Litera R

691 słów, strona 2 z 3.

rewers: dokument potwierdzający otrzymanie przedmiotu lub pieniędzy, określający warunki ich zwrotu. „W styczniu zeszłego 1796 roku przez duchownych z ambon ten cyrkularz publikowany jest, a każdy pleban udzielał go obywatelom za rewersem.” Popioły
rewirowy: urzędnik policyjny w carskiej Rosji, czuwający nad porządkiem w rewirze (dzielnicy miasta). „— Z tym wszystkim dziś, o dziewiątej, pani baronowa wpadła z rewirowym do mieszkania pani Stawskiej, kazała zabrać lalkę i spisać protokół.” Lalka
rewokować łac. revoco : odwołuję, łac. revoco, revocare : odwołać, łac. revoco , revocare : odwoływać: zmienić wyznanie. + 1 inne znaczenie „— A ówże kapitan Szenberk nie rewokował?” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
rewolucja: od lutego 1917 r. do władzy w Baku pretendowała, obok Komitetu Wykonawczego, Rada Delegatów Robotniczych. 31 X 1917 na fali wrzenia rewolucyjnego w całej Rosji rządy przejęli bolszewicy (Baku stanowiło tu wyjątek na całym Zakaukaziu; na pozostałym obszarze kraju tzw. Komitet Zakaukaski realizował dążenia separatystyczne w stosunku do zrewolucjonizowanej Rosji). Do tego właśnie momentu historycznego nawiązuje tu Żeromski. „Jednego dnia rozeszła się w mieście Baku lotem błyskawicy wieść: rewolucja!” Przedwiośnie
rezeda: roślina o niewielkich żółtawych lub zielonkawych kwiatach. „Znam ja złocistość, co śni się niebu w imię rezedy...” Napój cienisty
rezerwoar: dziś popr.: rezerwuar. „Rezerwoar ten służył do nawadniania czterechset tysięcy morgów gruntu, a oprócz tego, w czasach przyboru rzeki, wchłaniał w siebie nadmiar wody i znaczną część Egiptu zabezpieczał od nagłego zalewu.” Faraon
rezolucja daw., z łac.: tu: zdecydowanie, śmiałość. + 1 inne znaczenie „— Nie chcę ja cię od tego odwodzić, owszem, chwalę rezolucję, chociaż pamiętam, że gdy Skrzetuski zamierzył swego czasu mnichem zostać, to jednak czekał z tym, póki by ojczyzna od nawałności nieprzyjacielskiej wolna nie była.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
rezolut daw.: człowiek rezolutny, tj. pewny siebie, bystry, zaradny, mający łatwość wypowiedzi, błyskotliwy intelektualnie; por. łac. resolutio rozwiązanie. + 2 inne znaczenia „— Prędkie było pytanie, bo to rezolut, ale prędka odpowiedź, bo i ja rezolutka: nie!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
rezon z fr. raison, daw., z fr.: pewność siebie, śmiałość, rezolutność. + 1 inne znaczenie „Znikł kuraż i rezon, i mina junacka:” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
rezun z ukr.: rzeźnik, przen. morderca. + 1 inne znaczenie „Przyszli rezunowie czekali, co powie did.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
rezurekcja: w kościele katolickim uroczyste nabożeństwo wielkanocne połączone z procesją, odprawiane o świcie w Niedzielę Wielkanocną. „— Kapela też zawsze jest, muzyka gra, stoły aż się gną od srebrzystych mis i pucharów, światło jarzące jak na rezurekcji, na każdą noc świeci, ludzie długo śpią i mało co czyniąc, wesoły żywot pędzą.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rezydent: ubogi szlachcic korzystający ze stałego utrzymania w zamożnym dworze. „Nie może przecie być rezydentem, „panną respektową", trzymać się pańskiej klamki baraszkując i próżnując.” Przedwiośnie
rezydentka: tu: uboższa krewna, mieszkająca u bogatszej rodziny. „I że ład był u pana Jana wielki, więc wozy i ludzie ruszyli tegoż jeszcze wieczora na noc, a nazajutrz w dzień pociągnęła za nimi kolaska, w której siedziała Helena z dziećmi i jedna stara panna, rezydentka.” Potop
riasa ukr.: długa szata stosowana przez duchownych kościołów wschodnich. „Niektórzy pijani kumysem lub gorzałką, poprzebierani w dziwaczne stroje, bo w ornaty, komże, ruskie riasy lub nawet suknie kobiece, poczynali już spory, kłótnie i jarmarczny wrzask o to, co komu będzie należało.” Ogniem i mieczem
Ribbentrop, Joachim von 1893–1946: polityk hitlerowskiej III Rzeszy, członek NSDAP, od 1938 minister spraw zagranicznych; 22 maja 1939 podpisał pakt stalowy z faszystowskimi Włochami, 23 sierpnia 1939 w Moskwie podpisał z ZSRR tzw. pakt Ribbentrop-Mołotow, w tajnym protokole decydujący o planowanym podziale Polski, Litwy, Łotwy, Estonii oraz Finlandii pomiędzy ZSRR a III Rzeszę. Warszawę Ribbentrop odwiedził w dniach 25–27 stycznia 1939 r. „Że podejmują Ribbentropa” Kwiaty polskie
Richelieu, Armand-Jean du Plessis de 1585–1642: francuski książę, kardynał, od 1624 pierwszy minister Francji; faktycznie kierował polityką państwa; w latach 1625–1628 prowadził wojnę z hugenotami. „Dlatego też, w ów pierwszy kwietniowy poniedziałek 1625 roku, mieszczanie, usłyszawszy krzyki, a nie widząc ani czerwonożółtych żandarmów, ani barw księcia de Richelieu, które by ich przestraszały, rzucili się śpiesznie ku oberży „Pod Wolnym Młynarzem".” Trzej muszkieterowie
Rigollot daw.: plaster gorczycowy; eponim od nazwiska lekarza fr., będącego wynalazcą tego środka stosowanego przy bólach mięśniowo-stawowych. „— A Terenia — podchwyciła panna — biegnie po krople z bobrowej esencji albo po proszki bromowe, albo po antymigrenowy ołówek, albo po Rigollot.” Nad Niemnem
Rinaldini: Rinaldo Rinaldini (1798), niegdyś bardzo popularna powieść awanturnicza niemieckiego pisarza Vulpiusa, której bohaterem jest rozbójnik. „Genowefy, Różę z Tannenburgu, Rinaldiniego, Robinsona Kruzoe, a nareszcie — Tysiąc i jedną nocy.” Lalka
Ritz: nazwa luksusowych hoteli. „Oni po Ritzach, Biarritzach,” Kwiaty polskie
Rivoli: jedna z największych i najruchliwszych ulic w Paryżu, równoległa do Sekwany. Między Sekwaną a Rivoli znajdują się między innymi Tuileries, Louvre i inne okazałe budowle. „No, a jak zobaczysz Elizejskie Pola, a potem między Sekwaną i Rivoli...” Lalka
Riwkę: w innych przekładach znana jako Rebeka. „I błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi, w nagrodę tego, żeś usłuchał głosu Mojego".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rizaty ukr.: zabijać. „— A kogóż wy będziecie rizaty?” Ogniem i mieczem
roba daw.: długa, uroczysta szata. „— A dopieroż Conseil des Anciens w robach i tokach fioletowych, w białych płaszczach i pantoflach!” Popioły
robactwo: hebr. רֶמֶשׂ ( remes ): 'pełzające' [stworzenia], zob. 1:24. „ty i żona twoja” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
robaczliwy: dziś popr.: robaczywy. „Łyse, skarłowaciałe, robaczliwe, chore,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Robak pożarł połowę jego zbioru: opis autentyczny. „Sąsiedzi uciekają, ratując swoje zboże..."” Faraon
robe de gaze à raies de satin fr.: suknia z gazy w satynowe pasy. „Lekka, prześliczna suknia, z wpiętymi w przód spódnicy różami, robe de gaze à raies de satin, koloru morskiej wody, niedosięgająca ziemi, otoczona była u dołu liśćmi kamelii i odsłaniała nogi powyżej kostek.” Popioły
