dynastii Yorków, Ryszarda III. „— W pierwszym podrzędnym miasteczku, które spotkamy, najmiemy salę i odegramy pojedynek na miecze z Ryszarda III oraz scenę balkonową z Romea i Julii.” Przygody Hucka Finna

Ryszard III York 1452–1485

ostatni król Anglii (od 1483) z dynastii Yorków, zginął pod Bosworth, w przegranej bitwie z wojskami Henryka Tudora. „…ielki; widzimy więc stare, pomarszczone i siwe wdowy, mające za sobą długą przeszłość i pamiętające jeszcze koronację Ryszarda III i walki owych dawno minionych czasów; obok nich dostrzegamy poważne damy w średnim wieku, wdzięczne młode panie i czarujące, łago…” Książę i żebrak

Ryszard IV 1452–1485

ostatni król Anglii (od 1483) z dynastii Yorków; regent w imieniu swojego bratanka, Edwarda V, którego miał uśmiercić, aby przejąć całkowite panowanie nad królestwem. „I tak na przykład Ryszardowi IV doskonale przydało się sumienie, gdy zlikwidował dzieci Edwarda IV, mógł sobie rzeczywiście powiedzieć: „te dzieci okrutnego nieubłaganego króla odziedziczyły po ojcu wady, które tylko ja zdołałem dostrzec w ich młodzieńczych sk…” Hrabia Monte Christo

rytmy starop.

wiersze. „Sam za młodu rytmy układałem, żeby białogłowskie serca kaptować, i byłbym pana Kochanowskiego w kozi róg z jego fraszkami zapędził, ale potem żołnierska natura wzięła górę.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

ryważ neol., z fr. rivage

brzeg rzeki. „Na zielonym ryważu jasnego strumyka,” Powrót posła

rywuła

gatunek przedniego wina z krain Gryzonów. „Więc zasię znowu lać w gardło ony soki, ony witpachery, ony rozekery, ony rywuły, małmazyje, muszkatełły, a jakoż tu chłop zgorzeć nie ma?” Żywot człowieka poczciwego

ryży

rudy. „— To odciągnę sukę na stronę do tego trupa z ryżymi kudłami, ale teraz musicie jeść, bo droga i trud niemały przed wami.” Krzyżacy

rząd daw.

sprzęt służący do dosiadania konia wierzchowego i kierowania nim, składający się z uzdy, siodła i czapraka. + 3 inne znaczenia „Gdy starszych przybierano w pozłacane rzędy,” Bajki i przypowieści to słowo w 4 lekturach →

rząd feudalny

ściśle: ustrój stanowy, w którym panuje szlachta. „Jeżeli stan szlachecki w nadarzonej okoliczności nie potrafi się łatwo i prędko zgodzić na zniesienie rządu feudalnego, a na ustanowienie prawdziwej rzeczypospolitej, cały naród obejmującej i na powszechnym prawie zasadzonej, natenczas sposób najprędszy, najła…” Przestrogi dla Polski

rządcze pokolenia

dynastie panujących. „Bo natura na rządczych pokoleniach zna się:” Satyry

rządczyna

dziś: rządczyni. „A jejmość tylko w domu rządczyna i pani.” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Rzadka [rzecz] obejść się cale

wyjść cało, bez szwanku. „Rzadka obejść się cale, znaleźć się bez szkody,” Satyry

rzadki

tu: niezwykły, niespotykany. „Był między Trojanami Podes, człowiek rzadki,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

rządne jednowładztwa

monarchie, które stosują się do norm prawa i rozumu (jak monarchia Monteskiusza), w przeciwstawieniu do nierządnego despotyzmu i feudalizmu, w których panuje kaprys. „W teraźniejszych Europy rządnych jednowładztwach to wszystko, co tylko własność ma powabnego, co w niej łudzi i porusza zamysły, to wszystko przy poddanych zostało.” Przestrogi dla Polski

rządniejszy

lepiej rządzony. „Często były dysputy: która z nich rządniejsza?” Bajki i przypowieści

rządny daw.

