Litera N

1196 słów, strona 5 z 5.

niewymowny daw.

tu: nie umiejący wysławiać się w ozdobny sposób, jak mówca. „I odszedł wielki muzyk szybkim krokiem, zostawiwszy Modraczka z nutami w ręku i ze zdumieniem w sercu, iż ten mistrz nad mistrze tak prosty był, tak uczynny, a przy tym taki nieśmiały, niewymowny, taki niezgrabny nawet.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

niewyprawny daw.

z niewyprawionej skóry. „Na sobie miał bawoli, niewyprawny kaftan, na biodrach również bawoli pas, za który zatknięty był pęk kluczy i krótki nóż.” Krzyżacy

Niewysłowiona a pierwsza potęga patrząca

Bóg Ojciec spogląda na Syna z miłością, to jest z Duchem Świętym, który od Ojca i Syna pochodzi. „Niewysłowiona a pierwsza potęga” Boska Komedia

niewytrwany starop.

nie do wytrzymania. „Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwane;” Pieśni

niewywczas daw.

niewygoda. „A potem zmorzon tym płaczem i żalem, i niewywczasem, zapadł w długi sen, lecz gdy się zbudził, znacznie widać mu boleść łzami spłynęła, gdyż był rzeźwiejszy niż dni poprzednich i raźniej przed się spoglądał.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

niezabawem

niebawem, nie zwlekając. „«Smacznyś, słaby i w lesie!» — Zjedli niezabawem.” Bajki i przypowieści

niezabudka

inna nazwa niezapominajki. + 1 inne znaczenie „Kwiat niezabudki, a potem za chmury” Konrad Wallenrod to słowo w 4 lekturach →

nieżaden starop.; tu N. lp: nieżadnym

niebrzydki. „A kto z nieżadnym głosem, przed pany zaśpiewaj:” Pieśni

niezagabany daw.

nie zagadnięty. „O nim myślał i mówił, choć niezagabany:” Odyseja

niezapominajki

spodnie (żartobliwie). „Oprzytomniawszy Baryka zobaczył nad głównym siedzeniem zamiast osób cztery nogi zadarte do góry z tego dwie nogi czarne w lśniących cholewach i czarnych niezapominajkach, a dwie białe w cienkich, cielistych pończochach zachodzących aż — hen!” Przedwiośnie

niezawodno

niezawodnie.

niezbędny daw.

taki, którego nie można uniknąć. „Teraz go śmierć i wyrok niezbędny obalił».” Iliada

niezbożny

niecnotliwy (por. współczesny wyraz bezbożny). „Śmierć, mówisz, straszna tylko niezbożnemu;” Treny

niezbrojny

nieopancerzony. „Lecz gdy stanęli w szrankach, upadło w Niemcu jakoby przez czary serce na widok strasznego Mazura i zwrócił konia do ucieczki, Jurand zaś mu niezbrojny pośladek kopią przeszył i w ten sposób czci i światłości dziennej go pozbawił.” Krzyżacy

niezbyty

tu: taki, którego nie można się pozbyć. „Tak w trosce swej zatopiony szedł Skrobek do chaty, a cień za nim; minął opłotki, cień za nim; doszedł do proga, cień za nim; jeszcze się i na progu ten niezbyty towarzysz położył.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

niezdarzonej goście

niedoszłej gościni (skoro jeszcze nie stanęła na brzegu, Helena jest dopiero przyszłą, potencjalną gościnią; Kochanowski używa tu starop. formy feminatywu brzmiącego w M.lp gościa ). „Tej niezdarzonej goście nigdziej do ziemie!” Odprawa posłów greckich

niezelżywy

taki, który nie hańbi, niebędący obelgą; „ Dla ciebie więzy, pęta niezelżywe ", tzn.: dla ciebie (ojczyzno) więzy, pęta (tj. niewola) nie są obelżywe, nie stanowią plamy na honorze. „Dla ciebie więzy, pęta niezelżywe.” Hymn do miłości ojczyzny (Święta miłości kochanej ojczyzny...)

Niezgoda

Eris, bogini chaosu, nieporządku i niezgody, siostra Aresa, boga wojny. „Niezgodę, bojów hasło trzymającą w ręku.” Iliada

Niezgoda a. Eris mit. gr.

bogini chaosu, nieporządku i niezgody, siostra Aresa, boga wojny. „Krwawa Niezgoda” Iliada

niezgorzej

całkiem dobrze. „— Mam się niezgorzej, mój panie, mogę to powiedzieć.” Trzej muszkieterowie

niezguła gw.

niedorajda. „Niezguła dopiero!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

niezmazanej

czystej, niepokalanej. „Odgłosie serc poczciwych, niezmazanej duszy,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

niezmierzchły

niegasnący; por.: zmierzchać . „Blaskiem niezmierzchłym przyjęła nas w siebie” Boska Komedia

niezmierzone morze

zob. Odyseja , Pieśń X, w. 195. „Wyrażenia Ulissesa o „niezmierzonym morzu", o „nieskończonej ziemi" jest tak prawdziwe, tak czysto ludzkie, tak pełne tajemnic.” Cierpienia młodego Wertera

niezmierzony

bardzo wielki. „Zbudował sobie korab’ niezmierzony,” Pieśni

nieznacznie starop.

niezauważalnie, w sposób niedostrzegalny. + 1 inne znaczenie „I tak już przyszłej nocy nieznacznie czekają.” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

nieznajomy starop.

nieznany. „Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy,” Treny

nieznośno

dziś: nieznośne. „Ale że to ślepemu nieznośno się zdało,” Bajki i przypowieści

nieznośny

nie do zniesienia. „…KICH I DZIELNOŚCI PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE ZŁZAMI NAPISAŁ.…” Treny

nieźrzały starop.

niedojrzały. „Krzepko wisi, jak owoc nieźrzały u drzewa.” Hamlet

niezwyczajny

niezwykły lub nienawykły do czegoś; tu: o skałach nienawykłych do samodzielnego poruszania się. „A niezwyczajne opoki” Pieśni