rober z ang. rubber: w grze w karty (brydżu, wincie, wiście) zamknięta faza gry, złożona z określonej (nieparzystej) liczby partii i zakończona podliczeniem punktów. + 1 inne znaczenie „Karolu, kochany chłopcze, obiad twój był wyjątkowo doskonały i w rezultacie ci oto ludzie uważają spokojnego robra za coś męczącego, wymagającego wysiłku.” Lord Jim to słowo w 2 lekturach →
Robert Diabeł 1831: popularna opera Meyerbeera. „Zdawało mu się, że w tym przeciągłym i melancholijnym dźwięku słyszy całą orkiestrę wygrywającą inwokację z Roberta Diabła.” Lalka
Robert Guiscard: brat Ryszarda, księcia Normandii, który zdobył Apulię i Kalabrię, umarł r. 1085. „I tych, co walcząc przeciw Guiskarda,” Boska Komedia
Robert Wood 1717–1775: archeolog szkocki. Jego dzieło O oryginalności geniuszu Homera (1769) wywarło znaczny wpływ na upodobania poetów z epoki burzy i naporu. „…ie niesłychane rzeczy tutaj), zwrócił się do mnie, rozłożył swój kramik naukowy, mieszczący różności począwszy od Batteux do Wooda i od Piles'a do Winekelmanna, zaręczył mi, że przeczytał całą pierwszą część teorii Sulzera oraz, że posiada rękopis Heynego o st…” Cierpienia młodego Wertera
Robespierre, Maximilien de 1758–1794: jeden z przywódców Rewolucji Francuskiej, czołowa postać klubu jakobinów; Robespierre'a zwykło się uznawać za symbol krwawego terroru i dyktatury rewolucyjnej. „…yle bohaterstwa, a przywodząc na pamięć słowa Ludwika XI, swego poprzednika w polityce, jak on sam był poprzednikiem Robespierre'a, powtarzał maksymę kuma Tristana: „Dziel, a będziesz panował".…” Trzej muszkieterowie
robić sobie subiekcję: zadawać sobie trud. „Mnie nieraz złość brała, osobliwie, jak mnie trzęsło, więc jednego dnia mówię: „Co sobie panna Marianna robi subiekcję?...” Lalka
robić wiosłami daw.: wiosłować. „Pod pomostem, na którym stały kosztowne namioty, dwudziestu żołnierzy robiło wiosłami; zaś pod masztem i na obu końcach łodzi zajęli miejsca najlepsi inżynierowie wodni.” Faraon
robita gw.: robicie. „— I cóż wy tam robita ?” O krasnoludkach i sierotce Marysi
roborować: umacniać, potwierdzać dokument. „Niech żyje!" — jechał do grodu i tam onę niebieską konfederację wraz z tyszowiecką roborował.” Potop
robota dial. B. lp: robotę. „— odpowiedziała, odpychając instrument, który jej pan Wołodyjowski podawał — ja mam robota.” Potop
robota Penelopy: tu: niekończąca się, nie przynosząca efektu praca. Penelopa jest w mit. gr. uosobieniem wiernej żony; przez 10 lat czekała na powrót swego męża, Odysa, spod Troi. Nakłaniana, by wybrała sobie nowego małżonka, zastosowała zręczny wybieg. Zalotnikom oświadczyła, że wyboru dokona, kiedy utka szatę dla swego teścia (w niektórych wersjach całun dla ojca). Tymczasem to, co utkała w dzień, nocą pruła i tym sposobem doczekała powrotu męża, w którego śmierć jako jedyna nie wierzyła. + 1 inne znaczenie „Robota Penelopy!” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
robotny gw., pot.: pracowity. „Powiem Antkowi, jakaś to robotna!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
robron , z fr. robe ronde: dosłownie: okrągła, kolista suknia o szerokiej, sztywnej spódnicy. „…nymi puklami, kaziła się z giermkiem swoim — tamta czyta list kochanka i śmieje się, bo noc bliska — tamta, z pieskiem na robronie, królów była nałożnicą.…” Nie-Boska komedia
robroniec: zgrubienie od: robron : okrągła suknia dworska z ciężkich tkanin jedwabnych, o konstrukcji kloszowej. „Ciężkim westchnieniem z krągłego robrońcu” Balladyna
rocznica Konstytucji Trzeciego Maja: manifestacja ta (1891) przygotowana została przez nacjonalistyczną Ligę Polską i organizację młodzieży Zet. „Dawno, bardzo dawno, w roku 1891, obchodziliśmy tutaj po raz pierwszy od powstania styczniowego rocznicę Konstytucji Trzeciego Maja.” Przedwiośnie
ród ich boski, córami są źródeł i gajów: tj. są nimfami. „Ród ich boski, córami są źródeł i gajów” Odyseja
ród nowotny: Rodzina Adimari. „Ów ród nowotny, co z głupstwa i pychy” Boska Komedia
rodny starop.: urodzajny, bujny, plenny, rodzący. „Tę, jesli ostre ciernie lub rodne pokrzywy” Treny
rody gw.: tu: rodzenie, poród. „To gęsi gdziesik pokrzykiwały gęgliwie i leciały rozgłośne wołania ludzkie, a wraz i wiater tchnął lubym, ciepłym powiewem, zgarniając wszystkie te głosy, że ziemia stawała niekiedy w takiej cichości a zadumaniu jakoby w tej świętej chwili rodów i poczynań.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
rodzica: rodzicielka, matka. „Wilija, naszych strumieni rodzica,” Konrad Wallenrod
rodzicom serca się krajały: byli bardzo smutni, zrozpaczeni. „A rodzicom nieszczesnym serca sie krajały.” Treny
rodzicy: rodzica, ojca (forma użyta dla rymu). „Na imię rodzicy” Odyseja
rodziły: «Samica widziała pręty i cofała się, samiec parzył się z nią i rodziła [jagnięta] podobne do tych [prętów]», zob. Raszi do 30:38. Owce rodziły młode o umaszczeniu, jakiego chciał Jakub, ponieważ to co widziały przy wodopoju wpływało na ich moc wyobraźni, a stamtąd i na wygląd ich jagniąt, zob. Radak do 30:39. „I rzekł Laban: „Oto niechaj będzie podług słów twoich!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rodzinne: słowo 'rodzinne' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale.
rodzona: siostra. „…wiada, młody pan popadł w jakowe złe terminy w Malborgu, to przez księżnę Aleksandrę płocką siła można by wskórać, bo ona, rodzona królewska i prócz tego będąc osobliwszą przyjaciółką Krzyżakom, wielkie ma między nimi zachowanie.…” Krzyżacy
rodzonego: w domyśle: ojca. „Szkoda mi chłopa, choć wilkiem patrzy i nieustępliwy, rodzonego nie uszanował, ale szkoda człowieka...” Chłopi, Część druga - Zima
rodzony: brat. „— Ja zowię się Maćko z Bogdańca, a ten tu wyrostek, syn mego rodzonego, woła się Zbyszko.” Krzyżacy
Roederer: słynny dom szampański, którego historia sięga 1833 r., kiedy Louis Roederer przejął rodzinny dom szampański, zał. w 1776 roku przez jego wuja; ciesząca się świetną renomą firma miała wiele przedstawicielstw w stolicach Europy, w tym w Warszawie. „I Schmandtke, agent Roederera,” Kwiaty polskie
róg Amaltei mit. gr.: róg obfitości; Zeus jako niemowlę chował się wśród nimf górskich w grocie idajskiej i był karmiony mlekiem kozy Almatei; kiedy Alamtea złamała jeden ze swoich rogów, Zeus pobłogosławił go tak, że od tamtej pory napełniał się on wszystkim, czego zapragnął jego posiadacz. „Miało zaś kształt złotego rogu Amaltei.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
róg wołowy: mowa o rurce rogowej, umieszczanej za haczykiem, by ryby nie mogły odgryźć przynęty. „Wbitą na róg wołowy; rybki idą do niej” Odyseja
rogal pogard.: zdradzony mąż. „— Panowie bracia, miejsce dla rogala, bo pobodzie!” Ogniem i mieczem
