Litera N

1196 słów, strona 3 z 5.

nee franc.

z domu (nazwisko panieńskie). „— Czy to prawda, co pani Fabianowa Bohatyrowiczowa, née Giecołd, mówiła, że już nauczyłaś się żąć wcale dobrze?...” Nad Niemnem

Neferches gr.

Chasechemui (przed 2686 p.n.e.), ostatni faraon II dynastii. „Za panowania Neferchesa wody Nilu przez jedenaście dni były słodkie jak miód.” Faraon

Nefthys gr.

dziś popr.: Neftyda, siostra Izydy, Ozyrysa i Seta. Według tradycji żona Seta. Pomogła siostrze w poszukiwaniach części ciała Ozyrysa. Po jego powtórnej śmierci i objęciu przez niego władzy nad światem pozagrobowym stała się boginią Zaświatów, opiekunką zmarłych. W rytuałach pogrzebowych występuje na ogół w parze z siostrą, Izydą. „Jego lewe oko jest okiem Horusa, które tępi wszystkie stworzenia żyjące, warga górna to Izis, a warga dolna Nefthys.” Faraon

negligenter łac.

niedbale. „…ją drogą, ale jeno sobie waszmość przypomnij: gdyśmy mu nadzieję pokazowali, mówił „Bóg zapłać!" i mnie, i waćpanu tak negligenter, jakby o lada jaką sprawę chodziło, a Bóg widzi, czarna by to była z jego strony niewdzięczność, bo co się ta nieboga za nim napł…” Ogniem i mieczem

negliż z fr.

swobodny, niekompletny ubiór, zwykle dzienna a. nocna bielizna. + 1 inne znaczenie „Oglądała negliże, koszule nocne, słoiki na toalecie.” Granica to słowo w 3 lekturach →

Negr z łac. niger : czarny

człowiek czarnoskóry; obecnie określenie to ma wydźwięk pogardliwy. „Kłótliwa banda markotnych Negrów z obolałymi nogami deptała osłom po piętach; na dziedzińcu porozrzucano mnóstwo namiotów, polowych stołków, blaszanych pudeł, białych skrzynek i brunatnych pak, a atmosfera tajemniczości pogłębiła się jeszcze nad stacyjnym zamę…” Jądro ciemności

Negri, Ada 1870–1945

poetka włoska, autorka wierszy o tematyce społecznej, które były tłumaczone przez Marię Konopnicką.

Neha-Ment

zapewne Am-Chent, 18. nom Dolnego Egiptu, w południowo-wschodniej części Delty, lub Atef-Chent, 20. nom Górnego Egiptu, graniczący od północy z obszarem oazy Fajum. „Mnie książę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment, Neha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu...” Faraon

Neha-Pechu

Am-Pehu, 19. nom Dolnego Egiptu, w północno-wschodniej części Delty. „Mnie książę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment, Neha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu...” Faraon

nektar mit. gr.

napój bogów, zapewniający im nieśmiertelność. + 1 inne znaczenie „Przypijają czaszami, nektar Hebe toczy,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Neleida

potomek Neleusa. „Nestorze Neleido!” Odyseja

Neleus mit. gr.

syn Posejdona, założyciel Pylos, ojciec Nestora. „W grodzie Neleja!” Odyseja

Nemezis mit. gr.

bogini zemsty, przeznaczenia i sprawiedliwości. „Zdało się, że jakaś dziwna Nemezis zapragnęła pomścić na nim niemiecką krew przelaną w łasze Dnieprowej, krew Flika i Wernera, gdyż wpadł właśnie w ręce niemieckiego regimentu radziwiłłowskiego i lubo postrzelany i ciężko ranny, został natychmiast na pal wbity…” Ogniem i mieczem

nemine excepto łac., łac.: nikogo nie wyłączając

tu: rozkaz pozostania w szeregach. + 1 inne znaczenie „— Nie we krwi ja smakuję ani też na reputację zarabiam, ale nie godzi mi się porzucać towarzyszów w ciężkiej potrzebie, gdy chorągiew nemine excepto ma stawać.” Ogniem i mieczem wszystkie 2 wystąpienia →

Nemo sapiens, nisi patiens łac.

Nie jest mądry, kto nie umie być cierpliwy; średniowieczne przysłowie łacińskie. „Nemo sapiens, nisi patiens.” Zemsta

Nemrod

władca asyryjski, sławny łowca, znajomy z ksiąg starego Zakonu, który budowaniem wieży Babel winien był podstępnego buntu przeciwko Bogu. + 2 inne znaczenia „Potem rzekł do mnie: «Patrz, to duch Nemroda,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

nenia łac.

pieśń pogrzebowa w kulturze staroż. Rzymu; w XVI–XVIII w. żałobny utwór literacki; tu forma M lm: neniae . „Piskliwe odprawiały neniae” Kwiaty polskie

Neprawdu, bresze psia wira! z ukr.

Nieprawdę, kłamie psia wiara! „— Neprawdu, bresze psia wira! — wrzasnął Czarnota.” Ogniem i mieczem

nequam łac.

nicpoń, ladaco. „— odparł stary szlachcic — Nequam, i kwita.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

Neque nubent

Słowa z Ewangelii św. Mateusza, gdzie mówi, że przy zmartwychwstaniu ani mężów, ani żon nie będzie, ale wszyscy będą jako aniołowie boży w niebie. Przez co ewangelista oznacza, że wszyscy w niebie równi będą sobie w życiu wiecznym. „On ci zrozumieć moją myśl posłuży.” Boska Komedia

Nereidy mit. gec.

córki Nereusa.

Neriton

pasmo górskie na północy Itaki. „Sterczy leśny Neriton; liczne wyspy kołem” Odyseja

Neron 37–68 r. n.e.

cesarz rzym. od 54 r. n.e. Był synem konsula Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa i Agrypiny Młodszej, siostry Kaliguli. Kiedy jego matka została żoną cesarza Klaudiusza, ten adoptował Lucjusza, który wówczas przyjął imię Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus. Wkrótce Agrypina otruła męża i przejęła władzę, a siedemnastoletni Neron został cesarzem. Stopniowo ograniczał wpływy matki, by w 59 r. n.e. kazać ją skrytobójczo zamordować. Wbrew świadectwu Tacyta, za którym zwykło się podążać, Neron był utalentowanym poetą i aktorem, miłośnikiem kultury i sztuki gr., jego wczesnym wychowawcą był filozof stoicki, Seneka. „Poprzedniego dnia był na uczcie u Nerona, która przeciągnęła się do późna w noc.” Quo vadis

neronowa dusza

aluzja do matkobójstwa, jakiego dopuścił się cesarz rzymski Neron (I w.); kazał zamordować swą matkę Agrypinę, która uprzednio zleciła otrucie swego męża, Klaudiusza. „Nie znajdzie wstępu neronowa dusza!” Hamlet

nescio łac.

nie wiem. „Nescio, co bym wolał, czy mysie, czy psie kiszki.” Ogniem i mieczem

neseser

rodzaj walizki. „Gdy potarł zapałkę, spostrzegłem, że ten młody arystokrata posiada nie tylko neseser ze srebrnymi przyborami toaletowymi, ale i całą świecę.” Jądro ciemności

neseserka

mała podróżna walizka. „A tu — albumy, neseserki...” Lalka

Nesterwar

dziś: Tulczyn; miasto na Ukrainie, dawna rezydencja magnacka. „Poszło więc dwóch pułkowników, Handża i Ostap, na Nesterwar, który zdobyli, ludność żydowską i szlachecką w pień wycięli.” Ogniem i mieczem

Nestor mit. gr.

ojciec Antylocha, król Pylos, najstarszy uczestnik wojny trojańskiej, symbol wieku i związanego z nim doświadczenia. Uchodził za znawcę koni. „Aż do słodkiego mówcy Nestora przychodzi.” Iliada to słowo w 3 lekturach →

Nestora syn

Antyloch.