porządny, uczciwy, należyty. + 2 inne znaczenia „Uczyńcież odkładnicę rządną, co by skiby kładła ode wschodu słońca aż na zachód słońca, raz koło razu, równiuśko, drobniuśko, jakby w taniec szedł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →

rządowe posłuszeństwo

tu: praworządność. „Oni, rządowego posłuszeństwa cierpieć nie chcąc, bez wykonania zostawili prawo.” Przestrogi dla Polski

rządy drapieżne Henryka

Henryk II, król Cypru, znany w historii ze swoich rządów okrutnych. „Skarżąc na rządy drapieżne Henryka;” Boska Komedia

rządy gminowładne

rządy gmin, rządy demokratyczne. „Po tych pierwszych rządach monarchicznych, a raczej patriarchalnych ojca rodu i narodu, który rodziną rozrodzoną władał, następują rządy gminowładne tak zwanych dwunastu wojewodów.” Stara baśń

rządy patriarchalne

tu: rządy oparte na władzy najstarszego z rodu, patriarchy. „…zanowanie własności posunięte do tego stopnia, iż domy nie potrzebowały zamknięcia, gościnność nieograniczona, patriarchalne rządy i organizacja gmin, i połączenie ich z sobą rodzajem federacji, wszystko to na dnie starej Słowiańszczyzny dotykalnie jest widocz…” Stara baśń

rządy terroru

okres masowych egzekucji podczas rewolucji francuskiej dokonywanych przez jakobinów na swoich przeciwnikach politycznych. „…rewolucjoniści, co nas wygnali, a którym my teraz pozwalamy knuć spiski w naszych własnych pałacach kupionych w czasie terroryzmu za wydarty kawałek chleba, że daliśmy przykład prawdziwego poświęcenia, trzymając stronę upadającej monarchii, podczas gdy oni wi…” Hrabia Monte Christo

rzadź neol.

zapewne neol., rzecz. utworzony od słowa: rzadki. + 1 inne znaczenie „Bystrych świateł rozbryzganą rzadź.” Napój cienisty wszystkie 2 wystąpienia →

rzechotanie się

rechotanie, śmiech. „Dość, że królowi aż ślozy od ustawicznego rzechotania się płynęły, a obaj hetmani za boki bez ustanku się trzymali.” Potop

rzecz daw.

rozmowa, wypowiedź. + 1 inne znaczenie „Agamemnon tak mówi na rzecz Nestorową:” Iliada to słowo w 3 lekturach →

rzecz i godło

czapka wolności jest symbolem wolności, która według hr. Henryka w obozie rewolucyjnym utożsamiona jest z pieniędzmi, czyli wolnością używania. „Weź na pamiątkę rzecz i godło zarazem.” Nie-Boska komedia

Rzecz nie nasuwała wątpliwości

w tym akapicie autorka odnosi się do „rozpoznania" przez miejscowych Żydówki, która uciekła z transportu do obozu zagłady. Taka sytuacja budziła często strach (ze względu na możliwe represje ze strony okupanta), a niekiedy wręcz niechęć (bazującą na antysemityzmie). Zdarzały się jednak przypadki, gdy ludzie, narażając życie własne i bliskich, nieśli pomoc takim uciekinierom. „Rzecz nie nasuwała wątpliwości.” Medaliony

rzecz o kolędzie

prezent świąteczny. „Poproszę cię tylko, żebyś rzecz o kolędzie odłożył na później, a tymczasem przyjął serdeczny uścisk ręki.” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

Rzeczpospolita starop.

tu dosł.: sprawa wspólna ogółowi. + 1 inne znaczenie „Rzeczpospolita jest materią tego kontraktu, czyli — zrozumialej może powiem — zamiarem towarzyszenia się ludzi jest ubezpieczenie sobie wspólnie praw przyrodzonych.” Przestrogi dla Polski to słowo w 2 lekturach →

rzeczy nieczystej

hebr. טָמֵא ( tame ): nieczyste rytualnie . „słysząc słowo zaprzysiężenia” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

rzeczypospolita starop.

tu: republika, państwo o ustroju, w którym władza jest sprawowana przez organ wyłoniony w wyniku wyborów na określony czas. „Leniwsi są, zwłaszcza w pierwszym pokoleniu, od Amerykanów, bez porównania burzliwsi, pochopni do politycznych awantur: stanowią zatem żywioł, zwłaszcza w rzeczypospolitej, bardzo niebezpieczny.” Listy z podróży do Ameryki to słowo w 2 lekturach →

rzeczypospolite

które jedynie są ustrojem zgodnym z prawami człowieka. „Gwałcicielem praw narodów jest każdy despota: albowiem, gdziekolwiek choć jeden tylko despotyzm istnie, tam w pogranicznych narodach już z trudnością utrzymują się rzeczypospolite.” Przestrogi dla Polski

rzeczywiście

u Cylkowa: 'także'; hebr. הַאַף ( haaf ) występuje tu jako podkreślenie, wzmocnienie wypowiedzi. „Abraham zaś jeszcze stał przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

rzęd

dziś popr.: rząd. „Z lasów czernią się czapki, rzęd bagnetów błyska,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

rzędzić starop.