rogatka daw.: posterunek na granicy miasta, na którym pobierano opłaty za wjazd. „A jak w kojec wlezie, pyta: „Co za miasto takie i którędy tu do rogatek?".” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rogatkę zapłacić: dawniej za wjazd do miasta pobierane były opłaty. „Jak trochę chleba pojadł, jak garść owsa koniowi kupił, jak rogatkę zapłacił, a jak jeszcze w dodatku do karczmy wstąpił, to z pustym mieszkiem do domu wracał; i tak ciągle w kółko.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rogatki: mowa o zachodnich rogatkach Warszawy, tzw. rogatkach Jerozolimskich, znajdujących się przy dzisiejszym placu Zawiszy. + 1 inne znaczenie „Szliśmy wciąż ku rogatkom.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
rogatywka: czapka wojskowa z krótkim daszkiem i kwadratowym denkiem. „…na twarzy, a mieszczańskim sercem w piersi; ówdzie migają grzebieniaste hełmy dragonów, kapelusze niemieckiej piechoty, rogatywki pospolitego ruszenia, kapuzy, kołpaki rysie.…” Ogniem i mieczem
Roger des Piles 1635–1709: francuski malarz i estetyk. „…e rzeczy tutaj), zwrócił się do mnie, rozłożył swój kramik naukowy, mieszczący różności począwszy od Batteux do Wooda i od Piles'a do Winekelmanna, zaręczył mi, że przeczytał całą pierwszą część teorii Sulzera oraz, że posiada rękopis Heynego o studium antyku.…” Cierpienia młodego Wertera
rogi: rogami. „Nieubłagana Wisło, próżno wstrząsasz rogi,” Fraszki
Rogów: wieś i stacja kolejowa w pow. brzezińskim między Skierniewicami a Koluszkami, 95 km od Warszawy. Rzecki popełnia tu błąd zamierzony przez Prusa; koleją warszawsko–bydgoską jechało się przez Skierniewice na Łowicz, z pominięciem Rogowa. „Stach był już chyba około Rogowa.” Lalka
rogoża daw.: mata upleciona z łyka lub z sitowia. + 1 inne znaczenie „Toteż Maćko, spoglądając teraz na ładowne, pokryte rogożami wozy, radował się w duszy na myśl, jak wspomoże i urządzi Bogdaniec.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
rohatyna z ukr.: włócznia z grotem zaopatrzonym w hak, aby po wbiciu trudniej ją było wyciągnąć. + 3 inne znaczenia „Bez przerwy rohatyną robiąc, dłoń zdrętwieje,” Iliada to słowo w 4 lekturach →
rohula: ostróżka. „…stron każdej drogi szerokim pasem bielały bujne rumianki i wyższe od nich kwiaty marchewnika, słały się w trawach fioletowe rohule, żółtymi gwiazdkami świeciły brodawniki i kurze ślepoty, liliowe skabiozy polne wylewały ze swych stulistnych koron miodowe wonie…” Nad Niemnem
roić: tu: marzyć, wyobrażać sobie. + 1 inne znaczenie „Włócząc się z towarzyszami po mieście, przyglądałem się wystawom sklepowym i roiłem, że sam kiedyś będę właścicielem sklepu, gdzie pełno dywanów różnowzorych, jedwabi pozłocistych, adamaszków malowanych w kwiaty i kaszmirów, na których kwitną haftowane drzewa,…” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →
rojno: licznie, całym rojem. „To — rojno, to — w rozsypce na mniejsze gromady —” Napój cienisty
rojny daw.: liczny. „Pominąwszy siły książąt wobec rojności mazowieckiej szlachty niepoślednie, a wobec jej bitności — godne, by ich nie lekceważyć, pokój z nimi zabezpieczał granicę krzyżacką na ogromnej, rozciągłej przestrzeni i pozwalał im skupić lepiej swe siły.” Krzyżacy
roju rojącego się: hebr. שֶׁרֶץ ( szerec ): 'roić się, pełzać, wić się, czołgać się'. „piętnaście łokci wzwyż” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Rok: najprawdopodobniej spolszczona pisownia anglosaskiego nazwiska Rock . „Tam jest jeden Czarli Rok, ten trochę lubi kręcić.” Bankructwo małego Dżeka
rok 1831 i 1863: daty: końca powstania listopadowego (29 listopada 1830–21 października 1831) oraz wybuchu powstania styczniowego (22 stycznia 1863–październik 1864). „1831 i '63, broszury polityczne, wydanie pisarzy okresu Zygmuntowskiego, przekład Boskiej Komedii, dzieł Szekspira, powieści Wiktora Hugo, Balzaka itd., wreszcie dosyć utworów literatury „miejscowej".” Syzyfowe prace
rok 1905: w roku 1905 w Cesarstwie Rosyjskim miały miejsce wystąpienia o podłożu społecznym i narodowym, przeciwko absolutyzmowi carskiemu oraz uciskowi obszarników i przemysłowców (począwszy od „krwawej niedzieli" 22 stycznia 1905 w Petersburgu); w Królestwie Polskim spontaniczne strajki i walki trwały w ośrodkach przemysłowych oraz na wsi od 1905 do 1907. „Książki z roku 1905 już go nie interesowały.” Granica
rok czterdziesty szósty: rok 1846, „rabacja". „taki rok czterdziesty szósty —” Wesele
rok jedenasty od trzęsienia ziemi: w czasach Shakespeare'a pamiętne trzęsienie ziemi miało miejsce w Anglii 6 kwietnia 1580 r. „Rok jedenasty od trzęsienia ziemi;” Romeo i Julia
rok sześćdziesiąty trzeci: 1863. 21 stycznia tego roku rozpoczęło się powstanie styczniowe. „rok sześćdziesiąty trzeci.” Mazowsze
roki starop.: sądy coroczne. „Czekał przeszło miesiąc, żeby wody obeschły; tymczasem wojsko ćwiczył, do obozowego życia je wezwyczajał, rządził, posłów przyjmował i roki pod purpurowym baldachimem odprawiał.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
rokicina: rokita; gatunek krzewiastej wierzby, osiągającej do 1 m wysokości, rosnącej na terenach wilgotnych, torfowiskach, mokrych łąkach. „Z złotej trzciny, rokiciny,” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
rokita: wierzba. „Koszyk mały z rokity, denkiem wywrócony,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
rokosz: bunt. „Piekielny rokoszu,” Hamlet to słowo w 3 lekturach →
roków gw.: dziś popr.: lat. „Cóż, dziesięć roków toć jeszczek nie życie, można przetrzymać...” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
rokować: tu: przypuszczać, planować. + 1 inne znaczenie „Grek już zbawienia prawie nie rokuje” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
roku tego: mimo że ziemia Gerar nie jest tak ważna i tak żyzna jak Ziemia Israela i pomimo faktu, że był to rok głodu, zob. Raszi do 26:12. „I rozkazał Abimelech całemu ludowi mówiąc: „Kto by się dotknął męża tego, lub żony jego, ulegnie śmierci".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rola: ziemia uprawna. „Bo chomik — to zawołany gospodarz; a zarazem lichy gospodarz, bo oprócz roli i pracy na niej, i korzyści z tej pracy — nic go nie interesuje; o siebie tylko dba i o nikogo więcej.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →
Roland , Angelika: to bohaterowie jednego z najsłynniejszych poematów rycerskich, Orlanda szalonego (1516), wielkiego poety włoskiego — Ariosta. „Nowy Roland, głoś światu twoją Angielikę.” Satyry
roli niezwyczajnych: nieprzyzwyczajonych do pracy na roli. „Koniuchów natroczę, końskim padłem żyjących, roli niezwyczajnych!” Krzyżacy
Rollier, Auguste 1874–1954: szwajcarski chirurg, pionier helioterapii (światłolecznictwo), założyciel sanatorium w Leysin w Szwajcarii, w którym stosował leczenie gruźlicy kości przez ekspozycję na światło słoneczne i przebywanie na świeżym powietrzu. „…dzięczający swe imię chrzestne kultowi ojca dla dwóch Karolów, Marksa i Darwina, przeleżał lata wojny nieruchomo na łóżku Rolliera w podniebnym szwajcarskim sanatorium i wyciągnięty, zestawiony, na wylot przegrzany i prześwietlony górskim słońcem, narodził się…” Granica