Nestoryd

syn Nestora. „„Nestorydzie!” Odyseja

Nestroy, Johann Nepomuk 1801–1862

austriacki aktor i komediopisarz, autor popularnych ludowych fars. „Półfantastyczny, jak z Nestroya,” Kwiaty polskie

Neto

Neta to dawne zdrobnienie od Agnieszka; u Horacego: Chloe. „Stronisz przede mną, Neto nie tykana,” Pieśni

newdiaczna z ukr.

niewdzięczna. „— Hej, newdiaczna to Laszka, że za takie kochanie cię nie kocha.” Ogniem i mieczem

newralgia

ból wzdłuż któregoś z nerwów, nerwoból. „Od wiatru dostaję zawrotu głowy, od ciągów newralgii, od słońca migreny...” Nad Niemnem

nezabudek

tak w tekście Słowackiego; dziś zapisujemy zmiękczone „n": niezabudki (tj. niezapominajki). „Na nezabudek warkoczu” Balladyna

nezabudka

niezabudka; niezapominajka. „Na niebieskiej nezabudce” Balladyna

ni majom gw.

nie mają. „Już ni majom kos.” Wesele

ni mocie ka gw.

nie macie gdzie.

ni pisaty, ni czytaty ne umiju ukr.

ani pisać, ani czytać nie umiem. „Ot, poszedłby do pysara i kazałby sobie przeczytać, bo ni pisaty, ni czytaty ne umiju.” Ogniem i mieczem

Ni śrebrem mocą zastąpił

sens dwuwiersza: nie odkupił nas ani srebrem, ani złotem, lecz obronił nas swoją mocą. „Swą mocą zastąpił.” Bogurodzica

Niagara

wielkie wodospady na rzece Niagara, położone w Stanach Zjednoczonych, przy granicy z Kanadą. „Spadnięcie moje zakończyło się strasznym wstrząśnieniem, które mi większy szum w uszach sprawiło niż spadające wody Niagary.” Podróże Guliwera

niby

jak. „W oczach migały mu co chwila kolibry — ptaszki małe jak chrabąszcze, z dziobkami cienkimi niby igły.” Klechdy sezamowe

nic do rzeczy

bez sensu. „Niedźwiedź, według zwyczaju, nic do rzeczy prawił.” Bajki i przypowieści

nic nie czuć do siebie

nie poczuwać się do niczego. „To na nię fortel: nic nie czuć do siebie” Fraszki

Nice fr.

Nicea, miasto we Francji, nad brzegiem M. Śródziemnego; słynny ośrodek turystyczny i uzdrowisko w departamencie Alpy Nadmorskie (fr.: Alpes Maritimes). „Listy adresuje się: Münich, Lausanne, Paris IX-e — i wreszcie: Nice (Alpes Maritimes).” Granica

nicem nie otrzymał

nic nie otrzymałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). „Nagrodę jaką wziąć mógł; nicem nie otrzymał,” Odprawa posłów greckich

nicestwo

nicość; marność, bezwartościowość, niemoc. „Książę przewracał się na łożu i zadawał sobie pytanie: czy on nie był ślepym i czy dopiero dzisiaj nie odzyskał wzroku, ażeby przekonać się o swoim nierozsądku i nicestwie?” Faraon

nicować

przerabiać jakąś część garderoby, odwracając tkaninę na lewą stronę; tu: odwracać, przekręcać. „I świat nicują na złą stronę cnoty,” Kordian

nicowany

poddawany poprawkom krawieckim polegającym na odwracaniu materiału spodnią, nieużywaną stroną do wierzchu i ponownym przeszywaniu. „Małżonka Cratchita, w ubogiej, dwa razy już nicowanej sukni, przystrojonej bardzo tanimi wstążkami, ale — jak na sześć pensów — wyglądającymi wcale ładnie, stała właśnie na środku pokoju i nakrywała stół.” Opowieść wigilijna to słowo w 2 lekturach →

nicpotem daw.

tu: do niczego. „Pan Nowowiejski zastąpi mnie w stróżowaniu, przy którym tak mało roboty, żeśmy z Makowieckim liszki po całych dniach szczwali dla samej uciechy, boć futro ku wiośnie nicpotem.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

nicże z nich nie pozostało

czy nic nie pozostało. „Nicże z nich nie pozostało na wyszydzenie swych własnych, tak teraz wyszczerzonych zębów?” Hamlet

niczegój gw.

niczego. „Ja cię ta do niczegój nie namawiam, abyś nie pomyślał, że mam w tym cosik swojego na widoku, a jeno powiedam, jak to w przypadku robiły drugie.” Chłopi, Część czwarta - Lato

niczem

dziś popr. forma Ms.lp.: niczym. „Puszczaj mu wolne wodze, nie hamuj go w niczem;” Iliada

niczym Tadeusz Soplica

por. „Spotkanie się pierwsze w pokoiku" Tadeusza z Zosią (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz , księga I, w. 103–141); w tych pierwszych scenach w Nawłoci wiele jest odwołań do epopei szlacheckiej Mickiewicza, zalicza się do nich również i scena z panną wśród ptactwa domowego, nieco inaczej oczywiście ukształtowana niż w Panu Tadeuszu , i scena z panną w porannym, niedbałym stroju, podpatrzoną na poły niechcący. „Cezary Baryka doznał przerwy w swych myślach, niczym Tadeusz Soplica po przyjeździe na wieś.” Przedwiośnie

Nie [będzie] walczyć duch Mój

u Cylkowa 'nie walczyć duchowi Mojemu'; w tekście hebrajskim nie ma bezokolicznika.

nie bądź skorym

nie spiesz się coś robić. „Tych kilka przestróg: Nie bądź skorym myśli” Hamlet

nie bawiąc

nie tracąc czasu. „Lub idź, a ja za tobą nie bawiąc” Iliada

nie będą po nocy niepokoiły twego snu

nie będą w nocy przeszkadzały ci spać. „Już cofnęłam moje zaklęcie i ryby nie będą po nocy niepokoiły twego snu.” Klechdy sezamowe

nie będę w możności

dziś: nie będę mógł. „…ze padły promienie słoneczne, złocąc jego szlachetne i śmiałe rysy — pragnę się wytłumaczyć na wypadek, jeżeli nie będę w możności wszystkim trzem spłacić mego długu, pierwszemu bowiem panu Atosowi służy prawo zabicia mnie, a to odbiera dużo wartości zadaniu p…” Trzej muszkieterowie

nie będzie dla nich nieosiągalne

u Cylkowa 'nie chybi im nic', poprawiono ze względu na zrozumiałość tekstu; «Jeśli zostawię ich [i pozwolę im tak dalej działać], pomyślą, że mogą zrobić wszystko, czego tylko zapragną», zob. Ibn Ezra do 11:6. „Wtedy zstąpił Wiekuisty, aby zobaczyć ono miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie będzież

czy nie będzie. „Nie będzież to czyn najzupełniej zgodny” Hamlet

nie biegłym w rymowaniu daw.

