Litera G

666 słów, strona 3 z 3.

gratyfikacja

dodatkowe wynagrodzenie. „Na drugi dzień wypłacił mi pieniądze, które miałem u niego, dał nawet gratyfikację, obiecał opiekować się pościelą i kufrem, na wypadek gdybym kiedy wrócił.” Lalka

gravamina łac.

przewinienia, występki. „…eminentiae, oraz wszystkiemu obywatelstwu Wielkiego Księstwa Litewskiego i naszego starostwa żmudzkiego, że jakiekolwiek gravamina ciążyłyby na urodzonym a nam wielce miłym panu Andrzeju Kmicicu, chorążym orszańskim, te coram jego następnych zasług i chwały zn…” Potop

grążyć

zanurzać; por. pogrążyć. „Nie grążyłem ja w niebie ni steru, ni wiosła,” Łąka

grążyć się gw.

pogrążać się. „…i potrzęsły się młode pszeniczne kłosy, zaś rozkwitłe lny spłynęły rozniebieszczoną strugą kiej wody, ale już z wolna grążyło się wszystko w słonecznym wrzątku i cichości.…” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

Grażyna z lit. grażas : piękny

dosł.: piękna. „Zwana Grażyną, czyli piękną księżną,” Grażyna

grdyka

uwydatnienie chrząstki krtani widoczne na szyi człowieka, rozwijające się po dojrzewaniu, przede wszystkim u mężczyzn; także: wyniosłość krtaniowa, jabłko Adama. „— A czy mama widzi, jak temu nauczycielowi strasznie się grdyka rusza?” Syzyfowe prace

grdykać gw.

tu: grzmotnąć. „Śmiechu było niemało, że to niejedna przełknąć nie mogła i zakrztusiła się, aż wodą popijając — albo ją musiano pięścią grdykać w plecy, by łacniej przeszło, co Witek z wielką uciechą robił.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

great attraction ang.

wielka atrakcja. „Wiadomość ta wprowadziła dyrektora w doskonały humor, mógł bowiem teraz na pewno liczyć na great attraction, byle umiał tylko dobrze efekt wyzyskać.” Sachem

Greco niks bandito. Greco gut

Grek nie bandyta. Grek dobry. „Greco gut człowiek.” Pożegnanie z Marią

Grecyjej starop. forma, daw. forma

dziś: (w) Grecji. „Będąc w Grecyjej, gość nieprawie wierny,” Odprawa posłów greckich wszystkie 2 wystąpienia →

Greenwich

dawne przedmieście Londynu, obecnie dzielnica tego miasta, słynne z Królewskiego Obserwatorium Astronomicznego, przez które przechodzi linia południka zerowego, nazywanego także „południkiem Greenwich". „Resztę mojego bydła dowiozłem zdrowo i puściłem na paszę na jednej równinie w Greenwich, gdzie im trawa bardzo delikatna do smaku przypadła, a żywiłem o to pewne obawy.” Podróże Guliwera

Greki

dziś popr. forma M. lm.: Grecy. + 1 inne znaczenie „Z przodu Greki” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

gremialny

tu: grupowy. „Snuły mu się po głowie projekty częstych, gremialnych odwiedzin inspektora i słyszał prawie rozmowy, jakie toczyć się będą.” Syzyfowe prace

grenadier z fr.

członek pieszej formacji wojskowej wyspecjalizowanej początkowo w miotaniu granatów ręcznych, a od wieku XVIII w atakach na bagnety. „Są także w pułku strzelców dwa grenadyjery” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Grenlandia

autonomiczne terytorium zależne Danii, położone na wyspie. „Może wielkość zwierza zbudziła w nim odrazę, lubo nieco większego widziałem w Grenlandii.” Podróże Guliwera

Grenoble

miasto w płd.-wsch. Francji, u podnóża Alp; centrum przemysłowe i naukowe z trzema uniwersytetami, ośrodek turystyki i sportów zimowych. „— Za to, coś mi dał, pamiętasz, w ostatni wieczór, wziąłem bilet, wysiadłem na dworcu w Grenobli bez grosza, poszedłem szukać kąta.” Granica

Gribojedow, Aleksandr Siergiejewicz 1795–1829

dramatopisarz i dyplomata ros., także pianista i kompozytor, autor Mądremu biada (ros. Горе от ума ). „Na tych posiedzeniach czytano i roztrząsano byliny, utwory Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego itd.” Syzyfowe prace