Nigdy jej nie zapomnę

przyjaciółka Wertera tu wspomniana nosi rysy p. Roussillon, którą Goethe sławi w swych poezjach, jako „Uranię". „Nigdy jej nie zapomnę, zawsze przytomną mi będzie potęga jej rozumu i niebiańska wyrozumiałość.” Cierpienia młodego Wertera

nihiliści z łac. nihil : nic

przeciwnicy ideowi określali w ten sposób radykalną młodzież rosyjską lat sześćdziesiątych XIX wieku, wrogą absolutyzmowi carskiemu i tradycyjnym normom społeczno-obyczajowym; zarzucano nihilistom, że nie uznają żadnych zasad i wartości (stąd ukuto nazwę); w literaturze zagranicznej nazywano często nihilistami rewolucjonistów rosyjskich. „Z czego wnoszę, że Stach musi być grubo zaawansowany w stosunkach z nihilistami.” Lalka

nihilizm

nurt społeczny w XIX wieku odrzucajacy wszelkie społeczne normy i wartości. Nihilista to osoba żyjąca według zasad nihilizmu. „— zawołała składając pobożnie ręce — wygnajcie tych nihilistów, bo to źródło zepsucia i niebezpieczeństwa dla całego domu...” Lalka

Nijobe

forma wyrazu Niobe utworzona dla rytmu. „Dziatek płacząc, Nijobe sama skamieniała” Treny

Nijobie

forma wyrazu Niobe przekształconego tak dla rytmu; Nie dziwuję Nijobie : nie dziwię się Niobe; nie mam za złe Niobe. Niobe : w mit. gr. córka Tantala i żona króla tebańskiego Amfiona miała czternaścioro dzieci i wyśmiewała się z Latony, która miała tylko dwoje, Apolla i Artemidę. Latona nakazała swym dzieciom pomścić tę zniewagę i zamordować synów i córki Niobe. Niepocieszona Niobe zapłakała się na śmierć i została zamieniona w kamień, z którego płynęła woda przypominająca jej łzy. „Nie dziwuję Nijobie, że na martwe ciała” Treny

nik gw.

nikt.

nikaj gw.

nigdzie. „Ale raz, co dzisia zamknięte, bo niedziela, zaś po drugie, co się przez smarowania nikaj nie dociśnie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

nikczemnie

niehonorowo. „Tyś ich zmieszał, tyś zrobił, że pierzchli nikczemnie;” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

nikczemny

tu: nędzny, niegodny wojownika, jakim jest Parys. „wyrzucił nikczemną:” Iliada

Nike mit. gr.

bogini zwycięstwa (Wyspiański odchodzi nieco od mitologii, mówiąc o wielu Nike, a w dodatku wiążąc niektóre z bitwami przegranymi). + 1 inne znaczenie „Więc teraz Nike, czci syta i sławy,” Antygona to słowo w 2 lekturach →

Nike Fidiaszowa

Nike rozwiązująca sandał; płaskorzeźba wykonana w V w. p.n.e., w okresie klasycznym sztuki starożytnej Grecji, pierwotnie znajdowała się w świątyni Ateny Nike na Akropolu. Wedle współczesnych badań wykonanie płaskorzeźby postaci Nike przypisywane jest Kallimachosowi, a czynność, którą wykonuje bogini w tym przedstawieniu interpretowana jest nie jako zawiązywanie sandału rozwiązanego w biegu (jak we wcześniejszej tradycji i u Wyspiańskiego), ale jako rozwiązywanie sandałów przed wejściem do świątyni. „Znacie tę Nike Fidiaszową,” Noc listopadowa

nikiej gw.

niczym; tak jak. + 2 inne znaczenia „Jagna nie wróciła jeszcze; nie siedziała również i u matki, bo zaraz z wieczora poszła na wieś do dzieuch, jeno co nikiej nie wysiedziała, tak ją cosik ponosiło — jakby ją kto za włosy wyciągał, że w końcu już sama jedna łaziła po wsi.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

Nikt

podanie takiego imienia to oczywiście podstęp; jednak w niektórych dialektach gr. słowo utis a. udeis brzmi podobnie do imienia Odyseusza. „Nikt — to moje nazwisko; Niktem woła matka,” Odyseja

nikto gw.

nikt. „Jeno do Jagusi nikto nie przystępował z tym dobrym, pocieszającym słowem.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Nil

rzeka w śr. i płn.-wsch. Afryce; uważana za najdłuższą rzekę na Ziemi. „Przejechaliśmy przez pięć czy sześć rzek daleko szerszych i głębszych niżeli Nil i Ganges, nie było żadnego potoku, który by nie był większy od Tamizy, kędy jest Most Londyński.” Podróże Guliwera

nim czas raźniej machnie kosą

zanim przeminie życie, nim nadejdzie śmierć. Starożytni Grecy wyobrażali sobie czas (Chronosa) jako postać męską z sierpem w ręku. W czasach nowożytnych nawiązując do tej tradycji przedstawiano czas jako starca z kosą, kojarząc go z pojęciem śmierci. „Nim czas raźniej machnie kosą,” Zemsta

Nim dojechaliśmy do bramy fortecznej

do r. 1866 Zamość, jako twierdza, otoczony był murami. „Nim dojechaliśmy do bramy fortecznej, zastąpiła nam drogę jakaś Żydówka z tłomokiem i poczęła krzykliwie rozmawiać z furmanem.” Lalka

nim pieśń moja Greki zaprowadziła

To jest, kiedy pisałem Tebaidę . „Zaprowadziła nad tebańskie rzeki,” Boska Komedia

Nimes

miasto w płd. Francji, w regionie Oksytania; w czasie wojen religijnych w XVI w. opanowane przez hugenotów. „…najwybitniejszych postaci w świecie; przygotowujący się teraz po osadzeniu księcia de Nevers w księstwie Mantui, po wzięciu Nimes, Castres i Uzès, do wypędzenia Anglików z wyspy Rè i do oblężenia La Rochelle.…” Trzej muszkieterowie

nimeś otrzymał daw.

konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: nim otrzymałeś. „Wszak nimeś cel życzeń otrzymał,” Hamlet

nimeś zażądał

nim zażądałeś. „Jużem ci dała je, nimeś zażądał;” Romeo i Julia

nimeśmy odpłynęli

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, dziś: nim odpłynęliśmy. „Nimeśmy odpłynęli, jeden z towarzystwa często się mnie pytał, czy już odbyłem ceremonię deptania krucyfiksu, na co mu odpowiadałem w wyrazach ogólnych, że uczyniłem wszystko, co należało.” Podróże Guliwera

nimfa mit. gr.

boginka zamieszkująca rzekę lub morze. W znaczeniu przenośnym nimfa oznacza piękną kobietę. „Tobie żonka jakby nimfa,” Zemsta