rolwaga gw., z niem. Rollwagen: platforma na kołach; wóz towarowy. „4) Z rolwag pakuły, szmaty, worki” Kwiaty polskie
Roma: Rzym. „ty, co wiodłaś Cezarów Romy,” Noc listopadowa
Romania: kraina włoska z miastami Bolonią Ferresą, Rawenną, Rimini, Forli itd. Cesarz Rudolf I przelał na stolicę papieską swoje zwierzchnictwo nad Romanią, czym dodał jeno nowego zarzewia do wojen domowych, które tam nigdy nie wygasały. „Gdym odszedł, jawna nie wrzała w niej wojna,” Boska Komedia
Romanow, Konstanty Pawłowicz ros. Константин Павлович Романов 1779–1831: właśc. Konstantin Pawłowicz Holstein-Gottorp-Romanow, wielki książę rosyjski z dynastii Romanowów, drugi syn cesarza (cara) Pawła I i cesarzowej Marii Fiodorowny, brat cara Aleksandra I i cara Mikołaja I, następca tronu rosyjskiego w latach 1801–1823. W 1814 r. był naczelnym dowódcą wojsk polskich i faktycznym namiestnikiem cara w Polsce. W 1818 r. był deputowanym z cyrkułu VIII Warszawy na Sejm Królestwa Polskiego. Został naczelnym wodzem armii Królestwa Polskiego, pełniącym obowiązki gubernatora wojskowego Królestwa Polskiego, generał-inspektorem kawalerii rosyjskiej. Od 1819 r. sprawował funkcję głównodowodzącego armii czynnej nad guberniami: wileńską, grodzieńską, mińską, wołyńską, podolską i w obwodzie białostockim. W 1820 r. zostało unieważnione jego pierwsze małżeństwo, z księżną Juliane Henriette Ulrike von Sachsen-Coburg-Saalfeld (poślubioną w 1796 r. na żądanie Katarzyny II, jego babki), aby mógł poślubić polską hrabiankę Joannę Grudzińską. Z powodu małżeństwa z Grudzińską wielki książę Konstanty zrezygnował w 1823 r. z praw do tronu rosyjskiego, przysługujących mu po śmierci starszego brata; akt rezygnacji utrzymywany był w tajemnicy. Gdy po śmierci Aleksandra I w 1825 r. Mikołaj wysłał do brat wezwanie do wstąpienia na tron, tytułując go cesarzem Konstantym I, ten ponownie odmówił objęcia władzy w Rosji i pozostał w Warszawie. Formalnie od 27 listopada do 14 grudnia 1825 był cesarzem Rosji, o czym nie wiedzieli dekabryści, którzy wywołali w grudniu 1825 r. powstanie przeciwko Mikołajowi w obronie praw Konstantego do tronu. Następnie, w l. 1815–1830 Wielki Książę Konstanty był wodzem naczelnym Wojska Polskiego i faktycznym wielkorządcą Królestwa Polskiego; podlegały mu także garnizony wojsk rosyjskich w zachodnich guberniach Rosji. Zwalczał polskie ruchy wolnościowe, rozbudował siatkę tajnej policji rosyjskiej w Polsce. Choć był wielkim miłośnikiem polskiej armii, wprowadzony przez niego rygor i niepraktykowany w Polsce brak szacunku do oficerów budziły silny sprzeciw. W noc wybuchu powstania, 29 listopada 1830 r. jego osoba była głównym celem ataku spiskowców. Udało mu się uciec z Belwederu w kobiecym przebraniu, a następnie na czele korpusu rosyjskiego przedostać się do Rosji, gdzie wkrótce zmarł na cholerę (lub też wskutek otrucia). „Całą administracją nakręcono jako jedną wielką Polaków torturę, której koło obracali carewicz Konstanty i senator Nowosilcow.” Dziady, część III
romantyk: w tekście powieści przeważnie w znaczeniu: idealista i marzyciel, powodujący się uczuciem. „Jan Mincel był romantyk i entuzjasta, Franc spokojny i zgryźliwy; Jan był gorącym bonapartystą, Franc republikaninem i specjalnym wrogiem Napoleona III.” Lalka
romboid: deltoid, czworokąt przypominający kształtem latawiec: jego przekątne są do siebie prostopadłe, a jedna z nich stanowi jego oś symetrii. „Pierwsze danie składało się z łopatki skopowej wyrżniętej w równoboczny trianguł, ze sztuki mięsa w kształcie romboidu i z puddingu w kształcie cykloidu.” Podróże Guliwera
Romeo i Julia: słynna tragedia Szekspira. Miejscem akcji jest miasto włoskie Werona, tematem — losy dwojga kochanków pochodzących ze zwaśnionych z sobą rodów. Montekich i Kapuletów. „…ny, grał i deklamował wszystko, co mu kazała panna Izabela, a wyjeżdżając do Ameryki ofiarował jej włoski egzemplarz Romea i Julii z dedykacją: „Mdła mucha więcej ma mocy, czci i szczęścia aniżeli Romeo...”.…” Lalka
Romeo źle nagrodzony za swe piękne cnoty: O tym Romeo kroniki średniowieczne zapisały wiele ciekawych szczegółów. Ogólny życiorys jego poeta skreślił na końcu tej pieśni. „Źle nagrodzony za swe piękne cnoty.” Boska Komedia
Romeo! czemuż ty jesteś Romeo?: słowa Julii z aktu II, sceny 2.
Romny: miasto na Ukrainie, nad Sułą. „aż pod Konotopem i Romnami.” Ogniem i mieczem
rond fr.: kółko. „— Panie rond, panowie koszyk!...” Placówka
ronić daw.: strącać. „…łez, a stojący blisko niego młody kniaź litewski Jamont, syn namiestnika smoleńskiego, pomagał mu w tym tak szczerze, że aż ronił potrawy z półmisków.…” Krzyżacy
ront daw.: patrol. „Ront rozsunął się i cofał pod ścianami kamienic.” Popioły
Rops, Felicjan 1833–1898: znany malarz i sztycharz belgijski. „— Jakże panna Helena, czy wciąż jeszcze zajęta Ropsem?” Ludzie bezdomni
rość tu forma 3 os. lp: roście: dziś: rosnąć. „Małe krasnoludki zaczęły mu w oczach rość, rość, a Cygan cofał się...” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
róść: rośnij. „Tak róść, mały Michniku, jakobyś mógł sławnych” Fraszki
roście starop. forma, starop. forma 3 os. lp: dziś: rośnie. „Bojaźnią i opatrzność, i gotowość roście.” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
Roscjusz ok. 125–62 p.n.e.: jeden z najwybitniejszych aktorów w starożytnym Rzymie. „Gdy Roscjusz w Rzymie był aktorem...” Hamlet
rosiczka: rosiczka okrągłolistna zwana też rosą słoneczną, roślina owadożerna o właściwościach leczniczych. „— Ty rosiczko, rosiczko!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Rosienie lit. Raseiniai: miasto w środkowej części Litwy, położone ok. 80 km na płn. zach. od Kowna. „…w kierunku Krakinowa; sam zaś z jazdą ruszył w dwa dni później, zasięgnąwszy wprzód dokładnych wieści, czy z Kiejdan lub z Rosień, między którymi musiał przechodzić, nie wyszły jakie znaczniejsze szwedzkie wojska.…” Potop
Rosieńskie: ziemia w środkowej części Litwy, jej ośrodkiem są Rosienie (lit. Raseiniai ), położone ok. 80 km na płn. zach. od Kowna. „Był na Żmudzi ród możny Billewiczów, od Mendoga się wywodzący, wielce skoligacony i w całym Rosieńskiem nad wszystkie inne szanowany.” Potop
roskolnik z ros.: rozłamowiec, innowierca, odszczepieniec. „roskolniku!...” Kordian
rosnął: dziś popr.: rósł. „Grabek rosnął w lesie!” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
rosochaty: gęsto rozgałęziony. „Otoczyły ją tam dęby rosochate, zgarbione, z szeroko rozrosłymi konarami, na których szemrał liść świetnej zieleni.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rossę: oryginalnie u Kochanowskiego, zgodnie z dawną ortografią jest: rossę. „Ty nocną rossę spuszczasz, Ty dostatkiem hojnym” Fraszki