Grieg, Edward 1845–1907

wybitny kompozytor norweski; w swojej twórczości czerpał motywy z pieśni ludowych. „Zdawało mu się, że słyszy dziwny, piękny śpiew, tak jakby jedną z pieśni Griega, oddalającą się w górach wysokich i, szczególna rzecz, w pewnej miejscowości na Righi, pod samotnym szczytem Dossen, gdzie był raz w życiu.” Ludzie bezdomni

grób arcykapłana Retemenofa

dziś popr.: grobowiec Pedamenopeta, wysokiego rangą kapłana żyjącego na przełomie XXV i XXVI dynastii. Największy z grobowców w nekropoli tebańskiej, składa się z 22 połączonych korytarzami pomieszczeń, położonych na trzech poziomach. Setki metrów ścian pokryto freskami i tekstami religijnymi. Zbadany i obszernie opisany w XIX w., powstał czterysta lat po wydarzeniach przestawianych w powieści. „Zaś między dwoma tymi dzielnicami znajdował się wykuty w skale grób arcykapłana Retemenofa: komnaty i korytarze tworzące go zajmowały około dwu morgów podziemnej powierzchni.” Faraon

grób Cheopsa

piramida Cheopsa (Chufu, ok. 2580 p.n.e.), drugiego faraona IV dynastii. Największa z piramid na płaskowyżu Giza, licząca 149 m wysokości. „…Egipcie nie słyszano, zbudowałbym świątynię większą aniżeli całe Teby, a dla siebie wzniósłbym piramidę, przy której grób Cheopsa wyglądałby jak krzak róży obok dojrzałej palmy.…” Faraon

grobla

wał ziemny utrzymujący wodę w sztucznych zbiornikach wodnych, takich jak stawy i kanały; grzbietem grobli często wiodły drogi. + 3 inne znaczenia „Nawet ludzie spędzeni do szarwarku, na rozerwaną groblę za młynem, poprzystawali i jęli o tym zdarzeniu poredzać.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 7 lekturach →

grocernik

sklepikarz; z ang. grocery : sklep spożywczy. „Lina jest tak piękna, że młoda Mathilde, córka piwowara z Opuncia-Gasse, zaniepokojona jej widokiem, pochyla się do ucha młodego grocernika Flossa z tejże ulicy i pyta z cicha: czy ją kocha jeszcze?” Sachem

grochowianka

w dawnej Polsce wieniec grochowy był oznaką rekuzy, tj. nieprzyjęcia oświadczyn. „Podstolinie grochowianka,” Zemsta

grochowiny daw.

słoma z wymłóconego grochu. „Ale że sam jeno czasem dojeżdża, więc w spiżarni będą pustki, ba, i w domu ledwie tam ława jaka jest albo i wiązka grochowin do spania, a choremu potrzeba wygody.” Krzyżacy

gród

tu: miasto. „Ludzie, łąki, lasy, grody —” Klechdy sezamowe

gród aklimatyzacyjny

tu: ogród zoologiczny, ogród dla zwierząt egzotycznych. „Będąc przed laty za granicą w ogrodzie aklimatyzacyjnym zobaczyła w jednej z klatek ogromnego tygrysa, który spał oparty o kratę w taki sposób, że mu część głowy i jedno ucho wysunęło się na zewnątrz.” Lalka

gród gubernialny

miasto będące stolicą guberni , tj. wyższej jednostki administracyjnej w Rosji carskiej i podległych jej krajach. „…onymi gumami, bardzo głęboko wyciętą kamizelkę i za duży żakiet, wszystko nabyte przed laty, czasu bytności w grodzie gubernialnym, u pewnego składnika trochę przechodzowanej tandety.…” Syzyfowe prace

gród smoczy

w Tebach Kadmos zabił smoka służącego Aresowi. „Pieniem rozbrzmiewa gród smoczy.” Antygona

grodoburca

ten, który burzy miasta. „Powiedz mu: Odyseusz, grodoburca sławny,” Odyseja

grodowi

tu: uzbrojeni Kozacy. „Zaczęto mówić o Chmielnickim, o jego na Sicz ucieczce i o grodowych z Czerkas, Bogusławia, Korsunia i innych miast, zbiegłych za nim — ale powiadano też i co innego.” Ogniem i mieczem

grody

dziś popr. forma N.lm: grodami. „Smutnie pod trojańskimi nie poległy grody.” Iliada

gródź

przegroda. „Między mną a tobą — czarna gródź, —” Napój cienisty

gródza

przegroda. „Chodził od gródzy do gródzy to pokrzykując, to pieszcząc się z końmi, jakby z najlepszymi przyjaciółmi.” Przedwiośnie

grodziec daw.

