Litera N

1196 słów, strona 2 z 5.

nadobny daw.

ładny, pełen powabu. + 1 inne znaczenie „— Nie dopuszczajże jejmość tej myśli, byśmy panią i nadobną jej córkę mieli bez pomocy zostawić.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

nadra starop.

zanadrze; wetknąć za nadrę : wsadzić w zanadrze, wsadzić za pazuchę. „Wetknie za nadrę kapicę,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

nadstawia się

pyszni się, wywyższa. „Nadstawia się i gardzi.” Satyry

nadto zyskować

zbyt wiele zyskać. „A chcąc nadto zyskować, sam sobie zaszkodził:” Bajki i przypowieści

nadybać daw.

zdybać, przyłapać. + 1 inne znaczenie „Dwóch wilków jedno w lesie nadybali jagnię;” Bajki i przypowieści to słowo w 2 lekturach →

nadyszeć się

naoddychać się. „Tam się człowiek napije, nadysze ojczyzny!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

nadziak

czekan; broń o kształcie zaostrzonego młotka, służąca w do rozbijania zbroi przeciwnika. „…oniec rzucił się na namiestnika, który szedł właśnie z cekhauzu do księcia, bez szabli przy boku, mając w ręku tylko lekki nadziak z mosiężną główką.…” Ogniem i mieczem

nadzieje starop. forma D. lp rodz. ż.

nadziei. „Nie masz, nie masz nadzieje.” Treny

nadziewać gw.

tu: najadać. „Przysiadł łakomie do jadła i z wolna się nadziewał podrzucając niekiej glonki chleba boćkowi, któren przygrajdał się ze sadu i warował przy nim kiej pies.” Chłopi, Część czwarta - Lato

nadziewać się gw., daw.

napełniać się, pakować się. + 1 inne znaczenie „Wolniuśko pojedali, nadziewając się z rozmysłem, by jak najwięcej zmieścić i jak najdłużej czuć w gębie smakowitości.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →

nagabany

dziś: nagabywany; nękany, zaczepiany. „Nagabany adwokat ucieka tak szybko, że jego spodnie wydają się jeszcze bardziej wytłoczonymi na kolanach, aniżeli są w istocie.” Lalka

naganiać

ganić, krytykować. „Nikt z Greków czucia twego naganiać nie będzie.” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Nagasaki

miasto w Japonii, w zach. części wyspy Kiusiu; od 1639 do XIX w. jedyny japoński port otwarty dla cudzoziemców i centrum wymiany międzynarodowej dla całego kraju. „Prosiłem Jego Cesarską Mość, aby mnie z bezpieczeństwem kazał zaprowadzić do Nagasaki.” Podróże Guliwera

naglądać reg.

doglądać. „…głowy skręconym — zaglądała ona do dzieży, w której dziewczyna miesiła żytnie ciasto, albo przechodząc do izby czeladnej naglądała prania bielizny, albo od płonącego w wielkim piecu ognia odstawiała hładysze, w których mleko zsiadłe zamieniło się już na twaróg…” Nad Niemnem

nagłówek

okrągła poduszeczka, chroniąca mózg od nacisku ciężaru, niesionego na głowie. „Włożyła na czoło nagłówek, a ja podałem jej naczynie.” Cierpienia młodego Wertera

nagłymi ulewy

dziś popr. forma N.lm: ulewami. „I wzdęta od Zeusa nagłymi ulewy” Iliada

nagodzić się

zgodzić się; umówić się co do pracy. „Już mi się insza dziewucha nagodziła, to ją trzymać muszę".” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nagonić

tu: dogonić. „Ale niech go tylko nagoni!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nagonka

grupa ludzi, którzy na polowaniach naganiają zwierzynę w pobliże stanowisk myśliwskich. „Rankiem na polach mgły leżą, słońce ledwo się wychyla, a mój szlachcic nuż w bór z nagonką!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nahaj

a. nahajka: bicz. „Rzędzian nie dał sobie dwa razy instrukcji powtarzać, czapkę na bakier nasunął, nahajem świsnął i pojechał.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

nahaja a. nahajka

skórzany, pleciony z rzemieni bicz z krótką rękojeścią. „Jadą te rabusie, mówię paniczkowi, dobrym truchtem, a co ten nie może nadążyć, to go albo jeden, albo drugi zdzieli nahają bez łeb, bez gębę, gdzie popadnie.” Syzyfowe prace

naigrawać się daw.

żartować, kpić. „Ze mnie się grożącymi słowy naigrawa.” Iliada

Naj korol bude w Warszawi z ukr.

niech król będzie w Warszawie. „— Naj korol bude w Warszawi, a ja na Rusi.” Ogniem i mieczem

Naj sia poprobujut z ukr.

Niech się zmierzą. „Naj sia poprobujut.” Ogniem i mieczem

Najady

nimfy wód. „Boginek Najadami zwanych w niej siedlisko.” Odyseja

Najady zboża

Przypomnienie wierszy Owidiusza z jego Przemian [ Metamorfoz ; red. WL], ks. VII: Carmina Naiades non intellecta priorum solvunt ingeniis (...). „Plaga ich trzody ocali i zboża.” Boska Komedia

najbardziej poważany

u Cylkowa: 'najpoważańszy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I znalazły upodobanie słowa ich w oczach Chamora, i w oczach Szechema, syna Chamora.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

najbarzej gw.

najbardziej. „Ale się nie ruszyła z miejsca; jeszcze stali przy sobie dysząc jeno ciężko a poglądając na się rozsrożonymi ślepiami, a kieby szukając w sobie tych jakichś słów najbarzej bolących.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

najcelniejsze

tu: najlepsze, świetne. „…iej się tych krzykaczy nie boją i spokojnie sobie między nimi chodząc, zgarniają w mieszki albo i w poły opończy, co najcelniejsze ziarno.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

najcelniejszy daw.

najlepszy. „I najcelniejszym wodzom wdzięczną ucztę sprawia.” Iliada

najdę gw.

znajdę. „Najdę ka gdzie przy figurze.” Wesele

najdzie

3 os.lp od: naleźć, dziś: znajdzie (się). „Zeszłoroczne orzechy też jeszcze gdzieniegdzie najdzie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

najęłam

hebr. שָׂכַר ( sachar ): ‘wynajmować, zapłata, wynagrodzenie’. „służebnica Lei, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

najemnica

osoba spełniająca określone posługi za pieniądze. „Z rana kobiety same zamiatały mieszkanie, a około południa najemnica przynosiła im niezbyt obfity obiad.” Katarynka

najemnik daw.

człowiek wynajmujący się do pracy, pracownik najemny. „…eciństwa, ci, dla których ojciec pilnował ludzi, by pracowali, bił chłopaków i dziewczęta, by nie kradły, ujadał się z najemnikami o robociznę, ci, których pobłażliwej łasce zawdzięczał „spokojny kawałek chleba na stare lata".…” Granica

najezdnik

najeźdźca, agresor. „Żaden najezdnik nie deptał nigdy nogą tych ciemnych głębin, w których człek nieobeznany mógł zabłądzić i błąkać się wkoło, aż póki nie padł z wysilenia lub nie poszedł na łup drapieżnym zwierzętom.” Potop

najgłówniejszy

tu: najważniejszy, najbardziej zasadniczy. „Najgłówniejsze atoli opuściłeś zdanie...” Iliada