Nimroda: ten począł być mocarzem

hebr. גִּבֹּר ( gibor ): 'mocarz', tu w negatywnym znaczeniu, gdyż podburzał cały świat do buntu przeciwko Bogu, doradzając budowę wieży Babel, zob. Raszi do 10:8. Imię Nimrod pochodzi od rdzenia מָרַד ( marad ): 'buntować się'. „Urodzili się im bowiem synowie po potopie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ninacz starop.

ni na co; na nic. „Ninacz cudzego nie zapatrzam!” Odprawa posłów greckich

Ninewa

Niniwa. „Przeto się mawia: jako Nimrod mocarz, myśliwy przed Wiekuistym.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ninie daw., starop.

właśnie, teraz. + 1 inne znaczenie „Śmierć cię dzierży ninie»!” Iliada to słowo w 6 lekturach →

Niniwa

miasto w północnej Mezopotamii (dziś: Irak), nad Tygrysem, od trzeciego tysiąclecia p.n.e. ważne centrum kultu bogini Isztar. Za panowania Sennacheryba (705–682 p.n.e.) ustanowiona nową stolicą państwa asyryjskiego. W czasach opisywanych w powieści miała niewielkie znaczenie polityczne, zaś stolicą Asyrii było miasto Assur (Aszur). „Przeciw Hetytom musimy na wschodzie trzymać wielką armię, a koło Babilonu i Niniwy kipi ruch, który czuć w całej Mezopotamii.” Faraon

Nino

rodem z miasta Pizy, sędzia obwodu Gallury w Sardynii. Był on krewnym Ugolina; przez niego wygnany z Pizy, połączył się z stronnictwem Gwelfów florenckich i wojował ze swoim rodzinnym miastem. Z tego powodu lękać się musiał poeta, ażeby go nie zastał w kręgu piekielnym między zdrajcami swego kraju. „«Miło mi, Nino!” Boska Komedia

Niobe mit. gr.

żona króla Teb Amfiona, matka czternaściorga dzieci, która nierozważnie szczyciła się, że ma liczniejsze potomstwo niż bogini Latona, matka Apollina i Artemidy. Z zemsty za zuchwałe wywyższanie się Apollo i Artemida zabili z łuków wszystkie dzieci Niobe na jej oczach. Rozpaczającą Niobe na koniec Zeus zamienił w skałę; Niobe stała się symbolem skamienienia z bólu i rozpaczy wywołanej śmiercią bliskich osób. + 3 inne znaczenia „Między siedmiorgiem twych umarłych dzieci.” Boska Komedia to słowo w 4 lekturach →

Niobida rzymska

sławna rzeźba attycka z V w. p.n.e., przedstawiająca umierającą córkę Niobe, zabitą wraz ze swoim rodzeństwem przez Artemidę i Apolla, którzy w ten sposób chcieli pomścić Latonę, swoją matkę, którą Niobe obraziła przechwalając się większą liczbą dzieci. „Szybko zaciskał za sobą drzwi gabinetu, przez które w momencie otworzenia toczyła się za jego głową ciżba gipsowych cieni, fragmentów klasycznych, bolesnych Niobid, Danaid i Tantalidów, cały smutny i jałowy Olimp, więdnący od lat w tym muzeum gipsów.” Sklepy cynamonowe

Niobidzi

chodzi o dzieci Niobe. „…upuścił z brzękiem lutnię pod stopy i owinąwszy się w „syrmę" pozostał jak skamieniały, podobny do jednego z tych posągów Niobidów, które zdobiły dziedziniec Palatynu.…” Quo vadis

Niobie mit. gr.

żona króla Teb Amfiona, matka czternaściorga dzieci, która nierozważnie szczyciła się, że ma liczniejsze potomstwo niż bogini Latona, matka Apollina i Artemidy. Z zemsty za zuchwałe wywyższanie się Apollo i Artemida zabili z łuków wszystkie dzieci Niobe na jej oczach. Rozpaczającą Niobe na koniec Zeus zamienił w skałę; Niobe stała się symbolem skamienienia z bólu i rozpaczy wywołanej śmiercią bliskich osób. „Że skamieniała w swej niemej żałobie” Antygona

niosęć

skrót od: niosę cię. „Siadaj w mgłę — niosęć...” Kordian

niski daw.

zły, podły, niezasługujący na szacunek. „…ym nawet Danvelda przewyższał, i drapieżność, gdy chodziło o Zakon, i pycha, i chciwość, ale nie było w nim zamiłowania do niskich wykrętów.…” Krzyżacy

nit

metalowy łącznik, używany w budownictwie. „Chodzi mi właściwie o nity, na Boga!” Jądro ciemności

nitka Magdaleny

babie lato; zjawisko polegające na występowaniu unoszących się w powietrzu nici przędnych niektórych gatunków pająków. „Może w Magdaleny nitce,” Balladyna

nitkowiec

filandria medinensis ; robak cienki jak nitka, przeszło metr długi. Ukąszenia jego sprowadzają czasem gangrenę. „Było w niej dwóch Murzynów, z tych jeden ukąszony przez nitkowca i chory.” W pustyni i w puszczy

nivôse z łac. nivosus : śnieżny

miesiąc francuskiego kalendarza republikańskiego, trwał od 21 grudnia do 19 stycznia. „W miesiącu nivôse VI roku Rzeczypospolitej „obywatel" Gintułt zdążał w zakrytej budzie jednokonnego fiakra o zachodzie mrocznego dnia styczniowego na wybrzeże Lunettes.” Popioły

niwa daw.

tu: wydzielona część pola. + 1 inne znaczenie „Te same grzędy, niwy i łany kwiatów oblewały bokami aleje.” Granica to słowo w 4 lekturach →

niweczyć

tu: powodować, że coś przestaje istnieć. + 1 inne znaczenie „Niweczy wszelkie szlachetne pierwiastki.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

niwka

zdr. od niwa : ziemia uprawna. + 1 inne znaczenie „Niwki ozimin snuły się wzdłuż i w poprzek cudną barwą swoją, która w oddali mieniła się rozmaicie, to zielono, to niebieskawo, jak kolor piórek na szyi pawia.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

niwy daw.

pola. „…ł prawie do szczętu — zbrakło rąk roboczych, a po napadzie śląskich Niemców i po wojnie Grzymalitów z Nałęczami żyzne niegdyś niwy bogdańskie pozarastały po większej części lasem.…” Krzyżacy

