Litera N

1196 słów, strona 4 z 5.

nieakuratny daw.

niepunktualny. „Ketty wytrzymała srogie wyrzuty milady za opieszałość i nieakuratne wykonywanie poleceń.” Trzej muszkieterowie

niebacznie daw.

nieostrożnie. „Niechaj mi się przed oczy nie stawią niebacznie,” Iliada

niebaczny daw., starop.

nie mający baczenia na coś, czyli nie zwracający na coś uwagi, nieuważny, tu: nie przestrzegający ustalonego porządku rzeczy. + 2 inne znaczenia „— «Niebaczny!” Iliada to słowo w 3 lekturach →

niebezpieczeństwy

dziś popr. forma N. lm: niebezpieczeństwami. „„Ponieważ w tym państwie aeque bona i mala do wszystkich należą, więc i niebezpieczeństwy wszystkim podzielić się godzi.” Potop

niebieskie siły

aniołowie. „Gdzie sie nam radują szwe niebieskie siły.” Bogurodzica

niebłagonadiożnost' ros.

nieprawomyślność. „Z czasem dopiero jeden z ósmoklasistów, któremu zdarzyło się być podczas świąt w Warszawie, oświetlił nieco sprawę, rozgłaszając, że tajemniczy przybysz wyrzucony został za niebłagonadiotnost'.” Syzyfowe prace

niebo

hebr. שָׁמַיִם ( szamajim ): 'niebo', można to także odczytywać jako złożenie słów שָׁם ( szam ): 'tam' i מַיִם ( majim ): 'woda': 'tam, nad przestworem, jest woda w postaci chmur i mgieł'. „I stało się tak.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

niebo i ziemię

u Cylkowa werset zakończony kropką, co zaciemnia sens następnego wersetu.

Niebo jest tu, gdzie mieszka Julia

słowa Romea z aktu III, sceny 3. „O księże, złe duchy wyją, gdy w piekle usłyszą ten wyraz; maszże ty serce, ty, święty spowiednik i przyjaciel, drzeć ze mnie pasy tym strasznym słowem — wygnanie..."” Lalka

Niebo modlitwy gwałtu nie odtrąca

Wedle św. Mateusza, rozdz. 11, gdzie mówi: „A od dni Jana Chrzciciela, aż dotąd królestwo niebieskie gwałt cierpi, a gwałtowniej porywają je". „Niebo modlitwy gwałtu nie odtrąca,” Boska Komedia

Niebo następne, gdzie się roją gwiazdy

Sfera gwiazd stałych następuje po Primum Mobile , od którego biorąc ruch i siłę, udziela ich z kolei innym gwiazdom. Ziemia, jako punkt środkowy wszechświata, wokoło której, według pojęć astronomicznych za czasów Dantego, krążą wszystkie inne gwiazdy, znajduje się pod wpływem ich wszystkich. „Niebo następne, gdzie się roją gwiazdy,” Boska Komedia

Niebo odmawia światła ich wzrokowi

Zawiść za życia ślepą jest na własne szczęście i często zezem na szczęście cudze spogląda. „Niebo odmawia światła ich wzrokowi.” Boska Komedia

nieboga daw.

biedaczka, nieszczęsna. „A ta nieboga ledwe umyka pierza.” Treny

niebogi

ktoś wzbudzający współczucie. + 1 inne znaczenie „Jedzie niebogi Skrobek i modli się w duchu, a rozmyśla, jakby to zagon ziemi od sąsiada kupił, kartofle na nim sadził, dziecięta swoje żywił; kiedy spojrzy nagle, a w tej jasności rusza się i uwija gromada maluśkich człeczków, ot tycich, że to ledwie z daleka…” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

nieborak

nieszczęśnik, biedak. „Pierwsza butelka miała niejakie męty na spodzie, Brisemont zlał je do szklanki, a d'Artagnan pozwolił mu wypić dla wzmocnienia, ponieważ nieborak był jeszcze okrutnie słaby.” Trzej muszkieterowie

niebożę

biedactwo, nieborak, ktoś nieszczęśliwy. „— Zazulu niebożę, a ile lat będziem żyć w stadle z tą oto panną?” Ogniem i mieczem

niech będzie mym udziałem

niech mnie dotyczy; niech mi się przydarzy. „Niech będzie mym udziałem, gdy uczuję radość.” Hamlet

niech go też mam znamię

niech go poznam. „— Proszę, kto śmiercią, niech go też mam znamię.” Fraszki

Niech grają Dąbrowskiego

chodzi o Mazurek Dąbrowskiego , polską pieśń patriotyczną z 1797 r., zw. też Pieśnią Legionów Polskich we Włoszech ; pieśń powstała w mieście Reggio nell'Emilia w ówczesnej Republice Cisalpińskiej (utworzonej przez Napoleona Bonaparte), jej słowa zostały napisane przez Józefa Wybickiego do anonimowej melodii opartej na motywach ludowego mazura. „Niech grają Dąbrowskiego, książę sam poskacze...” Kordian

niech kona

tu: niech dokona; niech doprowadzi do skutku. „Tak Fortuna niech kona: raczy li łaskawie,” Pieśni

niech nie przyczyniająć

skrót od: niech nie przyczyniają ci. „Nie przyczyniająć cierpień, o mężu mój drogi.” Hamlet

Niech odszczeka, co je trzy rachował

aluzja do zjadliwego ustępu satyry Boileau (satyra X, ww. 43–44): „Ba, i dziś nawet podług tak sławnego wzoru Można znaleźć małżonkę wierną nie z pozoru. Prawda. Ja sam w Krakowie, jeśli się nie mylę, Trzy takie bym wymienił." (Boileau, Satyry wierszem polskim przełożone, z przystosowaniem do polskich rzeczy przez J. Gorczyczewskiego, Warszawa 1805, I. 90. Tu jest to satyra IX, ww. 43–46). „Niech odszczeka, co je trzy rachował.” Satyry

niech se lezom gw.

niech sobie leżą. „niech se lezom, tak jak som.” Wesele

niech się podarzają

niech będą darowywanie. „I tak do końca niech się podarzają,” Fraszki

niech sie spuka jady starop.

niech pęknie od jadów (tj. ze złości). „Niechaj drugi boleje, niech sie spuka jady.” Pieśni

Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa

niech nikt nie mówi o sobie, jakby był wielkim panem. „Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa” Pieśni

niech źrenica olsnie marząc twoje lica

niech oko oślepnie, marząc o twojej twarzy. „Olsnie marz[ąc] twoje lica;” Dziady. Widowisko, część I

niechać starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała, daw.

nie ruszać; por. poniechać czego . + 2 inne znaczenia „A mnie całą noc płakać pod niebem niechała.” Pieśni to słowo w 3 lekturach →

niechaj starop.

forma trybu rozkazującego: zaniechaj czego, porzuć co. + 1 inne znaczenie „Poniechaj żalu, niechaj łez.” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

niechaj będą na pokarm wam

u Cylkowa 'wam niechaj będą na pokarm'.