Najgorętsząm odbył

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: odbyłem najgorętszą (łaźnię). „Najgorętsząm odbył łaźnię".” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →

najgrawa

naigrywa, wyśmiewa się, szydzi. „Brzóz się najgrawa.” Balladyna

najgrawać się

dziś: naigrywać się; wyśmiewać się, szydzić. „Ty się najgrawasz?” Balladyna

najlekciejszy gw.

popr.: najlżejszy. „— Choćby i ten najlekciejszy wiaterek, a zakurki będą — szepnął rankiem, na drugi dzień, stary Bylica wyzierając przez okienko.” Chłopi, Część druga - Zima

najmita

pracownik rolny wynajmowany do robót polowych; chłop nieposiadający własnego gospodarstwa. „— Ty, gospodarzu — poczęła wykrzykiwać — ty, gospodarzu, zbijaj grosze, a ty, najmito — żnij!...” Placówka

najmitka

kobieta najmowana do prac polowych. „W jesieni przy ciepłym dniu, można było widzieć na wzgórzu białą figurę parobka, jak w parę koni orał ziemię — albo żonę Ślimaka i dziewczynę najmitkę, obie w czerwonych spódnicach, jak kopały kartofle.” Placówka

Najmniejsza jak przy gwiazdach gwiazdy

Poeta mówi tu przez porównanie: wszystko, co się zbliża do Boga, chociaż jest najmniejszym w przestrzeni, staje się wielkim, wzniosłym, bowiem do Boga zbliżamy się tylko wiarą, przez którą wszelki duch kształci się na obraz boży. „Stojąc tuż przy nim, jak przy gwiazdach gwiazdy.” Boska Komedia

najniespodzianiej

dziś popr.: najbardziej niespodzianie. „Wprost od tych szczegółów najniespodzianiej zjechał z Wilna do Warszawy i już nie ku profesorowi, lecz w stronę klasy zwrócony jął wyborną i bardzo piękną ruszczyzną z chwalebnym uniknięciem „polonizmów" plastycznie malować napad podchorążych na Belweder w noc…” Syzyfowe prace

najpewniejsze papiery

tj. papiery wartościowe (akcje, obligacje, listy zastawne itp.) obarczone niewielkim ryzykiem straty. „…odze i berecie, z twarzą wygoloną i tak szlachetną, jakby w jego kasie ogniotrwałej leżały tylko pieniądze i najpewniejsze papiery, też reprezentował ów nienawistny świat wyższego rzędu, przeznaczony na zniszczenie i zgubę, wrogi i zarazem kuszący.…” Granica

najpierw

tu: najpierwszy, pierwszy ze wszystkich. „Najpierw memoriał, który podałem po moim uwolnieniu, był prośbą o zezwolenie mi widzenia Mildendo, stolicy tego państwa, na co mi cesarz pozwolił, zalecając, żebym nic złego obywatelom, żadnej szkody ich domom nie uczynił.” Podróże Guliwera

najpierwsza kobieta

Ewa. „Stworzoną była najpierwsza kobieta,” Boska Komedia

najprzedniejszy daw.

najlepszy, najwyższej jakości. „Szedł z nimi różny naród: Niemcy, Francuzy, Angielczykowie do łuków najprzedniejsi, Czechy, Szwajcary i Burgundy.” Krzyżacy

najprzód daw.

najpierw, z początku. „Ale bibliotekarką została Fanny i rozumie się, najprzód chłopcy powiedzieli, że od niej ani jednej książki nie wezmą, a potem i dziewczynki dały spokój.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 3 wystąpienia →

Najromantyczniejszego

słowa „romantyczny" użył Goethe dwa razy w Cierpieniach młodego Wertera . „…ę i radowaliśmy się bardzo w początkach naszej znajomości, stwierdziwszy obopólne upodobanie do tego zakątka najromantyczniejszego, zaprawdę, jaki stworzyła sztuka ogrodnicza.…” Cierpienia młodego Wertera

najrychlej

najszybciej. „Aby tu jak najrychlej przybył z wijatykiem;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

najsamprzód

dziś popr.: nasamprzód. „Postrzegł najsamprzód ojca, a potem derwisza.” Bajki i przypowieści

najstarsza głowa

tu: starszy brat. „Bo któż by śmiał ujmować czci najstarszej głowie?” Odyseja

Najstarsza klątwa stygmat bratniego mordu

piętno Kaina, w Biblii pierwszego mordercy, zabójcy swego brata, Abla. „Bratniego mordu!” Hamlet

najstarszego zaczął

zaczął od najstarszego, «aby nie zorientowali się, że wie, gdzie jest [kielich]», zob. Raszi do 44:12. „I spiesznie złożyli każdy biesagę swą na ziemię, i rozwiązali każdy biesagę swoją.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

najtęższy

najsilniejszy. „Zbroja kształtna i trwała na najtęższe” Iliada

najtyczanka

rodzaj bryczki (nazwa od miasta Neu-Tischein). „W niespełna godzinę po przybyciu Zygmunta zgrabną najtyczanką i pięknymi końmi do Różyca należącymi nadjechał Kirło.” Nad Niemnem

najwabniejszy

ten, który dodaje najwięcej powabu, wdzięku; najbardziej twarzowy. „Najwabniejszy wdziewa strój.” Napój cienisty

najwiarogodniejszy

dziś: najwiarygodniejszy, najbardziej wiarygodny. „Nasze tajemne księgi pełne są najwiarogodniejszych opowiadań w tej sprawie.” Faraon

Największe między światłami świętymi

Światłość Marii, która tu po swoim słońcu, to jest po Chrystusie, jest największą gwiazdą. „Największe między światłami świętymi;” Boska Komedia

Największy padół zalany wodami

Morze Śródziemne. „— «Największy padół zalany wodami,” Boska Komedia

Najwyższe dobro zwano „El” na ziemi

Święty Izydor mówi w swoich wywodach etymologicznych: Primum apud Hebreos Dei nomen El dicitur: secundum nomen Eloi est . „Najwyższe dobro zwano El na ziemi,,” Boska Komedia

najwyższy

tu w znaczeniu: najważniejszy. „A gdyby córka kapłana zhańbiła się wszeteczeństwem, ojca swego zhańbiła: ogniem spaloną będzie.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

najzacniejsza pieśń Salomonowa

Pieśń nad pieśniami , najwybitniejszy utwór liryczny poezji hebrajskiej; autorstwo jej przypisuje się Salomonowi (X w. p.n.e.). „„Najzacniejsza pieśń Salomonowa" mówi: „I któż to jest, który wychodzi z puszczy, jako słupy dymu, kurząc się od mirry, od kadzidła i od wszystkich prochów wonnych..."” Ludzie bezdomni

najzgubniejszy

przynoszący zgubę, nieszczęście. „— «O najzgubniejszy” Iliada

nakrzesać

tu: naciąć. „Sama nizina, na której stały szałasy, była także grząska i błotnista, lecz oni nakrzesawszy jodłowych i sosnowych gałązek, przyrzucili ją nimi tak grubo, że spoczywali jakby na najsuchszym miejscu.” Krzyżacy

naksyjski

wyspa Naksos była ogniskiem kultu Bakchusa. Legenda umieszczała także i na niej urodzenie boga, a wiadomo, że miejsc roszczących sobie prawa do tego zaszczytu było wiele. „Niechaj cię zastęp naksyjskich otoczy” Antygona