gród. „Widzieli krzyżackie zamki z czerwonej cegły, litewskie grodźce drewniane i kościoły, jakich koło Bogdańca nie ma, i miasta, i srogie puszcze, w których nocami kwiliły powypędzane ze świątyń litewskie bożeczki, i różne, różne cuda; wszędzie zaś, gdzie do bitki…” Krzyżacy

Grodzisk

miasteczko i stacja kolejowa 29 km na zachód od Warszawy w kierunku Skierniewic. „Stach już jest około Grodziska" — pomyślałem.” Lalka

grof

graf; hrabia. „Jesli kto chłop czyli się grofem poczyta,” Odprawa posłów greckich to słowo w 2 lekturach →

grog

napój alkoholowy sporządzany z rumu (lub innego mocnego alkoholu) rozcieńczonego wodą i doprawionego sokiem z cytrusów, cynamonem i cukrem. „Bob zawinął teraz rękawy surduta jak gdyby one zasługiwały na baczną ochronę — i wziął się do przygotowania z jałowcówki i cytryn czegoś w rodzaju grogu.” Opowieść wigilijna

Grójecka

główna ulica warszawskiej dzielnicy Ochota. „…odnej, kaplicznej wody, którą zapobiegliwy ksiądz umył mu dokładnie głowę, a zaraz po chrzcie na najruchliwszym punkcie Grójeckiej wymigiwaliśmy się od łapanki ulicznej.…” Pożegnanie z Marią

gromadę płaczącą w jamie drugiego tłumoka

Oddział drugi kręgu ósmego, w którym karani są pochlebcy; tu poeta, jako sam brzydzący się pochlebstwem, wtrąca pochlebców w kloakę pełną mierzwy, w której przeciw sobie się wściekają, ażeby widzieli, do czego doprowadziła słodycz pochlebnej ich mowy. „Płaczącą w jamie drugiego tłumoka.” Boska Komedia

gromadzki gw.

wspólny, wspólnotowy. „Gromadzkich pieniędzy już ci nie starczyło, boś je przechlał, pijanico.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

gronostaje

futro ze skórek gronostajowych, symbol władzy. „Występowali w nim biskupi w szatach z batystowymi rękawami, sędziowie w gronostajach, pręgierz, dyby, kieraty, kańczugi, a także bankiety Lorda mayora i całowanie stóp papieża.” Rok 1984

gront gw.

grunt, ziemia, rola. „Niech mi jeno mój gront odpiszą, to radę sobie dam!” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

gronta gw.

grunty. „— Odebrałeś to już swoje gronta?” Chłopi, Część czwarta - Lato

groom z ang.

chłopak do koni. „Nagle — mija go powóz z groomem na koźle, wiozący dwie kobiety.” Lalka

Grossmann, Erich 1902–1948

niemiecki lekarz, ideolog nazistowskiej eugeniki, profesor uniwersytecki, przywódca SS i senator ds. zdrowia publicznego w Wolnym Mieście Gdańsku. „Jako rektor całej Akademii Medycznej przyjmował ich profesor Grossmann.” Medaliony

grot, marsel, foki i topsle

rodzaje żagli. „Nosiły grot, marsel, foki i topsle, co świadczyło, że musiał to być statek szybki, który w samej rzeczy nieraz wygrywał nagrody podczas zawodów pilotów.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

groty

dziś popr. forma N. lm.: grotami. „Uderzone ode mnie piorunnymi groty” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

groty Kanheri na wyspie Salcette

buddyjski zespół klasztorny składający się z ponad stu wyciętych w skale grot, zawierających wiele rzeźb, płaskorzeźb i inskrypcji z I w. p.n.e.–X w. n.e. „Nie obdarzył ani jednym spojrzeniem arcydzieł wyspy Elephanty ani grot Kanheri na wyspie Salcette, wszystkich tych pięknych zabytków architektury buddyjskiej.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

groupe allegorique fr.

grupa postaci, figur itp. posiadająca znaczenie alegoryczne. „Groupe allegorique.” Ludzie bezdomni

gróźb

w innym wyd.: próśb. „Tu nie słuchaj, ni stryja gróźb, ni namów cioci.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

groźnież wyglądało daw.

konstrukcja z partykułą -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy groźnie wyglądało. „Groźnież na twarzy wyglądało?” Hamlet

groźno starop.