skrót od: nie jestem biegły. „O najmilsza Ofelio, nie biegłym w rymowaniu; nie umiem skandować westchnień moich, ale że cię bardzo, a bardzo kocham, temu wierz.” Hamlet

nie bresz reg.

nie kłam. „„Ej, nie bresz!” Odyseja

nie był posądził

konstrukcja czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od innych czynności i stanów wyrażonych zwykłym czasem przeszłym albo niezrealizowaną możliwość; znaczenie: nie posądziłby wcześniej, uprzednio. „Nikt by jej o nic nie był posądził.” Granica

nie był w możności daw.

nie miał władzy. „Książę nie sprzeciwił się pojedynkowi, gdyż wedle ówczesnych obyczajów nie był w możności tego uczynić.” Krzyżacy

nie byłem z nimi związany

tj. z obozem legionistów, piłsudczyków, rządzącym w Polsce po antydemokratycznym wojskowym zamachu stanu w maju 1926, przeprowadzonym na tle pogarszającej się sytuacji politycznej i gospodarczej państwa, pod hasłami „uzdrowienia" (sanacji) nieudolnego systemu parlamentarno-demokratycznego przez wzmocnienie władzy wykonawczej. „— Widzisz, przecież ja nigdy dawniej nie byłem z nimi związany.” Granica

Nie było miejsca stanąć gdzie w uboczy

Poeta nie miał gdzie skryć się przed dymem, bo jak przypominamy sobie opis góry czyśćcowej, dość wąski wypust okalający górę, z jednego brzegu otoczony próżną przestrzenią i przepaścią, a drugim brzegiem przytykający do stromej i gładkiej ściany góry, nie nastręczał żadnego schronienia od dymu. „Nie było miejsca stanąć gdzie w uboczy,” Boska Komedia

nie było w nim wody

«Czyż z tego, że jest powiedziane, że dół był próżny, nie jest oczywiste, że nie było w nim wody? Co zatem znaczą słowa, że nie było w nim wody? Wody w nim nie było, ale były w nim węże i skorpiony», zob. Raszi do 37:24. „I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł: „Nie zabijajmy go!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie byłożby

czy nie byłoby. „I nie byłożby to krzyczącą rzeczą” Hamlet

nie chadzałżem daw.

czyż nie chadzałem (konstrukcja z partykułą pytającą -że, skróconą do -ż). „Nie chadzałżem do Twej świętynni” Kwiaty polskie

Nie chcę ciebie Galu

po łac.: Non te neto piscem peto, Quid me fugis, Galle? „Nie chcę ciebie, ryby szukam,/ Czemu zmykasz, Galu?” Quo vadis

nie chcesz

u Kochanowskiego według dawnej ortografii: „niechcesz" „Czy zgoła nie chcesz, abyś sługę ze mnie miała?” Fraszki

nie cudna temu chłopcu wojna

sens: wojna nie jest dla niego niczym nowym. „Ale nie cudna temu chłopcu wojna, bo chociaże mu roków nie dostaje, nieraz już trafiało mu się potykać z konia i piechtą, kopią i toporem, długim albo krótkim mieczem, z pawężą albo bez.” Krzyżacy

nie cześć, zelżywość

despekt, dyshonor. „I zelżywość serce bodzie.” Treny

nie czuje, co woła

nie czuje ten, który woła. „Słyszy, nędzny, i czuje; nie czuje, co woła.” Satyry

nie czyń mu nic

«„Nie wyciągaj ręki” aby zabić! [Abraham] odpowiedział: jeśli tak, to na darmo tu przyszedłem, zrobię mu choć rankę i upuszczę nieco krwi. [Bóg] odrzekł „nie czyń mu nic”: żadnej skazy!», zob. Raszi do 22:12. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie dajeć

nie daje ci. „Bo świat nie dajeć prawa być bogatym;” Romeo i Julia

nie dałaż nam

konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy nie dała nam. „Czyliż nie uczy nas mrówka dowcipu i przezorności, a jaskółka (tak tłumaczę słowo lyhannh, chociaż ptak ten jest daleko większy) nie dałaż nam pierwszych początków budowania domów?” Podróże Guliwera

nie dałeś potomka

«Cóż więc za pożytek ze wszystkiego, co mi dasz?», zob. Raszi do 15:3.

Nie dbam biegają

tańczące skały to aluzja do działalności Amfiona, władcy Teb i muzyka, który potrafił swą grą poruszać kamienie, zaś wzmianka o biegających lasach stanowi nawiązanie do umiejętności Orfeusza (zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI ). „Lasy za mną nie biegają.” Pieśni

Nie dla pomocy, darmo jej życzycie

Duch tu pokutujący członków swojej rodziny widzi tak zepsutych, że na ich przyczynne modlitwy w skróceniu czasu swojej pokuty nic nie liczy. „«Nie dla pomocy, darmo jej życzycie,” Boska Komedia

Nie dopiero

nie od dziś. „Nie dopiero występek z cnotą walkę wszczyna:” Satyry

Nie dopuściłaś matce sie frasować

nie pozwoliłaś, by matka się frasowała, martwiła. „Nie dopuściłaś nigdy matce sie frasować” Treny

nie dopuściłem

«To nie z własnej woli jej nie tknąłeś, ale to Ja powstrzymywałem cię przed grzechem i nie dałem ci możliwości», zob. Raszi do 20:6. „Ale przyszedł Bóg do Abimelecha we śnie nocnym i powiedział mu: „Oto umrzesz z powodu kobiety, którąś wziął, bo ona zamężna".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie dość na tym

tu: to jeszcze nie wszystko. „Ale nie dość na tym.” Klechdy sezamowe

nie dostaje

brakuje mu czegoś. „Bogu dzięki, że już raz się odbędzie ten obrządek — że Orcio nasz zupełnie chrześcijaninem się stanie — bo choć już chrzczony z wody, zdawało mi się zawsze, że mu nie dostaje czegoś.” Nie-Boska komedia

nie dostali kroku

nie byli w stanie przeciwstawić się w walce. „Nigdy Grekom Dardanie nie dostali kroku,” Iliada

nie dostawać daw., starop.

brakować. „O, jakże nam tu nie dostaje” Odyseja to słowo w 4 lekturach →

nie dostawać czegoś starop.

brakować czegoś. „Nie dostawało?” Odprawa posłów greckich

nie dostawało

brakowało. „Tego nie dostawało.” Nie-Boska komedia

nie dotrzyma skroni

nie utrzyma głowy. „Już pod szyszakiem nie dotrzyma skroni,” Grażyna

nie dotrzymali punktów

tj. warunków umowy. „Pan Czarniecki, któremu Szwedzi pierwsi nie dotrzymali punktów, bo mu piechotę z Wolfem porwali, czuje się wolnym od słowa i na koń już siada.” Potop

nie drażń

dziś popr.: nie drażnij. „Młodzieńcze, nie drażń człowieka w rozpaczy;” Romeo i Julia