Nalazł fortel król August

most rozpoczęto budować w r. 1568, ukończono po śmierci króla w r. 1573. Otwarcie mostu nastąpiło 5 kwietnia 1573. „Nalazł fortel król August, jako cię miał pożyć,” Fraszki

Nałęcze

śrdw. ród wielkopolskich możnowładców, który dał początek herbowi Nałęcz. „Źle to było onemu Nałęczowi, który czterdziestu rycerzy do Krzyżaków jadących chwycił, w podziemiu osadził i póty nie puścił, póki mu pełnego woza grzywien mistrz nie przysłał?” Krzyżacy

nałęczka daw.

chusta służąca jako przepaska na głowę. „nałęczką mi głowę nakryła...” Krzyżacy

nalegali

hebr. יָּאִיצוּ ( jaci-u ): 'wyprowadzali, wyciągali', tu w znaczeniu: 'naciskali, pośpieszali'. „Albowiem zburzymy miejsce to, gdyż wzmogła się skarga na nich przed obliczem Wiekuistego i posłał nas Wiekuisty, aby je zburzyć".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nalepiej

najlepiej. „Nalepiej, żeby sie też i nam podobało.” Treny

Nalewajko, Semen zm. w 1597

kozacki ataman, przywódca powstania kozacko-chłopskiego na Ukrainie; znany także pod imieniem Seweryn. „— Nie przepowiadam, bo ją widzę, a Chmielnicki lepszy od Nalewajki i od Łobody.” Ogniem i mieczem

nalewka daw.

tu: naczynie do polewania wodą. + 1 inne znaczenie „Przyszła, niosąc nalewkę” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Nalewki, Świętojerska

ulice w daw. żydowskiej dzielnicy Warszawy, zniszczone zupełnie w czasie powstania w getcie w 1943 r., a także w r. 1944. W czasie odbudowy powojennej powstała tu zupełnie nowa dzielnica, w której zachowano historyczne nazwy ulic. „Nie mógłby to parch, jeden z drugim, pilnować się Nalewek albo Świętojerskiej?” Lalka

należało

leżało, kryło się. „Któż wiedział, by tak wiele należało w trunku?” Fraszki

naleźć gw.

dziś popr.: znaleźć. „— Kobieta i nalazła mądrą radę!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

naleźca wina

Bachus (mityczny wynalazca i bóg wina). „Muzy parnaskie i naleźcę wina,” Pieśni

naliszszy starop.

najlichszy, najgorszy. „I naliszszy żebrak takież,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

naliższą starop. forma

najlichszą; najgorszą, ostatnią (najwyższy stopień od lichy : słaby, zły). „By mu był niewolnicę naliższą przemówił,” Odprawa posłów greckich

nalodek neol.

cienka warstwa lodu. „Czasem lśniwo nalodku, oślepłe od zorzy,” Napój cienisty

nałów mi zwierzyny

złów dla mnie zwierzę niczyje, nie przynoś mi zrabowanego, zob. Raszi do 27:3.

nałożnic

«Miał on tylko jedną nałożnicę: Hagarę, czyli Keturę», zob. Raszi do 25:6. Nie były to biologiczne dzieci Abrahama, były to nałożnice mężczyzn służących w jego domu, wszyscy oni byli członkami jego domostwa i dzieci te zrodziły się w domu Abrahama, zob. Radak do 25:6.

nam do odparcia na sile nie schodzi

mamy wystarczające siły, by odeprzeć atak. „Ale nam do odparcia na sile nie schodzi:” Iliada

nam k woli starop.

dla nas. „Nam k woli, kędy róża pozno kwitnie” Pieśni

Nam każą iść na bal

Zaproszenie urzędowe na bal jest w Rosji rozkazem; szczególniej jeśli bal daje się z okoliczności urodzin, imienin, zaślubin itd. cesarza lub osób familii panującej, albo też jakiego wielkiego urzędnika. W takich razach osoba podejrzana lub źle widziana od rządu, nie idąc na bal, naraża się na niemałe niebezpieczeństwo. Były przykłady w Rosji, że rodzina osób uwięzionych i wskazanych na szubienicę znajdowała się na balach u dworu. W Litwie Dybicz ciągnąc przeciwko Polakom, a Chrapowicki więżąc i tępiąc powstańców, zapraszali publiczność polską na bale i uroczystości zwycięskie. Takowe bale opisują się potem w gazetach jako dobrowolne wynurzenia się nieograniczonej miłości poddanych ku najlepszemu i najłaskawszemu z monarchów. „Nam każą iść na bal.” Dziady, część III

Nam nie lza, jedno starop.

jedyne, co możemy zrobić to. „Nam nie lza, jedno patrzać też swej rzeczy:” Pieśni

nama gw., starop.; C. daw. liczby podwójnej

nam (starop. liczba podwójna). + 1 inne znaczenie „Nama też nieletko, ale już tobie, sieroto, pewnikiem, co barzej ciężko — mówiła z dobrością.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →

namaz

modlitwa muzułmańska, którą odprawiają siedząc i bijąc pokłony. »Każdy muzułman obowiązany jest co dzień pięć takich odprawiać namazów, w godzinach oznaczonych« (Sękowski, Collectanea t. I, str. 202). „Rannym szumi namazem niwa złotokłosa,” Sonety krymskie

namiestnik

zastępca ekonoma, gumienny. „Istotnie, nie miała ani chwili czasu, bo oto i teraz we drzwiach od kuchni zjawił się młody oficjalista, namiestnikiem tytułowany, jedyny jej w gospodarstwie pomocnik, który oznajmił, że ci kupcy, którzy tu tydzień temu zajeżdżali, przybyli znowu i życzą sobie…” Nad Niemnem

namiestnikowskim

hebr. משנה ( miszne ): ‘drugi’. «Drugi z wozów [Faraona], jadący obok jego [rydwanu]», zob. Raszi do 41:43. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

namilszy starop.

najmilszy. „…W NIEDOSZŁYM WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA, JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY OCIEC, SWOJEJ NAMILSZEJ DZIEWCE ZŁZAMI NAPISAŁ.…” Treny

namiotach

«W namiocie Szema i w namiocie Ebera», czyli w miejscach nauki Tory, zob. Raszi do 25:27. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

namiotka daw.

woalka a. welon. „Na lica zapuściła z głów namiotkę cienką,” Odyseja wszystkie 5 wystąpień →

namiotu Jakuba

«To był też namiot Racheli, gdyż Jakub przebywał stałe z nią», zob. Raszi do 31:33. „I odpowiedział Jakub, i rzekł do Labana: „Bo obawiałem się, bo sądziłem, że może wydrzesz mi córki twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

namniej starop.