niechaj będzie to świadectwem

Bóg będzie świadkiem, zob. Raszi do 31:44. «Słowa tego przymierza będą świadczyć między mną a tobą», zob. Radak do 31:44. „Służyłem ci czternaście lat za dwie córki twoje, a sześć lat za trzodę twoją; a odmieniałeś wynagrodzenie moje po dziesięć kroć.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

niechaj da wam miłosierdzie

«Teraz nie brakuje wam już nic oprócz modlitwy, więc oto modlę się za was», zob. Raszi do 43:14. „I brata waszego weźcie, i wybierzcie się, i wróćcie się do owego męża.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

niechaj grzesznym będę

«Związałem się poważnym wyrokiem, że będę odrzucony w obu światach», zob. Raszi do 44:32. „I poszedł jeden ode mnie, i rzekłem: zapewne rozszarpanym został; bo nie widziałem go dotychczas.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Niechaj mi się stanie według słowa Twego

Łk 1, 38: słowa Marii w odpowiedzi na zapowiedź przekazaną przez anioła, że za sprawą Boga stanie się ciężarna i urodzi syna, Jezusa. „Przypomniała sobie, jak była mała, jeszcze w Chązebnej, i na majowym nabożeństwie mówiła za matką: „Niechaj mi się stanie według słowa Twego".” Granica

niechaj pozostanie twoim, co twoje!

tymi słowami Esaw przyznał Jakubowi prawa do błogosławieństw od ich ojca, zob. Raszi do 33:9. „I przystąpiły służebnice, one i dzieci ich, i pokłoniły się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

niechaj próznej rady

zaniechaj niepotrzebnych myśli. „O przyszłym dniu niechaj próznej rady;” Pieśni

niechaj rozrosną się w mnóstwo

hebr. וְיִדְגּוּ ( wajidgu ): ‘przymnażać, zwiększać’, zawiera w sobie słowo דָּג ( dag ): ‘ryba’. Niech mnożą się, «na podobieństwo ryb, które płodzą i rozmnażają się, a złe oko nie ma nad nimi władzy», zob. Raszi do 48:16. „I usunął ich Josef od kolan jego, i pokłonił się twarzą ku ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Niechaj zwierzonego nie wzdawa opieku

niech nie oddaje powierzonej mu odpowiedzialności. „A zwierzonego nie wzdawa opieku,” Pieśni

niechajcie mnie

zostawcie mnie; por. poniechać czego . „— Oj, tatulu, niechajcie mnie!” Placówka

niechajże

poniechaj; zostaw (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że) „Niechajże żony w alkierzu,” Wesele

Niechajże żona

tzn. niechaj żona w alkierzu sobie zostanie. „Niechajże żona w alkierzu...” Wesele

niechanie daw.

zaprzestanie czegoś, dziś tylko w formie dokonanej: zaniechanie. „Niechanie jej było zgoła przeciwne jego duszy.” Quo vadis

Niechby już

«Wystarczająco [wielką łaską] dla mnie będzie, gdy choć Iszmael będzie żył […]. Ale Bóg odrzekł mu: dostaniesz i to, i to: Icchak [Izaak] się urodzi i Iszmael będzie żył», zob. Bechor Szor do 17:18. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Niechby się raz wszystko spali

niechby się spaliło. Tu: oryginalna składnia; por. również dalsze wiersze (np. „niechajby się raz wszystko spali"). „Niechby się raz wszystko spali,” Wesele

niechciwy

niepragnący. „By prosto szli na flotę, niechciwi” Iliada

niechże ci książka ta

Goethe występuje tu jako wydawca zapisków Wertera. Od autora pochodzą rzekomo tylko: ten krótki wstęp, kilka przypisów w części pierwszej i końcowe wyjaśnienia wydawcy. „Zacna duszo, odczuwająca też same, co on tęsknoty, niechże ci z cierpień jego spłynie w duszę pociecha i jeśli los zawistny, lub wina własna nie pozwoliły ci pozyskać przyjaciela bliższego, niechże ci książka ta przyjacielem się stanie.” Cierpienia młodego Wertera

nieci

(daw.) wznieca. „Tydejdę, który wszędzie strach i pogrom nieci” Iliada

nieciecz gw.

woda stojąca; mokradło. „Wysycha u stóp górskich nieciecz, drzew żywicielka, zostaje grunt czerwony i szczerzy się kamieniami pod słońcem.” Popioły

niecka gw.

podłużne, drewniane naczynie. + 2 inne znaczenia „— Nieckę na krew, a prędko!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 3 lekturach →

niecnota

o kimś postępującym źle, niegodziwie; por. cnota : daw. zaleta. + 1 inne znaczenie „— A niecnota!” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

niecoć starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; niecoć bych ci wspomagała : nieco wspomagałabym cię. „Niecoć bych ci wspomagała:” Lament świętokrzyski

niecułka gw.

drewniane naczynko. + 1 inne znaczenie „A tyle co skończyły, sąsiadki jęły z wolna znosić swoje na miskach, niecułkach a donicach i ustawiać je na ławie pobok stołu, gdyż ino w kilku chałupach co przedniejszych gospodarzy zbierać się ze święconym ksiądz nakazywał, że mu to czasu brakowało chodzić po…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

niedawno starop.

wkrótce. „Trupokupcze, niedawno i sam polężesz,” Odprawa posłów greckich

niedawny na mój skon

szyk przestawny; inaczej: na mój niedawny skon. „niedawny na mój skon.” Noc listopadowa

Nieder! niem.

Na dół! „Nieder! — ryczał dozorca, chwytając go za bary.” Popioły

niedługa ulica

rue Royale. „Naprzeciw zobaczył niedługą ulicę, a za nią ogromny plac, na którym majaczyła wysmukła kolumna.” Lalka

niedobyty starop.

nie do zdobycia. „Sklep ten niedobyty” Pieśni

niedogarek daw.

niedopałek. „Potem puścili się na wschód, na spalone stepy, gdzie od niedogarków jazda postępować nie mogła i aż musieli koniom nogi skórami obwijać.” Ogniem i mieczem

niedojda

tu: niedorozwinięta. „Jurand, który w pierwszej chwili skoczył był ku córce, cofnął się nagle i stał blady jak płótno, spoglądając ze zdumieniem na spiczastą głowę, na sine usta i na nieprzytomne oczy niedojdy, którą mu oddawano jako Danusię.” Krzyżacy

niedoperz

dziś popr.: nietoperz. „Całą świątynię, między ołtarzem i nim, zalał ogromny, krwawy płomień, wśród którego zaczęły ukazywać się potworne figury: wielkie niedoperze, gady z ludzkimi twarzami, cienie...” Faraon wszystkie 2 wystąpienia →

niedopyrz gwar.

nietoperz. „Były — mówił dziaduś — niedopyrze wielkie jak psy, ale ino wachlowały nad nim skrzydliskami.” Lalka

niedordzały starop.

niedojrzały. „Widziałem, kiedyś trzęsła owoc niedordzały,” Treny

niedosiągnieni

dziś: niedosięgli. „Niedosiągnieni...” Balladyna

niedośpiały daw.