srodze; tu: bardzo. „Groźno się tego przelęknął,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

gruba z niem. Grube : dołek, jama

piec z szerokim paleniskiem. + 1 inne znaczenie „W dwóch ogromnych grubach paliły się kłody drzewa, a przy jasnym ich blasku widać było bogate rzędy końskie, błyszczące pancerze, karaceny tureckie, na których tu i owdzie świeciły drogie kamienie, druciane koszulki ze złoconymi guzami na spięciach, półpancerz…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

grubaski gw.

gruby. „Przepiórki wołały ze zbóż, od łąk dalekich leciały grubaskie pohukiwania bąków, zaś nad polami wisiała taka rozpachniona cichość, jaże w głowie się mąciło.” Chłopi, Część czwarta - Lato

grubian

dziś popr.: grubianin, tj. cham, nieokrzesany, nieuprzejmy. + 1 inne znaczenie „„Grubian!" — pomyślała Anusia.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

grubianitas łac.

grubiaństwo. „— Nie przymawiałem się — mówił — bo ambicja moja w tym, że wolę swoje oddać, byle cudzego nie ruszać, ale gdy tak zacna persona prosi, toż grubianitas byłaby odmawiać.” Ogniem i mieczem

grubianitatis daw., neol. na wzór łac.

grubiaństwo, nieokrzesanie, chamstwo. „I waćpan inaczej jej nie zwij, jeśli nie chcesz swojej grubianitatis żałować!” Potop

gruby daw.

nieokrzesany, prymitywny. „Wnet jednak najtchórzliwsi opamiętali się, że dzieli ich od strasznego Mazura rów i mur, więc znów grube żołdactwo poczęło miotać nie tylko bryłkami śniegu, ale lodu i nawet gruzu i kamyków, które z brzękiem odbijały się od zbroi i kropierza pokrywającego koni…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

gruchot

tu: gruchanie. „Gołąb z gołąbką gruchoty czułemi” Boska Komedia

Grudzińska, Joanna 1791–1831

morganatyczna małżonka Wielkiego Księcia Konstantego Pawłowicza Romanowa. „W oddaleniu nad stawem posąg konny biały.” Noc listopadowa

Grünbach

miejscowość i gmina w Austrii, w kraju związkowym Górna Austria (być może pomyłka autora). „— Rychtyk, podobni do Olendrów z Grünbacha.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

grunt wesela prawego

podstawa prawdziwej radości. „Ale to grunt wesela prawego,” Pieśni

grunta

dziś raczej: grunty. „Ale Egipt nie jest jednostajną płaszczyzną, lecz krajem falistym; niektóre jego grunta tylko przez dwa lub trzy miesiące piją błogosławione wody, inne nie widzą jej przez cały rok; wylew bowiem nie dosięga pewnych punktów.” Faraon wszystkie 3 wystąpienia →

Grunwald

polska wieś, położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim; miejsce znanej bitwy, stoczonej 15 lipca 1410 r. przez wojska krzyżackie i polsko-litewskie. „…rzucało je przez wybite okno korytarza wprost na głowy zagospodarowanych na tyłach koszar ludzi, którzy, nie dbając ani o Grunwald, ani o świeży lipcowy dzień, ani o kary, grożące według regulaminu, siedzieli kupami przy niezliczonych ogniskach, zbudowanych z…” Pożegnanie z Marią

gruszka Bessemera

wynaleziony przez angielskiego inżyniera, Henryka Bessemera (1813–1898), piec do wytopu stali; ma on kształt gruszki zawieszonej w stalowym pierścieniu; wynalazek ten spowodował przewrót w przemyśle hutniczym. „— Z początku była bryndza, ale jak raz zaprowadzili tę gruszkę Bessemera czy ta jakiego, i nadałem się.” Ludzie bezdomni

gry i uczty anielskie

W tekście oryginału: Angelici ludi . Poeta przez to mówi, że aniołowie nie są oznaczani żadną osobną nazwą. „W ostatnim gry są i uczty anielskie.” Boska Komedia