wcale; wcale nie. „Zawżdy niesiesz; ty śmierci namniej sie nie boisz,” Treny

namówiemy daw. forma

dziś: namówimy. „A namówiemy się po cichu razem,” Balladyna

namówiliście mnie

por. list z 20 lipca. „Wyście winni temu wszyscy, namówiliście mnie bowiem do podjęcia owego jarzma, rozwodząc się szeroko o potrzebie rozpoczęcia czynnego życia.” Cierpienia młodego Wertera

namykać poły

zamknąć dolne fragmenty rozpiętego płaszcza. „I namykał poły od siwej sukmanki, czyniąc mu miejsce przy ogniu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nań

dziś raczej: na niego. „Wówczas sułtan wyskoczył z sarkofagu i pobiegł do pałacu, gdzie nań czekał król Wysp Hebanowych.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

naniecić, rozniecić

rozpalić. „— Wytrzeć tam stoły i światła naniecić: księżna Anna Danuta na odpoczynek się tu zatrzyma.” Krzyżacy

nankinowy

nankin: gęsta i gładka tkanina, barwy żółtej, podobna do perkalu. „żółte nankinowe spodnie z fartuszkiem na przodzie i ze strzemiączkami u dołu.” Lalka

naparstek

ochraniacz nakładany na palec w czasie szycia. „Wiadra te były wielkości dużego naparstka i chociaż biedny lud z wielkim pośpiechem dostarczał wody, ogień jednak był tak gwałtowny, że to niewiele pomagało.” Podróże Guliwera

napawać się

tu: poić się. „Gdzie się nieprzyjacielskie napawały” Iliada

napełni myśli starop.

spełnij pragnienia. „Usłysz głosy, napełni myśli człowiecze.” Bogurodzica

napierać się daw.

upierać się, usilnie na coś namawiać. + 2 inne znaczenia „Kazał tylko stary rycerz poprzysiąc Jaśkowi na rycerską cześć i na głowę świętego Jerzego, że się w żadną dalszą drogę nie będzie napierał — i wyjechali.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

napierać się czegoś

tu: usilnie dopraszać się czegoś. „…tołu, przy czym żadne z nich nie zapomniało o sobie i zająwszy przeznaczone im miejsca, powsadzały w buzie łyżki, aby nie napierać się gęsi, zanim przyjdzie na nie kolej.…” Opowieść wigilijna

napierśnik

hebr. חשֶׁן ( choszen ). „I kazał przystąpić Mojżesz Aharonowi i synom jego i obmył ich wodą.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

napierstnik a. napierśnik

część zbroi osłaniająca pierś. „Wszędzie wszystkie inne troski ustępowały trosce o konie i zbroje, wszędzie oglądano w wielkim skupieniu kopie, miecze, topory, rohatyny, hełmy, pancerze, rzemienie przy napierstnikach i kropierzach.” Krzyżacy

napiętek

tylna część buta osłaniająca piętę. „Niechby Salomona tak związali, nie byłby mądrzejszy od własnych pludrów albo od mego napiętka.” Ogniem i mieczem

napity

pijany. „Źle tylko spotkać się z nim w nocy, zwłaszcza gdy człek napity.” Krzyżacy

Napoleon Bonaparte 1769–1821

zmarł 5 maja 1821 r. na wyspie św. Heleny, gdzie został pochowany. W 1840 r. prochy Cesarza Francuzów zostały przewiezione do Paryża i złożone w kościele Les Invalides; następnie jeszcze w 1861 roku przeniesiono je do wspaniałego sarkofagu w tejże świątyni. + 1 inne znaczenie „Coś ty uczynił światu, Napolionie,” Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie to słowo w 2 lekturach →

Napoleon I

wówczas gen. Bonaparte, po raz pierwszy ożenił się w 1796 r. z wicehrabiną Józefiną de Beauharnais (1763–1814), której wpływy ułatwiły mu karierę. „Czym byłby Stefan Batory albo Napoleon I, gdyby nie pożenili się z kobietami mającymi wpływy?” Lalka

Napoleon I umarł w niewoli

angielskiej w r. 1821 na wyspie Św. Heleny (na Oceanie Atlantyckim). „Wszyscy, nie wyłączając ciotki, twierdzili jak najbardziej stanowczo, że choć Napoleon I umarł w niewoli, ród Bonapartych jeszcze wypłynie.” Lalka

Napoleon III

Ludwik Napoleon Bonaparte, ur. w 1808 r., bratanek Napoleona I; w grudniu 1848 r. obrany został, głównie głosami chłopstwa, prezydentem republiki; 2 grudnia 1851 r., mając poparcie wojska i wykorzystując osłabienie burżuazji i proletariatu wzajemną walką, dokonał zamachu stanu; rozwiązał Zgromadzenie Ustawodawcze, przedłużył swoje pełnomocnictwo na lat 10 i rozszerzył zakres władzy prezydenta. W rok później, 2 grudnia 1852 r., po przeprowadzeniu plebiscytu ogłosił się cesarzem. Lawirując między klasami społecznymi Napoleon III w rzeczywistości służył interesom wielkiej burżuazji. Swą zaborczą politykę zagraniczną pozorował obroną narodów walczących o wyzwolenie i zjednoczenie polityczne (Włochy, Polska). Zdetronizowany, po klęsce w wojnie francusko-niemieckiej w r. 1870, zmarł na wygnaniu w Anglii w r. 1873. „— Niech no pan patrzy, czy nasz stary nie jest podobny z profilu do Napoleona III?” Lalka

Napoleonek IV

Eugeniusz Ludwik (1856–1879), syn Napoleona III, od roku 1870 przebywał w Anglii. Po śmierci ojca, w r. 1874 przybrał imię Napoleona IV jako pretendent do tronu cesarskiego. „Zobaczycie, co jeszcze zrobi Napoleonek IV, który po cichu uczy się sztuki wojennej u Anglików!” Lalka

Napoleonidzi

byli żołnierze walczący w Wielkiej Armii Napoleona. + 1 inne znaczenie „Każdą zaniedbaną sprawę opłacał długą bezsennością i smętnymi marzeniami na temat ruiny sklepu, stanowczego upadku Napoleonidów i tego, że wszystkie nadzieje, jakie miał w życiu, były tylko głupstwem.” Lalka

Napolion

Napoleon (Bonaparte). „Przeszli z Napolionem cały świat, zbili wszyćkie narody.” Placówka

napręcej starop. forma

najprędzej. „Wielkiej wojny pochodnią co napręcej zgasił,” Odprawa posłów greckich

naprzeciw

tu: przeciwnie. „Naprzeciw zaś, bo cięgiem wzrastało poczucie krzywdy i niesprawiedliwości, to i nie dziwota, jako o każdym świtaniu, kiej przecknęli jeno ze śpiku, w każde przypołudnie i na odwieczerzu każdym — w chałupach czy na dworze, gdzie się jeno naród kupił, nieustanni…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

naprzod starop.

naprzód, najpierw. „Naprzod zdawię dziewki, chłopce,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

naprzód daw.

wcześniej, po pierwsze, przede wszystkim. + 1 inne znaczenie „Długo próbuje, naprzód tworząc karcze,” Balladyna to słowo w 3 lekturach →

Naprzód, hop hop, ura!