niedojrzały. „Ocenia zboże w kłosie niedośpiałym:” Boska Komedia

niedoszły starop.

niedojrzały (mówi się potocznie: owoc dochodzi, czyli dojrzewa; por. wyrażenie: owoce dojrzały, doszły). „…SPOLITEJ DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH I DZIELNOŚCI PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE ZŁZ…” Treny wszystkie 2 wystąpienia →

niedowolny z ros.

niezadowolony. „„Tak wy niedowolne panem Wiechowskim — spytał się ich dyrektor — dlatego, że on uczy po rusku?" „A i mamy być dowolne!” Syzyfowe prace

niedrug z ukr. nedruh

wróg. „A my prosim, abyście listów wysłuchali, które tu poseł od niedruga naszego, księcia Wiśniowieckiego, przywiózł, nie posłem, ale szpiegiem będąc i gotowość naszą i dobrą ochotę Tuhaj-beja, naszego przyjaciela, chcąc podpatrzyć i przed Lachami zdradzić.” Ogniem i mieczem

niedziela daw.

tydzień. „Ona już od dwóch niedziel w Krakowie, jeno że wyjeżdżała do Zatora, do księcia Wacława w odwiedziny, a ninie pewno wraca.” Krzyżacy

niedziela, że się jeden dzień nie idzie

dawniej był w tygodniu tylko jeden dzień odpoczynku od pracy i nauki: niedziela. Wolne soboty wprowadzono stopniowo, w Stanach Zjednoczonych dla niektórych grup pracowników już przed II wojną światową, w Polsce dopiero w latach 70. i 80. XX w. „Bo przyjemna niedziela, że się jeden dzień nie idzie, ale w święta, jeżeli długo trwają, już się potem zaczyna przykrzyć.” Bankructwo małego Dżeka

niedźwiedziów

dziś popr. forma D. lm: niedźwiedzi. „Po puszczy chodziły stada żubrów, turów, niedźwiedziów, dzików i wilków, w gałęziach czaiły się drapieżne jastrzębie i krogulce, szerokimi skrzydłami łopotały krzywodzióbe orły.” Nad Niemnem

niedźwiedziowi w dole

istniała metoda polowania na niedźwiedzie przez zastawianie na nie pułapek w postaci dołów. „— Tako by mi bez Danuśki na świecie było jako psu na powrozie albo jak niedźwiedziowi w dole — odrzekł Zbyszko.” Krzyżacy

niefortuna

niepowodzenie, nieszczęście. „Przypadać będą na cię niefortuny sporzej.” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

niefortunny

nieszczęśliwy, nieszczęsny, dotknięty złym losem (por. fortuna : powodzenie, szczęście, los; jest to pojęcie ważne w utworach Kochanowskiego). „…NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE ZŁZAMI NAPISAŁ.…” Treny

Niegdyś mędrzec ponury

Jean–Jacques Rousseau, filozof francuski głoszący hasła powrotu do natury, ucieczki od szkodliwych wpływów cywilizacji, która nakłada na człowieka więzy zależności i nierówności społecznej. „Nowość była ponętą, a wdziękiem zuchwałość.” Satyry

Niegdyś wierzyłem, że są tu na ziemi

zniekształcony cytat z wierszowanej wstawki w powieści Poganka (1846) Narcyzy Żmichowskiej. Tekst autentyczny brzmi: „Raz mi mówiono, że są tu na ziemi / Białe anioły z skrzydłami białemi..." „Białe anioły z skrzydłami jasnemi...” Lalka

Niegodny

hebr. קָטֹנְתִּי ( katonti ) dosł. ‘zmalałem, stałem się mały’. «Zmniejszyły się moje zasługi przez to, że wyświadczyłeś mi [tyle] dobroci i okazałeś wierność. Dlatego się lękam, bo może od czasu, gdy złożyłeś mi obietnicę [opieki] stałem się zepsuty przez grzech i to spowoduje, że będę wydany w ręce Esawa», zob. Raszi do 32:11. „I rzekł Jakub: „Boże ojca mojego Abrahama, i Boże ojca mojego Icchaka, Wiekuisty, któryś rzekł do mnie: »Wróć do ziemi twojej i do ojczyzny twojej a uszczęśliwię cię«,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

niegrzebny

niepogrzebany. „Póki Hektor niegrzebny przy twym leży progu.” Iliada

niehamowny daw.

niepowstrzymany. „Kastora, co ujeżdżał niehamowne konie,” Iliada

niejaki czas

«Dwanaście miesięcy», zob. Raszi do 40:4. „I oddał ich pod straż, do domu naczelnika straży przybocznej, do więzienia, do miejsca, gdzie osadzony był Josef.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

niekaj gw.

niekiedy, czasem. „…o kulasach, że zadarł ogona i skoczył w bok, on zaś orał dalej cierpliwie, tyle jeno przerywając skwarną cichość, co się ta niekaj ozwał do kobiet, ale tak już był umęczony pracą i spiekotą, że skoro Pietrek nadjechał, krzyknął w złości:…” Chłopi, Część czwarta - Lato

niekajś gw.

gdzieniegdzie. „Zorze ostygły kiej te ordzewiałe blachy przysypywane popiołem, że jeno niekajś co się ta świeciła jakaś chmurka, nabrana złocistą światłością zachodu.” Chłopi, Część czwarta - Lato

niekiej gw.

niekiedy, czasami. + 2 inne znaczenia „Pomdlałe drzewiny poruchiwały niekiej listkami, kieby tym skrzydłem ptak tonący w spiekocie.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 5 wystąpień →

niekontent przestarz.

niezadowolony. „Opuściłem także wszystkie podania długości i szerokości geograficznej i obawiam się, że może pan Guliwer niekontent będzie z tych wypuszczeń, lecz ja postanowiłem, ile tylko być może, dzieło to uczynić przystępnym dla ogółu.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →

niekrzyw

tu: niewinny. „Ale gdybym ja, wróżbit, com niekrzyw niczemu,” Odyseja

niektóre więźnie

dziś popr. forma B. lm: niektórych więźniów. „A gdy już miał Szaman wychodzić z Anhellim na gwiazdy, pocieszywszy niektóre więźnie, usłyszał szczęk wielki w jednym z korytarzów.” Anhelli

niektóren gw.

niektóry. „— Niektóren człowiek to jak ten osieł: chcesz, bych ruszył naprzód, to ciągaj go za ogon!” Chłopi, Część czwarta - Lato

niełacno daw.

niełatwo, trudno. „— Coś mi niełacno...” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

niełacny daw., gw., daw.

niełatwy. „Ciężką mu była ta spowiedź i zgoła niełacnym pokajanie, ale przemógł hardość, zdusił w sobie ambit i pychę patrząc w całe swoje życie nieubłaganymi oczami opamiętania; każdą sprawę swoją przezierał tera do dna, bierąc ją na rozum i na srogi sąd.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

nieledwie daw.

