Litera J

527 słów, strona 2 z 3.

je n'en puis plus fr.: nie mogę już dłużej; nie mogę już tego znieść. „Je n'en puis plus —” Dziady, część III
Je n'y conçois rien! ha, ha, mon ami! fr.: Zupełnie tego nie pojmuję! Ha, ha! Mój przyjacielu! „— ha, ha, ha, ha, mon ami!” Dziady, część III
je skradli: okradli ich. „Nie wstydzą się ci żebrać u tych, co je skradli;” Satyry
je suppose que oui? fr.: przypuszczam, że tak? „Może by trochę poczernić włosy, je suppose que oui?” Lalka
Je viens de m'incliner fr.: kłaniam się kornie, pani, przed tobą, cała moja duma jest jeszcze na kolanach. „Mon orgueil tout entier est encore a genoux” Nad Niemnem
je vous en fais compliment: gratuluję panu. „Je vous en fais compliment.” Dziady, część III
jebit twoju mať, blaď jewrejskaja ros.: jebać twoją matkę, ty kurwo żydowska. „— Ach, ty, jebit twoju mať, blaď jewrejskaja!” Pożegnanie z Marią
jechać okrętem: dziś popr.: płynąć okrętem. „Maciuś pierwszy raz w życiu jechał admiralskim okrętem, który nazwano imieniem Maciusia.” Król Maciuś Pierwszy
jechał tyli świat: gw.: jechał z tak daleka. „Malec jechał tyli świat.” Doktor Piotr
jechali koleśno: jechali kolasami, czyli karetami. „Jechali tedy posłowie do Warszawy koleśno i konno, z czeladzią i pachołkami, jechali senatorowie, a przy każdym dwór wspaniały.” Pan Wołodyjowski
jęczyć: dziś: jęczeć. „Mamże wraz jęczyć i mówić?” Romeo i Julia
jeden: słowo 'jeden' dodane [słusznie] przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „I okazało się w czasie porodu jej, a oto — bliźnięta w jej łonie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Jeden cień byłby podobny do lutni: Lutnia ma okrągły wystający brzuch, a cienką szyję; w tym więc podobieństwo do chorego na wodną puchlinę. „Jeden cień byłby podobny do lutni,” Boska Komedia
jeden jest Pan smutku i nagrody: to z kolei aluzja do miejsc Biblii (księgi Estery, Barucha, Hioba w Starym Testamencie). „Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody».” Treny
jeden Napoleon w Egipcie: obrazy przedstawiały niektóre ważniejsze momenty z życia Napoleona: wyprawę do Egiptu (1798), zwycięstwo nad Austrią pod Wagram (1809), zwycięstwo nad Austrią i Rosją pod Austerlitz (1805), wyprawę na Moskwę (1812), koronację Napoleona na cesarza (1804). „Był tam jeden Napoleon w Egipcie, drugi pod Wagram, trzeci pod Austerlitz, czwarty pod Moskwą, piąty w dniu koronacji, szósty w apoteozie.” Lalka
jeden Sas, a drugi w las: parafraza zdania przysłowiowego (z XVIII w.) „Jeden do Sasa, drugi do Lasa" (Leszczyńskiego): każdy w inną stronę potem pociągnie. „jeden Sas, a drugi w las.” Wesele
jeden z nich: «Był to Lewi, który został teraz sam, bez Szymona, swego towarzysza», zob. Raszi do 42:27. „I włożyli zboże swe na osły swoje, i wyruszyli stamtąd.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jeden z wiela starop.: jeden z wielu. „I miedzy insze, jeden z wiela, policzony.” Treny
jedenaścioro: «A gdzie była Dina? [Jakub] umieścił ją w zamkniętej skrzyni, aby nie wpadła Esawowi w oko», zob. Raszi do 32:23. Tu «Dina ujęta jest w wyrażeniu „żony swoje”, ponieważ cały czas przebywała z [Leą], swoją matką», zob. Radak do 32:23. „Rzekł bowiem: „Przebłagam oblicze jego podarkiem, który idzie przede mną, a następnie obaczę oblicze jego, może przyjmie mnie łaskawie".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jedla reg.: jodła. „…erdecznym korzeniem, wszczepiając pazury pobocznych skrętów w każdy zuchelek ziemi i wysysając każdą kroplę wilgoci, wielkie jedle chwiały królewskie swe szczyty w przeciągu niejednego już wieku pomiędzy mgłami Łysicy.…” Popioły
jedle: dziś: jadle, jedzeniu. „W numach swych razem z dobytkiem i wężami żyją; w piciu i jedle nie znają pomiarkowania.” Krzyżacy
jedli: jako że aniołowie nie potrzebują jeść, trzej wędrowcy jedynie «wyglądali, jak gdyby jedli, co uczy, że nie należy postępować inaczej, niż jest przyjęte w miejscowym zwyczaju», zob. Raszi do 18:8.
jedlina: gałązki jodły. + 1 inne znaczenie „I zaraz zaczęła szukać zielonych gałązek jedliny, nakryła nimi chomika i do fartuszka go wziąwszy, przysypanego żywiczną zielenią, ku chacie wracała z pośpiechem.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
Jedna wierna łożu małżeńskiemu: tylko jedna z Danaid, Hypermnestra, oszczędziła męża, Lynkeusa. „Jedna z nich, wierna łożu małżeńskiemu,” Pieśni
jednać: zjednywać, przyciągać. „Czy miłość jedna szczęście, czy też szczęście miłość?” Hamlet
jednak: tu: w końcu. „Jednak mię ten bezmierny niepokój dokona.” Pieśni
jednaka myśl: niezmienna postawa, nastrój. „Jednaką myśl tak w szcześciu, jako i w żałobie” Treny
jednaki: jednakowy, taki sam. „W pałacu stoją martwe meble, piętrzą się martwe ściany, a nad nimi trwa zawsze jednaki martwy sufit.” Klechdy sezamowe
jednakie: dziś raczej: jednakowe. „Chryzeida co dzień z rana zjawia się na brzegu czarno-złotego jeziora i rybom, które pląsają w jego falach, zadaje co dzień jednakie pytanie:” Klechdy sezamowe
jednę: dziś popr. forma B. lp: jedną. „Tak mówił i podniósł jednę z czaszek tych, które leżały odkryte; a w niéj było rodzeństwo małych ptasząt.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
Jednego błyśnie w twoich oczach szata ...: To jest, zbawione dusze ludzi, które połączą się jeszcze ze swoim ciałem aż na Sądzie Ostatecznym i wtedy w cielesnych kształtach objawią się poecie. „W jakiej go ujrzysz sam na sądzie świata».” Boska Komedia
jednegociem syna miała: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci oraz przestawną końcówką czasownika; inaczej: jednego ci syna miałam. „Jednegociem Syna miała” Lament świętokrzyski
jedno daw., starop.: jedynie, tylko; kiedy tylko. + 1 inne znaczenie „…m — próżnię grobową w sercu moim — znam wszystkie uczucia po imieniu, a żadnej żądzy, żadnej wiary, miłości nie ma we mnie — jedno kilka przeczuciów krąży w tej pustyni — o synu moim, że oślepnie — o towarzystwie, w którym wzrosłem, że rozprzęgnie się — i cier…” Nie-Boska komedia to słowo w 3 lekturach →
jedno bierz na rozum sobie starop.: tylko rozważ (to) sobie. „Jedno bierz na rozum sobie:” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jedno nie wszczepił daw.: tylko nie wszczepiłeś. „jednoś nie wszczepił w pierś litości,” Noc listopadowa