Rossi Ernest 1829–1896: znakomity aktor włoski, świetny odtwórca ról szekspirowskich. Przybył na gościnne występy do Warszawy 16 czerwca 1878. „Wielki tragik włoski, Rossi, znany jej i ciotce jeszcze z Paryża, przyjechał na występy do Warszawy.” Lalka
rost daw., gw.: wzrost; proces rośnięcia. + 1 inne znaczenie „…mi, a wszelaki głos leciał górnie i radośnie — nawet ziemie, opite wodą i nabrzmiałe mocą, zdały się wrzeć niepowstrzymanym rostem.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
rostą starop. forma 3 os. lm: rosną; przen.: pochodzą. „Rodzi, skąd rostą pociechy osobne;” Pieśni
rostąc starop.; imiesł. od rość : rosnąć: rosnąc. „Przed oczyma rodziców swoich rostąc, mało” Treny
rostocharz a. roztrucharz starop.: handlarz końmi. „Dobre kupce, rostocharze,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
rostra: mównica publiczna. „Z góry, przez ogromne stopnie, od strony świątyni poświęconej „Jovi Optimo Maximo", napływały nowe fale; przy rostrach słuchano jakichś przygodnych mówców; tu i ówdzie słychać było okrzyki przekupniów sprzedających owoce, wino lub wodę pomieszaną z figowym sok…” Quo vadis
Rostworowski, Karol Hubert 1877–1938: dramaturg, poeta, kompozytor i publicysta; stronnik Narodowej Demokracji, przewodniczący Straży Narodowej, oboźny Obozu Wielkiej Polski; był autorem tragedii psychologicznej Judasz z Kariothu wyd. w 1913 r. i wystawionej w tym samym roku w Krakowie w reż. Leona Schillera, z udziałem Ludwika Solskiego w roli tytułowej. „Jakby to wyśnił Rostworowski,” Kwiaty polskie
Rosynant: koń Don Kichota. „A wkrótce został Rosynantem” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
rószczki: dziś popr.: różdżki. „Ludzie nie znajdą rószczek na kwietną niedzielę.” Kordian wszystkie 2 wystąpienia →
Roszkowski: popularna cukiernia i kawiarnia w Łodzi przy ul. Piotrkowskiej 76, przy skrzyżowaniu z pasażem Meyera, istniejąca od 1892 r., założona przez Aleksandra Roszkowskiego; miejsce spotkań towarzyskich elity łódzkiej, u Roszkowskiego Reymont prowadził obserwacje do powieści Ziemia obiecana ). „Od tego rogu, gdzie Roszkowski,” Kwiaty polskie
rota daw.: wiersz Marii Konopnickiej (1842–1910), a także pieśń hymniczna. + 3 inne znaczenia „Tam, gdy litewskie wymknęły się roty,” Grażyna to słowo w 6 lekturach →
Rote Fahne: (wł. Bandiera Rossa), powstała we Włoszech jedna z najsłynniejszych pieśni ruchu robotniczego, której tekst zmodyfikowano po dojściu Mussoliniego do władzy. „I ochrypłym głosem zaczął śpiewać Rote Fahne.” Pożegnanie z Marią
rotmistrz: dawny polski stopień oficerski w kawalerii, odpowiadający kapitanowi. „Ten człowiek był rotmistrzem i nazywał się Awaczewicz.” Granica
Rotszyld: nazwisko sławnych bankierów, których działalność obejmowała wiele krajów europejskich. „Rotszyld by zbankrutował!...” Lalka
Rottenführer niem.: stopień przyznawany członkom SS i SA, zasłużonym dla organizacji, ale nieposiadającym odpowiedniego przeszkolenia politycznego lub wojskowego, aby zostać podoficerem; stopień Rottenführera był odpowiednikiem kaprala w armii. „— Rów oczyszczamy, panie Rottenführer, bardzo dużo błota.” Pożegnanie z Marią
roty aresztanckie: w carskiej Rosji kara więzienia połączona z robotami przymusowymi. „I tylko pomyśl: co będzie, jeżeli się sąd omyli i tę nieszczęśliwą kobietę skaże do rot aresztanckich?...” Lalka
Rousseau, Jean-Jacques 1712–1778: francuski pisarz oraz filozof; postulował powrót do natury, odrzucał zdobycze cywilizacji. „O, Rousseau, Rousseau!...” Popioły
rowien: równy, niezmienny. „Trwaj rowien skale,” Fraszki
rówien daw. forma: dziś: równy. „Mąż dużej ręki, któż mu rówien będzie” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
rówień starop.; tu forma D. lp: równia: coś równego. „Której równia nie widzę w tej tu śmiertelności.” Treny
rówiennica daw.: dziś: rówieśnica. „Kiejstutówna, jak zwykle, w sióstr i rówiennic orszaku” Konrad Wallenrod to słowo w 2 lekturach →
rówienniczka: dziś: rówieśniczka. „Pierwsza lilia na grobie ojca mego jest moją rówienniczką, a pierwsza róża na grobie matki mojéj była mi siostrą młodszą.” Anhelli
rówiennik daw.: rówieśnik. „Że wtenczas, kiedy moi rówiennicy,” Grażyna
równe: dobrane. „A kiedy równe towarzystwo siędzie,” Pieśni
równia starop.: tu: równina. + 1 inne znaczenie „Rozglądając się po okolicy, wyrachowała sobie, że oddaliła się już znacznie od Dniestru, bo mniej tu było skał, kraj rozłożysty, więcej obłych wzgórz porośniętych dębiną i częste obszerne równie.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
równianka gw., daw., gwar., daw.: wianek; kwiaty splecione jeden za drugim w sznur. + 1 inne znaczenie „a w kosach równianka” Balladyna to słowo w 5 lekturach →
równie daw.: tak samo. „W Łęczycy, równie jak w Sieradzu, nie oszczędzono nawet kościołów i księży, a krew starców, niewiast i dzieci spłynęła po nożach zdobywców.” Krzyżacy
równina Smithfield: autor robi złośliwą aluzję do targowiska Smithfield pod Londynem, znanego z oszukańczych transakcji bydłem. „…, sędziowie będą oświeceni i nieprzedajni, pieniacze poczciwi, umiarkowani i niezupełnie z rozumu obrani, kiedy równina Smithfield zajaśnieje piramidami ksiąg prawniczych, wychowanie młodzieży szlacheckiej — gruntownie odmienione, lekarze — wygnani; żony Jahus…” Podróże Guliwera
równiny Ostatniego Sądu: komentatorzy zgodnie stwierdzają, że miejsce to sugeruje, iż ma nastąpić koniec świata, poprzedzony Sądem Ostatecznym. „— Dolina Świętej Trójcy obsypana światłem migającej broni i Lud ciągnie zewsząd do niej jak do równiny Ostatniego Sądu.” Nie-Boska komedia
rowny: dziś popr: równy. „Rownego śmiał pokrzywdzić rowny” Iliada
„Royal Sovereign": pierwszy angielski trzypokładowy XVII-wieczny żaglowy okręt wojenny, słynny z bogatych dekoracji rzeźbiarskich, którymi ozdobiono jego kadłub. „Obrócił się potem do pierwszego ministra, który stał za nim, trzymając w ręku białą laskę, prawie tak wielką jak główny maszt angielskiego wojennego okrętu „Royal Sovereign", i rzekł:” Podróże Guliwera
roża z ros.: gęba, morda. „By zobaczyła taką ROŻĘ” Kwiaty polskie
róża jerychońska: roślina pochodząca z obszarów Jordani, należy do gatunku roślin pustynnych, inaczej zwana jest zmartwychwstanką. + 1 inne znaczenie „Mówiąc dobrze po polsku, dopytywała z wielką troskliwością służbę i o Zbyszka, i o Danusię, której przy sposobności podarowała różę jerychońską, a na drugi dzień w czasie snu Zbyszka, gdy dziewczyna siedziała w izbie jadalnej, przysunęła się do niej i rzekła:” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
różą oboje: białą i czerwoną. „Twarz, która prawie wyraża różą oboje.” Fraszki
Róża z Tannenburgu: powieść dla młodzieży o tendencji umoralniającej, napisana również przez kanonika Schmida (w latach 1833–1866 pięć polskich wydań). „Genowefy, Różę z Tannenburgu, Rinaldiniego, Robinsona Kruzoe, a nareszcie — Tysiąc i jedną nocy.” Lalka