Grydzewski, Mieczysław 1894–1970

redaktor naczelny miesięcznika „Skamander" (1922–1939) i tygodnika „Wiadomości Literackie" (1924–1939). „Pan Leszek, pan Grydzewski...” Kwiaty polskie

gryf

ptako-zwierz bajeczny, łączący w sobie dwie natury, to jest lwa jako najpotężniejszego i najszlachetniejszego w rodzaju zwierząt i orła, który na śmiałych skrzydłach wzbija się ku niebu i niezmrużonym okiem na słońce pogląda, symbolem tu jest Jezusa Chrystusa. Siedem pasów błyszczących w powietrzu, jakie gryf swoimi ogromnymi skrzydłami bez szkody przecina, to symbol wynikających z siedmiu darów Ducha świętego siedmiu sakramentów. Pasem zaś środkowym, czyli środkiem tych połączonych razem z sobą sakramentów, jest sakrament Ciała i Krwi Pańskiej, komunia święta, która przedstawia nam najgłębszą tajemnicę i punkt środkowy całego chrystianizmu w Kościele powszechnym. + 2 inne znaczenia „Gryf w niebo wznosił swoje skrzydła długie,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

Gryf się promienił w Beatrycy oczach

To jest w teologii, w nauce bożej. „Gryf się promienił w Beatrycy oczach.” Boska Komedia

gryfowie i mrówki

gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto. „Gdzieś daleko gryfowie i mrówki kopają;” Pieśni

grynszpan

zielononiebieski nalot na miedzi powstający w wyniku korozji; patyna. „Ani na góry tamtego brzegu — lekkie, jakby wydmuchane z niebieskiego kurzu, ani białe żagle, nadciągające po wodzie świetlistej i zielonej jak grynszpan — nic nie było dla niej warte widzenia.” Granica

grysik

tu: drobne kruszywo kamienne. „Łaziły bezradnie po podwórzu, oglądając kupy piasku, zwały gliny, sześciany cegieł, trocinówek, szpaltówek, ramsayek, zachodziły do sąsieków z grysikiem, którego różne odcienie i wielkości używane były na schody oraz nagrobki, i załatwiały się tam beztrosko.” Pożegnanie z Marią

gryzące niecierpliwie munsztuk

zdolne do groźnych działań; munsztuk: element uprzęży, zakładany na pysk koński i służący do kierowania wierzchowcem. „A poza tymi tłumami stała jeszcze Sicz, stało Zaporoże od niedawna okiełznane i w karby po Masłowym Stawie ujęte, ale gryzące niecierpliwie munsztuk, pomne dawnych przywilejów, nienawidzące komisarzy, a stanowiące uorganizowaną siłę.” Ogniem i mieczem

gryzetka daw., z fr. gris : szary; grisette : tania, szara tkanina ubraniowa

we Francji: młoda dziewczyna pracująca jako szwaczka, ekspedientka, modystka; nazwa od koloru odzieży noszonej z konieczności przez takie osoby. „Dla jakiejś tam gryzetki, pokojówki, której nadskakiwałem, stojąc na kwaterze?” Trzej muszkieterowie

grzać

tu: zagrzewać do walki. „Tak swoich grzeje Hektor.” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

grząd

grządek. „Tylko grząd psuć nie trzeba.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

grządziel

część pługa; do grządzieli, zakończonej zaczepem, przymocowany jest korpus pługa, na niej też znajduje się regulator głębokości i szerokości skiby. „— Uczyńcież mi, Wojcieszku, grządziel taki, co by jak się na nim zeprę, kamienie sam odwalał na prawo, na lewo, gdzie tyluśko jaki!” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

grzebę forma starop.

grzebię. „Ale pospołu z tobą grzebę i nadzieję,” Treny

grzebień ołowiany

służył do czernienia siwych włosów. „Na śrebrną brodę grzebień ołowiany.” Fraszki

grzech pierworodny

według doktryny chrześcijańskiej ludzie rodzą się grzeszni, a dopiero chrzest zmywa ten grzech. „— Choćby też i całe życie był cnotliwy — odparł surowo zakonnik — byłby i tak potępion, albowiem żył za pogańskich czasów i chrztem świętym nie został z pierworodnego grzechu obmyty.” Krzyżacy

grzechów nieczystości

w terminologii chrześcijańskiej: niewłaściwych, zakazanych zachowań seksualnych. „Ksiądz Czerlon od dwu lat był w Chązebnej na miejsce dawnego proboszcza, któremu pan Walerian Ziembiewicz spowiadał się ze swych grzechów nieczystości.” Granica

grzeczne Sokratesy

wymienionym tu postaciom starożytnych filozofów, mężów stanu, uczonych i pisarzy przypisuje Krasicki ironiczne cechy wprost przeciwne tym, którymi się odznaczali się zgodnie z przekazana tradycją. „Tacyty żartobliwe, Katony zabawne” Satyry

grzeczność

układność. „My tym gardziem, a grzeczność przenosząc nad cnotę,” Satyry

grzeczny daw.