jedno ród: tylko narodziny. „Co bowiem więcej, jedno ród a śmierć poznała.” Treny
jedno życie spomiędzy dziewięciu: wierzono wtedy, że kot przeżywa dziewięć kolejnych istnień. „Niczego, mój ty kocikrólu, chcę ci wziąć tylko jedno życie spomiędzy dziewięciu, jakie masz, abym się nim trochę popieścił; a za nowym spotkaniem uskubnąć ci i tamte ośm, jedno po drugim.” Romeo i Julia
jednoli: konstrukcja z partykułą -li ; znaczenie: jeśli jedno. „Jednoli z dwojga jest niemiłe tobie.” Romeo i Julia
jednorożec: mityczne zwierzę, często pojawiające się w legendach średniowiecznych, podobne do konia, z jednym wyrastającym z czoła rogiem; uważano, że Biblia mówi o tym zwierzęciu w Księdze Liczb , Księdze Powtórzonego Prawa niektórych Psalmach i Księdze Hioba , tam gdzie użyto hebr. słowa re'em (dokładne znaczenie nieznane: zwierz równie dziki, jak silny; wielki tur, dziki byk, dziki wół asyryjski, oryks szablorogi jednorożec, nosorożec); o jednorożcu wspomina gr. historyk i lekarz Ktezjasz (po 440– po 380 p.n.e.), zaś florentczyk Brunetto Latini (ok. 1220–1294) w pierwszej księdze swego dzieła Skarbiec wiedzy ( Li livres dou Tresor , cz. V, rozdz. CCI) opisuje jednorożca wśród innych zwierząt świata oraz twierdzi, że myśliwi, aby upolować jednorożca, uciekają się do podstępu i wysyłają na jego spotkanie dziewicę, przy której zwierzę się uspokaja i usypia. „Hlawę zdumiewały kudłate ciała tych rumaków, nadzwyczaj drobnych, o potężnych karkach i w ogóle tak dziwnych, że zachodni rycerze poczytywali je za jakieś całkiem odmienne zwierzęta leśne, więcej do jednorożców niż do prawdziwych koni podobne.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
jednoś: tylko. „jednoś niechaj w ciszy staną.” Wesele
jedny daw. M. lm r. ż.: jedne. „Jedny za Dunaj Turkom zaprzedano,” Pieśni
jednym: tu: jedynym. „Jednym celem na tym świecie.” Zemsta
jednym mąka, drugim miękina: przysłowie: dla jednych mąka, dla drugich plewy. „Ale widać już Pan Bóg tak chce, żeby jednym były gody, a drugim głody; jednym mąka, a drugim miękina!” Nad Niemnem
jedrona pałka daw.: przekleństwo. „Jedrona pałka!” Chłopi, Część czwarta - Lato
jedwabie: tu: jedwabne nici. „Przynieśże mi duchem złotą igłę z uchem, przynieś i jedwabie, pomożem tej żabie!” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Jedwabne bramy: wystawną odzież bramowano jedwabiem lub futrem. „Jedwabne bramy co raz kosztowniejsze;” Fraszki
jedwo starop.: ledwo. „Wstał mistrz jedwo lelejąc się,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jedynasta: forma konsekwentnie używana przez Prusa; dziś: jedenasta. „— Niech pan od tego zacznie — wybuchnął Rzecki — a będzie pan wolny przed jedynastą, nawet w tej chwili, panie Mraczewski.” Lalka
Jędze mit. gr.: Erynie, boginie zemsty. „Mszczą się Jędze za prawa zgwałcone starszeństwa».” Iliada
Jędze a. Erynie mit. gr.: boginie zemsty. Ich zadaniem jest także pilnowanie, by nic nie przekraczało praw natury, dlatego nie pozwoliły koniowi dalej mówić. + 1 inne znaczenie „i Mojra, i Jędza” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →
jędzon daw.: potwór, upiór. „— Ej, nie wywołujcie wilka z lasu — odpowiedział wesoło Mazur — bo jędzon często i po gościńcu między Krakowem a Tyńcem się włóczy, szczególnie pod wieczór; nuż was usłyszy i nuż się wam w postaci wielkoluda ukaże!” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Jefferson, Thomas 1743–1826: amerykański prawnik, działacz niepodległościowy, archeolog, architekt, trzeci prezydent USA. „Pełna translacja musiałaby być przekładem ideologicznym, a wtedy słowa Jeffersona zostałyby zastąpione panegirykiem, sławiącym rządy totalitarne.” Rok 1984
Jefte: postać biblijna: jeden z Sędziów we wczesnym okresie Izraela; za zwycięstwo w bitwie przeciwko Ammonitom złożył córkę w ofierze (Sdz 11, 30-–39), ponieważ przygotowując się do walki, ślubował w razie zwycięstwa poświęcić na ołtarzu Jahwe pierwszą istotę lub rzecz, którą spotka na ojczystej ziemi, a zrządzeniem losu stało się tak, że pierwszą spotkaną osobą była jego córka. „O Jefte, sędzio Izraela, jakiż to skarb posiadłeś!” Hamlet
Jefte pierwszą robiący ofiarę: Jefte ślubował, że jeżeli dzieci Ammona, przeciwko którym na wojnę wychodził, od jego miecza polegną, ofiaruje Bogu pierwszą osobę, która wyjdzie mu na spotkanie z jego domu, gdy będzie wracał triumfując i w pokoju. Bóg dał mu zwycięstwo i Jefte stosownie do złożonego ślubu poświęcił swoją córkę, która pierwsza z domu wyszła na spotkanie powracającego z tej wojny ojca ( Księga Sędziów rozdz. 11, w. 30). „Jak Jefte pierwszą robiący ofiarę.” Boska Komedia
Jegar-Sahaduta: aram. יְגַר ( jegar ): ‘kopiec, stos’, שָׂהֲדוּתָא ( sahaduta ): ‘świadectwo’. „I rzekł Jakub do braci swojej: „Nazbierajcie kamieni!" I wzięli kamienie, i zrobili kopiec i jedli tam na kopcu.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jegermajster niem.: łowca, myśliwy. „Niźli ja, Kozodusin, carski jegermajster?” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
jego córy: córka Chryzesa została wzięta w niewolę przez Agamemnona. „Weźcie okup, nie przeczcie ojcu jego córy!” Iliada
jego woli ucho skłania: przychyla się do jego woli; słucha jego woli. „Jego woli ucho skłania.” Zemsta
jegomość daw.: tu: ksiądz. + 2 inne znaczenia „…ch, o których jeno sam Jezus pamięta, boć jemu tylko kwitną i tak pachną, że prosto czad bił od pól kieby w kościele, gdy jegomość okadza sakramenta.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
jegoż daw.: którego. „A dać raczy, jegoż prosimy,” Krzyżacy
Jehowa: Jahwe, imię narodowego Boga Żydów. „— O Jehowo!...” Faraon
Jehuda: przemówił Jehuda, ponieważ to on poręczył za zwrócenie Binjamina ojcu, zob. Chizkuni do 44:18. + 1 inne znaczenie „I poszedł też do Racheli, i kochał Rachelę bardziej, niż Leę; i służył u niego jeszcze siedem lat innych.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit wszystkie 2 wystąpienia →
Jej bojowników obnaża z kapicy: Napomknienie ironiczne o zniesieniu zakonu templariuszów we Francji przez tegoż króla. „Jej bojowników obnaża z kapicy.” Boska Komedia
Jej K. M: skrót tytułu królewskiego „Jej Królewska Mość". „M. Królowa Izabela..."” Lalka