Nie dziw Litawor młody

w pierwotnej wersji: „A jam zapomniał — widzę, żem zbyt stary — / Co to jest młodość i niewieście czary!". „Że księżna piękna, a Litawor młody!»” Grażyna

nie g'rzeczy

niedorzecznym. „Powiem, chocia nie g'rzeczy zda się rozumowi,” Fraszki

nie głupim daw. forma

inaczej: nie jestem głupi. „— Nie głupim!” Klechdy sezamowe

nie hołdować

nie ulegać, nie poddawać się. „Złym przygodam nie podległ, strachom nie hołduje.” Treny

nie idzie daw.

nie uchodzi, nie wypada. „— Siadajże na moim miejscu jako pierwsza dzisiaj osoba; jeno się nie śmiej, bo nie idzie.” Krzyżacy

Nie ja

«Mądrość nie pochodzi ode mnie, lecz to Bóg odpowie, wkładając w moje usta odpowiedź, która przyniesie dobrodziejstwo Faraonowi», zob. Raszi do 41:16. „I stało się, że jako nam wyłożył, tak i było: mnie przywrócono na stanowisko moje, a jego powieszono".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie jest jej kunszt głuszyć

nie trudno zmusić ją do milczenia. „Trwożliwa jest poczciwość: nie jest jej kunszt głuszyć,” Satyry wszystkie 2 wystąpienia →

nie jest przedajno

nie jest sprzedajne; jest nie na sprzedaż. „Nie jest przedajno.” Odprawa posłów greckich

nie jest przyjacielska

nie jest rzeczą przyjacielską. „Rozkazać służyć nie jest przyjacielska.” Odprawa posłów greckich

nie jesteśmy

u Cylkowa: 'nie bywaliśmy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie; podobna sytuacja jak w 42:11. „„Przemawiał do nas mąż ów, pan owej ziemi, surowo, i uważał nas za szpiegujących kraj.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie jestże daw.

konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy nie jest; czyż nie jest. „Nie jestże to widmo” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

nie już starop.

jeszcze nie. „Bo nie już słońce ostatnie zachodzi,” Pieśni

nie kazać tu daw.

zabronić. „Ramzes nie kazał służbie nikogo przyjmować i samotny chodził po tarasie swojej willi, dumając:” Faraon

Nie każdy weźmie po Bekwarku lutniej

powiedzenie to oznacza: nie każdy został równie szczodrze wyposażony przez naturę. „Nie każdy weźmie po Bekwarku lutniej.” Fraszki

nie kaził

nie zbrukał, nie sprzeniewierzył się pamięci. „I ojców krwi nie kaził, z których wśród Efiry” Iliada

nie krzyżuj w rodzajach różnych

u Cylkowa: nie spuszczaj w rodzajach różnych . „Ustaw Moich przestrzegajcie” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

nie kwapić się

nie spieszyć się. „Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych się nie roztrzęsał po drodze, i spokojnie poredzał ze ślepym dziadem, któren pod stodołą wykręcał powrósła.” Chłopi, Część czwarta - Lato

nie leda starop.

niezwykłym (nie lada). „Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony” Pieśni

nie lepiejż było

daw. konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie lepiej było. „Nie lepiejż było w świętych jego murach” Konrad Wallenrod

nie lubiący daw. forma imiesł.

dziś: nie lubiąc. „I, nie lubiący w długie brnąć wywody,” Grażyna

nie lza daw., starop.

nie trzeba, nie należy. + 1 inne znaczenie „Ba, rad bym ci przychylił, ale nie lża...” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

nie lża starop., daw.

nie wolno, nie trzeba; nie lża jeno : nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). + 1 inne znaczenie „Mnie nie lża, jeno więtszej części naśladować.” Odprawa posłów greckich to słowo w 3 lekturach →

nie lża im daw.

nie mogą. „Z tej przyczyny nie lża im zbyt prędko umykać, a może trzeba będzie i wypoczywać.” Krzyżacy

nie lża, jeno starop.

nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). „Zwykły nagarnął; nie lża, jeno jej posłuchać.” Odprawa posłów greckich

Nie lza, nie lza, jedno starop.

nie można (uczynić) nic innego tylko... „Nie lza, nie lza, jedno sie za tobą gotować,” Treny

nie ma

u Cylkowa: 'niemasz'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „Pójdźcie, a sprzedajmy go Iszmaelitom, a ręka nasza niech nie będzie na nim; gdyż bratem naszym, ciałem naszym on!" I usłuchali bracia jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nié ma daw.; wym.: ni ma

daw. forma z é pochylonym, wymawianym jak i ; tu zachowana dla rymu: oczyma - nié ma (i dalej w tej wymianie zdań). + 3 inne znaczenia „Nikogo nié ma,” Kordian to słowo w 4 lekturach →

nie ma bojaźni Bożej

«Kiedy gość przybywa do miasta, to pyta się go, co by zjadł i wypił, czy też [wypytuje się go] o jego kobietę: to twoja żona czy siostra?», zob. Raszi do 20:11. „I rzekł Abimelech do Abrahama: „Cóżeś miał na widoku, gdyś uczynił rzecz tę?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Nie ma zgody, Mopanku

wypowiedziane do Hrabiego podczas opowieści o dziejach konfliktu między rodami słowa Gerwazego z ks. II Pana Tadeusza (w. 256) Adama Mickiewicza: „Nie masz zgody, Mopanku, pomiędzy Soplicą / I krwią Horeszków!".

nie ma, jeno jedno

nie ma więcej niż tylko jedno; ma tylko jedno. „Także i zdrowie nie ma, jeno jedno.” Odprawa posłów greckich

nie mająż

czy nie mają. „Nie mająż święci ust tak jak pielgrzymi?” Romeo i Julia

nie masz daw.

nie ma. „Nowina napełniła radością serca, zwłaszcza gdy zarazem dowiedziano się, iż jakkolwiek połóg był przedwczesny, nie masz jednak widomego niebezpieczeństwa ni dla matki, ni dla dziecięcia.” Krzyżacy

nié masz

daw. forma z é pochylonym, wymawianym jak i ; tu zachowana ze względu rym wewnętrzny z „trzymasz". „Tu go trzymasz, tu nié masz — w oczach pewny piasek.” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

nie masz cię

nie ma cię, nie istniejesz. „NIE MASZ CIĘ, ORSZULO MOJA.” Treny

Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy

Por.: „Wszystko to marność nad marnościami" ( Vanitas vanitatum et omnia vanitas ), Księga Koheleta . W tej starotestamentowej księdze Kohelet snuje rozważania nad sensem ludzkiego życia. Próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie o szczęście, ale mu się to nie udaje. Jedyny wniosek, jaki płynie z tych rozmyślań, streszcza się w formule, że wszystko jest marnością, nic nie znaczy i jest skazane na zagładę. Już na samym wstępie czytamy: „Marność nad marnościami, powiada Kohelet, marność nad marnościami — wszystko marność" (Koh 1:2). Kohelet jest przy wszystkich tych, którzy cierpią i nie ma ich kto pocieszyć. Jedyną pociechą — jakże przewrotną — jest to, że (jak mówi Kohelet) smutek jest lepszy niż śmiech, bo przy smutku serce jest dobre i mądre (Koh 7:3-4). „Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy,” Fraszki

nie miał innego syna

Morar, brat Minony, byt jedynym synem Tormana. „To ojciec twój, o Morarze, ojciec, który nie miał innego syna prócz ciebie.” Cierpienia młodego Wertera

nie miały mi w co dać szkody

nie miały powodu, by mi uczynić szkodę. „Nie miały mi w co dać szkody.” Treny

nie mierzone

nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic. „Gdzie niwy nie mierzone wolne zboża dają.” Pieśni

nie mieściż ona w sobie

czy nie mieści w sobie; czy nie zawiera. „Nie mieściż ona w sobie nic zdrożnego?” Hamlet

nie mieszkając starop., daw.