rozamorowany: rozkochany; por.: amor. „Nie wiem, jak tam panniątka dadzą sobie rady, ale tak myślę, że po przyjeździe zastaniesz je obie rozamorowane.” Pan Wołodyjowski
rozbierać gw.: tu: rozpatrywać, przemyśliwać, analizować. + 1 inne znaczenie „— Nic, jeno me tak powietrze rozbiera!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
rozbijać daw.: czynić rozboje, napady, rabunki. „Wiadomym było wszystkim, że cezar często dla zabawy rozbija w gronie augustianów i na Suburze, i w innych dzielnicach miasta.” Quo vadis
rozbiór etymologiczny i syntaktyczny: analiza wyrazów pod względem ich pochodzenia i funkcji w zdaniu. „W istocie Marcinek umiał już czytać (rzecz prosta — po rosyjsku), pisać dyktanda, robić zadaczki na cztery działania i począł nawet ćwiczyć się w obu rozbiorach: etymologicznym i syntaktycznym.” Syzyfowe prace
rozbit: dziś popr.: rozbitek. „Dysząc piersiami rozbit nieszczęśliwy,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →
rozbitek: hebr. הַפָּלִיט ( hapalit ): 'uciekinier, zbieg'. Był to Og, ostatni pozostały z ludu olbrzymów zwanych Refaim [Refaowie], który zbiegł z pola bitwy (por. 14:5), a wedle innego wyjaśnienia był to Og, jeden z ludu olbrzymów, który przetrwał potop (por. Ks. Rodzaju 6:4), zob. Raszi do 14:13. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozboju: hebr. חָמָס ( chamas ): ‘przemoc, bezprawie, rabunek’. «Macie skłonność do mordowania zrabowaną z błogosławieństwa dla Esawa, bo to należy do jego rzemiosła, od niego to zrabowaliście», zob. Raszi do 49:5. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozbrat: niezgoda, niezgodność, rozbieżność, rozejście się. „Rozbrat między Siczą a Rzecząpospolitą, który powstał za czasów Nalewajki i Pawluka, nie tylko nie ustawał, ale zwiększał się coraz bardziej i napływ na Sicz herbowego ludu, nie tylko polskiego, ale i ruskiego, nieróżniącego się od Niżowców ni mową, ni wiarą,…” Ogniem i mieczem
Rozbrat wieczny duszy z ciałem ...: jest to dość wyraźna aluzja do słów z Psalmu miłości Zygmunta Krasińskiego (z powodów politycznych promowanego na najważniejszego z polskich wieszczów romantycznych przez St. Tarnowskiego, jednej z ważnych postaci wśród krakowskich stańczyków): „Z szlachtą polską polski Lud. Dusza żywa z żywem ciałem Zespojone świętym szałem; Z tego ślubu jeden Duch, Wielki naród polski sam, Jedna wola, jeden ruch (...)". Konserwatywny projekt „zbawienia" ojczyzny oceniony został w dramacie Wyspiańskiego jako niemożliwy do zrealizowania z powodu duchowej niemocy cechującej szlachtę, klasę, na którą Krasiński wskazywał jednoznacznie jako na jedyną predystynowaną do roli przywódczej w Polsce. „duszy z ciałem, ciała z duszą;” Wesele
rozchodnik: rozchodnik ostry; roślina trująca, mająca właściwości lecznicze, dawniej stosowana do obniżenia ciśnienia tętniczego krwi i przy niektórych schorzeniach skórnych. „— Oj, ty ziele, ty ziele zielone, ty rozchodniku, młody junaku!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rozciągnione daw.: dziś popr. forma: rozciągnięte. „Cesarz kładzie na stole trzy tasiemki jedwabne, rozciągnione, na sześć cali długie, jedna niebieska, druga czerwona, a trzecia zielona.” Podróże Guliwera
rozciągniony daw. forma: dziś popr.: rozciągnięty. „Błękit niebieski rozciągniony nad tą wąską smugą przestrzeni był już nikły, zasnuty przędziwem chmurek zwianych i płynących wiotkimi pasmami w dal niedościgłą dla oka.” Ludzie bezdomni
rozciął je: hebrajskie wyrażenie, które oznacza zawarcie przymierza, to dosł. 'rozciąć przymierze'. Strony zawierające pakt dokonywały aktu rozcięcia zwierzęcia i przechodzenia pomiędzy rozciętymi częściami. «Tu (15:17) „piec dymiący i pochodnia płonąca”, które przeszły pomiędzy rozciętymi częściami, były posłańcami Szechiny [Boskiej obecności], która określana jest jako 'ogień'», zob. Raszi do 15:10. „Ale oto słowo Wiekuistego doszło go, mówiąc: „Nie odziedziczy po tobie ten, a tylko [ten], który wyjdzie z łona twojego, ten odziedziczy po tobie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozciekawiony: dziś: zaciekawiony. „— zawołał rozciekawiony sułtan.” Klechdy sezamowe
rozciskać: rozrzucić (por. ciskać: rzucać). + 1 inne znaczenie „Rozciskam gady.” Kordian to słowo w 2 lekturach →
rozczuchranymi: dziś: rozczochranymi. „…jak oni czekają niecierpliwie — szemrzą między sobą, do wrzasków się gotują — wszyscy nędzni, ze znojem na czole, z rozczuchranymi włosy, w łachmanach, z spiekłymi twarzami, z dłoniami pomarszczonymi od trudu — ci trzymają kosy, owi potrząsają młotami, heblami…” Nie-Boska komedia
rozdnieje: dziś popr. forma: rozednieje; rozednieć: rozwidnić się. „Ja tu będę pilnować zamku, aż rozdnieje,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Rozdział X: dziesiąty rozdział Ks. Rodzaju zawiera tzw. tablicę narodów, czyli listę miejsc i ludów, których tereny rozciągały się w czterech kierunkach świata. Wszyscy oni wywodzili się od Szema, Chama i Jefeta, trzech synów Noacha. Każde imię ich potomków jest także nazwą własną narodu. Lista wymienia 70 ludów, jako że liczba 70 symbolizuje całość i w tradycji żydowskiej istnieją pojęcia '70 narodów świata' oraz '70 języków', co oznacza 'wszystkie inne narody' i 'wszystkie języki'. Oto 70 narodów, wymienionych w tym spisie: Gomer, Magog, Madai, Jawan, Tubal, Meszech, Tiras, Aszkenaz, Rifat, Togarma, Elisza, Tarszisz, Kitim, Dodanim (14 potomków Jafeta); Kusz, Micraim (Egipt), Put, Kanaan, Sewa, Chawila, Sawta, Rama, Sawtecha, Szewa, Dedan, Ludim, Anamim, Lehawim, Naftuchim, Patrusim, Kasluchim, Pelisztim (Filistyni), Kaftorim, Cidon, Chet, Jewusyci, Emorejczycy (Amoryci), Girgaszyci, Chiwijczycy, Arkijczycy, Sinici, Arwadejczycy, Cemarejczycy, Chamatejczycy (30 potomków Chama); Elam, Aszur, Arpachszad, Lud, Aram, Uz, Chul, Geter, Masz, Szelach, Eber, Peleg, Joktan, Almodad, Szalef, Chacarmawet, Jerach, Hadoram, Uzal, Dikla, Obal, Abimael, Szeba, Ofir, Chawila, Jowaw (26 potomków Sema). Nie wszystkie imiona i krainy można obecnie jednoznacznie zidentyfikować, wiele nazw ulegało modyfikacjom i zmianom, więc identyfikacja części z nich pozostaje niepewna.
rozdziel z matką swoją rany starop.: podziel się ranami ze swoją matką. „Rozdziel z matką swoją rany;” Lament świętokrzyski