jej nizacz nie macie starop.: za nic ją macie. „Wy, co jej nizacz nie macie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jej sercem: z takim sercem, jak ona. „Nie mając, kto by mi w tym jej sercem służył.” Pieśni
jej własny ojciec: Ikarios. „Matkę cną, gdyż jej własny ojciec się nie sroma,” Odyseja
Jej wniebowzięciu ten krzyk towarzyszy: Dusze według praw wiecznych oczyszczające się ze zmaz grzechowych i wolne od namiętności i pokusy tychże grzechów, muszą cieszyć się szczęściem drugich, chociażby i same w tym szczęściu nie brały udziału. „Jej wniebowzięciu ten krzyk towarzyszy.” Boska Komedia
jejmość przestarz.: pani. „Zaraz z nową powieścią do jejmości biegła.” Bajki i przypowieści
jejmościanka: skrót od: jej miłość panna. „Co zaś do wozów, to ich nie mam, bo z towarzyszami po żołniersku komunikiem idę, ale pan poseł ma i tuszę, że jako uprzejmy kawaler chętnie nimi pani i jejmościance służyć będzie.” Ogniem i mieczem
jejże syna: synem Afrodyty był Amor. „I Afrodytę, i z nią jejże syna” Pieśni
jelce: właśc. jelec, element rękojeści broni białej stanowiący osłonę dla ręki. „Miecz mu dam w upominku: srebrne on ma jelce,” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
jele starop.: tu: które, jakie. „Jele ja nieboga ninie dziś zeźrzała” Lament świętokrzyski
jem starop. forma: im. „Będę jem lać w gardło smołę.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jemu gwoli daw.: ze względu na niego. „Jemu gwoli, jak widzisz, sprawiamy te gody;” Odyseja
jen daw.: który. „— To jest rycerzyk, bratanek tego oto ślachcica — odrzekła księżna, ukazując na Maćka — jen dopiero co Danusi ślubował.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
jen mi się zstał starop.: który przydarzył mi się. „Jen mi się zstał w Wielki Piątek.” Lament świętokrzyski
jenerał daw, daw.: dziś popr.: generał. „W tym czasie jenerał Nitager, naczelny wódz armii, która strzeże bram Egiptu od najazdu azjatyckich ludów, ma wyruszyć od Gorzkich Jezior przeciw następcy tronu.” Faraon to słowo w 4 lekturach →
jenerał Miller: Burchard Müller von der Lühnen (1604–1670), szwedzki wojskowy, generał, uczestnik m.in. wojny trzydziestoletniej, II wojny północnej i wojny polsko-szwedzkiej. „Pamiętajcie i o tym, ażeby większe was nieszczęście nie pościgło od groźnego jenerała Millera, którego rozkazy tym cięższe będą, iż jest heretykiem i wiary prawdziwej nieprzyjacielem.” Potop
jeneralną: archaizm; dziś: generalną. „A pamiętasz jeneralną bitwę, do której zawsze wzdychaliśmy odpoczywając po partyzanckiej strzelaninie?” Lalka
jeneralny daw.: dziś popr.: generalny. „Ku wieczorowi odwiózł inżynierom kupione przez nich zapasy i otrzymał nowe obstalunki; przy wytykaniu bowiem linii pracowało kilkunastu panów, którzy mianowali Ślimaka jeneralnym dostawcą.” Placówka to słowo w 2 lekturach →
Jeniec Kaukazu: tytuł poematu Aleksandra Puszkina (wyd. 1822). „Coś tam wdziano na jego przynagi grzbiet, dano mu w rękę karabinisko sprzed lat wielu, pamiętające zapewne Jeńca Kaukazu Puszkina, i kazano strzelać w przestrzeń.” Przedwiośnie
jeniusz przestarz.: geniusz; wybitny umysł. „Duma zaś i pochlebcy mówili mu, że gdyby się to miało zdarzyć, to tym krajowcem nie mógłby być kto inny, jeno pan najwyższym jeniuszem obdarzony, najpotężniejszy i z najznakomitszego rodu, a inaczej mówiąc — on sam.” Pan Wołodyjowski
jeno daw., gw., gw., daw., starop.: tylko. „Ale na darmo poszły starunki, próżne już były wszelakie pomoce i zabiegi — trup ci to był jeno, zimny trup człowieczy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 16 lekturach →
jeno co gw.: tylko że. „Józce dał taką samą, jeno co zieloną, oraz fryzkę i parę sznurków paciorków z długachną wstęgą do zawiązywania, zaś la dzieci przywiózł pierników i organki, nawet miał la kowalowej, bo cosik odłożył obwiniętego w papier, a nie zapomniał Witka ni też o parobku.” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 6 wystąpień →
jeno nie starop.: niemal. „A mnie, patrząc, jeno sie serce nie rozpadnie.” Pieśni
jeństwo: niewola. „Żony w jeństwo pobrali z dziatwą niedorosłą,” Odyseja
jensze gw.: inne. „aleć jensze szczęście moje.” Wesele
jenszy gw.: inny. „…łych łyśniły się kiej piskorze; czajki białobrzuszne kołowały nad nimi, a po rozstajach stróżowały święte drzewa krzyżowe i jensze wyobrażenia Pańskie.…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
jenteres gw.: interes. „A jakby i on nie przywiódł wsi do rozumu, to już trza wypiąć plecy na cały jenteres...” Chłopi, Część czwarta - Lato
jenteresa gw.: interesy. „zwiążesz się w cudze jenteresa, a wiesz to, jak cię zasądzą?...” Chłopi, Część czwarta - Lato
Jentys, Wanda 1894–1944: żona Stanisława Miłaszewskiego; powieściopisarka; jako recenzentka tomu wierszy dla dzieci Tuwima ( Życie ułatwione dla milusińskich , „Kultura" 1939, nr 7) krytykowała przekaz utworów z pozycji antysemickich. „Z samopiszącą żoną Jentys,” Kwiaty polskie
jeografia: dziś popr.: geografia. „W hipostylu, czyli sali szlacheckiej, przedstawiono w sposób poglądowy jeografię i statystykę Egiptu tudzież podbitych ludów.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
jeograficzny: dziś: geograficzny. „Leżały w odległości dziesięciu, piętnastu lub dwudziestu mil jeograficznych od Nilu, a obejmowały po kilkanaście i kilkadziesiąt kilometrów kwadratowych powierzchni.” Faraon
jeometra daw.: geometra. „— I oprócz tego zapłacił rejenta i jeometrę, czy tak?” Placówka
jeometrowie daw.: dziś popr.: geometrzy; tu: specjaliści od pomiarów gruntu (geodeci). „— Przecież na takie figury dzielą się nasze pola, a jeometrowie państwowi uczą się o nich w szkołach.” Faraon
jeremiada: narzekanie, biadanie; nazwa utworzona od imienia biblijnego proroka Jeremiasza, który wygłaszał mowy zawierające skargi na moralny upadek ludu Izraela oraz upomnienia i przewidywania nieszczęść, jakie mogą stąd wyniknąć. „Teraz tylko chrząknął niemile; drugi maszynista, stojąc na szczycie drabiny, gniotąc rękami brudny, mokry od potu łachman, ciągnął dalej swe jeremiady.” Lord Jim
Jerozolima: największe miasto Izraela, stolica administracyjna Dystryktu Jerozolimy i stolica państwa Izrael. „W więzieniu Akko pod Jerozolimą.” Pożegnanie z Marią