niemal, prawie. „Korzyć się przed nim i nieledwie żebrać” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

nielicznych

dosł. 'jednych', hebr. אֲחָדִים ( achadim ) liczba mnoga utworzona od słowa אֶחָד ( echad ): 'jeden'. Mieli jeden plan: bunt przeciwko Bogu, zob. Raszi do 11:1. Byli jednomyślni, zob. Radak do 11:1. Mędrcy i głupcy używali tych samych słów, zob. Ibn Ezra do 11:1.

niełżywy daw.

prawdziwy, pozbawiony kłamstwa. „Dam niełżywą odpowiedź i w szczerości ducha” Odyseja

niemal nie wychodzą

popr. niemal wychodzą. „W tych blaskach widać opasłe, przechylone w tył dla folgi podbródkom głowy piwoszów, młode twarze kobiece i śliczne, zdziwione buzie dziecinne, których oczy niemal nie wychodzą na wierzch z ciekawości.” Sachem

niemarny

nieidący na marne, skuteczny. „Nieprzepłacony w twoim zapędzie niemarnym,” Satyry

Niemen

rzeka przepływająca przez dzisiejszą Białoruś, Litwę i Rosję, mająca źródła w okolicach Mińska, a ujście do Morza Bałtyckiego. „W istocie słychać już było dźwięk dwu głosów, Niemna i Wisły, ale tak daleko, gdzieś w ciepłej kniei, na południowym stoku łańcucha gór, że tylko młode ucho mogło rozróżnić to granie.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

Niemiec

w innej wersji: Krzyżak (tak w rękopisie utworu oraz opartym na nim wyd. krytycznym poezji Marii Konopnickiej w oprac. prof. J. Czubka z 1915 r., t. VII, s. 236). W Polskim śpiewniku narodowym z melodiami w oprac. Waleriana Adamskiego z 1919 r. wers ten brzmi: „Nie będzie nikt już pluł nam w twarz". „Nie będzie Niemiec pluł nam w twarz,” Rota

Niemiecki braniec na dzielnym rumaku

brańców wojennych, szczególniej Niemców, Litwini palili na ofiarę bogom. Przeznaczano do tego obrzędu wodza lub znaczniejszego z rodu i męstwa rycerza; jeśli kilku dostało się w niewolę, natenczas losem wyciągano nieszczęśliwą ofiarę. Po zwycięstwie na przykład Litwy r. 1315 nad Krzyżakami, Stryjkowski powiada: „A Litwa i Żmudź za to zwycięstwo i za hojne łupy z nieprzyjaciół pogromionych i pobitych złupione, gdy bogom swoim ofiary i zwykłe modły czynili, jednego zacnego Krzyżaka imieniem Gerarda Ruddę, wójta albo starostę ziemie sambijskiej, z więźniów przedniejszego, z koniem, na którym wojował, i z zbroją, w której był ubrany, i z bronią, żywego na wyniosłym stosie drzew spalili i z dymem duszę do nieba, a ciało z perzynami na powietrze posłali" (Stryjkow.[ski] Kron. , k. 391. wyd. królewieck.[ie]). Przy końcu tegoż wieku Prusacy, już ochrzczeni, zbuntowawszy się i zbiwszy 4000 Niemców, komtura memelskiego [Memel: Kłajpeda] pojmali i spalili. Ob.[acz] Lucas David, k. 2156. „Niemiecki braniec na dzielnym rumaku,” Grażyna

niemieszkanie daw.

nie zwlekając. „Widząc to, z mymi sudny pierzchłem niemieszkanie;” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

niemnogi daw.

nieliczny. „Na ten kurnik napadali rozmaite greckie włóczęgi i tak dokuczyli niemnogim mieszkańcom, że ci, po dziesięcioletnich niepokojach, spalili forteczkę i wynieśli się na inne miejsca.” Faraon

niemnożko z ros.

niewiele, trochę. „Jak się otrzecie z błota i poruszacie się niemnożko, to wam od razu więcej zdrowia przybędzie, niż gdybyście pajdkę chleba zjedli.” Pożegnanie z Marią

niemoc

choroba. „Wpadł w chorobę z niewczasu i umarł z niemocy.” Bajki i przypowieści

niemocen daw.

słaby, chory, pozbawiony sił. „Leżał więc na słomie, w łańcuchach, niemocen, ale ogromny, tak iż, zwłaszcza leżąc, czynił wrażenie jakiegoś odłamu skały, który wykuto w kształt człowieczy.” Krzyżacy

Niemojewski, Andrzej 1864–1921

pisarz, poeta, dramaturg i publicysta, redaktor czasopisma „Myśl Niepodległa" (1906–1921). „Grzmotami ciska Niemojewski,” Kwiaty polskie

Niemojewski, Józef 1769–1839

generał brygady Armii Księstwa Warszawskiego, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej. „Chlubny tytuł pułku pierwszego otrzymała konnica, prowadzona przez świeżo mianowanego pułkownikiem Jana Dąbrowskiego (syna), zorganizowana przez generała Niemojewskiego w Gnieźnie i Rogoźnie.” Popioły

niemota

niemożność mówienia. „Widzę, że tęsknisz do mowy i męczy cię twoja niemota.” Klechdy sezamowe

niemowny daw.

niemy. „Niemowna przedtym ani ulubiona,” Pieśni

niemrawa daw.

niezdara. „Jasiek wiódł wszystkich, bo chociaż głupawy był i niemrawa, ale do psich figlów głowę miał i sprawność.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

niemyśliw

nie lubiący polowania. „Alem prosto niemyśliw.” Pieśni

niemyślny

nierozważny. „W lekkich szatach niemyślna jak motyl kobieta” Kordian

nienagrodny starop.

taki, który nie może być nagrodzony, wynagrodzony, naprawiony. „Gwałtem wbiła i moja nienagrodna szkoda.” Treny

nienagrodzona szkoda

niepowetowana strata. „Szkoda, Polaku: ziemia spustoszona” Pieśni

nienajadek

niemogący się najeść do syta; przeciwieństwo: niejadek . „Zachodzi baba w głowę, co się dziecku stało, że taki nienajadek z niego, ale się domyśleć nie może.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nienaski gwar.

obcy. „Inaczej było obce, dalekie, nienaskie, zaświatowe, a więc nie interesujące.” Przedwiośnie

nienawidzona

Jakub nie czuł nienawiści do Lei, «ale jako że kochał Rachel bardziej niż Leę, […] w porównaniu z miłością jaką miał dla Rachel, [Lea] była [jak] znienawidzona», zob. Radak do 29:31. „I poszedł też do Racheli, i kochał Rachelę bardziej, niż Leę; i służył u niego jeszcze siedem lat innych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nieobjęty

ogromny, niewyobrażalny. „Co mu na imię — Nieobjęty!” Szewczyk

nieobrzynanymi z owocami jego

Cylkow dodaje tu słowa pędy jego : nieobrzezanymi pędy jego z owocami jego , o żadnych pędach nie ma mowy w tekście. „zamknięcie, zasłonięcie, schowanie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

nieochajnie reg., z ukr.

niechlujnie, niedbale. „Szedł krokiem powolnym i na pozór niedbałym, nieochajnie kręcąc zadem i powłócząc długą sierścią, niby spódnicą postrzępioną.” Klechdy polskie

nieochajny daw.