nie zwlekając. „A tak nie mieszkając,” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →

nie mieszkajmy

nie zwlekajmy, nie czekajmy. „A tak nie mieszkajmy!” Odprawa posłów greckich

nie minęło trzech miesięcy

dziś popr.: nie minęły trzy miesiące. „Nie minęło trzech miesięcy, jak znowu wyjmowali trumnę.” Medaliony

nie móc przenieść czego na sobie przestarz.

nie móc czego znieść. „Niewiasty w desperacji całkiem utraciwszy nadzieję już mnie i molestować przestały, ale ja, świeżo wróciwszy i widząc ten ich żal nieutulony, przenieść tego na sobie nie mogę, aby przecie jakowegoś ratunku nie przedsięwziąć.” Pan Wołodyjowski

nie mogła znieść ich ziemia

ziemia nie była w stanie zapewnić wystarczająco pastwisk dla ich licznych stad, zob. Raszi do 13:6. „A także Lot, który szedł z Abramem, posiadał trzody, i stada, i namioty.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie mogłażby

czy nie mogłaby. „Nie mogłażby wyobraźnia, idąc w trop za szlachetnym prochem Aleksandra, znaleźć go na ostatku zatykającego dziurę w beczce?” Hamlet

Nie mył się długo

tu: mył, kąpał się krótko „Nie mył się długo i jechał tym chutniej:” Fraszki

nie myśl już więcej

„już" dodane przez Czubka na podstawie rękopisu. „— A o tych nędzarzach nie myśl już więcej.” Nie-Boska komedia

nie myśliłciem ja daw.

nie myślałem. „Nie myśliłciem ja wtenczas namniej o Helenie” Odprawa posłów greckich

nie na sucho

tj. wymieniając dary. „Że nieraz się spotkamy z sobą nie na sucho!"” Odyseja

nie na to może, aby zasnął

nie po to może, aby zasnąć (składnia łac.). „I legł, nie na to może, aby zasnął,” Grażyna

nie nazywaj

tu: nie nawołuj, nie wzywaj. „Jej nie nazywaj — bo ona już zmarła.” Antygona

Nie obawiaj się

nie zostaniesz ukarany za zabicie ludzi, których pokonałeś w walce, zob. Raszi do 15:1.

nie obawiaj się zstąpić do Micraimu

«[Jakub] martwił się tym, że musi opuścić Ziemię Izraela», zob. Raszi do 46:3.

nie obżarty

nieżarłoczny. „Widząc, że się podpaśli, lew, choć nieobżarty,” Bajki i przypowieści

nie od tego

być chętnym. „myśmy — wi sie, nie od tego; —” Wesele

nie odtrąci was

hebr. לֹא תִגְעַל ( lo tig-al ) dosł. nie będzie się brzydziła . „Przybytek Mój” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra

nie oglądaj się za siebie

«Ty popełniałeś niegodziwości wraz z nimi, i zostałeś uratowany dzięki zasługom Abrahama, nie przystoi ci, byś oglądał karę, która na nich spada, gdy ty sam zaznajesz ratunku», zob. Raszi do 19:17. „Albowiem zburzymy miejsce to, gdyż wzmogła się skarga na nich przed obliczem Wiekuistego i posłał nas Wiekuisty, aby je zburzyć".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie omieszkać daw.

nie zaniedbać sposobności zrobienia czegoś, nie przepuścić okazji. + 1 inne znaczenie „Nie omieszkam, panie.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

nie pełną wina Emorejczyka

«Święty, niech będzie błogosławiony, nie wymierza kary żadnemu narodowi, dopóki jego miara nie zostanie dopełniona», zob. Raszi do 15:16. „A ty pójdziesz do ojców twoich w pokoju, pochowany będziesz w sędziwości szczęśliwej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie po mału daw., starop.

niemało (daw. forma; por. po trochu). „Spojrzałem za się, zdziwion nie po mału,” Boska Komedia to słowo w 2 lekturach →

nie podniesie nikt ani ręki, ani nogi

«Nikomu nie będzie wolno nigdzie pójść [bez twojego pozwolenia], albo też jest to raczej wyrażenie metaforyczne», zob. Ibn Ezra do 41:44. „I rzekł Faraon do Josefa: „Patrz, postanawiam cię nad całą ziemią Micraim!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie pomarli

«Z głodu. Co do Binjamina nie jest pewne czy zostanie uwięziony czy nie, ale my wszyscy pomrzemy, jeśli nie pójdziemy, lepiej gdy odłożysz wątpliwość, a skupisz się na tym co pewne», zob. Raszi do 43:8. „Alboż mogliśmy wiedzieć, że powie: »Sprowadźcie brata waszego«?"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie pomieniałbym

nie zamieniłbym. „Pomimo to nie pomieniałbym mego ciasnego kąta na najwygodniejsze miejsce we francuskich dyliżansach albo angielskich wagonach.” Lalka

nie popadł

nie poniósł. „Zyskiem człowiek zwać musi, w czym nie popadł szkody.” Treny

nie poruszali tego tematu

por. uwagi autora do czytelnika w II części Cierpień młodego Wertera , bezpośrednio przed listem z 12 grudnia. „Tak długo nie poruszali tego tematu, czyż więc miała pierwsza przerwać milczenie i w tej właśnie, zgoła niesposobnej chwili uczynić mężowi tak niespodziane odkrycie?” Cierpienia młodego Wertera

nie poszlibyśmyż

czy nie poszlibyśmy; może poszlibyśmy. „Nie poszlibyśmyż do dworu?” Hamlet

nie potrzeba

tu w znaczeniu: nic mi już więcej nie potrzeba do szczęścia. „Nogi pięknej — nie potrzeba,” Pieśni

nie potwarzaj

czasownik od: potwarz; chodzi o rzucanie fałszywych i obraźliwych oskarżeń. „Kobieto z gliny i błota, nie zazdrość, nie potwarzaj — nie bluźń — patrz — to myśl pierwsza Boga o tobie, ale tyś poszła za radą węża i stałaś się, czym jesteś.” Nie-Boska komedia

Nie powiem o co, zgadniecie to sami

można się domyślać, że propozycja złożona przez gościa była jednoznacznie erotyczna. „Nie powiem o co, zgadniecie to sami.” Fraszki

nie poznali go

«Gdy rozstawał się z nimi, nie miał jeszcze brody, teraz zaś miał już brodę», zob. Raszi do 42:8. „I ujrzał Josef braci swoich, i poznał ich; lecz udawał obcego wobec nich, i przemówił do nich surowo, i rzekł do nich: „Skądeście przyszli?" I odpowiedzieli: „Z ziemi Kanaan, dla zakupienia żywności".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Nie pozwalam

odzywa się, jak pisze Kleiner, „w tej chwili ostatecznej" głos anarchii szlacheckiej, usiłującej odwołać się do prawa liberum veto . „Nie pozwalam.” Nie-Boska komedia