Jerozolima wyzwolona: poemat epicki poety wł. Torquata Tassa (1544–1595). „Częstokroć wprost od Jerozolimy wyzwolonej przechodzono do Eugeniusza Sue albo do jakiejś autorki wielkobrytańskiej, której nazwiska tłumacz polski wcale nie kładł w tytule dzieła, jakby dla uchronienia szanownej lady od kompromitacji wobec publiki „Kraju Przy…” Syzyfowe prace
Jerzy Białopiotrowicz: ostatni Pisarz W. Ks. Litewskiego, czynnie należał do powstania Litwy pod Jasińskim. Sądził więźniów stanu w Wilnie. Mąż dla cnót i patriotyzmu bardzo szanowany w Litwie. „Białopiotrowiczowi samemu odmówił!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Jerzy Chrzan: morderca księcia Przemysława Oświęcimskiego, stracony w publicznej egzekucji. „Aż tu Jaśko, książę raciborski, z nienawiści ku księciu Przemkowi zbójów pod przewodem Czecha Chrzana na nich nasadził.” Krzyżacy
Jerzy II Rakoczy 1621–1660: książę Siedmiogrodu, krainy położonej w centralnej części dzisiejszej Rumunii. Wyznawca protestantyzmu i sprzymierzeniec Szwedów (w 1657 r.). „Liga Szweda z Rakoczym stanęła i podział Rzeczypospolitej ułożony.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
Jesas! Jesas... wie ist das schrecklich niem.: Jezu! Jezu!... jakie to straszne... Ale powiedz mi, drogi Ignacy, więc po co ty właściwie poszedłeś na Węgry? „Aber sag mir, lieher Ignaz, wozu also bist du denn nach Ungarn gegangen?” Lalka
jesce gw.: jeszcze. „ino na wsi jesce dusa,” Wesele wszystkie 4 wystąpienia →
jesli starop.: tu: czy; jesli kto chłop : czy ktoś jest chłopem. + 1 inne znaczenie „Jesli kto chłop czyli się grofem poczyta,” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →
jeśli: tu: czy. „Obaczym, jeśli z czarnych otchłani się dźwignie.” Iliada
Jeśli by twój brat odpuść mu!: cytat z Biblii (Łk 17:3–4) w tłum. J. Wujka. „— odpuść mu!"” Quo vadis
Jeśli jest czas do niego: czy w porę właściwą. „Jeśli jest czas do niego, może się nieprawie” Fraszki
Jeśli kiedy dożyję dnia tego ...: Zadowolenie św. Piotra wiarą poety, sprowadza poetę w duchu do jego rodzinnego miasta, do tej samej świętojańskiej chrzcielnicy, w której przez chrzest był tą Wiarą namaszczony. Spodziewa się, że sława jego poematu utoruje mu drogę powrotu do ojczyzny, z której był wygnany i że w miejscu, gdzie przyjął chrzest święty, laurowym wieńcem jego skroń uwieńczą. Jakąż piękniejszą ziemską nadzieją mógł tę pieśń rozpocząć, która śpiewa o nadziei niebieskiej? Zbliżenie tych dwóch nadziei w myśli poety wygnańca dziwnie jest rzewne i pełne wzniosłego uroku! „Jeśli kiedy dożyję dnia tego,” Boska Komedia
Jeśli kto: w poprzednich wyd. Bibl. Nar.: „Jeśli ktoś". „Jeśli kto mnie pozna, toś zginął — idźmy dalej.” Nie-Boska komedia
jeśli mój siostrzyński afekt nicpotem: jeśli moje siostrzane uczucia na nic się nie przydadzą. „— Jeśli tak waćpanu będzie spokojniej, jeśli mój siostrzyński afekt nicpotem, to ja go ukryję...” Pan Wołodyjowski
Jesli namniej przewinił, być mu w okowach: Choćby popełnił najmniejszą przewinę, nieuchronnie znajdzie się w okowach (tj. przen. zostanie ukarany); okowy : kajdany. „Jesli namniej przewinił, być mu w okowach.” Odprawa posłów greckich
jeśli słuszna daw. forma: jeśli słusznym jest. „Bo jeśli słuszna wajdelotom wierzyć,” Konrad Wallenrod
jeśli wierzyć, co Grek gadał: Empedokles nauczał, że świat powstał z czterech żywiołów, które przez trzy pierwotne siły: miłość, nienawiść i przypadek, stworzone były. Miłość według jego nauki wiąże jednorodne, a nienawiść pociąga różnorodne ciała do siebie; przez co świat widzialny i wszystkie rozmaite jego zjawiska powstają. Bez tej nienawiści, przez wpływ tylko jednej miłości ziemia straciłaby swój kształt pierwotny i na nowo odpadłaby w chaos. Wirgiliusz obecny temu powszechnemu trzęsieniu ziemi, przypomniał sobie w chwili naukę Empedoklesa. „Przez którą, jeśli wierzyć, co Grek gadał,” Boska Komedia
jeśli z bogów to zrządzenia płynie: szyk przestawny; inaczej: jeśli to płynie z zrządzenia bogów. „Lecz jeśli z bogów to zrządzenia płynie,” Antygona
Jeśliby razem jechali tą drogą: Diecezje wymienionych trzech biskupów tam się schodzą. „Jeśliby razem jechali tą drogą.” Boska Komedia
jeślić starczy: konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć; inaczej: jeśli ci starczy. „Porwijże mnie ku sobie, jeślić starczy mocy!” Łąka
Jeślim się dobrze twej przyszłości radził: Brunetto jako astrolog, z gwiazd, jakie świeciły w dzień urodzenia poety, wyciągał horoskop jego przyszłości. „Jeślim się dobrze twej przyszłości radził.” Boska Komedia
jeśliże: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że ; znaczenie: jeśli więc, jeśli zatem. „Jeśliże za zaborem szli,” Noc listopadowa
jest nam sroga męka: jest dla nas srogą męką. „Sama niełaska jest nam sroga męka.” Treny
jest od nich rózno daw.: różni się od nich; rózno: różne. „Tego ludziom uwłóczy, w czym jest od nich rózno.” Pieśni
jest odklęte: zostało z niego zdjęte zaklęcie. „Wszakże teraz, gdy jest odklęte, odsunęło się na odległość rzeczywistą.” Klechdy sezamowe
Jest on ożeniony z Puttkamerówną: Bismarck był żonaty z Joanną z domu Puttkamer, córką junkra pruskiego, Henryka von Puttkamer. „Jest on ożeniony z Puttkamerówną; wiadomo zaś, że Puttkamerowie są spokrewnieni z Mickiewiczem.” Lalka
Jest tam nieznane miejsce dla nas obu: Tu wskazuje górę czyśćcową. „Jest tam nieznane miejsce dla nas obu,” Boska Komedia
jestem jej wiernym Bernardem: Św. Bernard ze szczególnym nabożeństwem modlił się zawsze do Najświętszej Panny i chwałę tej pełnej miłosierdzia Królowej niebios w swoich pismach ogłaszał. „Wierz mi, bo jestem jej wiernym Bernardem!»” Boska Komedia
Jestem prawnukiem Juliana Zwycięzcy: Maciuś był prawnukiem Pawła Zwycięzcy i wnukiem Juliusza Cnotliwego. Być może Maciusiowi pomyliły się imiona przodków w chwili napięcia. „Jestem prawnukiem Juliana Zwycięzcy.” Król Maciuś Pierwszy
Jestem ten, który rządził Fryderykiem: Duch tu mówiący jest Piotr a Vineis, z gminu urodzony, sławny prawnik w Kapui, ulubieniec cesarza Fryderyka II, podniesiony do najwyższych godności w państwie, otrzymał na koniec urząd kanclerza. Fryderyk II oskarżonego o zdradę kazał wtrącić do więzienia i oczy mu wyłupić. Zrozpaczony ulubieniec cesarski tak nagłą zmianą losu, rozbiciem głowy o mur więzienia w roku 1249 życie sobie odebrał. Ten Piotr Dewiń [zapis fonetyczny nazwiska; red. WL] nie tylko jako uczony mąż stanu, ale jako poeta słynął na dworze Fryderyka, lubiącego poezje. Sonety jego uważane są za najdawniejsze pomniki poezji włoskiej w tym rodzaju. „Jestem ten, który rządził Fryderykiem,” Boska Komedia