rządzić. „…oztropną duszą opanować to gnuśne a nikczemne ciało, to sobie miej za rozkosz a za osobne ćwiczenie, abyś temu panu nazbyt rzędzić nie dał, a przypatruj mu krygu i stąd, i zowąd, aby nie tędy bujało, kędy chce, ale kędy jego poczciwemu stanowi należy.…” Żywot człowieka poczciwego

rzegotać

skrzeczeć. „Niech się pstrzy, niech rzegoce, a wżdy sroką sroka.” Transakcja wojny chocimskiej

rzeką

hebr. יְאֹר ( jeor ): ‘strumień, kanał, rzeka, Nil’. «Żadna inna rzeka nie jest określana tym słowem, jedynie Nil, gdyż w całym kraju [Micraim] ludzkimi siłami podbudowano liczne kanały, a Nil wpływa do nich i napełnia je [wodą], jako że deszcze nie spadają w Micraim tak często jak w innych krainach», zob. Raszi do 41:1.

rzeka Ajgyptos

tj. Nil. „Tak do rzeki Ajgyptos syconej deszczami” Odyseja

Rzeka Beztroski

rzeka w podziemnej krainie zmarłych, zwana zwykle Rzeką Zapomnienia, Lete. „A że już się miało ku wieczorowi, więc rozłożyli się obozem nad Rzeką Beztroski — wody tej rzeki żadne naczynie nie utrzyma.” Państwo

rzeka Wschodnia

West River. „…ł na prom i dotarliśmy w ten sposób do Brooklynu, wielkiego przedmieścia Nowego Jorku rozłożonego na lewym brzegu rzeki Wschodniej, a w kilka minut potem byliśmy w przystani, gdzie „Abraham Lincoln" otworami dwóch swoich kominów wyrzucał gęste kłęby czarnego d…” 20 000 mil podmorskiej żeglugi

rzekąc starop., daw., gw.

forma imiesłowowa; dziś: mówiąc. „A rzekąc: «Już tu chcę cirzpieć” Legenda o św. Aleksym to słowo w 2 lekturach →

rzekę starop. forma

Eufrat, zob. Radak do 31:21. + 1 inne znaczenie „A Jakub wkradł się w zaufanie u Labana, Aramejczyka, nie dając mu wieści, że uchodzi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 3 lekturach →

rzekęcy starop.

daw. forma imiesłowowa; dziś: mówiąc. „A rzekęcy: „Panno, pełna jeś miłości!"” Lament świętokrzyski

rzeki Micraim

«To odnosi się do Szichor [wschodniej odnogi Nilu], nie do samego Nilu», zob. Ibn Ezra do 15:18. „A ty pójdziesz do ojców twoich w pokoju, pochowany będziesz w sędziwości szczęśliwej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

rzekł

«Zapytał ją po tym, gdy już dał jej [podarki], ponieważ był pewien, że ze względu na zasługi Abrahama Bóg poszczęścił mu w jego drodze», zob. Raszi do 24:23. + 1 inne znaczenie „A gdy dała mu się napić, rzekła: „I dla wielbłądów twoich czerpać będę, póki się nie napiją".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →

rzekł do niej anioł

midrasz uczy, że do każdej z tych wypowiedzi posłany był do Hagary inny anioł, dlatego każdy werset (16:9,10,11) zaczyna się od słów „I rzekł do niej anioł”, zob. Raszi do 16:9.

rzekł jeden

«Jeden z aniołów był posłany, aby go uratować, a drugi, aby zniszczyć Sedom, dlatego napisane jest „rzekł [jeden]”», zob. Raszi do 19:16. „Albowiem zburzymy miejsce to, gdyż wzmogła się skarga na nich przed obliczem Wiekuistego i posłał nas Wiekuisty, aby je zburzyć".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

rzekł jest starop.