Nie pożywajcie

u Cylkowa 'nie pożywać wam'. „Sforno (1475–1549) rabi Owadja ben Jaakow Sforno, włoski rabin, komentator Biblii, filozof i lekarz.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie próbuje rzeczy

jeden przykład nie stanowi wystarczającej próby. „Ale — rzeczesz — pan Paweł nie probuje rzeczy,” Satyry

Nie przeciw sie

nie naśladuj, nie chciej dorównać. „Nie przeciw sie Zosi,” Pieśni

nie przenieść czegoś daw.

nie znieść czegoś, nie wytrzymać, nie ścierpieć czegoś. „Czyż bo ta, co w swym nie przeniosła sercu,” Antygona

nie przestawał

u Cylkowa: 'nie poznawał jej'; uzasadnienie korekty: uniknięcie dwuznaczności oraz zgodność z odmiennymi interpretacjami tych słów w komentarzach, 'nie przestawać z kimś' wyraża pewną dwuznaczność, 'nie poznawać kogoś' jest jednoznaczne. „I rzekł Jehuda: „Wyprowadźcie ją, a niech będzie spalona!"” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie przeto

nie dlatego. „Nie przeto, abym w wątpliwość podawał” Hamlet

nie radzę ci się z nim świadczyć

zapewne: nie radzę ci wymieniać z nim oświadczyn. „Nie radzę ci się z nim świadczyć, inaczej” Hamlet

nie robią mu piersi

nie oddycha ciężko. „Pot nie leje się z niego, nie robią mu piersi,” Iliada

Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród ...

tekst Marii Konopnickiej został napisany i opublikowany po raz pierwszy w 1908 r. w „Gwiazdce Cieszyńskiej", szybko zyskując popularność; w styczniu 1910 r. Feliks Nowowiejski dopisał melodię do znanych już słów, a 15 lipca 1910 r., w rocznicę 500-lecia zwycięstwa w bitwie pod Grunwaldem, podczas odsłonięcia Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie pieśń została wykonana publicznie przez kilkuset chórzystów z różnych zaborów pod batutą kompozytora; rota to tekst dowolnej przysięgi, w tradycji polskiej nazwa szczególnie kojarzy się z tytułem tego właśnie utworu: Rota była jednym z tekstów branych pod uwagę przy wyborze hymnu Polski odrodzonej w 1918 r. „Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród.” Rota

nie są

u Cylkowa: 'nie bywali'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. Zrobienie czasownika niedokonanego dla czasu przeszłego wyszło tu nieco karkołomnie, słowo 'bywać' nie pasuje do kontekstu. „I rzekli do niego: „Nie, panie: ale słudzy twoi przybyli dla zakupienia żywności.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie sąć one nieznośliwe

konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć; inaczej: nie są ci one nieznośliwe (tj.: nie są one wcale trudne do zniesienia). „O, nie sąć one nieznośliwe.” Noc listopadowa

nie schodzi

nie zachodzi. „Słońce nam zawżdy świeci, dzień nigdy nie schodzi” Treny

Nie siedzę w nim, a jednak jest moim itd

W oryg. w dialogu Hamleta i Grabarza wykorzystano grę podwójnego znaczenia słowa lie : leżeć oraz kłamać: „ Hamlet (R. of grave.): 'I think it be thine, indeed; for thou liest in't.' 1st Clown : 'You lie out on't, sir, and therefore it is not yours: for my part, I do not lie in't, yet it is mine.' Hamlet : 'Thou dost lie in't, to be in't, and say it is thine: 'tis for the dead, not for the quick; therefore thou liest.' 1st. Clown : 'Tis a quick lie, sir; 'twill away again, from me to you.' Hamlet: 'What man dost thou dig it for? (...)'" W tym przekładzie gra słów nie została uwzględniona; w tłumaczeniu Stanisława Barańczaka brzmi ona: „ Hamlet : (...) A czyj to grób, przyjacielu? Pierwszy grabarz : Ano mój. (...) Hamlet : Twój? Chcesz powiedzieć, że się w nim znajdujesz. Pierwszy grabarz : To raczej ty mnie w nim znajdujesz, panie. Ja w nim niczego nie szukam, to i niczego nie znajduję. Hamlet : Szukasz chyba guza i zaraz go znajdziesz. Jesteś tylko architektem grobu — nie lokatorem. Powiedzieć 'to mój grób' może tylko umarły, a nie żywy. Pierwszy grabarz : O ile uda mu się coś powiedzieć przy tym stanie zdrowia. Hamlet : Dla kogo wykopałeś grób? Kim jest ten zmarły? (...) itd.". „Nie stoję w nim; stoję tam pod kościołem.” Hamlet

nie skierowałeśże

czy nie skierowałeś (konstrukcja z partykułą pytającą -że ). „— A postawszy chwilę małą, nie skierowałeśże kroków do mojej latarni?” Klechdy polskie

nie skończy on własną śmiercią

sens: umrze śmiercią gwałtowną, zapewne na skutek wyroku sądu. „Inaczej nie skończy on własną śmiercią.” Krzyżacy

nie słusza

[nie słucha; red. WL]: forma starop. obok słuchać (słuszać, słusza, słuszał, np. „tedy dzieciom z oćcem [ojcem] słusza dział czynić", Statut wiślicki 1460). „Moskiewska, tam raz pierwszy, cesarza nie słusza!” Reduta Ordona

nie stać daw.

nie wystarczyć. „Tu zebrał lejce w garść i na szkapę cmoknął, gotując się przy wozie iść, gdyż na niego miejsca już nie stało.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

nie stać o coś, o kogoś daw.

nie dbać o coś, o kogoś; nie zabiegać. „— Ja o chłopa nie stoję, ale święcie pani powiem, jakby mi kiedy naprawdę dzieciaka nie oddali, zaraz bym się postarała o drugiego.” Granica

nie staje daw.

brakuje. „Możecie i w Szczuczynie koni zbyć, bo nam siła nie staje, a te, cośmy w Pilwiszkach zagarnęli, na nic, bo wszystko odsednione.” Potop

nie staje pieniędzy

w znaczeniu: skończyły się pieniądze, od hebr. אָפֵס ( afes ): ‘skończyć się, dojść do końca’, we współczesnym hebrajskim efes oznacza ‘zero’. „I zebrał Josef wszystkie pieniądze, które się znajdowały w ziemi Micraim i w ziemi Kanaan, za żywność, którą kupowali; i wniósł Josef pieniądze te do domu Faraona.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie stało daw.

nie starczyło, zabrakło. „Głosu nie stało, błagał ją oczyma.” Konrad Wallenrod to słowo w 3 lekturach →

nie stało wody

midrasz sugeruje, że Sara rzuciła złe oko na Iszmaela, dostał on gorączki, a ludzie w gorączce wypijają dużo wody, dlatego wody nie wystarczyło, zob. Raszi do 21:14 i 15. „Wszakże i syna służebnicy, naród zeń uczynię, przeto iż nasieniem twoim jest".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie stanie daw.

nie starczy. „Zbyszkowi przemknęło przez myśl, że za podobne słowa wypadałoby zaraz wyzwać bojarzynka na walkę pieszą lub konną, na miecze albo na topory, ale stłumił w sobie tę chęć, wspomniawszy, że już mu czasu na to nie stanie.” Krzyżacy

nie stawać przestarz.