jestem wojskowy: dziś popr. forma z orzecznikiem w N.: jestem wojskowym. „Jestem wojskowy i muszę spełnić wyraźny rozkaz królewski.” Król Maciuś Pierwszy
Jestem z zawodu lekarką: wypowiedź ta jest prawie dosłownym przytoczeniem zeznań Czesławy Jachimowicz-Grosserowej (1883–1937. ps. Olga Lewicka), jednej z oskarżonych w lwowskim procesie komunistycznym, tzw. świętojurskim. „— Jestem z zawodu lekarką i jako lekarka poznałam z bliska i z własnego doświadczenia zgniliznę dzisiejszego świata.” Przedwiośnie
jesteś krzyw: gniewasz się. „może mi jesteś krzyw,” Hymny
jesteś rybak: w oryginale określenie: fishmonger (ang.): handlarz ryb, ale także: stręczyciel. „Wiem doskonale: jesteś rybak.” Hamlet
Jesteś silen i sam sobie: i sam nad sobą panujesz. „Jesteś silen i sam sobie.” Pieśni
jesteśli gotów daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy jesteś gotów. „Jesteśli gotów płakać, bić się, pościć?” Hamlet
jestli daw., starop.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy jest, czyż jest. + 1 inne znaczenie „Bo jestli większy skarb nad dobre imię” Antygona to słowo w 6 lekturach →
jestli to daw.: konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy jest to. „Jestli to więc skutkiem” Hamlet
jestże daw.: czy jest (konstrukcja z partykułą pytającą -że ). + 1 inne znaczenie „Jestże w twej zemście zapisana zguba” Hamlet to słowo w 6 lekturach →
jestże to: czy to jest (konstrukcja z partykułą pytającą -że ). „Ten straszny upiór, jestże to Aldona?...” Konrad Wallenrod
jestżem daw.: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że- ; znaczenie: czy jestem. + 1 inne znaczenie „Jestżem tchórzem?” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
jestżeś: czy jesteś. „albo jestżeś tylko” Hamlet wszystkie 2 wystąpienia →
jestżeś uczciwa: czy jesteś; czyż jesteś. „Jestżeś uczciwa?” Hamlet
jeszcze tyle troje daw.: jeszcze trzy razy tyle. „Nie — nie — masz złoto — jeszcze tyle troje” Balladyna
jeszczeć: daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci , skróconą do -ć . „Jeszczeć nie widzę, z czego bych się prawie” Odprawa posłów greckich
jeszczeć uzbroję: jeszcze cię uzbroję. „Jeszczeć w treść jednej uzbroję zasady.” Boska Komedia
Jeszczeć!: Jeszcze jak! „«Jeszczeć!» «Bracie, trzymaj więc, coś dostał w zdobyczy!” Satyry to słowo w 2 lekturach →
jeszczech gw.: jeszcze. „…iat, któren dolegiwał ostatków, ozwierał ciężko mgławicami zasnute oczy, poruchiwał się ździebko, przecykał z wolna, ale jeszczech się lenił w słodkim, odpoczywającym dośpiku, bo cichość padła barzej w uszach dzwoniąca, jakoby ziemia dech przytaiła — jeno wiat…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
jeszczek gw.: jeszcze. „— Młynarz do niego jeszczek lepiej ryczy, jeno co przez złość!” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 10 wystąpień →
jeszczeż: czy jeszcze. „Jeszczeż nie południe?” Romeo i Julia
jeszczeż mało to: czy to jeszcze mało (konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż). „Jeszczeż mało to dla ciebie!” Zemsta
jeux d'esprit fr.: gry umysłowe. „Jeux d'esprit — to nudne.” Popioły
jeux d'exercice fr.: zabawy ruchowe. „Jeux d'esprit, jeux d'exercice — to zupełne lekcje.” Popioły
jeux de poules fr.: gry na żetony. „— A może by najlepiej — Jeux de poules.” Popioły
jeux de société fr.: gry planszowe. „— Koniecznie jeux de société!” Popioły
jeż: hebr. אֲנָקָה ( anaka ): fretka, ryjówka, gekon . Według Rasziego: jeż. W innych przekładach: gekon.
Jezabel: w kulturze żydowskiej synonim kobiety próżnej, sztucznie poprawiającej swą urodę. „O Jezabel, ty płocha, ty dziewczyno pusta!” Hymny
jezdny: jeździec, żołnierz na koniu. „Teraz co chwilę wynurzali się z obłoków kurzu jezdni i przybiegali do Ramzesa.” Faraon
jeźdźcy: u Cylkowa: 'jezdni'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. „I cały dom Josefa i bracia jego, i dom ojca jego; tylko dzieci swoje i trzody swe, i rogaciznę swą zostawili w ziemi Goszen.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
jeździć łódką: dziś popr.: pływać łódką. „Jeździli łódką po morzu, konno, zbierali jagody w pobliskim lesie i suszyli grzyby.” Król Maciuś Pierwszy
Jeżeli będę duchem nie przyjdę: na temat wierzeń dotyczących duchów zmarłych i ich kontaktowania się z żyjącymi wiele informacji znajduje się w Dziadach Adama Mickiewicza. „Jeśli Bóg mnie uwolni od męki, nie przyjdę...” Testament mój
jeżelim się minął: jeżeli się minąłem (przykład ruchomości końcówki fleksyjnej czasownika). „Tak się rzecz miała: jeżelim się minął” Romeo i Julia
Jeziora Sodowe: grupa jezior wzdłuż zachodniej części Delty, na terenie doliny zwanej dziś Wadi an-Natrun, ok. 120 km na północny wschód od Memfis. Ich woda zawiera duże ilości węglanu sodu, czyli sody naturalnej. „Wreszcie doniesiono mu, że na pierwszą wieść o ruchu Libijczyków nie tylko uciekli wszyscy robotnicy z wielkiej huty szklannej, ale nawet, że cofnęło się wojsko zajmujące forteczki w Sochet-Hemau, nad Jeziorami Sodowymi.” Faraon
Jezioro Benako: dziś nazywane Lago di Garda. „Leży jezioro, Benako je zową.” Boska Komedia
Jezioro Bodeńskie: jezioro podalpejskie na pograniczu Szwajcarii, Austrii i Niemiec. „Najlepiej poznał Szwajcarię, z kijem w ręku i tornistrem na plecach wędrując od Jeziora Bodeńskiego aż do Lugano i Genewy.” Syzyfowe prace
Jezioro Genewskie: największe i bardzo malownicze jezioro szwajcarskie na granicy Szwajcarii i Francji. „Natura urządziła dla niej piękne widowisko z piorunów, kamieni i morskiego odmętu, jak w innym czasie pokazała jej księżyc nad Jeziorem Genewskim albo nad wodospadem Renu rozdarła chmury, które zakrywały słońce.” Lalka