forma złożonego czasu przeszłego dokonanego. „I rzekł jest tako do niego:” Legenda o św. Aleksym

rzekł tak do nich

Mk 10, 14. „…zykład onę sprawę Chrystusowe, gdy sfukawszy ucznie swoje, którzy dziatkom do niego przychodzić nie dopuszczali, rzekł tak do nich: Dajcie dziatkom do mnie przyjść, bo takich jest Królestwo Boże; to wiedzcie za pewne: kto Królestwa Bożego nie przyjmie jako dzi…” O poprawie Rzeczypospolitej

rzekł, parodiując ustęp bibljiny

nawiązanie do ustępu biblijnego: „Żarliwością rozpaliłem się o chwałę Pana, Boga Zastępów, gdyż Izraelici opuścili Twoje przymierze, rozwalili Twoje ołtarze i Twoich proroków zabili mieczem. Tak że ja sam tylko zostałem, a oni godzą jeszcze i na moje życie" (1 Krl 19, 10). „— Tu — rzekł, parodiując ustęp bibljiny — tu umrze Bicarat, sam jeden przeciw wszystkim.” Trzej muszkieterowie

rzekł: „Któż ci są?"

wzrok Jakuba był już osłabiony, por. dalej Ks. Rodzaju 48:10, zob. Chizkuni i Rabeinu Bachja do 48:8. „I oznajmiono Jakubowi, mówiąc: „Oto syn twój, Josef, przybył do ciebie!" I wysilił się Israel, i usiadł na łożu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

rzekła

światłość tu mówiąca jest to św. Bonawentura, zwany doktorem seraficznym, który był generałem zakonu minorytów czyli franciszkanów, urodzony w roku 1221. „I rzekła: «Miłość, co mnie piękną robi,” Boska Komedia

rzeknąc starop.

daw. forma imiesłowowa; dziś: mówiąc. „Rzeknąc jemu: „Jedno ruszysz,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

rzeknij

powiedz. „Któż to mordercą, któż poległ, o, rzeknij!” Antygona

rzekomo

niby to, pozornie. „…hając się w uciekaniu, nie urywczą, ale wstępną bitwę dawają, inaczej się trzeba obchodzić, niżli z Turki i Tatary, którzy rzekomo uciekają, z trzaskiem goniące zabijają i bitwę, pokrzepiwszy się, wznawiają i nieobaczne m[n]óstwem swoim łacno obskoczą.…” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 2 lekturach →

rzemieni

na których kładziono materace. „Wreszcie kraśnych rzemieni obciągając splotem.” Odyseja

rzemiennym dyszlem

nie wprost, ale meandrując raz w jedną, raz w inną stronę. „Rzemiennym dyszlem zachodząc, umieją” Hamlet

rzemięsnik starop.

rzemieślnik. „Bo gdy nie bywało tak wymyślnych potraw, nie było też tak wymyślnych kucharzów, piekarzów, tortarzów, smażarzów, aptekarzów i inszych do tak wielkich zbytków rozlicznych rzemięsników.” Żywot człowieka poczciwego

rzemiosły

dziś popr. forma N. lm: rzemiosłami. „…i przyrodzonego rzeczy porządku się rodzili; którzy skiby pługiem krając, obsiewali ziarnem tę krainę; którzy handlem i rzemiosły po miastach się parali; którzy żyli w puszczach z pszczelnej pracy, z wypalania smoły, z topora lub strzelby; którzy nad rzekami…” Potop

Rzepicha

żona Piasta i matka Ziemowita (Siemowita). „W chacie mieszkało troje ludzi: Piast, Rzepicha i synaczek ich, którego wołali Ziemowit, bo się okrutnie w tych polach kochał, a co wyszedł na próg chaty, to mówił: „Ziemio, witaj!".” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Rzepki

polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie piotrkowskim. „…azu stojali wsiami, swojaki przy swojakach, że łacno rozeznał, które są z Lipiec, które z Modlicy, a które z Przyłęka lub z Rzepek, bo każda wieś znaczyła się jenszymi ubierami.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

rzęsisto stało

pula była wysoka. „Zwłaszcza gdy kto miał pewną, a rzęsisto stało,” Transakcja wojny chocimskiej

rzęsisty

mocny, intensywny (zwykle o opadzie lub o świetle). „Całe się świeci pole płomieniem rzęsistym.” Iliada

rzeski

prawdop.: skłonny do rzezi. „…książęciem, przed dawnymi czasy doznała, gdy tam przedtem Krzyżacy panowali; bo z pośrodku Germanii posyłano do Prus grofy rzeskie, którzy między ludźmi nie swymi okrutnie a srodze panowali.…” O poprawie Rzeczypospolitej

rzęśnieć neol.