dorzeczny, sensowny, stosowny, na miejscu, jak trzeba itp. + 3 inne znaczenia „Pojadę ja naprzód, miejsce na majdan opatrzę, fortalicję grzeczną zbuduję i domy dla żołnierzy, a też szopy dla koni towarzystwa, które, jako zacniejsze, od zmienności aury zmarnieć by mogły; też studnie pokopię, drogę przetrę, jary z hultajstwa rozbójniczego…” Pan Wołodyjowski to słowo w 4 lekturach →

grześć

dziś: grzebać (włśc. pogrzebać). + 1 inne znaczenie „By nikt ich płakać, nikt grześć się nie ważył;” Antygona to słowo w 5 lekturach →

Grzesznicy nadzy w tym pierwszym tłumoku

W pierwszym oddziale tego kręgu karani są ci, co dopuścili się oszukaństwa przeciw niewiastom, rajfury i zwodnicy. Pierwsi z drugimi są rozdzieleni i tu idą w przeciwnym kierunku. W tym pochodzie naprzeciw siebie rajfurów i uwodzicieli, widzimy wyraźny obraz ich wzajemnych stosunków. Szatany rogale mogą to być oszukani mężowie, którzy tych grzeszników już za ich życia przeklęli. „Grzesznicy nadzy w tym pierwszym tłumoku” Boska Komedia

Grzesznicy owi te cierpią katusze

W tym kraju spotykamy grzeszników potopionych za ich grzechy cielesne. Jak w ich życiu niepohamowana żądza tam i sam unosiła ich dusze bez przerwy, odejmując im ich wewnętrzny pokój, podobnie i po zgonie unosi je bez spoczynku wicher piekielny. Jak na ziemi bodziec żądzy pomimo woli unosił grzeszników na skały i nad przepaście, gdzie tracili życie duchowe, a często cielesne, podobny los ich tu spotyka w miejscu kar wiecznych. Nie obwiniając sami siebie, że największe dary boże, jako to: rozum i wolną wolę podbili ślepą namiętnością, ale sami jeszcze ciągle ślepi, bluźnią Bogu i jego mocy. „Grzesznicy owi te cierpią katusze,” Boska Komedia

grzęzawa

dziś popr.: grzęzawisko. „Przychodziło im raz po raz objeżdżać rozległe grzęzawy lub głębokie parowy, na których dnie szumiały wzdęte wiosennymi dżdżami potoki.” Krzyżacy

Grzmią bębny na dziedzińcu

za wzorem dworów magnackich zwyczaj utrzymywania własnego wojska rozprzestrzenił się tak bardzo, że ambicją prawie każdego szlachcica posesjonata było posiadanie własnych żołnierzy, których funkcje ograniczały się do czysto reprezentacyjnych, jak np. dawanie ognia w czasie uczt, oddawanie honorów panu i jego gościom w czasie wizyt. „Grzmią bębny na dziedzińcu, na wałach harmaty,” Satyry

grzmigłos

o grzmiącym głosie. „Grzmigłos Menelaj naraz porzucił swe łoże.” Odyseja

grzysi gw.

diabły. „— Niech ino szkło brzęknie, to was zarno grzysi ponoszą — mruknęła Dominikowa, zabierając się do opatrzenia głowy chorego.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

grzywacz

gołąb grzywacz, naturalna ofiara jastrzębia. + 1 inne znaczenie „Jak szybko leci jastrząb, grzywaczów” Iliada to słowo w 2 lekturach →

grzywna

średniowieczna jednostka monetarna, wartość określonej wagi kruszcu. + 2 inne znaczenia „Źle to było onemu Nałęczowi, który czterdziestu rycerzy do Krzyżaków jadących chwycił, w podziemiu osadził i póty nie puścił, póki mu pełnego woza grzywien mistrz nie przysłał?” Krzyżacy wszystkie 3 wystąpienia →

guarda e passa wł.

spójrz i idź dalej (cytat z Boskiej Komedii Dantego). „…m przy stole obficie zastawionym jego wiktuałami, stosował jedynie możliwą aczkolwiek mało skuteczną metodę włoską: guarda e passa.…” Ludzie bezdomni

Gubernia piotrkowska ros. Петроковская губерния

obszar administracyjny w zaborze rosyjskim (podział przeprowadzono po powstaniu styczniowym, w 1867 r.) ze stolicą Piotrkowie Trybunalskim, do guberni tej (tu w zapisie fonetycznym ros. nazwy: „Gubiernji Pietrakowskoj") należała m.in. Łódź. „W dawnej «Gubiernji Pietrakowskoj»,” Kwiaty polskie

gubernia tambowska

gubernia Imperium Rosyjskiego ze stolicą w Tambowie, na Nizinie Ocko-Dębskiej. „gubernia tambowska...” Jądro ciemności

Guelderland

największa prowincja Holandii. „Udałem, jakobym miał przyjaciół i krewnych w Prowincjach Zjednoczonych i był rodem z Guelderlandu.” Podróże Guliwera

»Guide Parisien«... trois francois!