Hop, hop, da stich und poss! wołali Niemcy na nieprzyjaciół. „Naprzód, hop hop, ura!»” Grażyna

napsować daw.

zniszczyć. „Nie tylko Sieradz i Łęczycę, ale i wiele innych miast napsowali.” Krzyżacy

napurpurzać się neol.

stawać się purpurowym, czerwienić się intensywnie. „Jak buńczucznie do boju z mgłą się napurpurza!” Napój cienisty

naraczej

najchętniej. „Jedno do Hanny, tam bywa naraczej.” Fraszki

naramiennik

hebr. אֵפֹד ( efod ): naramiennik, rodzaj fartucha będącego częścią stroju Najwyższego Kohena. „I kazał przystąpić Mojżesz Aharonowi i synom jego i obmył ich wodą.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

naramienny

przewieszony przez ramię. „Z barków zrzucił, odpasał swój miecz naramienny;” Odyseja

naraz daw.

nagle. „Usłyszałem lekkie westchnienie i naraz stanęło mi serce, zatrzymane przez straszliwy krzyk uniesienia, krzyk niepojętego tryumfu i niewypowiedzianego bólu:” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

narazić na szwank

wystawić na niebezpieczeństwo doznania jakiejś krzywdy, uszczerbku, straty. „Bo łatwo taką drogą uczoność na szwank narazić można.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nard z gr.

nazwa pachnących części wielu gatunków roślin; także: olejek eteryczny otrzymywany z nich. „Tymczasem niewolnicy wnieśli trójnożne, zdobne głowami tryków, brązowe misy z węglami, na które poczęli sypać małe źdźbła mirry i nardu.” Quo vadis

naręczny koń

koń idący z prawej strony dyszla. „— Trąć naręcznego!” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →

nareście

dziś popr. forma: nareszcie (zniekształcone dla rymu). „My, zacny starcze, ból nasz zwyciężmy nareście:” Iliada

narocznik

słowo wieloznaczne: chłop płacący roczną daninę bądź przedstawiciel ludności niewolnej zobowiązany do bliżej niesprecyzowanych świadczeń wojskowych. „— Weźcie z pięciu naroczników.” Krzyżacy

naród

«Jeśli zabijesz mnie, to tak jak gdyby mój naród został zabity, bo ja jestem królem, który kieruje nimi wedle prawa», zob. Radak do 20:4. + 2 inne znaczenia „— Wszyćko bez to, co naród pobłąkany i zgłupiały kiej barany, a nie ma go komu przywieść do rozumu!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

narodzenie starop.

tu: potomstwo, dziecko. „Widzęć rozkrwawione me miłe narodzenie;” Lament świętokrzyski

narośl żywego ciała

u Cylkowa: wybujanie dzikiego mięsa ; korekta z powodu śmieszności. „Zaraza trądu, gdy będzie na człowieku, przywiedziony będzie do kapłana,” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

narów tu daw.

złe przyzwyczajenie, nałóg. + 1 inne znaczenie „Zna doskonale czasów tych narowy.” Makbet to słowo w 2 lekturach →

narowić się

być narowistym, tj. nieposłusznym, rozjuszonym; zwykle o zwierzętach pociągowych i jeździeckich. „Narowili się, uciekali, wymykali się ze swymi jukami w ciemność — coś zupełnie podobnego do buntu.” Jądro ciemności

narowny

narowisty, trudny do opanowania. „Dziura tym śpiewem zachęcony dobył ze dna kosmatej piersi narownego nieco głosu i w takt melodii tobołek pod pachą, niby kobzę posłuszną, naciskając, zawtórował basem tak starannie, że mu grdyka, od natężenia nabrzmiawszy, jęła z nuty na nutę podrygiwać spręży…” Klechdy polskie wszystkie 2 wystąpienia →

naroz gw.

naraz, nagle. „jak się naroz bez płot cisnął,” Wesele

narychtować

przygotować. „Przywtórzę raz jeszcze, staremu się w niczym nie przeciw, przychwalaj, przygaduj, na wesele idź, dobrego słowa nie żałuj, a obaczysz, że go narychtujemy...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień

narychtowane

wycelowane. „— Im mgły nie przeszkodzą, bo owo działo, raz narychtowane, może prowadzić i po ciemku dzieło zniszczenia, a tu gruzy walą się i walą.” Potop

narywać się

przepracowywać się, przedźwigać się. „robota nie ptak, nie pofrunie, a narywać się la młynarza czy tam innego, jaka wam wola i mus...” Chłopi, Część druga - Zima

narządzić daw.

przygotować. „Przyszło jej wraz z matką na myśl narządzić mi posłanie w kolebce jej lalki.” Podróże Guliwera

narzecze

odmiana języka mówionego charakterystyczna dla określonej grupy społecznej, używana na pewnym terytorium. „Nie znam narzecza tego ludu.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

nas dla starop.

dla nas. „Nas dla wstał z martwych syn boży.” Bogurodzica

nas obu

Werter utożsamia swój los z losem parobczaka. Już w liście z 4 września 1772 porównywał się z nim. „Widzę dobrze, że nic nas obu uratować nie może!«” Cierpienia młodego Wertera

nasadlony

nasmarowany sadłem. „…wyciągali coraz ciszej i mamrotliwiej, nie przecykając nawet wtedy, kiej Łapa przychodził i z cicha skamlący, polizywał nasadlone buty nieboszczyka.…” Chłopi, Część czwarta - Lato

nasadzać

nasyłać, przygotowywać zasadzki. „Ile razy nasadzaliście na niego zbójców albo biliście do niego z kusz w boru?” Krzyżacy

nasadzić

tu: nasłać. „Twarz miał zbolałą i pochyloną, jakby chciał po raz ostatni przypatrzeć się swemu katowi, który go zdradził, pozbawił go żony, dzieci, nasadził na niego zabójcę, a gdy to wszystko zostało mu w imię Chrystusa odpuszczone, raz jeszcze wydał go w ręce oprawców.” Quo vadis

nasamprzód daw.

najpierw. „Na tę bliznę nasamprzód zwróć oko,” Odyseja

nasamprzód a. najsamprzód daw.

najpierw. „Ma też ów samochwał pawi czub na hełmie, a ja nasamprzód takich trzy ślubował, a potem, ile paliców u rąk.” Krzyżacy

naści daw., gw., daw., reg.

masz, trzymaj, weź. + 1 inne znaczenie „— Naści dziesiątkę, udał ci się: tak kury goni z ogrodu, że ni jedna nie zostaje!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 8 lekturach →

nasieka

broń podobna do maczugi. Nasiekę wykonywano w ten sposób, że siekierą albo toporem nasiekiwano młode dęby lub brzozy i w powstałe szpary wciskano ostre kamienie. W ciągu kilku lat kamienie wrastały w drzewo, które po ścięciu było groźną bronią. „I naciętą od licznych kordów jak nasieka;” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

naśli

dziś popr.: naszli. „— Po coś powiedział, że wyście pierwsi naśli Juranda?” Krzyżacy

naśmiewać się komu starop.

naśmiewać się z kogo. „Świeczszczy mu się naśmiewali,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

nastąpić na kogoś daw.