świecić; por. rzęsisty. „Nowe nam światła rzęśnieją z obłoku,” Boska Komedia

rzęśniejąc

świecąc; por. rzęsisty . „Na obraz komet rzęśniejąc ogniami.” Boska Komedia

rzęśnieje neol.

świeci; por.: rzęsisty (blask itp.). „Wielkiej Konstancji tak światłość rzęśnieje!” Boska Komedia

rzęsny

dziś: rzęsisty. „…e lata kawałka ziemi, do tego zagona bezpłodnie leżącego pod niebem, skąd i na niego przecież świeciło boże słonko i deszcz rzęsny rosił.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

rzęsów

dziś popr. forma: rzęs; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „W cieniu jej rzęsów kropla wody świeci,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

Rzesza a. III Rzesza

potocznie używana nazwa państwa niemieckiego pod rządami Adolfa Hitlera i NSDAP w latach 1933–1945. „Jak już zaczęli cofać się do Rzeszy, to był może jeden cetnar...” Medaliony

rzeszoto

sito z dużymi otworami. „Dawni nasi sąsiedzi, państwo Grayper, wyjechali do Południowej Ameryki, a przez podziurawiony dach ich domu deszcz padał jak przez rzeszoto.” Dawid Copperfield

rzetelny

wypełniający należycie swe obowiązki. „To taki rzetelny chłopak.” Tajemniczy ogród

rzewliwy gw., daw.

smutny, pobudzający do płaczu. + 1 inne znaczenie „…k spod nich, w wysokościach ciągnęło jakieś niedojrzane ptactwo, że jeno krzyk długi a jękliwy rozsypywał się nad ziemią rzewliwie, aż ją od tych głosów sparło cosik pod piersiami, a nagła, z dawna już czająca się tęsknica ścisnęła serce, że wodziła przygasłym…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

rzewność

smutek, tęsknota. „Spojrzał wdzięcznie na wdowę Podziomek, a widząc, iż Marychna klaszcze w rączyny z uciechy, że on tak sobie schludnie na tej trawce i pod tym liściem leży, uśmiechnął się do niej mile, uczuł wielką słodycz w sercu, wielką rzewność i wielką wdzięczność razem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Rzewuski, Wacław 1706–1779

hetman wielki koronny. W czasie Sejmu Repninowskiego jako jeden z przywódców opozycji antyrosyjskiej został wraz z bp. krakowskim Kajetanem Sołtykiem porwany przez posła rosyjskiego Nikołaja Repnina i zesłany na 5 lat do Kaługi. „I Rzewuskiego, mądry ambasador,” Beniowski

rzeż daw.

tu: morderstwo. „To macie rzeż, która się jawnie stała; teraz słuchajcie, co się więc w domiech trzęsie.” O poprawie Rzeczypospolitej

rzeź świętego Bartłomieja

rzeź dokonana przez katolików w Paryżu w nocy z 23 na 24 sierpnia 1572, której ofiarą padło 3 tys. hugenotów, na czele z ich przywódcą, admirałem Coligny, i która dała sygnał do dalszych rzezi w całej Francji. „Rzeczywiście, rabunek La Rochelle i wymordowanie trzech do czterech tysięcy hugenotów, którzy by się dali zabić, nie ustępując, przypomniałyby zanadto w roku 1628 rzeź świętego Bartłomieja z roku 1572.” Trzej muszkieterowie

rzezać daw.

tu: ciąć. + 1 inne znaczenie „dzieci w kolebkach rzezali, ale im przyszło na czarny koniec.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

rzezak

rzeźnik. „Jakże, dać się to pod nóż, kiej ten cielak rzezakowi?” Chłopi, Część czwarta - Lato

rzezalnia

rzeźnia. „Trzej naczelni buckle'isci („Balfegor", „Spinoza" i Borowicz) chodzili w sekrecie do rzezalni, sowicie płacili rzeźnikom za oczy wołów i cieląt, krajali je scyzorykami i prześcigali się w manifestowaniu wszystkiego, co było wypisane w krótkiej wzmiance.” Syzyfowe prace

rzezania

rzeźby, płaskorzeźby. „…słodkim klimacie, jak to oni, mówię, w każdej próbie obiecywali sobie stawić Panu świątynię i drzwi gmachu przyoblekać w rzezania i świeczniki lać złote i miedziane.…” Promethidion

rzezaniec daw.