Niż

Zaporoże; kraina nad dolnym Dnieprem, poniżej porohów, zamieszkana przez społeczność Kozaków zaporoskich. „Na łuku Dnieprowym, na Niżu, wrzało jeszcze kozacze życie za porohami, ale w samych Polach nikt nie mieszkał i chyba po brzegach tkwiły gdzieniegdzie „polanki" jakoby wyspy wśród morza.” Ogniem i mieczem

nizać

nawlekać na nić w pewnej kolejności; tu forma 3 os. lp cz.ter.: niże. + 1 inne znaczenie „Jeden Koszałek-Opałek chodzi po świecie, z jasnego szronu pereł sznurki niże.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

nizacz starop.

ni za co; za nic. „Nizacz prawdy nie mając ani końca patrząc,” Odprawa posłów greckich

niżal

dziś: niż, niżeli. „niżal dopuścić tę właść!” Noc listopadowa

niżeli

zanim. + 1 inne znaczenie „Niżeli uczcić twego potwora.” Klechdy sezamowe

niżelim się mógł spodziewać

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: niżeli mogłem się spodziewać. „Lecz uwolnienie moje zdarzyło się prędzej, niżelim się mógł spodziewać, a to sposobem osobliwszym, tak jak go wiernie opiszę ze wszystkimi okolicznościami tego cudownego zdarzenia.” Podróże Guliwera

niźli daw.

zamiast tego. + 1 inne znaczenie „Niźlim, nędzna, na takie puściła się kroki!” Iliada to słowo w 2 lekturach →

niżli daw.

zanim. „Czy też w tej walce długiej, niżli” Iliada

niżnik czerwienny

walet kierowy. „Słusznie niżnik czerwienny, a kinal z nazwiska,” Satyry

niżowa rzeczpospolita

zbiorowość Kozaków z Zaporoża. „Toteż jakaś tajemnica, nieprzenikniona jako mgły Dnieprowe, otoczyła drapieżną niżową rzeczpospolitą.” Ogniem i mieczem

Niżowcy

Kozacy z Zaporoża. „Między nimi kręcili się mało co mniej dzicy, choć lepiej zbrojni Niżowcy, wiozący do obozu na sprzedaż rybę suszoną, zwierzynę i tłuszcz barani; dalej czumacy z solą, stepowi i leśni pasiecznicy oraz woskoboje z miodem, osadnicy leśni ze smołą i dziegciem; dal…” Ogniem i mieczem

Nizza

słynne uzdrowisko o łagodnym klimacie, nad brzegiem Morza Śródziemnego (Riwiera francuska). „Pojadę na lato do Ostendy, na jesień do Paryża, na zimę do Nizzy...” Lalka

no restrain ang.

nie więzić, nie ograniczać. „Obecnie wynaleziono zasadę: no restrain.” Ludzie bezdomni

Noach

od hebr. rdzenia נוּחַ ( nuach ): 'odpocząć, spocząć, zostawić, położyć'. W innych przekładach Noe . „I przeżył Lemech sto osiemdziesiąt i dwa lata, i spłodził syna.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Noakowski, Stanisław 1867–1928

polski architekt, malarz, rysownik i historyk sztuki. „Mówiło się, że to zawodowo, gdyż handlował fałszywymi Corotami, Noakowskimi i Pankiewiczami.” Pożegnanie z Marią

nobile verbum łac.

słowo szlacheckie (którego trzeba dotrzymać pod groźbą utraty honoru). „„A gdzie jest nobile verbum?"” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

nobilitacja

nadanie szlachectwa. „Ja zaś dobijałem się, a dzisiaj błagam o nią, gdyż spełnienie zleceń pani byłoby dla mnie pewnym rodzajem nobilitacji.” Lalka

nobilitować

nadawać szlachectwo. „Nobilituję was i nakazuję, abyście nosili nazwisko Bohatyrowiczów, a pieczętowali się klejnotem Pomian, który jest żubrzą głową na żółtym polu osadzoną, jako pierwszy rodziciel wasz pokonał żubra i z odwiecznego jego siedliska uczynił to wdzięczne i obfitością…” Nad Niemnem

noc chylat rozciągnęła

cały ten zwrot utworzony jest na wzór obrazowych wyrażeń poezji arabskiej, którą poeta poznał w przekładach i przykładach zebranych w dziele Hammera. „Czy Allah, gdy noc chylat rozciągnęła bury,” Sonety krymskie

noc długich noży niem. Nacht der langen Messer

akcja wymordowania przeciwników Adolfa Hitlera przeprowadzona w nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1934 przez oddziały SS (Schutzstaffel NSDAP) i wojsko; ofiarami byli głównie inni członkowie ruchu narodowosocjalistycznego jak Gregor Strasser, związani z SA (Sturmabteilung NSDAP), na czele z dowódcą SA Ernstem Röhmem, ale także prawicowi politycy, jak b. kanclerz Kurt von Schleicher, czy działacze katoliccy (związani z Akcją Katolicką i in.). „Gdy groził «nocą długich noży»” Kwiaty polskie

noc nienaspaną

mowa tu o nocy nie pozwalającej na przerwanie snu, może nawet o śmierci jako wiecznym śnie. „Co noc noszą nienaspaną.” Pieśni

noc pole nocy

noc podle nocy, czyli noc po nocy. „Co tu noc pole nocy płacze mi nad głową” Pieśni

noc przepędziło

tu: spędziło noc. „Tutaj noc przepędziło.” Baśnie

nocy niewidomej

nocy, w czasie której nic się nie widzi. „Ani za sobą nocy niewidomej wodzi.” Treny

nodali gw.

najdalej. „Nie ożenisz się to nodali za puroku?” Placówka

nodze starop.

nogi. Forma „nodze" wskazuje na zastosowanie liczby podwójnej, której ślad we współczesnej polszczyźnie widać w formie: „ręce". „Ręce, nodze obie,” Bogurodzica

Noga kossacza pająka

chodzi o kosarza, należącego do pajęczaków, jednak nie będącego w ścisłym znaczeniu pająkiem (nie ma on np. jadu); cechą charakterystyczną wyglądu kosarza są cztery pary bardzo długich nóg (mogą mierzyć nawet kilkanaście centymetrów, przy ok. półcentymetrowej wielkości głowotułowiu). „Noga kossacza pająka” Kordian

Nogajowie

turecki lud zamieszkujący Kaukaz. „Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogajów,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Nogaret d’Épernon de La Valette, Louis de 1593–1639

francuski kardynał; jałmużnik na dworze Ludwika XIII. „Wojny się przez to nie unika; widzisz przecież, że kardynał ma odbyć pierwszą kampanię z szyszakiem na głowie i halabardą w ręku; pan de Nogaret de La Valette jest także kardynałem, a zapytaj jego lokaja, ile razy skubał dlań szarpie.” Trzej muszkieterowie