»Przewodnik paryski«!... trzy franki!... „trois francs!...” Lalka

Guiskarda Godfreda, Ryszarda

Robert Guiscard, sławny bohater normandzki, który pobił Saracenów i z Włoch wypędził. Godfred de Bouillon, zdobywca Ziemi Świętej, którą wyrwał z rąk niewiernych. Ryszard także rycerz krzyżowy. „Przebiegły światła Godfreda, Ryszarda.” Boska Komedia

Guiton

O Guitonie wzmianka jest wyżej w pieśni XXIV. Poeta zrazu bardzo chwalony, na końcu zupełnie zapomniany. „Z podobną wrzawą Guitona dawniej” Boska Komedia

Gulazzo Trespiano

Okolice Florencji. „Z strony Gulazzo albo Trespiano,” Boska Komedia

gulden

dosłownie moneta ze złota, a więc złoty. Guldeny srebrne wprowadzone zostały około połowy XVII wieku. O takich mowa w tym utworze. + 1 inne znaczenie „…rałam co tydzień, słowem, jak sam wiesz, żądałeś w czasie, kiedy wydatki były największe, bym wszystko pokrywała siedmiu guldenami tygodniowo.…” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →

guldynka starop.

rodzaj broni myśliwskiej, strzelba kulowa, gwintowana używana w XVII i XVIII w. + 1 inne znaczenie „Gwarne uczty oficerskie, na których rozprawiano o przyszłych wojnach, nużyły niewymownie Skrzetuskiego, więc z guldynką na ramieniu uciekał nad Sołonicę, gdzie ongi Żółkiewski tak strasznie Nalewajkę, Łobodę i Krępskiego pogromił.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Guliwer

bohater powieści Jonathana Swifta Podróże Guliwera ; jedną z podróży bohater odbywa do krainy Brobdingnag, w której mieszkają olbrzymy. „Zdawało mu się więc, że jest przeniesiony w owe bajeczne kraje olbrzymów, gdzie ongi dostał się Guliwer.” Trzej muszkieterowie

gulon

mieszczanin. „Ksiądz Wargulski pochodził z gulonów i miał wszystkie ich fizyczne i moralne przymioty.” Syzyfowe prace

gumienny

dozorca robót w obejściu gospodarskim. „Wziął pięćdziesiąt gumienny, sto plag podstarości.” Satyry

gumienny, co w mierze

do obowiązków gumiennego należało kontrolowanie miary dostawianych lub wydzielanych z pańskiego spichrza plonów. „Pan rachmisrz, co łże w liczbie, gumienny, co w mierze,” Satyry

gumno przestarz.

tu: budynek, w którym składano zboże przed wymłóceniem; określenie to odnosiło się również niekiedy do placu twardo ubitej ziemi w stodole, gdzie młócono zboże cepami. + 3 inne znaczenia „Stój za gumna progiem” Balladyna to słowo w 9 lekturach →

gunia

sukmana góralska, sukienna kurtka z grubej wełny. + 2 inne znaczenia „Ciemne i białe gunie, unoszące się nad ramionami, nadawały im pozór jakichś strasznych ptaków drapieżnych.” Potop to słowo w 2 lekturach →

gurba gw.

wzniesienie, zgrubienie, zmarszczka. „Wiater z różnych stron parł na nie i miotał kiejby la zabawy, że wzburzone znowu hulały po zagonach, pełne gurb płowych, zielonych zatok, rdzawych smug i chrzęstu, i trzepotów.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

gurda

rodzaj naczynia służącego do picia, zrobionego z wydrążonej tykwy. + 1 inne znaczenie „Dosłyszano go jednak, a raczej spostrzeżono, i dwóch ludzi ruszyło mu na pomoc z gurdami pełnymi wody.” Quo vadis to słowo w 2 lekturach →

gurmandzista

łakomczuch. „— Bo ja, widzisz, oprócz tego, że jestem gurmandzista i bibosz, oprócz tego, że lubię wesołość, śmiech, żart, jestem jeszcze pokorny i wierny sługa boży.” Przedwiośnie

gustalowy niem. Gusstahl : stal lana

tu użyte w znaczeniu: twardy jak stal, stalowy. „Gdy się takie rzeczy w chwilach odpowiednich uparcie i świadomie studiuje, to działają one swoją olbrzymią obcością, swoim bezwzględnym, gustalowym egoizmem na subtelne i czułe uczucia tak mocno jak roztwór Schleicha.” Ludzie bezdomni