rozdzieliwszy: hebr. וַיֵּחָלֵק עֲלֵיהֶם לַיְלָה ( wajechalek aleihem lajla ) dosł. 'rozdzieliła się dla nich/na nich noc'. «Zgodnie ze zwykłym znaczeniem [należałoby zmienić kolejność słów]: rozdzielił się on i jego słudzy na [wrogów] nocą […] i także po zmroku nie zaprzestali ich ścigać. Ale opowieść midraszowa [odczytuje to tak], że sama noc została rozdzielona: w jednej połowie nocy uczyniony był cud dla [Abrama], zaś druga część [nocy] została zachowana na [cud], który wydarzy się o północy [w noc] Wyjścia z Egiptu», zob. Raszi do 14:15. „I zabrali cały dobytek Sedomu i Amory, i całą żywność ich, i odeszli.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozdziewać daw., gw., daw.: rozbierać. „Jęła się prędko rozdziewać szepcąc pacierz roztrzęsionymi wargami.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Różdżką płodną: hebr. בֵּן פֹּרָת ( ben porat ): 'gałąź owocująca', zob. Ibn Ezra do 49:22. Metaforycznie: «syn pełen wdzięku», zob. Raszi do 49:22. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozebrać daw., gw.: rozstroić, osłabić. „— Nic, jeno ta spieka tak me rozebrała!” Chłopi, Część czwarta - Lato
rozedma med.: przewlekła choroba płuc, polegająca na nieprawidłowym powiększaniu się i pękaniu pęcherzyków płucnych, czego skutkiem są duszności i problemy z oddychaniem; niekiedy występująca łącznie z przewlekłym zapaleniem oskrzeli jako jeden zespół chorobowy, tzw. przewlekła obturacyjna choroba płuc. „Chroniczny bronchit chrobotał i świszczał w jego oddechu, otyłość i rozedma uniemożliwiała mu dawne myśliwskie włóczęgi, jedyną jego namiętnością było teraz łakomstwo, które też zresztą nie wychodziło mu na dobre.” Granica
rozedrzej: dziś popr. forma: rozedrzyj. „Rozedrzej piorunem mrok!” Noc listopadowa
rozełkany: zanoszący się szlochem, płaczliwy; śpiewny. „Rozełkanych rusałek nagłe sto tysięcy” Napój cienisty
rozepnijcie: dziś: rozstawcie (namioty). „— Tu, pod tym wzgórzem, rozepnijcie namioty i czekajcie na mnie, aż powrócę, gdyż chcę sam, bez nikogo, udać się dalej na zwiady.” Klechdy sezamowe
rozeprzeć się daw.: rozprawić się. „Już nie zdołamy rozeprzeć się w polu?” Grażyna
Roześlesz wici przed świtem ...: za pomocą wici przekazywano w dawnej Polsce rozporządzenia królewskie, w szczególności zaś zwoływano tak pospolite ruszenie na wojnę (na wici, długim kiju, umieszczano „listy", tj. zarządzenia, i przekazywano coraz dalej, jakby sztafetą). „Roześlesz wici przed świtem,” Wesele
rozeszli starop. forma: dziś: roześlij. „Służbę; szpiegi rozeszli; straż miej i na morzu,” Odprawa posłów greckich
rozgartywać reg.: odrzucać, rozrzucać. „— Siedzą sobie tam z siostrą za zamojskimi murami jak u Pana Boga za piecem i myślą, że każdy może, tak jak on, poły od kontusza rozgartywać, do komina się obracać i plecy grzać.” Potop
rozgłośny daw.: głośny, znany. „— Sama bezbożność i zuchwalstwo uczynku zrobiły go rozgłośnym tu i u nas.” Krzyżacy
rozgorzały: rozpalony, przen.: ogarnięty entuzjazmem a. szałem bojowym. „Oto wracając z pogoni za Litwą, rozgorzałe i upojone zwycięstwem chorągwie niemieckie uderzyły w bok polskiego skrzydła.” Krzyżacy
rozgruch: hałas. „«Był w zaświatach — sen i wicher, i zaklętej burzy rozgruch!” Napój cienisty to słowo w 2 lekturach →
rozgrywająca się o ścianę: dziś popr.: (...) za ścianą. „Ta rzeczywistość, daleka i zarazem rozgrywająca się o ścianę, nie jest prawdziwa.” Medaliony
Rozgrześca: osoba rozgrzeszająca. „Rozgrześca grzechów i szczery przyjaciel,” Romeo i Julia
rozgwar: zgiełk, hałas spowodowany rozmowami. „Zaroiły się Krasnoludki od tego pytania niby pszczoły w ulu; jeden radził to, drugi owo; cichy głos starego króla ledwie się słyszeć dawał w tym rozgwarze, jaki między sobą czynili.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rozgwiaździony gw.: rozgwieżdżony. „Wieczór był cichy, nagrzany i sielnie rozgwiaździony, skroś drzew błyskały światełka chałup, staw mruczał niekiedy jakby wzdychając, a wszędy pod ścianami przechładzali się ludzie.” Chłopi, Część czwarta - Lato
rozgwiażdżony: dziś popr.: rozgwieżdżony. „…, drugie zaś po chałupach siedzieli i końca wyglądali, ale noce były nie do wytrzymania, a przyszły akuratnie jasne, rozgwiażdżone i w górze ciche, ino na ziemi wichura odprawiała diabelskie gody, jakby się naraz ze sto chłopa obwiesiło, że i zasnąć nie było m…” Chłopi, Część druga - Zima
rozhowor z daw. ukr., dziś: розмова, z rus., rus., z ukr.: rozmowa, opowieść. „Taki rozhowor...” Balladyna to słowo w 5 lekturach →
rozjąć: rozdzielić. „Gorąca smoła rozjęła walczących,” Boska Komedia
rozjadać: rozjuszać się, wzmagać gniew i zaciekłość. „Ten nawzajem, a strasznie w sercu się rozjada.” Iliada
rozjadać się: tu: rozgniewać się. „Lecz niedługo spoczywa; znowu się rozjada,” Iliada
Rozjaśnij oblicze, wielki mocarzu egipski: napis na nagrobku faraona Horem-hepa z roku 1470 przed Chrystusem. [Horemheb (1319–1292 p.n.e.), ostatni faraon XVIII dynastii; Red. WL]. „Błagamy cię o twe łaski, my, libijscy poddani, i padamy czołem przed tobą, następco wielkiego i potężnego faraona."” Faraon
rozjątrzony: tu: rozgniewany. „Wasz rozjątrzony książę postanawia.” Romeo i Julia
rozjeść daw.: rozjuszyć, wprawić we wściekłość. „Straszny im był pan ze Spychowa, a co w ostatku sił uczynił, to do reszty ich rozjadło...” Krzyżacy
rozkazy: dziś N.lm: (nad) rozkazami. „A więc czuwajcie nad mymi rozkazy.” Antygona
rozkiełznać: zdjąć uprząż. „Pachołkowie pozłaziwszy z koni, rozkiełznali je, aby łacniej im było szczypać trawę.” Krzyżacy
rozkiełznany: pozbawiony wędzidła; rozzuchwalony. „— Niech no ja tylko przypomnę sobie, jak to ona wówczas po niebie, niby zaraza rozkiełznana, grasowała!” Klechdy polskie
rozkisły daw.: tu: skwaszony, apatyczny; także rozmiękły. „To latała z kądzielą po chałupach — ale mogła to i tam wytrzymać, kiej we wsi były same kobiety, rozkisłe, rozpłakane, rozwrzeszczane jako te dni marcowe; a wszędy, jako ta nieustająca litania, wyrzekania, a nikaj żadnego parobka, choćby na lekarstwo!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
rozkosz starop.: przyjemność, zadowolenie (znaczenie nieco inne niż obecnie). + 1 inne znaczenie „Mam rozkosz przeciw ludzkiemu mniemaniu,” Pieśni to słowo w 2 lekturach →
rozkoszy B. lm: dziś forma B. lm: rozkosze. „Gnieździsz w umyśle rozkoszy prawdziwe,” Hymn do miłości ojczyzny (Święta miłości kochanej ojczyzny...) to słowo w 2 lekturach →
rozkoszyć: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci , skróconą do -ć ; rozkoszyć nasze niepewne : rozkosze nasze są niepewne. „I rozkoszyć nasze” Odprawa posłów greckich
rozkulbaczyć: zdjąć siodło. + 1 inne znaczenie „— Tak jest, konie rozkulbaczyć, stos zapalić.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
rozłam: mowa o rozłamie w Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Ponieważ Konstanty Wąbrowski odebrał sobie życie „na krótko przed wojną", zapewne chodzi o wydarzenia z lat 1911–1914, kiedy wielomiesięczny spór o Związek Walki Czynnej i dalszą działalność partyjną doprowadził do powstania w 1912 odłamu PPS pod nazwą „PPS Opozycja", obejmującego głównie organizacje w Krakowie, Lwowie i Genewie; w sierpniu 1914 wybuch I wojny światowej doprowadził do zakończenia sporów i połączenia się obu ugrupowań. „Rozłam, w którym nie mógł iść tam, gdzie szli jego przyjaciele.” Granica
rozlegający: hebr. מִתְהַלֵּךְ ( mithalech ): dosł. 'przechadzający się'.