jezioro Moeris gr.: dziś: jezioro Karun, położone w centrum oazy Fajum, ok. 80 km na płd.-zach. od Kairu. W starożytności miało powierzchnię kilkakrotnie większą niż obecne 230 km². Na rozkaz faraonów XII dynastii przekopano w obniżeniu płaskowyżu libijskiego kanał łączący naturalne jezioro z Nilem, dzięki czemu wykorzystano je jako zbiornik do odprowadzania niebezpiecznego nadmiaru wód podczas przyborów rzeki. Powiększenie jeziora, budowa tamy oraz systemu kanałów irygacyjnych zwiększyły tereny uprawne o tysiące hektarów, tworząc z oazy Fajum jeden z najżyźniejszych rejonów Egiptu. „Aby zaś ubezpieczyć się od nadmiernych wylewów, wznosili potężne tamy i kopali zbiorniki, spomiędzy których sztuczne jezioro Moeris zajmowało trzysta kilometrów kwadratowych powierzchni, przy dwunastu piętrach głębokości.” Faraon
jezioro Timsah arab.: Jezioro Krokodyli, słonowodne jezioro położone na Przesmyku Sueskim, na północ od Gorzkich Jezior. Obecnie przez jego wschodnią część przebiega trasa Kanału Sueskiego. „Jedną był kanał transportowy od Memfis do jeziora Timsah, drugą — szosa.” Faraon
jeźli gw.: jeśli. „jeźli bary mioł jak piec.” Wesele
jezuicki: właściwy jezuitom, taki jak u nich; jezuici : męski zakon katolicki, istniejący, aby bronić Kościoła katolickiego przed reformacją; jezuitom przypisywano zakłamanie, przewrotność i bezwzględność, stosowanie zasady, że cel uświęca środki. „…, jego twarz o garbatym profilu i ascetycznie wydłużonej dolnej szczęce, dla jednych przyjemna i nawet rasowa, dla innych jezuicka i nienawistna, jego zachowanie się w różnych poszczególnych sytuacjach, jego niektóre zapamiętane słowa — to wszystko otrzymało t…” Granica
Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel: wyraz utworzony od pierwszych liter tych słów po grecku to Ichthys a. Ichtys , czyli ryba, symbol chrześcijaństwa z okresu prześladowań pierwszych chrześcijan. „Wymów po grecku następujące zdanie: Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel.” Quo vadis
języczna gwar.: gadatliwa, kłótliwa. „Masz wiedzieć, że nie powinnaś być swarna, marnotrawna, języczna ani ręce za pas zakładać albo, broń Boże, bałamutniom i pustotom życie swoje poświęcać, ale przyjacielowi swemu dozgonnemu we wszystkim pomocna, zgodna i uległa...” Nad Niemnem
język: tu: informator, żołnierz nieprzyjacielski, wzięty do niewoli w celu przesłuchania i zasięgnięcia informacji o wojskach wroga, ich liczebności, rozmieszczeniu i zamiarach. + 3 inne znaczenia „Teraz od Niemców dostała języka:” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
Język mój wygasł tak chciały wyroki: Życie postępuje ciągle naprzód, w nowych kształtach i przeobrażeniach. Dlatego mowa ludzka tym powszechnym prawom przeobrażenia również podlega. „Trwałym na zawsze; tak chciały wyroki!” Boska Komedia
język trzymaj od najęcia: bądź płatnym chwalcą. „Zbądź się wstydu, a język trzymaj od najęcia,” Satyry
ji starop. forma, starop.: jemu; mu. + 2 inne znaczenia „Musisz ji pić przez dzięki.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 7 wystąpień →
jich starop. forma: ich. „Posiekę je za jich niestatki;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
jidą starop.: idą. „Jidą w niebieskie radości,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jidziesz starop.: forma 3.os. lp: idziesz, odchodzisz. „Bo już jidziesz ode mnie, moja nadzieja miła.” Lament świętokrzyski
jimać starop.: zacząć; zabrać się za co. „Gdy piechotą jimie biegać,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jimać się starop.: wziąć się za co; gdy się jimę (...) plęsać : kiedy zacznę pląsać. „Gdy się jimę z kosą plęsać,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jimienie starop.: własność, bogactwo. + 1 inne znaczenie „Ani w nawięcszem jimieniu,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią wszystkie 2 wystąpienia →
jinako starop.: inaczej. „Jinako morzę złe mnichy,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jinego starop.: innego. „Nie mam ani będę mieć jinego,” Lament świętokrzyski
jiżto starop.: że to; przez to że. „Jiżto barzo piwo piją” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
jo gw.: ja. „jo już mom tych tańców dość;” Wesele wszystkie 2 wystąpienia →
jo naloz gw.: ja znalazłem. „oddarła sie i jo naloz.” Wesele
jo som gw.: ja sam. „Moze — jo tak myśle som.” Wesele
jo to wim gw.: (czy) ja to wiem.
Joanna d'Arc 1412–1431: bohaterka narodowa Francji; podczas wojny stuletniej z Anglią poprowadziła armię francuską do kilku ważnych zwycięstw, twierdząc, że działa kierowana przez Boga; zginęła spalona na stosie. „Otóż, zamykając go przed nosem Anglii, odwiecznej nieprzyjaciółki Francji, kardynał kończył dzieło rozpoczęte przez Joannę d'Arc i księcia de Guise.” Trzej muszkieterowie
Joannes Casimirus łac.: Jan Kazimierz. „Trza waćpani dobrodziejce wiedzieć, że dawny nasz król, Joannes Casimirus, tak moje comparationes lubił, że jednego dnia się bez nich obejść nie mógł.” Pan Wołodyjowski
Joannes Casimirus Rex łac.: król Jan Kazimierz. „R., wybite na pieniążkach, znaczą nie tylko Joannes Casimirus Rex, ale i Initium Calamitatis Regni.” Potop
joannici a. kawalerowie maltańscy: zakon rycerski wywodzący się od XII-wiecznego nieformalnego bractwa zawiązanego przy szpitalu św. Jana Chrzciciela w Amalfi (Włochy), aktywny zwłaszcza w basenie Morza Śródziemnego, znany z dobrej floty. Terytorium na Malcie stracił dopiero w trakcie wojen napoleońskich. „Nagle rozegrzmiała po całym kraju wiadomość, że Krzyżacy napadli i zagrabili staropolski, zastawiony johannitom Santok.” Krzyżacy
Job: Hiob, postać biblijna, człowiek przyjmujący z całkowitą rezygnacją najcięższe doświadczenia zsyłane nań przez Boga. „Przykład cierpliwości” — pisze o nim Krasicki, ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Po w. 86 następowały cztery wiersze: „Co po tym, że po śmierci pochwałę zamruczą, Kiedy mnie w życiu zhańbią, zmartwią i dokuczą, Z tych, co na tronie rzymskim rząd trzymali świata, Żył Neron lat piętnaście, a Tytus dwa lata." (I. Krasicki, Satyry i listy , s. 62) W przesłanym królowi odpisie ww. 1–2 zostały opuszczone, natomiast ww. 3–4 usunął Krasicki na skutek uwagi adresata satyry, który pisał: „Podobno lepiej opuścić wcale te dwa wiersze, bo lubo i tu kawałek żartu jest zawarty, ale jednak coś niemiło igrać z imieniem obrzydłym Nerona, którego los tu się skazuje niby za pożądańszy nad los Tytusa”. (I. Krasicki, Pisma wybrane , t. IV, s. 248). „Wolę ja być Krezusem aniżeli Jobem.” Satyry
jodyna chem.: spirytusowy roztwór jodu, brunatna ciecz stosowana do dezynfekcji skóry, odkażania ran i skaleczeń.