brakować. „Jak mnie nie stanie, już będzie po wszystkim, polować będą za pomocą sideł, siatek i dołów.” Trzej muszkieterowie

nie stawać czegoś

brakować czegoś. „Czegoś mi nie staje!” Kordian

Nie szkodził tobie w tym głębokim zmroku

Aluzja tu jest do pierwszej pieśni, w której poeta zbłąkany w lesie namiętności po raz pierwszy ujrzał wschodzące słońce prawdy, księżyc przypomina tu słaby odblask tegoż słońca, które jego od dłuższego błądzenia uratowało; rozum, choć przytępiony, nie w całej pełni rozwinięty, przecież zdolny powstrzymywać nas od najniewłaściwszych kroków. „Nie szkodził tobie w tym głębokim zmroku.” Boska Komedia

Nie trzeba jeść bobu

Pitagoras (VI w. p. n. e.), matematyk i filozof grecki, założyciel arystokratycznego związku religijno–politycznego, miał jakoby zakazywać jedzenia bobu, narodowej potrawy Greków, ze względu na to, że ten kiełkując przybierał święty kształt falliczny. „Pitagoras powiedział: Nie trzeba jeść bobu.” Satyry

nie tuszęć ja starop.

nie sądzę (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci , skróconą do -ć ). „Nie tuszęć ja, żebyś ty, ojcze mój łaskawy,” Odprawa posłów greckich

nie twojej to głowy

to nie na twoją głowę, to przekracza twoje możliwości rozumienia. „Nie twojej to głowy” Pieśni

nie tykana

pozostająca dziewicą. „Stronisz przede mną, Neto nie tykana,” Pieśni

Nie ujrzycie

u Cylkowa: 'nie ujrzeć wam'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „A głód był ciężkim w kraju.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie ulęże forma starop.

nie ulegnie w znaczeniu: nie schowa się, nie uchroni się. „Kędy jego duch więnie, żaden nie ulęże:” Treny

nie uratująć

skrót od: nie uratują cię. „Nie uratująć żadne leki świata;” Hamlet

Nie ustąpi berło od Jehudy

«Od kiedy po raz pierwszy zostanie ukoronowany [potomek] Jehudy, czyli począwszy od królestwa Dawida, korona nie będzie przeniesiona na inne plemię», zob. Chizkuni do 49:10. Berło jest aluzją do przywódców mędrców Tory w Babilonii, zob. Raszi do 49:10. „Zgromadźcie się i posłuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie Israela, ojca waszego!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie w ciemię bity fraz.

niegłupi, sprytny, zaradny. „A ślepiec — ten, psiawiara, jurny był i nie w ciemię bity.” Klechdy polskie to słowo w 2 lekturach →

Nie w tak dzikim... jest cnota humorze

cnota nie jest już tak bezkompromisowa. „Nie w tak dzikim już teraz jest cnota humorze,” Satyry

Nie wadźcie się

«Nie zajmujcie się sporami dotyczącymi żydowskiego prawa […]. Inne wyjaśnienie: ponieważ [bracia] doznali zawstydzenia, [Josef] martwił się, by nie sprzeczali się po drodze na temat jego sprzedania, by nie kłócili się, mówiąc: ‘to przez ciebie został sprzedany!’, ‘to ty go obmawiałeś tak, aż żeśmy go znienawidzili!’», zob. Raszi do 45:24. „A ojcu swojemu posłał również: dziesięć osłów objuczonych dobrem Micraimu, i dziesięć oślic objuczonych zbożem i chlebem i żywnością — dla ojca swego na drogę.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie wątpij

dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozkazującego: nie wątp. „Nie wątpij, wola twoja będzie dopełniona:” Iliada

nie waż ich sobie lekce starop.

nie lekceważ ich. „Nie waż ich sobie lekce ani miej za baśni!” Odprawa posłów greckich

nie wedla uszu naszych

niezgodne z przyzwyczajeniami współczesnych Kochanowskiego. „Rzeczy też drugie nie wedla uszu naszych.” Odprawa posłów greckich

nie weźrzałby na co starop.

nie spojrzałby na co; ani spojrzałby na co. „Nie weźrzałby na nalepsze kołacze;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

nie wiada gw.

nie wiadomo. „Tym wiatrem jeno jesteś, co nie wiada, skąd przychodzi, nie wiada, po co się miecie, i nie wiada, kaj się rozwiewa...” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 3 wystąpienia →

Nie widać tu sombrero

sombrera, miękkie hiszpańskie kapelusze z szerokim rondem były początkowo powszechne w San Francisco, mieście założonym w 1776 przez kolonizatorów hiszpańskich; do 1848 Kalifornia stanowiła część Meksyku. „Nie widać tu ani sombrero, ani czerwonych koszul, modnych wśród poszukiwaczy złota, ani ubranych w pióra Indian, tylko jedwabne kapelusze i czarne tużurki, noszone przez dżentelmenów trawionych gorączkową aktywnością.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Nie wiem o żonę

nie wiem, czy z powodu żony. „Nie wiem o żonę, ale dary bierzesz,” Odprawa posłów greckich

Nie wiem, czyliś jest bóstwem ...

cytat z Odysei Homera (pieśń VI, w. 149-155 i 188), początek przemowy Odyseusza do Naukazykai. „Błogosławieni bracia .” Quo vadis

nie wiem, jesli nam co do tego

nie wiem, czy mamy coś do tego; nie wiem, czy to nasza sprawa. „I nie wiem, jesli nam co do tego.” Odprawa posłów greckich

nie wiem, żywe li

nie wiem, czy są żywe. „Dziatki nie wiem, żywe li; jam sama coś mało” Odprawa posłów greckich

nie wszytko się brońmy

nie tylko się brońmy. „Ba, radźmy też o wojnie, nie wszytko się brońmy:” Odprawa posłów greckich

Nie wyciągaj ręki twojej na chłopca

midrasz uczy, że Abraham żalił się: «wcześniej powiedziałeś mi, że „po Icchaku nazywanym będzie potomstwo twoje” ( Ks. Rodzaju 21:12), a potem znów powiedziałeś mi „Weźże syna twojego” ( Ks. Rodzaju 22:1), a teraz mówisz „Nie wyciągaj ręki twojej na chłopca”? A Bóg odpowiedział mu: „Nie naruszę przymierza Mojego, a wyrzeczenia ust Moich nie odmienię” ( Ks. Psalmów 89:35), gdy powiedziałem ci „Weźże” […]: nie powiedziałem ci 'zarżnij go' ale 'wprowadź go na górę'. Wprowadziłeś go, a teraz sprowadź go na dół», zob. Raszi do 22:12. „I wyciągnął Abraham rękę swoją, i wziął nóż, by zarżnąć syna swego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie wydobędzieli daw.

konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy nie wydobędzie. „Nie wydobędzieli nic z niego, wtedy” Hamlet

nie wyjmując daw.

nie wykluczając. „Przyszło to, iż wielki mistrz surowie komturowi szczytnieńskiemu przykazał, aby wszystkich jeńców i więźniów, jacy są w Szczytnie, duchem do Malborga odesłał, samego Juranda nie wyjmując.” Krzyżacy

nie wylewać za kołnierz

nadużywać alkoholu. „Że za kołnierz nie wyleje.” Zemsta

Nie wysiedział sie w cale

nie przetrwał, nie uszedł z życiem. „Nie wysiedział sie pasterz z bydłem w cale” Pieśni

nie wznidziesz forma starop.

nie wzejdziesz. „Bo już nigdy nie wznidziesz ani przed mojema” Treny

Nie za staraniem ani prze mą sprawę

bez mojego udziału; nie wskutek moich starań. „Nie za staraniem ani prze mą sprawę,” Pieśni

Nie żądał płatnych odpustów ...