kastrat, nadzorca haremu. „Była to chmura kobiet i rzezańce.” Beniowski to słowo w 3 lekturach →

rzezany daw.

szlifowany, rzeźbiony. „…go jeszcze dębu rozwidniła się pokątnie — soczysta od rosy i bursztynowa od wsiąkliwego blasku, a jednocześnie drobiazgowo rzezany liść przeciwległej paproci wyprzejrzyściał i zielonkawym zmierzchem pobarwił szarą pod swym nakryciem ziemię, nadając jej pylnej…” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →

rzeźba

tu: rzeź. „Wówczas laudańscy i Kmicicowi opasali pierścieniem ową tylną straż i rozpoczęła się rzeźba bez miłosierdzia.” Potop

rzezuń z ukr. rezun

siepacz, zabijaka, tu mowa o hajdamakach, uczestnikach buntu chłopskiego. „Bić się z naszemi braćmi rzezuniami...” Beniowski wszystkie 2 wystąpienia →

rzeźwość

rześkość. „Król i książę wstali późno, i to dość chmurni, ale gdy raz i drugi zanurzyli się w wodzie, przybyło im rzeźwości i humoru.” Przygody Hucka Finna

rzeźwy

tu: energiczny. „A potem zmorzon tym płaczem i żalem, i niewywczasem, zapadł w długi sen, lecz gdy się zbudził, znacznie widać mu boleść łzami spłynęła, gdyż był rzeźwiejszy niż dni poprzednich i raźniej przed się spoglądał.” Krzyżacy

rzkąc daw.

rzekąc, mówiąc. „Nie rzkąc ludzi, ale też i bogów błagają.” O poprawie Rzeczypospolitej

rzkomo daw., starop.

rzekomo, pozornie. + 3 inne znaczenia „…go, gdy nie na pokoju jest, stoją przed nim, uśmiechając się, pochlebując, słowa i uczynki wszystkie pańskie pochwalając, a rzkomo się im dziwując.…” O poprawie Rzeczypospolitej to słowo w 4 lekturach →

rżnąć sieczkę

ciąć słomę na paszę dla zwierząt. „To koniom owies sypali, a przedmuchiwali z plewy, żeby samo gołe ziarno się złociło; to sieczkę rżnęli, to trzęśli słomę, to kury zaganiali na grzędę, żeby nie gubiły jaj w pokrzywach, to masło w maślnicy ubijali, to wyciskali sery, to dzieci kołysali, to mota…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

rżnięta orkiestra

wyrażenie żartobliwe; instrumenty strunowe nazywano dawniej „rżniętymi". „Rżnięta orkiestra już odstawiała swoją sztukę i kilka par już tańczyło w pustej przestrzeni ogromnej sali balowej.” Przedwiośnie

rznięty

wycinany; tu: sztucznie wykopany, równy. „Lasy, wszędzie do miary wydzielone, ukazują gdyby z starannością utrzymywane sady, a rzeki, wielorako połączone, mają postać, jakoby były rzniętemi kanały.” Przestrogi dla Polski

rzoncego gw.

rządcę. „Tam na rzoncego skargę podam,” Kwiaty polskie

Rzplita Wenecka

północnowłoskie państwo kupieckie istniejące od 697 do 1797; jedna z najważniejszych średniowiecznych potęg handlowych i politycznych regionu Morza Śródziemnego. „Dużo trudu kosztowało księcia uzyskanie w Wiedniu paszportu do Włoch, a mianowicie do krajów Rzplitej Weneckiej, na dwór papieża, do krajów króla Piemontu, wielkiego księcia Toskanii, księcia Parmy i Burbonów Neapolu.” Popioły

Rzplitej

Rzeczpospolitej; skrót stosowany w XVII w. „Sam też Skrzetuski zażył nieco wczasu, a potem szedł do pana Zaćwilichowskiego, byłego komisarza Rzplitej, żołnierza dobrego, któren, nie służąc u księcia, był jednak jego zaufanym i przyjacielem.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

rzucają w rzekę lub w morze

echa pogłosek nieuzasadnionych, oblegających wśród zgłodniałego ludu. „Tym końcem robi sobie stronniki, opłaca podszczuwce i buntowniki, utrzymuje w różnych miejscach przekupniki zbóż, którzy w dzień przepłacają, a w nocy też zboża rzucają w rzekę lub w morze.” Przestrogi dla Polski

rzucęć się starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci , skróconą do -ć. „Rzucęć się jako kot na myszy,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.