nieokrzesany. „Między dzicz nieochajną i kupę hultajów,” Odyseja

nieodbicie

koniecznie. „Aby jednak nowa ta wojna prędki a szczęśliwy koniec wziąć mogła, potrzebne jest jego królewskiej mości nieodbicie czasowe zajęcie tej twierdzy, ona bowiem ma stać się dla wojsk jego królewskiej mości ostoją, z której pościg za buntownikami będzie czyniony.” Potop

nieodbycie daw.

koniecznie. „musisz zejść k'niemu nieodbycie;” Noc listopadowa

nieodgadle neol.

tajemniczo. „W nieodgadle błękitnym — pełnym Boga — chabrze,” Napój cienisty

nieodpornemu

nieodpartemu. „Któż potępi dziewczynę, która poddała się w chwili upojenia nieodpornemu przymusowi miłości?” Cierpienia młodego Wertera

nieodpowiednie starop. przysłów.

bez zapowiedzi, bez uprzedzenia, nieodpowiednio, wbrew porządkowi rzeczy. „…ESZONEJ, NIEPOSPOLITEJ DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH I DZIELNOŚCI PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZ…” Treny

nieodzowny

niezastąpiony. + 1 inne znaczenie „Nieodzowny cię wyrok z bladą śmiercią goni,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

nieoględny

nieostrożny, lekkomyślny. „Ktokolwiek odważy się w naszej nieobecności do wnętrza jaskini przedostać, ten zaraz na wstępie zobaczy, jaka kara spada na nieoględnych śmiałków.” Klechdy sezamowe

nieokrócony starop.

nie dający się zjednać. „Tobie ustąpił stróż nieokrócony” Pieśni

nieosłonione

nieosłonięte. „A jakaż wre pomiędzy nimi walka o pierwszeństwo, jakże czyhają zawzięcie, by bodaj krokiem uprzedzić drugiego, jakież nędzne, jak poziome, zgoła nieosłonione niczym namiętnostki wypełniają ich dusze?” Cierpienia młodego Wertera

nieosobliwy

nieszczególny. „…hyba wiedzą, bo goła byłam jak bizun, w dziurawych trzewikach czasem chodziłam; edukację jakąś miałam, ale wcale pewno nieosobliwą, a pracowałam w Korczynie od najmłodszych lat, zawsze, i nie na żart, bo całym domem, folwarkiem, ogrodem zarządzałam, szyjąc prz…” Nad Niemnem

niepamiętnej wody

Lety; woda te] rzeki miała tę własność, że cienie ludzkie, które ją piły wstępując do Hadesu, traciły pamięć o wszystkich rzeczach minionych. „I chodzisz teraz brzegiem niepamiętnej wody,” Fraszki

niepapista

osoba nie uznająca zwierzchnictwa papieża rzymskiego, nie katolik. „(tu zniżył głos Sadowski) sam tylko zamiar uderzenia na ów klasztor niech się jeno rozgłosi — najgorsze uczyni wrażenie: Wasza miłość nie wiesz, bo tego żaden cudzoziemiec i niepapista wiedzieć nie może, czym jest Częstochowa dla tego narodu.” Potop

niepewno

dziś: niepewne; nie jest pewne. + 1 inne znaczenie „w ręku mu niepewno zadrgała,” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →

niepieszczony

nie rozpieszczony. „Ochędożne, posłuszne, karne, niepieszczone,” Treny

niepiśmiennych

tu: nieznających świętego Pisma , tj. Talmudu . „— On nas porozrzucał wszędzie, On nami, gdyby splotami niezmiernej gadziny, oplótł świat czcicielów Krzyża, panów naszych, dumnych, głupich, niepiśmiennych.” Nie-Boska komedia

niepłatne

te, które nie popłacają, nieważne, nieprzydatne. „Łzy w tej mierze niepłatne; gdy raz dusza ciała” Treny

niepławny

nie nadający się do żeglugi. „Niepławnej północnej wody.” Pieśni

niepłochy

rozsądny. „Bo niepłochy, zna ludzkość, ma roztropne zdanie,” Iliada

niepłonny

niepusty, niejałowy; niepłonna rękojmia : gwarancja zapewniająca sukces. „Niepłonną skutku dający rękojmię.” Hamlet

niepobożny starop.

postępujący źle, nie „po Bożemu", bezbożny. „Z którą mię niepobożna śmierć rozdzieliła” Treny wszystkie 2 wystąpienia →

niepochybnie

niechybnie, niewątpliwie; na pewno. „Niepochybnie.” Odprawa posłów greckich

niepochybny starop.

nie chybiający, ten który nie chybia (celu). + 1 inne znaczenie „Którą mię niepochybna Miłość ugodziła.” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

niepoczesny daw.

następujący w niewłaściwym czasie. + 1 inne znaczenie „Z wyglądu niepoczesny, ale w nogach skory;” Iliada to słowo w 2 lekturach →

niepodobna daw.

nieprawdopodobne, niemożliwe. + 1 inne znaczenie „Był wielki dzięki drobnej rzeczy polegającej na tym, że niepodobna było dociec, co może mieć władzę nad takim człowiekiem.” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →

niepodobne

dziś: nieprawdopodobne. „I mówił rzeczy niepodobne prawie” Boska Komedia

Niepodobnym obyczajem

w sposób niemożliwy do pojęcia. „Niepodobnym obyczajem,” Pieśni

niepodszyty

pozbawiony podszycia, bez krzewów. „Zaraz za karczmą weszli w wysokopienny, niepodszyty bór, w którym przy zręcznym prowadzeniu koni można się było, nawet nie rozbierając wozów, między chojarami wykręcić.” Krzyżacy

niepogrzebione

dziś popr.: niepogrzebane. „Dotarli też do niego rychło, ale przejechali je pośpiesznie z przyczyny nieznośnego zaduchu, jaki wydawały niepogrzebione ciała.” Krzyżacy

niepomału daw.

bardzo, niezmiernie. + 1 inne znaczenie „Nie wyglądali wcale na Kozaków regestrowych, co niepomału zdziwiło pana Skrzetuskiego, zwłaszcza że była ich garść tak spora.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

niepomiernie daw.

bardzo. „Usłyszawszy tę prośbę, spojrzał stary Wilk na młodego, a młody na starego i obaj zdumieli się niepomiernie.” Krzyżacy

niepomny

niepamiętający, lub nieprzywiązujący do czegoś wagi. + 1 inne znaczenie „Obyście, tak niepomni o was i narodzie,” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

niepośledni daw.

nie byle jaki. „Pominąwszy siły książąt wobec rojności mazowieckiej szlachty niepoślednie, a wobec jej bitności — godne, by ich nie lekceważyć, pokój z nimi zabezpieczał granicę krzyżacką na ogromnej, rozciągłej przestrzeni i pozwalał im skupić lepiej swe siły.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

niepospolity

niezwykły, obdarzony niezwykłymi zaletami. „WDZIĘCZNEJ, UCIESZONEJ, NIEPOSPOLITEJ DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH I DZIELNOŚCI PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE, W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC,…” Treny

niepożytość daw.