zaatakować kogoś. „— A jeden z moich kleryków słyszał, że ma na nas nastąpić przed gospodą po kościele.” Krzyżacy

nastarczać

zapewniać odpowiednią ilość czegoś. „Z podwójnym tedy zapałem dorzucał na palenisko świeżą szuflę węgla i, podczas kiedy palacz po głowie się drapał, on, stojąc jedną nogą na podmurowaniu, zwinny i giętki, za dwóch nastarczał w robocie.” Dym

nastateczniejszy

najbardziej stały, poważny. „Nastateczniejszego;” Pieśni

nastawać daw.

nalegać, usilnie do czegoś dążyć. „Człowiek na brzegu zaczął wołać, nastając, abyśmy wylądowali.” Jądro ciemności

następ gw.

cofnij się. „Następ — jo im sprawie lanie.” Wesele

następne

dziś: następujące. „Po czym dał im znak, by odeszli, sam zaś udał się do biblioteki i usiadłszy, napisał do Petroniusza następne słowa:” Quo vadis

następnie

wedle tradycyjnego pojmowania wiedzy biologicznej pierworodnym z dwojga bliźniąt był w rzeczywistości Jakub, ponieważ «Jakub został poczęty z pierwszej kropli [nasienia] a Esaw z drugiej […], zatem Esaw, który został ukształtowany później wyszedł jako pierwszy, a Jakub stworzony jako pierwszy wyszedł ostatni. I Jakub chciał go powstrzymać i być pierwszym urodzonym, tak jak był spłodzony jako pierwszy, by „otworzyć łono [swojej matki]” i dostać należny mu prawnie status pierworodnego», zob. Raszi do 25:26. „Ci są synowie Iszmaela, i te imiona ich, w osadach ich, i w koczowiskach ich, — dwunastu książąt podług plemion ich.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

następny daw.

tu: następujący. „Ziemią, w sposób następny...» Tu zaczął wywodzić” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

następować daw.

atakować. „Trąba ozwała się po raz drugi, a za trzecim mieli przeciwnicy wedle umowy na się nastąpić.” Krzyżacy

Nastrój?

słowa zwrócone przeciw poszukiwaniu „nastrojów", znamiennych dla sztuki modernistycznej ( Stimmung ), ale tu raczej dla modnej wówczas postawy, podporządkowującej zachowanie się zmiennym, lecz przeważnie posępnym lub marzycielskim nastrojom, odpowiadającym pesymizmowi w poglądzie na świat. „macie ot nastroje:” Wesele

nasuć daw., gw.

nałożyć, nasypać. „— Mnie to się jeno spodobają takie historie o królach, o smokach albo i o strachach, co to jak się o nich słucha, to jaże mrówki człowieka obłażą i jakby zarzewia nasuł do piersi.” Chłopi, Część czwarta - Lato

nasunęliścież

czy nasunęliście (tj. czy podsunęliście). „Nasunęliścież mu jaką rozrywkę?” Hamlet

nasz duch, nieśmiertelny Ka

według Egipcjan jeden z kilku składników duchowych człowieka. Najbliższa pojęciu ducha jako czynnika ożywającego ciało. „Tym bardziej że, jak ci wiadomo, nasz duch, nieśmiertelny Ka, w miarę oczyszczania się wstępuje na wyższe szczeble, aby za tysiące czy miliony lat, razem z duszami faraonów i niewolników, nawet razem z bogami — rozpłynąć się w bezimiennym a wszechmocnym ojcu ż…” Faraon

nasz książę rodzi się z Mohilanki

matką Jeremiego Wiśniowieckiego była Raina Mohylanka, córka hospodara wołoskiego. „Pomyślałem sobie tedy, że nasz książę rodzi się z Mohilanki i że ma takie dobre prawo do hospodarskiego tronu, jak kto inny, których praw przecie książę Michał dochodził.” Ogniem i mieczem

nasz Monarcha

Bóg. „— «Ponieważ chce nasz Monarcha ze swej łaski,,” Boska Komedia

nasz sztandar płynie ponad trony

fragm. refrenu pieśni Czerwony sztandar (1881), znanej też pod tytułem Krew naszą długo leją katy ; pierwotnie była to pieśń szwajcarskich anarchistów, powstała z okazji rocznicy wybuchu Komuny Paryskiej; z polskimi słowami Bolesława Czerwieńskiego od roku 1882 Czerwony sztandar funkcjonował jako rewolucyjny hymn bojowy polskiego proletariatu. „Z tej epoki zachowała pani Cecylia sentyment dla melodii, na którą śpiewało się wówczas, że „nasz sztandar płynie ponad tro-o-ny", a także dla głupiej piosenki operetkowej: Lecą świetliki, ach lecą, lecą, zapamiętała ją bowiem z rzadkich szczęśliwych wieczorów…” Granica

nasza

tj. zapewne: nasza sprawa.

nasze karmicielki

Muzy. „W których mieszkają nasze karmicielki.” Boska Komedia

Naszedł i z tronu zmiótł Olgierdowica

Witołd wypędził z Wilna Skirgajłę i sam Wielkie Księstwo objął. „Naszedł i z tronu zmiótł Olgierdowica” Grażyna

naszladować starop.

iść za kimś, iść śladem, tropić. „Prózno to; jakie szczeście ludzi naszladuje,” Treny

naszyjnik

tu: osłaniający szyję element zbroi. „…m, inni walczyli jak przez sen, inni na koniec mordowali się sami, wbijając sobie w gardło mizerykordię lub porzuciwszy naszyjniki, zwracali się do towarzyszów z prośbą: „Pchnij!".…” Krzyżacy

naszym panom bratom

tj. szlachcie. (Książę nie jest pewny tej formy gramatycznej, dlatego pyta: „Czy dobrze powiedziałem?”) „Niech pan sobie wyobrazi — mówił książę siadając — że dopóty dokuczałem naszym panom bratom...” Lalka

natchnięte

dziś: natchnione. „Jedną natchnięte myślą — jak dwa pszczelnych roi,” Kordian

natchnięty

dziś: natchniony. „To Leonard, prorok natchnięty Wolności — naokoło stoją nasze kapłany, filozofy, poeci, artyści, córki ich i kochanki.” Nie-Boska komedia

natenczas daw.

dziś: wtedy, wówczas. „A Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit to słowo w 2 lekturach →

natrafił

hebr. פָּגַע ( paga ): ‘napotkać’. Tu odczytywane jest w sensie modlitwy, a tradycja przypisuje Jakubowi ustanowienie modlitwy wieczornej, zob. Raszi do 28:11. „Widząc też Esaw, że nie mają upodobania córki Kanaanu w oczach Icchaka, ojca jego,” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

natręty

dziś popr. forma B.lm: natrętów. „Któż wie, czy on nie przyjdzie, nie zetrze natręty” Odyseja

naturalista daw.

badacz natury, przyrodnik. „Mogłem też wyraźnie widzieć klejowatą materię, za pomocą której, jak naturaliści utrzymują, zwierzęta te mogą głową na dół po powale chodzić.” Podróże Guliwera

natwardszego sęku starop.

ogromnej trudności (określenie przysłowiowe). „Któremi natwardszego umie pożyć sęku,” Pieśni

Naucratis

Naukratis, miasto nad kanopskim ramieniem Nilu, w zachodniej części Delty, założona w VI w. p.n.e. pierwsza i przez długi czas jedyna grecka kolonia w Egipcie. Położone w połowie drogi pomiędzy dzisiejszą Tantą a Aleksandrią, ok. 130 km na północny wschód od Memfis. „Ich szpiegowie niejednokrotnie byli w Melcatis, Naucratis, Sai, Menuf, Terenuthis i przepływali kanopijskie i bolbityńskie ramiona Nilu.” Faraon

naucznie gw.