Nogat

wschodnie ujście Wisły. „Już z dala, płynąc Nogatem, ujrzeli rycerze potężne baszty rysujące się na niebie.” Krzyżacy

nogawice daw.

spodnie. „A ona zmieniła się w jednej chwili na twarzy i nogi przybrane w obcisłe, pasiaste nogawiczki zadrżały pod nią widocznie.” Krzyżacy

nogi mdlały pode mną na pośrodku drogi

Tu poeta poczuł znużenie: bo światło, które jedno nas umacnia i daje wytrwanie w dążeniu naszym do wiekuistego dobra, już znikło. „Mdlały pode mną na pośrodku drogi.” Boska Komedia

nohajec a. nogajec

tu: Tatar; członek Ordy Nogajskiej, która w XIII w. odłączyła się od Złotej Ordy na Kaukazie i przewędrowała na tereny dzisiejszej płd. Ukrainy. Nazwa pochodzi od mongolskiego wodza Nogaja (zm. 1299), wnuka Czyngis Chana i zięcia cesarza bizantyjskiego. Potomkowie tej ordy, Nogajowie, żyją dziś na Kaukazie. „Chmurka białego dymu otaczała księcia, bo właśnie przed chwilą napadło go dwóch nohajców, lecz on jednego powalił wystrzałem z pistoletu, drugiego przebódł na wylot rapierem, za czym ujrzawszy większą watahę pędzącą z jednej, a Kmicica z drugiej strony, ścisną…” Potop

noktambulista

lunatyk; tu: człowiek żyjący nocnym życiem. „…aty, frykasów — żeby rozkazodawca robotników pracował w ogródku — na słońcu — motyką, rydlem, widłami, cepami — żeby noktambulista, z dnia czyniący noc, wstawał wraz z ptactwem i szedł spać z kurami...…” Przedwiośnie

nokturn

spokojny, oddający atmosferę nocy utwór instrumentalny, poetycki lub obraz. + 1 inne znaczenie „— Caca nokturnek!” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

Noli

port genueński; Bismantowa — wysoka góra przy Reggio. „Skałę pod Noli, górę Bismantowa,” Boska Komedia

noma gw.

nam. „— To ją noma sprzedajcie — podchwycił Ślimak.” Placówka wszystkie 2 wystąpienia →

nomarcha z gr. nomarchos

zarządca nomu , czyli okręgu, jednostki administracyjnej starożytnego Egiptu. Ogółem państwo składało się z 42 nomów: Dolny Egipt był podzielony na 20 nomów, zaś Egipt Górny na 22 nomy. Sam podział, nazwy, obszary i stolice poszczególnych nomów pozostawały bez większych zmian od czasów predynastycznych. „Wybór ten wielce uradował pobożnych kapłanów, dostojnych nomarchów, waleczną armię, wierny lud i wszelkie żyjące na ziemi egipskiej stworzenie.” Faraon

nomarcha Habu

zarządca położonego na południowo-wschodnim krańcu Delty 8. nomu Dolnego Egiptu o nazwie A-bet, na terenie którego miały odbyć się manewry. „— Bo widzisz — wtrącił Tutmozis — ten młodzik jest oficerem kapłańskiego pułku Ptah i pisarzem u pisarza takiego pana, który nosi wachlarz nad noszącym wachlarz za nomarchą Habu.” Faraon

nomenclator łac.

niewolnik oznajmiający przybycie gości. „Petroniusz znów przymknął oczy i wydał rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium, gdy wtem spoza kotary wychylił się nomenclator oznajmiając, że młody Markus Winicjusz, przybyły świeżo z Azji Mniejszej, przyszedł go odwiedzić.” Quo vadis

nomes (gr. nomos ), dziś: nom

jednostka administracyjna starożytnego Egiptu. „Gdy jednak wrócił do swojej części pałacu, zastał dwu nomarchów z Dolnego Egiptu, którzy przyszli zdać mu raport o nomesach.” Faraon

nomesy Abs, Horti i Emsuch

trzy nomy położone na północ od Teb: Abs to Abdżu, 8. nom Górnego Egiptu, ze stolicą w Abydos, Horti to Herui, 5. nom Górnego Egiptu, ze stolicą w Koptos, Emsuch to „Krokodyl", 6. nom Górnego Egiptu, ze stolicą w Denderze. „Zaś około północy w podziemiach świątyni Amona zebrały się następujące czcigodne osoby: arcykapłani Herhor, Mefres i Mentezufis, najwyższy sędzia Tebów tudzież naczelnicy nomesów Abs, Horti i Emsuch.” Faraon

nominalizm

Żeromski nazywa poglądy społeczne Abramowskiego nominalizmem, chcąc zaznaczyć, że miały one charakter utopijny, że były „snem na jawie" — somnium vigilantis (łac); tak określił scholastykę średniowieczną — według świadectwa Kallimacha — pierwszy polski humanista Grzegorz z Sanoka (zm. 1477). W myśl takiej intencji należało jednak poglądy Abramowskiego porównać nie z nominalizmem, lecz raczej z przeciwstawnym mu prądem w scholastyce — z tzw. realizmem średniowiecznym, który przyznawał obiektywne istnienie uniwersaliom (tj. pojęciom ogólnym), mającym stanowić jak gdyby idealne pierwowzory konkretnych przedmiotów. Natomiast nominalizm głosił, że uniwersalia nie posiadają samodzielnego bytu, są tylko nazwami ( nomina ) konkretnych przedmiotów pojedynczych. Żeromskiego zawiodła tu pamięć i użył terminu „nominalizm" dla oznaczenia sposobu myślenia analogicznego przez swą „nierealność" właśnie do realizmu średniowiecznego. „Ale całość jego nauki było to marzenie na jawie o społeczeństwie, marzenie o zorganizowaniu społeczeństwa nominalizm, somnium vigilantis.” Przedwiośnie

non fr.

nie. „non moją najgorętszą prośbę...” Nad Niemnem

non deesse patriae łac.

nie opuścić ojczyzyny. „— Posyłam jeszcze wezwanie, by się najpóźniej pro die 27 praesentis stawili, i tak myślę, że przynajmniej w tym ostatnim terminie zechcą non deesse patriae.” Potop

Non omnis moriar łac.

nie wszystek umrę, nie wszystko jest we mnie śmiertelne; cytat z ody rzymskiego poety Horacego (64–8 p.n.e.). „Non omnis moriar...” Lalka

non prohibeo łac.