trwałość, por. niezużyty. „…ów zapalał ich nie tylko chęcią użycia i zazdrością, ale napełniał zarazem rozkoszą i dumą, dając poczucie tej mocy i niepożytości Rzymu, na którą się składał i przed którą klęczał świat.…” Quo vadis

niepożyty daw., starop.

niezwyciężony, niezwruszony. + 1 inne znaczenie „Jest nasz naród okrutnie żywięcy i moc w sobie też ma niepożytą.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Niepr

Dniepr. „Krwawy Niepr płynął miecąc na ostrowy” Pieśni

nieprawie starop.

nie bardzo, niezupełnie. + 1 inne znaczenie „Po prawdzie mi nieprawie źle serce tuszyło.” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

nieprzełomny

niepodatny na złamanie. „Piersi swoje zasłania tarczą nieprzełomną,” Iliada

nieprzespany starop.

taki, z którego nie można się obudzić. „Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany.” Treny

nieprzetrwany starop.

taki, którego nie można przetrwać, trwający wiecznie. „I stoi na Sypilu marmór nieprzetrwany,” Treny

nieprzezpieczny daw.

dziś popr.: niebezpieczny. „Zawsze to jest nieprzezpieczna rzecz, bo on, jak samego człowieka w nocy uwidzi, a tym bardziej przy barciach, to zaraz na zadnie łapy staje.” Krzyżacy wszystkie 2 wystąpienia →

nieprzeżyty

wieczny, nieskończony. „Żyjem wiek nieprzeżyty, wiecznej używamy” Treny

nieprzyjaciel z Awinionu

antypapież. „Prawili nawet, iże sam papież Bonifacy zjedzie, któren także łaski i pomocy naszego pana przeciw swemu nieprzyjacielowi z Awinionu potrzebuje.” Krzyżacy

nierad daw.

niezadowolony. + 1 inne znaczenie „Nierad naszej ty słuchasz przestrogi.” Iliada to słowo w 3 lekturach →

nierano

nie wcześnie; późno. „Owszem, dziś idę, chocia już nierano.” Grażyna

nierogate

dziś: nierogacizna (mowa o świniach). „Któremuś przemieniła druhów w nierogate,” Odyseja

nierozcięty jeszcze numer „Timesa"

dawniej gazety wydawano w postaci obustronnie zadrukowanych arkuszy papieru poskładanych na pół; czytelnicy samodzielnie rozcinali je na kartki. „Gdy zasiadł na fotelu, lokaj podał mu nierozcięty jeszcze numer „Timesa" i na czytaniu tej gazety pan Fogg spędził trzy godziny i czterdzieści pięć minut, po czym zabrał się do „Standardu", który go zajął do obiadu.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

nierozeznawka

neol. od czas. rozeznawać, tj. orientować się, rozpoznawać. „Tam ukochał przestwornie mgłę — nierozeznawkę,” Napój cienisty

nierozsądnie postąpiłeś

«Do tej pory byłeś mądry i mądrze czyniłeś wobec Esawa i z pierworództwem i z błogosławieństwem, wobec mnie też zachowywałeś się mądrze, ale teraz „nierozsądnie postąpiłeś”», zob. Bechor Szor do 31:28. „I rzekł Laban do Jakuba: „Cóżeś uczynił, żeś podszedł mnie, a uprowadził córki moje jako branki wojenne?” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nierozstrzygniony

dziś popr.: nierozstrzygnięty. „I spór na dalsze czasy trwał nierozstrzygniony.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

nieruchomie

dziś popr.: nieruchomo. „— Milsza mi ona we śnie niżeli inna w tańcu — odrzekł Zbyszko, siedząc prosto i nieruchomie, by dziewczyny nie zbudzić.” Krzyżacy

nierychło

nieszybko. „Nierychło usłyszał, że go znowu wołają.” Syzyfowe prace

nierychły

oddalony w czasie.

nierząd daw.

brak porządku, niedowład rządu w państwie; niepodporządkowanie się zarządzeniom władzy a. brak zarządzania państwem. „Nie ma zaś większej klęski od nierządu,” Antygona

nierządnica

[tu:] zawiść. „Lecz nierządnica, co w dworzan nacisku” Boska Komedia

nierzewniwy starop.

niepłaczliwy. „Roztropne, obyczajne, ludzkie, nierzewniwe,” Treny

nieścigniony

dziś popr. forma: niedościgniony. „ON, nieścigniony myślą śmiertelnika,” Boska Komedia

niesforny

tu: nieposłuszny, wyłamujący się z powszechnie przyjętych norm postępowania. + 1 inne znaczenie „Na rzecz, niesfornym która cześć oddaje?” Antygona to słowo w 2 lekturach →

Niesiecki Kasper

jezuita, autor herbarza polskiego (wyd. 1728–1743), o którym Krasicki pisze: „Dzieło to ze wszech miar szacowne, erudycją niezmierną i pracę nadzwyczajną w autorze obwieszcza. Pisać albowiem jednemu dzieło, zgromadzenia całego usilności potrzebujące, dowieść je do stopnia takowego, iż osobliwie co do krytyki, prym innym księgom tymi czasy wydanym bierze, rzecz jest podziwienia, a przeto słusznego uwielbienia godna”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Krasicki uzupełniał dzieło Niesieckiego. „Że go uczcił Niesiecki, Paprocki, Okolski,” Satyry

niesiężny

dziś: niedościgły. „W waleczności i dowcipie niesiężni,” Księga dżungli

nieskazitelny

hebr. תָמִים ( tamim ): 'całkowity, ukończony, nienaganny, doskonały'. «Jest to nakaz [...]: bądź niezłomny wobec wszystkich prób, [na które cię wystawię]». Midrasz zaś uczy, że odnosi się to do obrzezania, bo dopiero obrzezany Abram będzie „nieskazitelny”, zob. Raszi do 17:1.

nieskładnie daw.

niezręcznie. „— Bo wiecie — rzekł — nieskładnie mi tak siedzieć jako na sądzie.” Krzyżacy

nieskończona ziemia

bardzo częste u Homera wyrażenie. „Wyrażenia Ulissesa o „niezmierzonym morzu", o „nieskończonej ziemi" jest tak prawdziwe, tak czysto ludzkie, tak pełne tajemnic.” Cierpienia młodego Wertera

nieśmiele gw.

nieśmiało. „Po skończeniu Rocho zaraz poszedł na wieś obiecując się na wieczór, zaś ona spytała nieśmiele męża:” Chłopi, Część czwarta - Lato

nieśmiertelnik

roślina z rodziny astrowatych. „Wysłaniem jej była trawa niska i nierówna, którą z rzadka usiewały liliowe cząbry i brunelki, białe krwawniki, drobne pączki dzięcieliny i gwiazdki nieśmiertelników.” Nad Niemnem

niesnadnie daw.

niełatwo. „Nieprędko mogli zbadać i niesnadnie.” Grażyna

niesnaski

kłótnie, złośliwości. + 1 inne znaczenie „Nie jedna cześć dla obu, próżne więc niesnaski,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

niespodzianie

niespodziewanie. „Gdzie się las upodobnia łące niespodzianie,” Topielec

niesporo daw., przestarz.