uczenie. „— Bo pan Jasio tak prawi naucznie, że niczego nie poredzę wyrozumieć!” Chłopi, Część czwarta - Lato

nauczny

uczony, posiadający wiedzę; wytrenowany. „Tyle jego, co zapragnie, a w pragnieniu był bardzo nauczny.” Klechdy polskie

nauczony daw.

doświadczony, biegły w swym fachu. + 1 inne znaczenie „Zakładaj korab’, cieśla nauczony,” Pieśni wszystkie 2 wystąpienia →

Nauczycielka

sztuka Władysława Koziebrodzkiego (1839–1893), drugorzędnego komediopisarza i publicysty. „Grano Nauczycielkę, utwór wyróżniony przez gremium krytyków.” Ludzie bezdomni

nauk

hebr. תּוֹרֹתָי ( torotaj ) dosł. ‘Moje Tory’ w licznie mnogiej, co oznacza, że oprócz Tory Pisanej mowa tu także o Torze Ustnej, która obejmuje dodatkowe prawa przekazane Mojżeszowi na Synaju, zob. Raszi do 26:5. „I rozmnożę potomstwo twoje, jako gwiazdy nieba, i oddam potomstwu twojemu wszystkie kraje te, a błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Nausitoos

syn Posejdona, boga morza i Peritoi, matki Alkinoosa, króla Feaków. „Wywiódł ich Nausitoos, on, bogom podobny,” Odyseja

nawa daw., starop., z łac.

statek, okręt. „Brankę wsadźmy z ofiarą stugłowną do nawy.” Iliada to słowo w 7 lekturach →

nawadniania

u Cylkowa 'dla zraszania'; w oryginale לְהַשְׁקוֹת ( lehaszkot ): 'nawadniać'.

nawałność daw.

nawałnica. „…h, z różnych narodów pochodzących, że statek nasz zostawał dwa razy w niebezpieczeństwie rozbicia się, raz w gwałtownej nawałności, drugi raz wpadłszy na skałę.…” Podróże Guliwera

Nawarra

kraina historyczna w zach. części Pirenejów, na pograniczu Hiszpanii i Francji. „…podrwiwał zawzięcie, zapytując Bicarata, która mogła być godzina, i winszował mu oddziału, który jego brat dostał w pułku Nawarry; tymi drwinkami jednak niewiele udało mu się wskórać, bowiem Bicarat należał do tych żelaznych ludzi, którym ręka opada, lecz tyl…” Trzej muszkieterowie

Nawet bluźnierca, co legł pod Tebami

Kapaneus (Patrz o nim Pieśń XIV). „Nawet bluźnierca, co legł pod Tebami.” Boska Komedia

Nawet od więzów rymu w wolnej mowie ...

Początkowe wiersze tej pieśni wzmiankują o różnych bitwach staczanych między Rzymem a Kartaginą, między Normandami a Saracenami i Grekami, między Manfredem a Karolem Walezym. Poeta wspomina na wiarę Liwiusza, że Hannibal po bitwie pod Kannami z poległych na pobojowisku Rzymian zebrał trzy korce pierścieni i odesłał do Kartaginy. „Nawet od więzów rymu w wolnej mowie,” Boska Komedia

nawet-em nie wstępował przestarz.

nawet żem nie wstępował; nawet nie wstępowałem. „Nawet-em nie wstępował do Kamieńca, jadę prosto z Chreptiowa.” Pan Wołodyjowski

nawetem nie widział

nawet nie widziałem. „— Nawetem grosza nie widział, tak mnie odepchnęły Niemce.” Placówka

nawiasem

bokiem, okrążając. „Co tak czynią jak drudzy, szedł zawżdy nawiasem,” Satyry

nawidzieć daw.

lubić, kochać. „I u nas, w Zgorzelicach, też bywał, bo jako wiecie, on mi krzcił Jagienkę, którą zawsze bardzo nawidzi i córuchną ją zowie.” Krzyżacy

nawięcej starop.

najwięcej. „Kto nawięcej czyni złości,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

nawięcsze starop.

największe. „Toć me nawięcsze wiesiele,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

nawięcszy starop.

największy. „Ani w nawięcszem jimieniu,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

nawięcy gw.

najwięcej. „— Za to wy na ludziach zarabiacie nawięcy.” Placówka

nawiedzić daw.

odwiedzić. „Ani dziatek nawiedzi, ale w niewoli” Pieśni

nawiedzili

hebr. נֵדְעָה ( neda ): dosł. 'poznać', słowo używane w Torze jako eufemizm na stosunek seksualny, por. Ks. Rodzaju 4:1. W tym wypadku jest to groźba gwałtu homoseksualnego na przybyszach, zob. Raszi do 19:5. „Zanim się położyli, — a mieszkańcy miasta, mieszkańcy Sedomu, obiegli dom, od młodzieńca do starca, cały lud zewsząd.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nawłóczyć

dziś: nawlekać. „Wybiera jedwabie, nawłóczy igły i szyje wciąż.” Lalka

nawojka

tu: dziewczyna. „Nie będzie się śmiał na nią skrzywić byle święty, a skrzywi się, to jeszcze sam od Pana Boga oberwie, boć to przecie nie żadna zwyczajna nawojka, ale królowa polska...” Krzyżacy

Nawracaj

w podwójnym znaczeniu tego wyrazu leży istota fraszki, podrwiwającej sobie z któregoś nuncjusza. „Nawracaj lepiej niżli twój woźnica,” Fraszki

nazad daw.

w tył, z powrotem. + 2 inne znaczenia „I chciałem nazad zawrócić z powrotem,” Antygona to słowo w 8 lekturach →

nazad biec

biec z powrotem, cofnąć się. „Struchlało serce w sierocie i już się porywała nazad biec, nie mogąc znieść tej ogromnej jasności, jaka z komnaty biła, kiedy Podziomek, który nie mógł nadążyć dzieweczce, nadbiegł, dysząc srodze, a ujrzawszy wahanie się Marysi, drzwi prędko pchnął i do komnat…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nazajutrz

we wtorek, dnia 22 grudnia. „Służący, który na zawezwanie przyniósł mu nazajutrz rano kawę, zastał go piszącego.” Cierpienia młodego Wertera

nazi

zwolennik nazizmu, doktryny niemieckiej partii narodowosocjalistycznej (NSDAP). „…da się zauważyć, że tendencję do skracania wyrazów przejawiały w szczególności państwa i organizacje totalitarne — przykłady: nazi, Gestapo, Komintern czy Agitprop.…” Rok 1984

nazwał Abram

Abram nadał to imię synowi, dzięki prorockiemu natchnieniu, zob. Raszi do 16:15.

nazwała

«Pierwszemu synowi imię nadał Jehuda, drugiego nazwała żona [Jehudy]», zob. Radak do 38:3.