nie zabraniam. „Wróćże sobie do niej, non prohibeo.” Ogniem i mieczem

non sufficit łac.

nie wystarczy. „Patientia tam potrzebna i doświadczenie wielkie, a waszmość masz tylko przyjaźń dla Michała, która w takowym wypadku non sufficit.” Pan Wołodyjowski

non vitae sed scholae discimus łac.

uczymy się dla szkoły, a nie dla życia; iron. odwrócenie maksymy łacińskiej: uczymy się dla życia, a nie dla szkoły. „Resztę umiejętności, a więc języki starożytne, rosyjski, historię itd., uważano powszechnie za zło konieczne i cierpliwie tolerowano zjawisko, które można było wyrazić za pomocą sentencji: non vitae sed scholae discimus.” Syzyfowe prace

nopirszy gw.

najpierwszej. „A tobie, Jaśku, żebyś na nowym gospodarstwie lepiej gospodarował niżeli Niemce, a do cudzych stajen nie zaglądał, bo wiem, że na was chłopy się już zmawiają i w łeb byś dostał przy nopirszy okazji, amen.” Placówka

nopirwy gw.

najpierw. „— Nawet dobrzyśta ludzie, że w takim zmartwieniu pomyśleliście nopirwy o tym, żeby nie psuć losu dziewusze.” Placówka

nopóźniej gw.

najpóźniej. „— Dziś mi sprzedadzą, a nopóźniej po niedzieli zajedziemy do rejenta i kupię od Hamerów cały folwark.” Placówka

Nord ang.

wiatr północny; w Baku nazywają tak silne i częste wiatry północno-zachodnie, stąd pochodzi nazwa miasta ( Badkube , po persku: „uderzenie wiatru") „Ohydny wiatr Nord lecący z gór Kaukazu, pociski armatnie bijące z południa, dym płonących źródeł naftowych, zaduch trupi wszędzie, głód, pragnienie, wszy, brud i nędza legowiska, którym by niegdyś psa podwórzowego nie poczęstował, nie były tak dokuczliwe, jak…” Przedwiośnie

norfolski

pochodzący z hrabstwa Norfolk w Anglii Wschodniej, położonym nad Morzem Północnym, ze stolicą w Norwich. „Dalej pieczone i suszone jabłka norfolskie, pomarszczone i ciemne, lecz prześlicznie wyglądające na tle cytryn i pomarańczy, które zdawały się gwałtem napraszać, aby je zawinięto w papier, zabrano do domu i tam spożyto na deser.” Opowieść wigilijna

Normandczyk

mieszkaniec Normandii: krainy we Francji, położonej nad kanałem La Manche. „Był to Normandczyk, który przez swego pana został przechrzczony z Bonifacego na Mousquetona, dla lepiej brzmiącego imienia.” Trzej muszkieterowie

Norweżczyk

Norweg. „Miał wtedy, kiedy Norweżczyka pobił:” Hamlet

Norwid, Cyprian Kamil 1821–1883

polski poeta, prozaik, dramatopisarz, eseista, grafik, rzeźbiarz, malarz i filozof. „Siedziałem wciśnięty w róg kanapy, gapiąc się bezmyślnie na ciemniejszą plamę na ścianie, ozdobioną nie wiadomo skąd wytrzaśniętym Norwidem, ewangelicznie brodatym.” Pożegnanie z Marią

norymberski sklep

sklep z drobną galanterią. „Bo dziewczyna miała ze dwadzieścia norymberskich sklepów bliżej domu, ale przychodziła do naszego po kilka razy na tydzień.” Lalka

norymberskie mechanizmy

od średniowiecza Norymberga jest jednym z głównych ośrodków produkcji zabawek i handlu nimi, zwłaszcza lalkami i domkami dla lalek. „…ium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folianty pełne przedziwnych ryc…” Sklepy cynamonowe

nos chcom gw.

nas chcą. „Że te panny to nos chcom.” Wesele

nos górą noszą

przen.: są dumne; por. wyrażenie: zadzierać nosa . „Nie idąc wzorem matek, co nos górą noszą,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

nosacizna

bakteryjna choroba bydła. „Bogdaj ich nosacizna zżarła!...” Ogniem i mieczem

nosaty

dotknięty nosacizną: zaraźliwą chorobą końską. „Koń także jest śmiertelny; dajmy na to, był nosaty albo parszywy.” Trzej muszkieterowie

nosić co starop.

uważać, mieć za co; tę rzecz tako nosił : tak tę rzecz rozumiał. „Pan Bog tę rzecz tako nosił,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

nosić się gw.

tu: włóczyć się. „— Kaj się to nosisz?” Chłopi, Część czwarta - Lato

nosik

nosek. „Nosik orła, bródka kozła,” Ballady i romanse

nostryfikacja z łac.

tu: uzyskanie prawa obywatelstwa, spolszczenie. „…do głowy cukru opakowanej szarą bibułą, w swym spiczastym baszłyku, który w tamtych okolicach od dawien dawna uległ nostryfikacji i otrzymał swojską nazwę maślocha, i w brunatnej sukmanie — mocno trzymał lejce garściami ukrytymi w niezmiernych rękawicach wełn…” Syzyfowe prace

Not a. Notos

wiatr południowy, niosący wilgoć. „Not z Eurem i na morzu nawałnicę wznieci.” Iliada

Notabene łac. nota bene, z łac., łac., łac. nota bene : zauważ dobrze

zwrot wprowadzający ważną wtrąconą informację, używany w znaczeniu: „warto zaznaczyć". + 3 inne znaczenia „Notabene — nie cofam nic z tego, com powiedziała, ale mylisz się pan, jeżeli sądzisz, żeś mnie już poznał.” Lalka to słowo w 4 lekturach →

Notera i Guitona

Notar i Guitone, spółcześni Dantemu, oba nędzne wierszoklety. „Zwłaszcza Notera, mnie i Guitona.” Boska Komedia

Nothing, sir ang.