Tu poeta powstaje na nadużycie niektórych jeszcze za jego czasów zepsutych duchownych, którzy frymarczyli indulgencjami [ indulgencja — darowanie winy; red. WL] wydawanymi od stolicy apostolskiej z najczystszą myślą pobłażenia ewangelicznego. „By za sześć liczbę dwa lub trzy odliczył” Boska Komedia

nie żałuj grosika, nie żałuj

wers z ludowej pieśni dożynkowej. „nie żałuj grosika, nie żałuj,” Wesele

Nie zapomniałam o tym jemu kazać

Matylda w pieśni XXVIII już odpowiedziała poecie na to, o co ją teraz pyta. „«Nie zapomniałam o tym jemu kazać,” Boska Komedia

nie zazdrosnyśże

czy nie jesteś zazdrosny (daw. konstrukcja z partykułą -że ). „Nie zazdrosnyśże jego udziału,” Noc listopadowa

nie zborgować daw.

nie darować. „On i takie sztuki potrafi, choć przecie ze mną trzydzieści lat za zwierzem chodzi, a chwali się, że kszykowi, jaskółce w lot nie zborguje.” Popioły

nie zbywasz starop.

nie pozbywasz (się). „Czemu śmiercią żałości nie zbywasz co pręcej?” Treny

nie zdążę

hebr. לֹא אוּכַל ( lo uchal ); 'nie mogę, nie dam rady'. „I rzekł Lot do nich: „O nie, panie!” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie zderżą z ukr.

nie dadzą rady. „Grozicie mi Szwedami, ale i oni mi nie zderżą.” Ogniem i mieczem

nie zdołaliż

czy nie zdołali. „Nie zdołaliż ci, co mu pisali ewicje, ewinkować mu większej przestrzeni, tylko taką jaką wzdłuż i wszerz pokryje para fascykułów?” Hamlet

nie ze wszystkim

nie całkiem; niezupełnie. „«Nie ze wszystkim, luboć to zazwyczaj tak bywa,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Nie żeby podnieść swoją doskonałość

Poeta tu zamierza z właściwą sobie mocą i potęgą słowa odpowiednią wzniosłemu przedmiotowi, o jakim ma mówić, odsłonić ludziom tajemnice stworzenia. Szereg idei następnych wierszy jest taki: Bóg stworzył świat nie dla samego siebie, ponieważ On jako źródło tego wszystkiego, co jest, posiadał wszystko. Bóg stworzył świat, żeby samego siebie przez swoje dzieło objawić. On stworzył zarazem aniołów, formę i materię (duszę i ciało) w części przez siebie bytujące, w części razem związane. I to, co On stworzył, było doskonałe. „Nie żeby podnieść swoją doskonałość,” Boska Komedia

nie zjem, jeno jaje starop.

nie zjem nic, tylko jajko. „Szeląg dam od wychodu, nie zjem, jeno jaje:” Fraszki

nie zlazę reg.

dziś popr.: nie zlezę.

Nie złość kacerska, lecz wątpiąca wiara

Wątpliwość w niektóre artykuły wiary nie jest jeszcze zupełnym kacerstwem [ kacerstwo — herezja; red. WL]. Kto wątpiąc z pokorą ducha szuka prawdy, ten na koniec w nią uwierzy, ale zawsze bezpieczniej jest wierzyć, jak rozumem wszystkiego dochodzić. Tacyt poganin, a mówi: Sanctius ac reverentius de actis Deorum credere, quam scire . „Nie złość kacerska, lecz wątpiąca wiara.” Boska Komedia

nie znać

nie widać. „Świata nie znać w kurzawie;” Pieśni

Nie znajem nikakij Syrowatej z ukr.

Nie znamy żadnej Syrowatej. „— Nie znajem nikakij Syrowatej.” Ogniem i mieczem

nie znalazł się był

konstrukcja dawnego czasu zaprzeszłego, tj. wyrażająca czynność wcześniejszą od tej wyrażonej zwykłym czasem przeszłym; znaczenie: nie znalazł się wcześniej, uprzednio. „Na nic by jednak wszystko to się nie przydało, gdyby lekarz nie znalazł się był w pałacu.” Trzej muszkieterowie

nie znam dnia śmierci mojej

«Kiedy człowiek zbliża się do wieku, w którym zmarli jego rodzice, może niepokoić się na pięć lat przedtem i przez pięć lat potem. Icchak miał 123 lata», a jego matka zmarła w wieku 127 lat, zob. Raszi do 27:2.

Nie znam się ku tym

nie przyznaję się do tych. „Nie znam się ku tym łupom: kto li to, szalony,” Fraszki

nie zostawaj

nie zostawiaj, nie opuszczaj. „A ty mię nie zostawaj, wdzięczna lutni moja,” Treny

nie zrozumieli jeden mowy drugiego

według żydowskiej tradycji na świecie istnieje 70 języków, co wynika z poprzedniego rozdziału, w którym wymienionych jest 70 potomków Noacha, por. Talmud , Szabat 88b. „Wtedy zstąpił Wiekuisty, aby zobaczyć ono miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

nie zstał się starop.

nie dojrzał. „Jeszcześ mi sie był nie zstał, a ja twej godziny” Treny

nie zstawa starop.

nie starcza. „Jako cień, kiedy słońca mu nie zstawa.” Pieśni

nie zwlekał

u Cylkowa: 'nie omieszkał'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I znalazły upodobanie słowa ich w oczach Chamora, i w oczach Szechema, syna Chamora.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Nie zwłócz

Nie zwlekaj. „Nie zwłócz, nie pytaj, bo warta nadchodzi.” Romeo i Julia

nie zwłócząc

dziś popr.: nie zwlekając. „Maćko powiedział, że wypada im teraz pojechać do Zgorzelic i podziękować Jagience za starunek, więc pewnego dnia, wyprażywszy się dobrze w łaźni, postanowił jechać, nie zwłócząc.” Krzyżacy

nie zwłoczyć

(daw.) nie zwlekać. „Rzekł; Hektor jego rady wykonać nie zwłoczył:” Iliada

nie życzemy starop.

nie sprzyjamy. „Ponieważ cnocie żywej my źli, nie życzemy,” Pieśni

nie zyskasz rozbitej kopiejki

w znaczeniu: „złamanego grosza" ( razbityj — po ros. złamany, stłuczony). „nieczysta siła...), na czym, mówię tobie, nie zyskasz rozbitej kopiejki, a możesz na siebie obrazić Boga.” Lalka

Nie, bo na ulicy przenocujemy

«Jednak do Abrahama odrzekli: „Uczyń tak, jakeś powiedział” ( Ks. Rodzaju 18:5), stąd [płynie nauka], że można odmawiać mniej ważnemu, ale nie można odmawiać wielkiemu [człowiekowi]», zob. Raszi do 19:2.

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.