Nazwali ją Calineczką, gdyż była maluchna ...

imię pochodzi od anglosaskiej miary długości: tzw. cal odpowiadał początkowo potrójnej długości ziarna jęczmienia średniej wielkości; cal stanowi 1/12 stopy i w przeliczeniu ma ok. 2,5 centymetra. „Nazwali ją Calineczką, gdyż była maluchna jak młoda pszczółka, tylko daleko zgrabniejsza.” Baśnie

Nazwijmy od nędznych chłopów

chodzi o gen. Józefa Chłopickiego (1771–1854), dyktatora powstania listopadowego (wcześniej walczył w powstaniu kościuszkowskim, wraz z Legionami Dąbrowskiego brał udział w kampaniach napoleońskich m.in. we Włoszech i Hiszpanii, został wielokrotnie odznaczony m.in. Legią Honorową i Krzyżem Komandorskim Virtuti Militari; był nadal czynnym wojskowym w Królestwie Polskim, ale na skutek osobistego konfliktu z Wielkim Księciem Konstantym podał się do dymisji). W okresie powstania listopadowego został członkiem Rady Administracyjnej i naczelnikiem sił zbrojnych, a 5 grudnia 1830 ogłosił się dyktatorem powstania. Nie wierzył w powodzenie powstania, był zwolennikiem rokowań z carem, starał się początkowo nie dopuścić do starć zbrojnych. Wskutek takiej polityki armia rosyjska pod wodzą Dybicza wkraczając do Królestwa zastała armię powstańczą nieliczną i źle uzbrojoną. Po raz ostatni swój kunszt dowódczy pokazał Chłopicki podczas bitwy pod Olszynką Grochowską; w bitwie został ranny w nogi. 17 I 1831 zrzekł się dyktatury. Po upadku powstania wyjechał do Krakowa, gdzie pozostał do końca życia. „Kmieciów, czyli nędznych chłopów.” Kordian

nazwisko Czarta

chodzi tu o księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (1770–1861) dyplomatę, męża stanu, polityka, pochodzącego ze starej rodziny arystokratycznej. W czasie rozbiorów, po abdykacji i śmierci Stanisława Augusta uważano go za pretendenta do tronu Polski. „Ochrzcijmy imieniem Czarta.” Kordian

Ne bude sobaka miasa isty ukr.

Nie dla psa kiełbasa. „— Ne bude sobaka miasa isty!” Ogniem i mieczem

Ne budu howoryty na morozi z ukr.

nie będę rozmawiał na mrozie. „— Ne budu howoryty na morozi, będzie na to lepszy czas — odparł szorstko Chmielnicki.” Ogniem i mieczem

Ne choczu, ne mohu, ne smiju! z ukr.

Nie chcę, nie mogę, nie śmiem! „— Ne choczu, ne mohu, ne smiju! Ja wiem, że ona by umarła.” Ogniem i mieczem

Ne deraisonnez pas, ma mignonne fr.

bądź rozsądna, maleńka. „Ne déraisonnez pas, ma mignonne!” Nad Niemnem

ne dumaju ukr.

nie sądzę. „A jeśli i ku Perejasławiu poszli, chociaż ne dumaju, to i tak ich znajdziemy.” Ogniem i mieczem

ne mohu z daw. ukr.

nie mogę. „Orda w Dzikich Polach leży, czambuły wszędy chodzą, od Raszkowa dobrudzcy Tatarzy idą, ne mohu, bo strach, ale jak wrócę.” Ogniem i mieczem

ne na to, szczo je, ałe na to, szczo bude ukr.

nie za to, co jest, ale za to, co będzie. „Przepiwszy wszystko, pili dalej na borg, ne na to, szczo je, ałe na to, szczo bude.” Ogniem i mieczem

Ne serdysia, druże ukr.

Nie gniewaj się, przyjacielu. „Ne serdysia, druże!” Ogniem i mieczem

ne sutor supra crepidam łac.

przysłowie odpowiadające polskiemu: pilnuj, szewcze, kopyta „Patrz, do czego, wbrew zdaniu: ne sutor supra crepidam, dochodzą szewcy w naszych czasach!” Quo vadis

Ne zderżymo ukr.

Nie damy rady. „— Ne zderżymo...” Ogniem i mieczem

ne zderżyt z ukr.

nie da rady. „— Czarownik on, ale ne zderżyt.” Ogniem i mieczem

ne zderżyte, ditki ukr.

nie dacie rady, dzieci. „— Oj, ne zderżyte, ditki, ne zderżyte.” Ogniem i mieczem

ne znaju ukr.

nie wiem. „— Ne znaju, pane, ja did.” Ogniem i mieczem

Ne znaju, pane ukr.

nie wiem, panie. „— Ne znaju, pane.” Potop

Ne znaju. Bytwa, każe, bude, ałe ne znaju ukr.

Nie wiem. Bitwa, zdaje się, będzie, ale nie wiem. „Bytwa, każe, bude, ałe ne znaju.” Ogniem i mieczem

Nebaba, Martyn zm. 1651

ataman kozacki, pułkownik czernihowski, jeden z przywódców powstania Chmielnickiego. „Dał głowę Półksiężyc, wódz stary i doświadczony, i dziki Nebaba, i potężniejszy od nich obydwóch Krzeczowski, który nie starostw i województw, nie dostojeństw i godności, ale pala się w buntowniczych szeregach dorobił.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Nec Hercules contra plures łac.

dosł. I Herkules nie poradzi przeciw wielu. + 1 inne znaczenie „Nec Hercules!...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Nec nuntius cladis łac.

nie pozostał świadek klęski. „— Nec nuntius cladis.” Potop

Nec sutor łac.

aluzja do przysłowia Ne supra crepidam sutor iudicaret : niech szewc nie sądzi powyżej sandała. „Nec sutor... A co do uporu, to może i prawda.” Popioły

nec sutor ultra crepidam łac.

przysłowie odpowiadające polskiemu: pilnuj, szewcze, kopyta. „Nec sutor ultra crepidam.” Ludzie bezdomni

Nec vir fortis, nec femina casta łac.

Ani męża dzielnego, ani kobiety czystej. „Pojąłem przyczynę, dla której Polidor Wirgili powiedział: „Nec vir fortis, nec femina casta".” Podróże Guliwera

necessitas, necessitatis łac.

konieczność. „Zababrałem ręce w krwi bratniej, w tej myśli, iż sroga to dla ojczyzny necessitas!” Potop

necesytować

przymuszać. „— „Cóż tedy czynić — wołał starosta — kiedy kogo astra necesytowały urodzeniem, iż odjąć się nie może naturze i do wesołej przywyknąć konwersacji?” Popioły

nędza

tu: nieszczęście. „Ale nie tu się Trojan zakończyła nędza:” Iliada

nędzne

nieszczęśliwe, nieszczęsne. „I ciężkiego siroctwa nędzne doznawają.” Treny

nędznik daw.

biedak, człowiek nieszczęśliwy, nieszczęśnik (odcień znaczeniowy często pogardliwy). „Nędznika upatrujesz pod dachem złoconym,” Treny

nędznik w dobrym mieniu

biedak wśród bogactwa. „Nie mógł sie chleba najeść, nędznik w dobrym mieniu.” Pieśni

nędzny starop.

nieszczęśliwy. „Sirót nędznych, przestrzega wczasu z każdej strony;” Pieśni

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.