niechętnie, niewygodnie. + 3 inne znaczenia „Bo to niesporo na plac ze złą wieścią.” Antygona to słowo w 8 lekturach →

niespory

mały, wolny. „Ciągną tu z dala, lecz ich krok niespory;” Boska Komedia

niesposobny

słaby. „Rychlej, niesposobnego będąc świadom” Pieśni

niestatek starop.

niestateczność, lekkomyślność. „Posiekę je za jich niestatki;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

niestety

niestety — w poprzednich wyd. Bibl. Nar. „niestety". „Słońce trzecią część blasku straciło — gwiazdy zaczynają potykać się po drogach swoich — niestety — niestety.” Nie-Boska komedia

Niestr

Dniestr. „Nad Niestrem siedząc, dzieli łup żałosny.” Pieśni

niesubordynacja z łac.

nieposłuszeństwo. „Wiesza ich za lada niesubordynację.” Potop

nieswarny

niekłótliwy; por. swarzyć się , swary . „Czy ludzie zgodni żyli w niej, nieswarni,” Boska Komedia

nieświadom rady

określenie odnosi się do ludu, niewtajemniczonego w znany tylko wodzom podstęp Agamemnona. „Rzekł i nieświadom rady pociągnął lud cały.” Iliada

Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani

łania w widzeniu Kasandry oznacza Helenę, wraz z którą do Troi przybyła groźba katastrofy. „Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani.” Odprawa posłów greckich

nieszczęśliwość daw.

nieszczęście. „Myśląc zaś, w jakim ona smutku z powodu straty mojej i z nieukontentowania królowej zostaje, rzetelnie mówię, że pośród nieszczęśliwości moich niewypowiedzianie nad nią ubolewałem.” Podróże Guliwera

Nieszczesna matko

apostrofa do Niobe. „Nieszczesna matko (jesli przyczytać możemy” Treny

nieszporne modły

modły wieczorne; nieszpory (łac. vesperae od vesper : wieczór) liturgia odprawiana w kościołach chrześcijańskich wieczorem (tradycyjnie o zachodzie słońca). „Nieszpornych modłów kapituła słucha” Konrad Wallenrod

nieszporny

tu: poważny, dostojny. „Czas jakiś jechali cicho obok siebie, zamyśleni i jakby zasłuchani w nieszporny szum sosen, po czym ona spytała znowu:” Krzyżacy

nieszpory

wieczorne nabożeństwo w kościele katolickim, rozpoczynające się zwyczajowo mniej więcej w czasie, gdy zachodzi słońce. „Dopiero kiej przedzwonili na nieszpory, rozeszły się do domów, a Hanka posłała za kowalem, bych szedł z nią do proboszcza ugodzić się o pogrzeb ojcowy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

nieszpory sycylijskie

powstanie mieszkańców Sycylii przeciw panowaniu Andegawenów (1282). „…długim i burzliwym bezkrólewiu wybór na tron rzymskiego państwa Rudolfa z Habsburgu; drugi sobór lugduński; nieszpory sycylijskie; śmierć głodowa Ugolina; Florencja, ojczyzna jego, podzielona na dwa nieprzyjazne obozy stronnictw gwelfów i gibelinów: pierwszyc…” Boska Komedia

Niet... tolko z ros.

Nie, tylko.

nietknięty

tu: nieporuszony, niepoddający się emocjom. „Tyś nietknięty” Iliada

nietoperz

w innych wydaniach pojawia się też forma gw.: niedoperz. + 1 inne znaczenie „Szepnęły wiotkim skrzydłem nietoperze, lecą” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

nietoperzów

dziś popr. forma: nietoperzy. „Bliżej zaś nietoperzów siostrzyczki, ćmy, rojem” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

nietuczne

nietuczące, niesycące. „Stąd łaski, oświadczenia łaknącym nietuczne,” Satyry

Nietzsche, Fryderyk 1844–1900

filozof niem.; głosił kult silnej bezwzględnej jednostki wcielającej wolę władzy klas posiadających, zwalczał zasady demokratyczne i moralność chrześcijańską; ucieleśnieniem głoszonych idei miała być w przyszłości postać „nadczłowieka". „O Nietzschem!” Ludzie bezdomni

nieuchroniony starop.

taki, przed którym nie można się uchronić, ukryć. „Potrzebami; ty okiem swym nieuchronionym” Treny

nieudałe

dziś popr.: nieudane. „Szkoda, że nie jestem kapryśnym, że nie mogę złożyć winy na pogodę, na kogoś innego, czy na nieudałe przedsięwzięcie.” Cierpienia młodego Wertera

nieudałych

dziś popr.: nieudanych. „Chcieli Krzyżacy, w razie gdyby im gładko poszło, zaprosić wielkiego króla do Torunia i tam przez kilka dni wyprawiać na jego cześć uczty i igrzyska, ale wobec nieudałych układów, które zrodziły zobopólną niechęć i gniew, brakło do zabaw ochoty.” Krzyżacy

nieukontentowanie

niezadowolenie. „do Klary z nieukontentowaniem” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

nieukontentowany

niezadowolony. „Zakrzyknęli na to insi, żeby cicho był, bo nie jest pora na żarty i coraz większy gwar nieukontentowanych głosów powstawał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nieumowny

taki, z którym trudno się dogadać; nieubłagany. „I nieumowne kamięnie!” Pieśni

nieunoszony

nieobłaskawiony, niepokorny. „On hardy, nieunoszony,” Pieśni

nieuroku starop.

żeby nie urzec, nie uroczyć. „— bo kto bądź nieuroku” Zemsta

nieuśmierzony starop.

taki, który nie da się uśmierzyć, opanować. „A ten nieuśmierzony we mnie żal ukróci.” Treny

nieuspiony starop.

nie dający się uśpić, uśmierzyć. „A troski nieuspione” Pieśni

nieuspionych złajników

sfory nie dających się uśpić psów; por. złaja (starop.): sfora. „Pod strażą nieuspionych spartańskich złajników,” Pieśni

nieustawny

tu: nieustanny, nieustający. „nieustawną muzyką przemożny” Wesele

nieutólony

nieutulony. „Znowu mówić poczęła: «Twój nieutólony” Treny

nieużyty starop.

nie dający się uprosić, nieubłagany. „Więc śmierć nieużyta” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

niewątpliwa starop.

to rzecz niewątpliwa; dziś: niewątpliwie. „Toteż niewątpliwa,” Odprawa posłów greckich

nieważne pieśni

kołysanki; mamka : niańka, która karmi niemowlę. „I z drugiemi nieważne mamkom pieśni pisał,” Treny

niewczas starop.

trud, niewygoda, brak odpoczynku. „Wpadł w chorobę z niewczasu i umarł z niemocy.” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

niewczasów

trudów. „Tymże mniej tego świata niewczasów doznała.” Treny

niewczasy starop.

niewyspanie, przemęczenie, niewygody. „I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasy” Pieśni

niewcześnie daw.