Nic, proszę pana. „— Nothing, sir.” Pożegnanie z Marią

Notos mit. gr.

bóg i personifikacja wiatru południowego. „Bałwanów, które Notos wprost na Fajstos wzdyma —” Odyseja wszystkie 4 wystąpienia →

Notre-Dame

katedra w Paryżu pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, na wyspie Cite na Sekwanie, jedna z najstarszych świątyń Francji, arcydzieło sztuki gotyckiej. „…t sztandarów, które odstawił do Paryża Claude de Saint-Simon i zawiesił z wielką okazałością na sklepieniach w kościele Notre-Dame.…” Trzej muszkieterowie

Notre–Dame

słynna katedra paryska pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, na wyspie Cite na Sekwanie, arcydzieło sztuki gotyckiej (w. XII–XIV). Posiada dwie wieże wys. 68 m. „Notre–Dame...” Lalka

notturno wł., muz.

nokturn, nastrojowy utwór muzyczny. „Wolałabyś ty mnie zagrać notturno” Noc listopadowa

Novello

syn hrabi Gwidona z Baitifole, zamordowany był przez jednego z członków rodziny Bostoli. „Frydryk Novello błagał tak dalece,” Boska Komedia

nów

faza księżyca, gdy jest on niewidoczny z Ziemi. „— Ksiądz Wyszoniek powiada, że pokaże się to na nowiu, a do nowiu jeszcze cztery dni.” Krzyżacy

Nowa Fundlandia

wielka wyspa kanadyjska na wsch. wybrzeżu; należący do niej przylądek Cape Spear jest najbardziej wysuniętym na wschód punktem wybrzeży Ameryki Płn. „13 grudnia mijano brzeg Nowej Fundlandii.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Nowa Marchia niem. Neumark

zachodniopomorska prowincja Marchii Brandenburskiej, w latach 1402–1454 znajdowała się pod władzą Krzyżaków. „W Krakowie mówili mi tak: stary von Ost, dziedzic Drezdenka, w czasie gdy Krzyżaki zabierały Nową Marchię, pokłonił się jako hołdownik królowi, gdyż to ziemia była od wieków polska, więc chciał do Królestwa należeć.” Krzyżacy

Nową rzeczpospolitą

dialog Platona Rzeczpospolita był pierwszą w literaturze utopią polityczną. „Nową rzeczpospolitą mądry Plato sklecił,” Satyry

nowak daw.

człowiek „nowy", niedoświadczony. „Ci z rycerzy krzyżackich, którzy już pod Wilnem zaznali bitew z Polakami, wiedzieli, jaki to „nieużyty" i „natarczywy" jest ten lud, lecz nowaków i gości zagranicznych ogarnęło zrazu podobne do strachu zdumienie.” Krzyżacy

Nowego Napoleona wsadzili do prochowni

zamach stanu Ludwika Napoleona w r. 1840 nie powiódł się. Ludwik Napoleon został wzięty do niewoli, skazany przez Izbę Parów na dożywotnie więzienie i 7 października 1840 r. osadzony w twierdzy Ham (w północnej Francji). Prochownią nazywano więzienie w Warszawie, które mieściło się w dawnej prochowni przy ulicach Rybaki i Boleść. „— Nowego Napoleona wsadzili do prochowni! — odpowiedział pan Domański.” Lalka

nowember z łac.

listopad. „Kto tego nie wie, będzie mi może przyganiał, żem to w nowembrze chciał mnichem zostawać, a w decembrze do stanu małżeńskiego się zabieram.” Pan Wołodyjowski

nowenna

specjalne nabożeństwo katolickie, rozłożone na dziewięć dni. „Powiadał przy tym Tyzenhauz, że król, jak zawsze dobry i miłościw, życzył sobie z całej duszy, żeby go nie znaleziono, i że nawet nowennę na to odprawiał.” Potop

nowicjat

okres przygotowania do życia zakonnego; tu przen., iron.: o nowo przybyłym do więzienia. „Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatu,” Dziady, część III

nowicjusz

człowiek nowy, który niedawno wziął się do jakiejś pracy. + 1 inne znaczenie „Z gorliwością nowicjusza sypał na palenisko węgiel, kosz za koszem, za siebie i za palacza pracując, dumny ze swojej świeżej godności kotłowego.” Dym to słowo w 2 lekturach →

Nowicki, Józef 1766–1830

generał Wojska Polskiego, omyłkowo zabity w czasie Nocy Listopadowej. „Jenerał Nowicki!” Noc listopadowa

nowięcy gw.

najwięcej. „— Nowięcy mi szkoda, że moja Jagna widzieć tego nie będzie...” Placówka

nowina daw.

nowizna, nowy, świeży grunt uprawny, po wykarczowaniu lub długiej przerwie. „Zginęły za jego żywota pod siekierą dąbrowy, oschły między działkami chłopskiej nowiny mokre, zakisłe, nieprzebyte gozdy, z których się wieczne wody sączyły.” Popioły

nowo

po raz pierwszy. „Jako gdy kto na morze nowo sie puściwszy,” Treny

nowoć a. nowina

świeżo wykarczowany grunt. „Był z dawna spór graniczny między Wilkami a opatem o leśne nowocie, które opat, trzymając zastawem Bogdaniec, wykarczowal i zagarnął.” Krzyżacy

nowomowa

oficjalny język Oceanii. Opis struktury i etymologii tego języka znajduje się w Aneksie. „Ministerstwo Prawdy — w nowomowie „Minipra" — zdecydowanie wyróżniało się na tle innych widocznych budynków.” Rok 1984

nowosiedliny

nowe miejsce zamieszkania. „Wówczas ze czcią i radością swe nogi bose wprowadził do ich wnętrza, jak na nowosiedliny — do przestronnego a wygodnego pomieszkania.” Klechdy polskie

Nowosilcow, Nikołaj Nikołajewicz 1761–1838

rosyjski hrabia (1833), polityk i urzędnik państwowy; w początkowych latach panowania cara Aleksandra I jego bliski współpracownik. Zastępca przewodniczącego Rady Najwyższej Tymczasowej Księstwa Warszawskiego, sprawujący nadzór nad policją w l. 1813–1815, i kontrolę nad skarbem od 1814 roku, przewodniczący Komitetu Wyższego Nadzoru Policyjnego, w 1815 roku członek Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego; l. 1832–1838 przewodniczący Rady Państwa i Komitetu Ministrów Imperium Rosyjskiego. Od 1824 pełnił funkcję kuratora wileńskiego okręgu szkolnego. Dla zaskarbienia sobie uznania cara i uzyskania nań wpływu, zainscenizował śledztwo do wykrycia (nieprawdziwych) spisków Filomatów i Filaretów w prowincjach zabranych. „Wystąpił na scenę pamiętny w naszych dziejach senator Nowosilcow.” Dziady, część III

nowotność daw.

nowość. „Jeżeli bierze na się formę kuszącą jako nowoczesność, nowotność, uderzać łajdactwo w piersi całą mocą ducha.” Ludzie bezdomni

nowotny daw.