Joe Smyth , popr. Joseph Smith 1805–1844: założyciel i przywódca wspólnoty religijnej mormonów (Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dnia Ostatniego), zamordowany razem z bratem przez wzburzony tłum, czczony jako prorok i męczennik. „— A ja wam powiadam, że Joe Smyth jest męczennikiem, że jego brat Hyram jest nim również i że prześladowania Proroków przez rząd Unii przyczynią się do męczeństwa Bringhama Younga!” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
John Bull: narodowa personifikacja Wielkiej Brytanii, powstała z literackiej postaci stereotypowego porywczego i grubiańskiego Anglika, występującej w serii pamfletów z 1712 r. szkockiego pisarza Johna Arbuthnota. „— Możesz spróbować, synu Johna Bulla!” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
Jonasz VIII w. p.n.e.: prorok Starego Testamentu, opisany w biblijnej Księdze Jonasza , w czasie burzy morskiej został połknięty przez wielką rybę, która po trzech dniach wypluła go na brzeg. „Jonasz był już w brzuchu wielorybim, nie w gardle, a za pomocą bożą wylazł zdrowo.” Ogniem i mieczem
Josef: midrasz uczy, że można odczytać te słowa jako ‘dzieje Jakuba [to] Josef’. Ponieważ Jakub podjął się pracy u Labana w nagrodę wyłącznie za Rachel, matkę Josefa, a inni synowie narodzili mu się w wyniku przewrotnego planu Labana. Ponadto życiorys Jakuba i Josefa wykazuje wiele podobieństw, zob. Raszi do 37:2. + 1 inne znaczenie „I poczęła znowu Lea, i urodziła syna szóstego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
Josephstadt niem.: dawna nazwa Podgórza. „Szły naprzód ku miastu przez most z przedmieścia Josephstadtu...” Popioły
Joubert, Barthélemy Catherine 1769–1799: francuski generał okresu rewolucji, dowódca Armii Italii. „— Słyszałeś pewno o Joubercie?” Popioły
Jourdan, Jean-Baptiste 1762–1833: wojskowy francuski, marszałek Francji, uczestnik wojen rewolucyjnych i napoleońskich, dowódca armii francuskiej walczącej m.in. nad Renem przeciw wojskom austriackim. „Jedni z naszych kamratów pod arcyksięciem Karolem poszli w dół Renu na Jourdana, inni darli w Szwajcary na Massenę, a my pod felcajgmajstrem baronem von Kray zeszli nad Adygę rzekę.” Popioły
»Journal Amusant«: nazwa francuskiego czasopisma humorystycznego i rozrywkowego. „— Rzutki, ryzykowny, tek — odezwał się jakby z piwnicy drugi hrabia, który siedział sztywnie na krześle, nosił bujne faworyty i porcelanowymi oczyma patrzył tylko przed siebie jak Anglik z »Journal Amusant«.” Lalka
Jovis Liberator łac.: Jowisz Wyzwoliciel. „— Gdybym był sam na świecie — rzekł ponuro — nie oddałbym jej żywej — i krewni moi dziś jeszcze mogliby złożyć za nas ofiary Jovi Liberatori...” Quo vadis
jowialny: dobrodusznie żartobliwy. + 1 inne znaczenie „Wnet opamiętał się jednak i, przybrawszy ton jowialnej dobroduszności, rzekł:” Mendel Gdański to słowo w 2 lekturach →
Jowisz mit. rzym.: najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, odpowiednik gr. Zeusa; wiele mitów opowiada o jego miłosnych podbojach i licznym potomstwie. + 1 inne znaczenie „Przecież nie Jowisz obwieścił to prawo,” Antygona to słowo w 2 lekturach →
Jowisz a. Jupiter mit. rzym.: najwyższy bóg, bóstwo światłości, piorunów i błyskawic, odpowiednik greckiego Zeusa. „Ich postawa, jakkolwiek niezbyt pewna siebie, wyrazem pełnym godności i uszanowania wprawiła d'Artagnana w zachwyt, który widział w tych ludziach półbogów, a w ich wodzu Jowisza olimpijskiego, zbrojnego we wszystkie pioruny.” Trzej muszkieterowie
Jowisza: anachronizm: tłumacz umieścił tu imię boga z mitologii rzymskiej w starożytnym eposie greckim; ponieważ wyraz znajduje się wygłosie i jest związany rymem, trudno skorygować ten błąd. „Syn Trezena, wnuk Ceja, kochanka Jowisza.” Iliada
Józef Haller 1873–1960: generał, w roku 1920 dowodził frontem północno-wschodnim nad Bugiem, a potem pod Warszawą. „Tu nasz bogobojny Haller goni a bije!” Przedwiośnie
Józef hrabia Niesiołowski: ostatni Wojewoda Nowogródzki, był prezesem Rządu rewolucyjnego w czasie powstania Jasińskiego. „Co by rzekł wojewoda Niesiołowski stary,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Józef Kimbar ok. 1750 – po 1800: stolnik upicki, poseł na sejm w 1793 r. W mowie sejmowej wyraził przekonanie, że król i wszyscy posłowie powinni wybrać dobrowolnie syberyjskie wygnanie, zamiast godzić się na upokarzające układy z Rosją, prowadzące do rozbiorów Polski. „Kiedy Kimbar wywołał Sybir i postawił go przed obliczem sejmu bladego, mówiąc: oto jest krzyż,” Anhelli
Józef Zamoyski: finansista i przemysłowiec, prezes Warszawskiego Towarzystwa Kredytowego, zmarł 23 października 1878 r. „Józef Zamoyski, wielki przyjaciel Wokulskiego.” Lalka
Józefina 1763–1814: pierwsza żona Napoleona Bonapartego, cesarzowa Francji. „— Byłem nawet na balu wydanym przez niego na cześć Józefiny po jej przybyciu z Włoch w dniu 2 stycznia.” Popioły
jubel pot.: uroczyste obchody. „Gdy wielki grzmiał w obozie jubel,” Kwiaty polskie
jubilerowie: dziś popr.: jubilerzy. „Jubilerowie popisywali się cudnej piękności pierścieniami ze złota, bransoletami na ręce i nogi, z elektronu, czyli mieszaniny złota i srebra, łańcuchami, wszystko to kunsztownie rzeźbione, wysadzane drogimi kamieniami lub różnokolorową emalią.” Faraon
jubka: damski kaftan z rękawami do łokcia, noszony w XVII–XVIII w. + 1 inne znaczenie „I patrzyła śmiało, oczu nie spuszczając, jako pani w swoim domu gości przyjmująca, z jasną twarzą, odbijającą jeszcze jaśniej od czarnej jubki obramowanej gronostajami.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
jubka a. jupka: ubiór charakterystyczny zwł. dla XVII–XVIII w.; kobiece okrycie wierzchnie; kaftanik na ciepłej podszewce, często podszyty futrem, rozkloszowany na plecach, z rękawami do łokcia. „To rzekłszy wyszła i porwawszy ciepłą jubkę w sieni, biegła z nią do stajni, a za nią biegł Zagłoba, niespokojny o swego hajduczka.” Pan Wołodyjowski
jucha daw., gw., pogard., gw.: krew; tu: określenie osoby krewkiej, tj. energicznej i skłonnej do gniewu. + 3 inne znaczenia „Wzdychał, jucha, kiej miech, pacierze trzepał głośniej niźli Jagata i wypominał dobroście nieboszczyka, ale oczy mu cięgiem szukały czegoś po izbie, a same ręce lazły pod poduszki lebo we słomie łóżka chciwie bobrowały.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
juchtowy z niem.: ze skóry używanej do wyrobu gorszego gatunku obuwia. „Za nim szedł już bez pośpiechu Filip, a o kilka kroków dalej, waląc obcasami juchtowych butów, kołysał się na ogromnych biodrach kalafaktor Michałek.” Popioły to słowo w 2 lekturach →
Juda Machabeusz: jeden z przywódców żydowskiego powstania Machabeuszy przeciwko Seleucydom w latach 167–160 p.n.e. „— rzekła — jesteś wielki jak Juda Machabeusz!” Trzej muszkieterowie
Judasz: postać biblijna, występująca w Ewangeliach w Nowym Testamencie ; jeden z dwunastu apostołów, zdradził Jezusa Sanhedrynowi (najważniejszej religijnej i sądowniczej radzie w Judei) za trzydzieści srebrników. + 1 inne znaczenie „Toć on rudy, jak ten Judasz zdrajca!” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →
Judea: górzysta południowa część historycznej Ziemi Izraela. „…tam, wytłumaczył królom ich błędy w rządzeniu i zaprowadził naszą urzędniczą hierarchię, naszą piramidę, za kilkanaście lat Judea i Fenicja wpadłyby w ręce Asyryjczyków, a za kilkadziesiąt lat — od wschodu i północy, lądem i morzem zwaliłyby się na nas potężn…” Faraon