w niewłaściwym czasie. „— «Dokąd się wyprawujesz, ojcze, tak niewcześnie,” Iliada

niewczesny daw.

nieodpowiedni, w niewłaściwym czasie wydarzający się (powiedziany itp.). + 3 inne znaczenia „Już ciemno, pisać niewcześnie,” Ballady i romanse to słowo w 8 lekturach →

niewczesnym kłopotem

niefortunnym zabiegiem. „I tak, chcąc los polepszyć niewczesnym kłopotem,” Bajki i przypowieści

niewdzięczny

niemiły (por. dzisiejsze wyrażenie: niewdzięczne zadanie). „A jako niewdzięczne brzemię” Pieśni

niewdzięka

niewdzięczność. „Rozbroi srogość i dziką niewdziękę,” Boska Komedia

niewiadomi

nieuczeni, nieoświeceni. „Wzmogli się niewiadomi wynalazki tymi,” Satyry

niewiadomość daw.

nieświadomość. „Otóż jeśli się mówi rzecz jaką, której nie ma, nie osiąga się tego celu, bowiem ja nie rozumiem tego, co ty mówisz, i nie wyprowadzasz mnie z mej niewiadomości, lecz ją powiększasz.” Podróże Guliwera

niewiadomy

nieznany; taki, o którym nic się nie wie. „Wszystkiego się po nim spodziewać można, bo człek ponury i niewiadomy...” Klechdy polskie

niewiasta

tu: żona. „— Dyć to nie żadna dziewka, jeno moja niewiasta — odpowiedział Zbyszko.” Krzyżacy

Niewiasta z wdzięków, a bohater z ducha

charakter i działanie Grażyny mogą się zdawać zbyt romansowe i z obyczajami ówczesnemi niezgodne. Dziejopisowie albowiem niepochlebnemi kolorami malują stan niewiast w Litwie starożytnej: te nieszczęśliwe ofiary przemocy i ucisku żyły w pogardzie, wskazane na służbę prawie niewolniczą. Ale z drugiej strony u tychże dziejopisów znajdujemy cale przeciwne badania. I tak na chorągwiach pruskich i na monetach starożytnych widziano, jak świadczy Schutz (Kotzebue, Belege und Erlauterungen , t.I, p. 291.), niewiastę w koronie: skąd by wnosić można, iż kiedyś niewiasta panowała w tym kraju. Pewniejsze daleko, bo aż do późnych czasów, dochodzą powieści o sławnych ubóstwionych kapłankach, o Gezanie i Kadynie, których szaty i relikwie długo jeszcze w kościołach chrześcijańskich zachowywane były. Słyszałem od świadomego dziejów narodowych p. Onacewicza, iż w rękopisie kronikarza wołyńskiego jest wzmianka o sławnym czynie niewiast jakiegoś miasta litewskiego, które po wyjściu mężów na wojnę same murów broniły, a nie mogąc oprzeć się nieprzyjaciołom, przeniosły dobrowolną śmierć nad niewolę. Coś podobnego wspomina Kromer ( Polonia sive... etc. p. 206.) o zamku Pullen. Sprzeczności te pogodzić się dadzą, jeśli zważymy, iż ród litewski składał się z dwóch od dawna razem zamieszkałych, ale zawsze nieco różniących się pokoleń: to jest, z krajowców (autochtonów) i przychodniów, jak się zdaje Normandów; ci ostatni zachowali zapewne wrodzone ku płci pięknej uczucia szacunku i przywiązania. Jakoż, podług dawnych praw czyli zwyczajów litewskich, żony z tego obcego pokolenia zaszczycane były szczególnemi od mężów względami. Nadto, pogarda ku niewiastom i ich upodlenie, zdaje się, iż tylko w czasach najdawniejszych i zupełnie barbarzyńskich miały miejsce. Następnie zaś, a mianowicie w wieku, w którym przypuszczamy akcję tej powieści, duch rycerski i prawie romansowy przebija się coraz bardziej. Wiadomo, jak dzielny i surowy wojownik Kiejstut czule kochał swoją Birutę, którą, bogom poświęconą, narażając się na niebezpieczeństwo, porwał i z prostego stanu księżną uczynił; jak małżonka Witołda zręcznie i śmiało męża z wiezienia i od bliskiej śmierci uwolniła. „Niewiasta z wdzięków, a bohater z ducha:” Grażyna

Niewiasta, która wiodła mnie do Boga

Beatrycze, w znaczeniu symbolicznym teologia. „Niewiasta, która wiodła mnie do Boga,” Boska Komedia

niewiastka

tu: żona. „— Czemu to młody pan tuszy, że jego niewiastka jeszcze żyje i że się w tych stronach znajduje?” Krzyżacy

Niewiaża

rzeka w środkowej części Litwy, prawy dopływ Niemna. „Doszli rankiem do Niewiaży i przeprawili się: kto konno, kto przy ogonie końskim, kto na pęku łóz.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

niewidny gw.

niewidoczny. „Kokoty zaczęły piać na wyprzódki gdziesik po wsiach jeszcze niewidnych.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

niewidomie

dziś: niewidocznie. „Strzegła mię z bliska, chociaż niewidomie.” Konrad Wallenrod

niewidomy daw.

tu: niewidoczny. „Jedna pusta; — był więzień, ale niewidomy;” Dziady, część III to słowo w 2 lekturach →

niewidzialnie

tu: nie będąc widziana. „Pani Ewelina niewidzialnie spoglądająca na nią przez otwarte okno salonu tonęła w zachwycie i od dnia tego zaczęła wieczorami uczyć ją muzyki.” Dobra pani

niewielgie

dziś popr.: niewielkie. „— Pole pamiętam, jakobym tera patrzył: były chruśniaki i w prawo młaka, i szmat rżyska jakoby poletko niewielgie.” Krzyżacy

Niewielka rzeka się sączy z góry Falterona

Rzeka Arno wypływa z góry Falterona, jednej z tworzących pasmo gór apenińskich; o sto mil od swojego źródła wpada do morza. „Ledwo się sączy z góry Falterona,” Boska Komedia

niewierny

niechrześcijanin. „Niewierny Turczyn psy zapuścił swoje,” Pieśni

niewieści starop.

kobiecy; przyrodzenia niewieściego : płci żeńskiej. „Przyrodzenia niewieściego,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

niewieście

staropolska liczba podwójna, dziś użyto by tu l. mn.: niewiasty. „Na rozkaz pani żwawo kopną się niewieście:” Odyseja

niewinny starop.; łac. innocens

odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami. „Tam niewinna macocha dziatek pierwszej żony,” Pieśni

niewód

sieć służąca do połowu ryb, złożona z dwóch skrzydeł oraz stożkowatego worka po środku, zw. matnią; ryby napędza się do matni, przeciągając niewód za skrzydła wzdłuż akwenu. + 3 inne znaczenia „Zdawało się Dziurze, że świat cały, jakby złotym niewodem schwytany, zbłąkał się w tej zamieci i że odtąd na tym świecie inny porządek, a właściwie bezład nastanie.” Klechdy polskie to słowo w 6 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.