nowy, niedoświadczony. „Nowotnym majtkom dodając odwagi,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

nowy Tytan

według mitologii starożytnej walczący z Zeusem Olbrzymi (już w starożytności myleni często z Tytanami) spiętrzyli szczyt Pelion na górze Ossie, aby dostać się na Olimp. „Zgrał się, a nowy Tytan, zjadłością rozżarty,” Satyry

Nowy więzień

pieniądze wiezione przez skąpca na pożyczki dla paniczów trwoniących je na balach i redutach. „Nowy więzień pospiesza na pańskie reduty.” Satyry

Nowy Zjazd

ulica w Warszawie dziś w sąsiedztwie Mostu Śląsko-Dąbrowskiego. „+ Przez most na Pragę, Nowym Zjazdem,” Kwiaty polskie

nowy, jeszcze nie wykończony sklep

nowy sklep Wokulskiego umieścił Prus na Krakowskim Przedmieściu pod nr 7 (tzw. „dom Grodzickiego"). Dom ten, wypalony w 1944 r., obecnie został odbudowany. „Wokulski, a o jeden dom bliżej nowy, jeszcze nie wykończony sklep o pięciu oknach frontu, z lustrzanymi szybami.” Lalka

nowyższy gw.

najwyższej. „Tak psiekrwie waliły saniami z nowyższy góry, że mnie ciarki przeszły.” Placówka

nóż ostrzyła tajemnie

aluzja do Konrada Wallenroda Mickiewicza. „Tamta czyniła swoje jak szlachetny człowiek, który mocując się ze słabością sił, pełni obowiązek; ta sprawowała go inaczej, a w taki sposób, jakby „nóż ostrzyła tajemnie..."” Syzyfowe prace

nozdrzech

dziś popr. nozdrzach. „— Póki tchu w nozdrzech moich, póki ostatnia kropla krwi w piersi — zawołał z siłą głębokiego przekonania Zagłoba — nic z tego!” Pan Wołodyjowski

nożnik

podnóżek. „Kobierzec jej podesłał, nożnik dał pod nogi,” Odyseja

nudny a cnotliwy romans

taką powieścią dydaktyczną jest np. Pan Podstoli Ignacego Krasickiego (1735–1801). „Zdawało mi się, że jestem na wyspie Utopii albo na kartce nudnego a cnotliwego romansu, w którym autor opisuje, jakimi szlachcice być powinni, lecz jakimi nigdy nie będą.” Lalka

nudzić się

mieć nudności. „Cięży głowa jak ołów, krztuszę się i nudzę;” Satyry

nukać daw., gw.

o głosach, wydawanych przez niektóre zwierzęta. + 1 inne znaczenie „Zmierzch się czynił luby, pachnący bowiem a chłodnawy, niebo wisiało jeszcze całe w bladym złocie zachodu, z pól niesły się strzykania koników i głosy przepiórek, a po rowach i bagnach sennie nukały żaby.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

nulla dies sine linea łac.

dosł.: ani dnia bez kreski (słowa przypisywane słynnemu malarzowi greckiemu Apellesowi, IV w. p.n.e.); potocznie: praca nad określonym dziełem posuwa się każdego dnia naprzód. „Nulla dies sine linea.” Ludzie bezdomni

Num

bóg opiekuńczy wylewów Nilu, czczony szczególnie w Górnym Egipcie. Twórca ludzi, których uformował z gliny na kole garncarskim. Przedstawiany jako człowiek z baranią głową. „— To musiał być sam bóg Num, bo wyszedł z pnia figowego i miał baranią głowę.” Faraon

numa

litewska chata z ziemi i nieociosanych bierwion. „Mieli swoje gaje, wielkie numy i konie do jazdy i dziesięcinę brali.” Krzyżacy

numer

tu: pokój hotelowy, opatrzony numerem. „W numerze Justyna postawiła koszyk przy drzwiach na ziemi, spojrzała lękliwie w lustrzaną szafę i, ponieważ krzesło stało daleko, usiadła na brzegu łóżka.” Granica

numer hipoteczny

numer wpisu w publicznej księdze wieczystej nieruchomości, poświadczającej urzędowo prawa własności poszczególnych nieruchomości oraz związane z nimi roszczenia pieniężne ewentualnych wierzycieli. „Ja to podpisuję i u dołu przykładam do tego pieczątkę z nazwą ulicy Staszica i numerem domu siedemnastym i jeszcze hipotecznym.” Granica

numera

dziś popr. forma M. lm: numery. „Co znaczą numera: 714 i 722?” Bankructwo małego Dżeka

numidyjski

z Numidii, prowincji rzymskiej w płn. Afryce. „Tymczasem ukazał się oddział numidyjskich jeźdźców, należących do wojsk pretoriańskich.” Quo vadis

nuncjusz

wysłannik i swego rodzaju ambasador papieża. „— Wyrobię ja to u samego nuncjusza, by mszę na twoją intencję odprawił...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

nunquam łac.

nigdy.

Nuremberk

Norymberga. „Alboć nie wie, że masz w Nuremberku towar?” Fraszki

Nut

egipska bogini nieba, córka boga powietrza Szu i bogini wilgoci Tefnut. Siostra i żona boga ziemi Geba. Uważana również za matkę-opiekunkę zmarłych. Matka Izydy, Nefrydy, Ozyrysa i Seta. Przedstawiana jako kobieta wygięta w łuk ponad ziemią, wspierająca się o nią dłońmi i stopami. „Niechaj wraz z nimi oglądam twoje blaski z rana i wieczorem, kiedy łączysz się z twoją matką Nut.” Faraon

nuworysiów

nuworyszów (tj. nowobogackich). „Dookoła wirują w prawo i w lewo chybkie samochody, wiozące wygodnie i pieczołowicie wytworne Żydowice w karakułach, nuworysiów w drogich bobrach, dygnitarzy w drogich kortach.” Przedwiośnie

nuworysz

nowobogacki. „— Et, to bogaty nuworysz.” Przedwiośnie

nuże

okrzyk oznaczający poganianie: dalej, szybciej. „Nuże, mów teraz, czyś była wspólniczką” Antygona to słowo w 3 lekturach →

Nysa

miejscowość Eubei. W Nysie ponoć nimfy piastowały młodziutkiego Bakchusa, stąd wyprowadzano jego drugą nazwę: Dionysos. „W górach nysejskiej Eubei” Antygona

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.