Judenstadt niem.: Miasto Żydowskie. „To był taki Judenstadt, tam byli wszyscy Żydzi z lubelskiego województwa.” Medaliony
Judyta bibl.: bohaterka biblijnej Księgi Judyty , ocaliła rodzinne miasto przed Asyryjczykami: udała się do obozu wrogów, żeby uwodzić ich wodza Holofernesa, a kiedy podczas wspólnej uczty upił się i zasnął, zabiła go. + 1 inne znaczenie „żebyś piękniejsza była ty: Judyta.” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
juk: skórzany wór służący do przewożenia rzeczy na grzbiecie zwierzęcia jucznego. „Trzeba połapać konie, złożyć namiot, urządzić inaczej juki.” W pustyni i w puszczy
juki: wory na bagaż, dźwigane zwykle przez tzw. zwierzęta juczne. „…kiego rodzaju, zaczęła nagle podróżować drogą między Deal a Gravesend, łapiąc parobków na prawo i lewo do dźwigania ciężkich juków, wyobrażam sobie, że każdy folwark i każda wieś w tych okolicach opróżniłyby się bardzo szybko.…” Jądro ciemności
Julia: córka Cezara, a żona Pompejusza. „Lukrecję, Julię, chlubę płci niewieściej;” Boska Komedia
Julijuszem: Juliuszem; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Pod Julijuszem wszedłem na próg świata,” Boska Komedia
Juliusz Cezar 100–40 r. p.n.e.: wódz rzymski, który doprowadził starożytne państwo rzymskie do szczytu potęgi i zginął w senacie zamordowany przez arystokratów-spiskowców, zwolenników republiki; pozostawił po sobie również teksty opisujące dokonania wojenne Rzymian, dzięki którym jest zaliczany do grona staroż. historyków. „Krótko przed śmiercią wielkiego Juliusza” Hamlet
Juliusz Cezar a. Gajusz Juliusz Cezar ok. 100/102–44 p.n.e.: rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz. „…jego istnienie stanie się tak autentyczne i tak samo możliwe do udokumentowania jak istnienie Karola Wielkiego czy Juliusza Cezara.…” Rok 1984
Jumma , popr. Jamuna: rzeka w płn. Indiach, gł. dopływ Gangesu; ma źródła w Himalajach. „Allahabad, czyli miasto Boga, jest jednym z najbardziej czczonych miejsc w Indiach, gdyż leży w miejscu, w którym dwie święte rzeki, Ganges i Jumma zlewają się w jedną.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
junacki: dziarski, młodzieńczy; por. junak (daw.): odważny, młody mężczyzna. + 1 inne znaczenie „Znikł kuraż i rezon, i mina junacka:” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
junak: dzielny i silny młodzieniec. + 2 inne znaczenia „Chełpliwi junacy!” Iliada to słowo w 3 lekturach →
junakieria: śmiałość, zadziorność; por. junak: odważny, młody mężczyzna „Tak się zwykle witali z sobą, a pewna junakieria, brzmiąca w jej głosie o wysokich tonach, nadawała mu dziecinny urok.” Lord Jim to słowo w 2 lekturach →
junior: tu: młodszy. „Gontala junior za własne pieniądze ozdobił mieszkanie piecykiem żelaznym, od którego rura, zgięta w kształcie bagnetu, wychodziła na świat boży przez otwór wycięty w szybie.” Syzyfowe prace
Juno a. Junona mit. rzym.: bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, utożsamiana z gr. Herą. „„Czy Juno we własnej osobie, czy inne jakoweś bóstwo?" — pomyślał namiestnik, widząc ten wzrost strzelisty, pierś wypukłą i tego białego sokoła na ramieniu.” Ogniem i mieczem
Junona: najbardziej czczona bogini rzymska, władczyni niebios, siostra i żona Jowisza. Rzeźba starożytna przedstawiała ją jako pełną majestatu kobietę. „Miała obcisłą amazonkę, kształty Junony, kasztanowate włosy zebrane w jeden węzeł.” Lalka
Jupiter a. Jowisz mit. rzym.: najważniejszy z rzymskich bogów, odpowiednik gr. Zeusa. „Niektórzy z pielgrzymów idących za noszami trzymali broń Kurtza — dwie krócice, ciężką strzelbę i lekki samoczynny karabin — gromy tego opłakanego Jupitera.” Jądro ciemności
juramenty z łac.: prawa, zasady. „Gdy chodzi o przyjaciół albo znajomków, czy to kogo wyszukać, czy komuś pomóc, to się też pobratymcy do pobratymców udają i justycja nakazuje przyznać, że żaden naród lepiej od Tatarów podobnych juramentów nie zachowuje.” Pan Wołodyjowski
jurgielt z niem. Jahrgeld, z niem. Jahrgeld : coroczna wypłata: pieniądze, płacone przez władcę oficerowi lub urzędnikowi pełniącemu służbę u jego sąsiada; korupcja, mająca na celu zapewnienie sobie poparcia lub informacji. + 1 inne znaczenie „Kątach Norwegii, za strawę i jurgielt,” Hamlet to słowo w 2 lekturach →
jurgieltnik z niem. Jahrgeld : coroczna wypłata: oficer lub urzędnik opłacany przez obce państwo (lub korumpowany przez kogoś innego stałą pensją); tu: żołnierz bez honoru, służący tylko dla pieniędzy. + 2 inne znaczenia „— Sądził, że pan Weyher jest Niemiec, widać nie słyszał o wojewodach pomorskich tego nazwiska, bo napisał list, chcąc starostę do zdrady namówić, jako cudzoziemca i jurgieltnika...” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
jurgieltny daw.: najemny, opłacany żołdem. „Gdy sobie wspominam owe bandy jurgieltne, owe pyski ryczące na rozkaz, owe puste, nikczemne, golone łby, które miały władzę stanowić — żal się Boże!” Popioły
Jurgieltowi: płatni, pozostający na żołdzie. „Jurgieltowi chwalacze, autorowie głodni,” Satyry
jurny: pełen temperamentu, żywotności. „byli to silni, jurni szatani o ognistych ślepiach, którzy rządzili i powodowali ludźmi — ludźmi, mówię wam.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →
jurodiwyj ros.: opętany, obłąkany, posiadający rzekomo dar proroczy. „Nie brakowało wśród tej zbieraniny notorycznych wariatów, półwariatów, jurodiwych, histeryków i pomylonych dopiero co, którzy jeszcze nie otrzeźwieli ze strasznych mąk ciała i ducha podczas oblężenia, bombardowania i rzezi.” Przedwiośnie
jurydyka z łac.: teren na obszarze miasta lub w sąsiedztwie miasta wyjęty spod władzy miejskiej i niepodlegający miejskiemu sądownictwu. „Biada wtedy strzechom nie tylko chałup, ale i samych miejskich jurydyk!” Popioły
jurydyka a. jurydyki łac. iuridicus : prawny: osada obok miasta królewskiego, rzadziej enklawa na gruntach miejskich, nie podlegająca władzom miejskim i miejskiemu sądownictwu. „Nie mniej nad dwa tysiące żołnierza stało we właściwym mieście, objętym wałami, i po jurydykach do wałów przylegających zabudowanych wspaniałymi gmachami kościelnymi i świeckimi.” Potop
jurysta daw.: prawnik. „Właśnie kiedy Asesor podbiegł do jurysty,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
jurzyć się daw., gw.: zapalać się, gniewać się; por. jurny : ognisty, gwałtowny. „Jurzył się też w sobie coraz barzej i nie wiada laczego prał konie, a ostro krzykał na kobiety, bych się prędzej ruchały!” Chłopi, Część czwarta - Lato
juści gw.: pewnie, na pewno, oczywiście. + 1 inne znaczenie „— A juści, bo mu to jaka krzywda była!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
juści, co gw.: pewnie, że. „— Juści, co przydałby się jakiś grosz na żniwo, ale cóż, młynarza przeciech o pomoc prosił nie będę.” Chłopi, Część czwarta - Lato
justycja z łac.: sprawiedliwość. „Jeśli król nie da mnie za to starostwa, to wierzaj waćpan, nie ma justycji w tej Rzeczypospolitej ani rekompensy dla zasług i lepiej pono kury sadzać, niż głowę pro publico bono narażać.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →
juszka daw.: właśc. jucha, tj. krew. + 1 inne znaczenie „Siedli, jedli, a gdy pan Zagłoba zaspokoił już nieco pierwszy głód dwoma miskami juszki, rzekł do Wierszułła:” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.