rozlew gw.: tu: blask. „Słońce zaszło, modrawe mroki trzęsły się na pola; zórz dzisiaj nie było, jeno przez grubachne pnie topoli widniał na niebie złocisty rozlew.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Rozleźli się te małpy po mieście: szef policji mówi obraźliwie o przybyszach, nazywając ich małpami a ich przemieszczanie się łażeniem, używa jednak przy tym męskoosobowej formy czasownika, nieuzgodnionej z niemęskoosobowym rodzajem rzeczownika małpy . „Rozleźli się te małpy po mieście, i pilnuj tu, żeby jaki łobuz kamieniem w nich nie cisnął, żeby ich nie przejechali, no — i żeby oni nie zjedli kogo, bo i o to nietrudno było.” Król Maciuś Pierwszy
rozłóg: rozległy obszar, błonia, stepy. „Znajdowali się wśród piaszczystego rozłogu, którego część nie bez trudności już przebyli.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
rozłogi daw.: dziś popr.: rozłożysty. + 1 inne znaczenie „Jego czyny i sława pójdzie po rozłogach,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
rozłożył: hebr. וַיַּבְרֵךְ ( wajawrech ) od בָּרַךְ ( barach ): ‘klękać’, tu oznacza to: usadowienie, zatrzymanie wielbłądów poprzez skłonienie ich do klęknięcia, zob. Raszi i Ibn Ezra do 24:11. „I położył sługa rękę swoją pod biodro Abrahama, pana swojego, i zaprzysiągł mu to.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozmaryn: rodzaj krzewu pochodzenia śródziemnomorskiego, jego liście są używane jako przyprawa do mięs. + 1 inne znaczenie „Stały na nich pomiędzy kilku mirtami i rozmarynami kwitnące fuksje i róże miesięczne.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
rozmówiewa sie gw.: rozmówcie się; porozmawiajcie, umówcie się. „Rozmówiewa sie!” Wesele
rozmyślać: hebr. לָשׂוּחַ ( lasuach ), ‘rozmyślać, medytować’. Przechadzać się, rozmyślając, pomiędzy krzewami i drzewami, zob. Ibn Ezra i Radak do 24:63. Tu oznacza to modlitwę, zob. Raszi do 24:63. „I tak puścili Riwkę, siostrę swoją oraz jej karmicielkę, i sługę Abrahama i ludzi jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rożni: różni, doprowadza do poróżnienia się stron, do kłótni. „Rai, strzeże, poznaje i godzi, i rożni;” Satyry
różnofarbny: różnobarwny, różnokolorowy. „Szeroko rozprzestrzenił w różnofarbną tęczę,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
różnokształtymi: różnokształtnymi. „Patrzyłem na one góry, od podstaw do szczytu przybrane w gęstwę drzew, na doliny, wijące się różnokształtymi zakręty, ocienione drzewami, na rzekę, płynącą cicho pośród szeptającego szuwaru i odbijającą urocze chmury, kołysane powiewem wiatru na niebie.” Cierpienia młodego Wertera
różnoście gw., daw., gw.: różności. „Antek rozpytywał się o różnoście, gdy Rocho mu przerwał:” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →
roznośnie: głośno; donośnie. „Otóż prawdą było, że mistrz Sarabanda grał przedziwnie pięknie, a tak roznośnie, tak przejmująco, że go het precz, nie tylko po całym polu słychać było, ale w duszy własnej.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →
roznośny: słyszany daleko, głośny, potężny. „Szedł krajem huk roznośny jako grzmot niebieski, a gdzie doszedł, tam Ubożęta natychmiast wychodziły gromadkami z chat, z wiosek, płacząc i żałośnie żegnając ludzkie siedziby.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rozparcelowanie: podzielenie na niewielkie kawałki gruntu, parcele. „Zjawili się „indywidualiści" i zaproponowali inżynierowi rozparcelowanie folwarku.” Doktor Piotr
rozpasta starop.: rozpusta; tu: uczta. „Co sobie czynią rozpasty,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
rozpatrzyć się daw.: rozeznać się. „Nic nie zataił, gdyż wiedział, że stary Maćko, gdy się dobrze w tych sprawach rozpatrzy, to w końcu będzie rad.” Krzyżacy
rozpierzchniony daw.: dziś popr.: rozpierzchnięty. „Owe obłoki ranne, zrazu rozpierzchnione” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
rozpłakany daw.: zapłakany. „Może teraz we Ftyi starzec rozpłakany” Iliada
rozpłatać: rozciąć na pół. „Ale nie odda ci Krzyżak tego, co raz połknął, chyba mu brzuch rozpłatasz, co daj Bóg, abyśmy prędko uczynili.” Krzyżacy
rozplenię daw.: rozmnożę. „I padł Abram na oblicze swoje, a mówił z nim Bóg i rzekł:” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozporządzał: «Na rozkaz [Josefa] było wszystko wykonywane», zob. Raszi do 39:22. „Lecz gdy podniosłam głos mój, i krzyknęłam, — zostawił szatę swą u mnie, i uciekł na ulicę".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozporze daw.: rozedrze, rozpruje. „Które ciśnięta skała aż do dna rozporze,” Odyseja
rozposażyć: porozdzielać, porozdawać. „Jak grzecznie rozposażyć zbiory przodków skrzętne,” Satyry
Rozpostarł: rozłożył. „Rozpostarł skrzydła, które zaszumiały głośno, podniósł do góry szyję wdzięcznym ruchem i z głębi serca zawołał radośnie:” Baśnie
Rozpoznaj-że: dziś popr.: rozpoznajże. „Rozpoznaj-że w ciemnocie,” Napój cienisty
rozpoznajże: hebr. הַכֶּר נָא ( haker na ): ‘rozpoznaj-że’. To samo wyrażenie pojawia się w historii Jehudy i Tamar ( Ks. Rodzaju 38:25), gdy Jehuda musiał przyznać, że to z nim Tamar jest w ciąży. «Powiedział Bóg do Jehudy: ty powiedziałeś do twojego ojca ‘rozpoznajże’, przysięgam, że i ty usłyszysz swoje ‘rozpoznajże’», zob. Radak do 37:32. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozprężem: forma skrócona ze względu na rytm wiersza; dziś popr.: rozprężymy. „nad miastem szeroko rozprężem,” Noc listopadowa
rozprószca neol.: ten, który rozprasza. „Sen się boczy na tego świateł w nicość rozprószcę.” Napój cienisty
rozproszę ich w Israelu: plemię Lewiego nie będzie liczone razem z pozostałymi plemionami i nie otrzyma przydzielonego obszaru w Ziemi Israela, ale będą mieszkali w miastach, por. Ks. Liczb 26:62, zob. Raszi do 49:7. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozpuknąć się: pęknąć. „— wołał przerażony Modraczek — Folguj waćpan nieco w twym śpiewie, bo mi się tu jeszcze w oczach rozpukniesz!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rozpychać: czynić nadętym, pysznym. „Miej nas na wodzy, niech nas nie rozpycha” Treny
rozrania: dziś raczej: rani. „Bezsenność, codzienna chłosta i okropna myśl, żem stracił swoje państwo — wszystko to razem do głębi rozrania moje serce!” Klechdy sezamowe
rozruchać daw.: rozruszać; tu: wzburzyć. „Mam zwyczaj drapać zaraz, jak mię kto rozrucha.” Romeo i Julia
rozruchać się daw.: rozruszać się. „Dziura rozruchał się nieco i oprzytomniał po nocy, w dziwnym a rozszalałym milczeniu i bezruchu spędzonej.” Klechdy polskie
rozrywać kogoś: tu: dostarczać rozrywki. „Król jegomość w podeszłych już latach będąc, podlega różnym tęsknotom i smutkom, a taki wyborny muzyk rozrywałby go w onej melancholii.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rozrzedniała: dziś: zrzedła a. rozrzedziła się. „Noc rozrzedniała i promyk jutrzenki” Konrad Wallenrod
rozsada: młode rośliny wyhodowane z nasion w inspektach, szklarniach lub na rozsadnikach, przeznaczone do wysadzenia na miejsce stałe. „…ki już puszczały zielone warkocze z ogniłych łbów, to zaś pod ścianami one lilije wyrastały z szarej ziemie bladymi kłami, rozsady wschodziły pod przykrywą tarniowych gałązek, drzewa stały w nabrzmiałych, lepkich pąkach, a wszędzie pod płotami burzyły się pokr…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
rozserdywsia duże ukr.: rozgniewał się bardzo. „Rozserdywsia duże!” Ogniem i mieczem
rozskowyczony: dziś popr.: rozskowytany. „Wyły już stadami, lały się z tej gardzieli niby rzeki niczym nie powstrzymane, rwały się jakby z łańcuchów i rozskowyczoną, wściekłą zgrają biły w chmury, rzucały się na ciemnice i rozwalały je do dna, przeżerały na wskroś i rozmiatały niby tę słomę strupiesza…” Chłopi, Część druga - Zima
rozśmiał: dziś popr.: roześmiał. „Zdjął go strach zrazu, omal że łańcuszka nie wypuścił z ręki, ale mu nagle nowa myśl przyszła i prędko kapelusz z głowy chwyciwszy, obu ich pospołu nakrył, po czym uwiązawszy i Podziomka na sznurku, wesoło się rozśmiał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
rozstanek: rozstanie. „A gdy nadejdzie z kochanką rozstanek,” Romeo i Julia
rozstania i spotkania się kiedyś: Werter odnosi to powiedzenie do chwili rozstania się tu na ziemi i spotkania się w zaświatach. Wskazują na to słowa początkowe listu: „Nie ujrzę jej nigdy" i końcowe rozmowy z Lotą: „Zobaczymy się kiedyś". „Spędziłem niespełna pół godziny na smętnym, a słodkim zarazem rozważaniu myśli rozstania i spotkania się kiedyś, gdym usłyszał kroki na terasie.” Cierpienia młodego Wertera
rozstaniemy się: «Gdy nie będziemy już widzieli jeden drugiego», zob. Raszi do 31:49. „I rzekł Laban: „Kopiec ten świadkiem między mną a tobą dzisiaj!" Przeto nazwano imię jego: Galed,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
rozstrzał pot.: rozstrzelanie. „I dopiero wieszali albo brali na rozstrzał.” Medaliony

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.