Gustaw II Adolf 1594–1632

król Szwecji w latach 1611–1632, uzdolniony dowódca i reformator armii. „— Nie w starożytności, ale, brateńku, ten, który króla Gustawa Adolfa pod Trzcianną razem z koniem obalił i w jasyr wziął — rzekł Litwin.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

gustem ozdobnym

przedmiotami wytwornymi i dekoracyjnymi. „Więc ten, co niegdyś oczy pasł gustem ozdobnym,” Satyry

gut gemacht niem.

dobrze zrobione. „— Gut gemacht, tak należy karać wyrodne matki — rzekł esesman stojący przy samochodzie.” Pożegnanie z Marią

Gut Morgen, Grossmutter niem.

dzień dobry, babciu! „— Gut Morgen, Grossmutter!” Lalka

Gut Morgen, meine Mutter! niem.

dzień dobry, moja matko! „— Gut Morgen, meine Mutter!” Lalka

gut, extra prima

dobra, super pierwszorzędna (niektórzy więźniowie z południa Europy posługują się specyficzną mieszanką języków romańskich, niekiedy z drobnymi naleciałościami niemieckimi; uwaga ta odnosi się do niemal wszystkich dialogów „greckich"). „— Pani Haneczka gut, extra prima.” Pożegnanie z Marią

gut, gut niem.

dobrze, dobrze. „— Gut, gut Ruski.” Pożegnanie z Marią

Gut, sehr gut niem.

Dobrze, bardzo dobrze. „— Gut, sehr gut! Ale czyby się nie przysunąć trochę bajdakami?” Ogniem i mieczem

Gutenberg, Johannes ok. 1400–1468

niemiecki rzemieślnik, złotnik i drukarz, wynalazca pierwszej przemysłowej metody druku. „A nuż między ułaskawionymi trafi się Klopstock albo i zgoła Gutenberg?” Popioły

guwernantka

nauczycielka i wychowawczyni domowa. „Guwernantki do domu nie wezmę za nic, bo nie cierpię mieć w domu obce osoby...” Dobra pani

guwerner z fr. gouverner : zarządzać, kierować

prywatny nauczyciel, wychowawca. + 1 inne znaczenie „Czas był po temu najwyższy, bo zagraniczny guwerner, zaniepokojony nieobecnością króla, bacznie rozglądał się po królewskim ogrodzie.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →

guz daw.

tu: guzik, ozdoba czepca. „Czepca Fortuny nie jesteśmy guzem.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

guzami

guz w dawnym użyciu może to być ozdobny guzik ze złota lub srebra. „Woźny wyszedł zawadzając wielkimi guzami o drzwi pokoju.” Lalka

Gwalrada

szlachetna florentynka, córka Belinciona Berti, którego prostotę obyczajów wychwala poeta w Raju pieśni XV. Wnuk jej Gwidogwera odznaczył się jako waleczny żołnierz pod chorągwią Karola Walezego. „Był wnukiem skromnej i pięknej Gwalrady” Boska Komedia

gwałt daw.

w wyrażeniu: robić coś gwałtem, czyli siłą, przemocą. „Czyli sie z przyrodzeniem gwałtem mocować.” Treny

gwałtem daw.

na siłę. „…iejszą wątpliwość, jako też i wypadki, które przytoczyłem o tych narodach, tu bowiem prawda jest tak jasna, że przekonanie gwałtem za sobą pociąga.…” Podróże Guliwera

gwałtem wbiła

powaliła, ugodziła, gwałtownie doprowadziła do czegoś. „Gwałtem wbiła i moja nienagrodna szkoda.” Treny

gwarek daw.

górnik. „Ale tymczasem wyjechali z boru, za którym ujrzeli szopy gwarków, a dalej zębate mury Olkusza wzniesione przez króla Kazimierza i wieżę fary zbudowanej przez Władysława Łokietka.” Krzyżacy

gwarzyć daw., gw.

prowadzić poufałą rozmowę, gawędzić. + 2 inne znaczenia „Ale że organiścina przyjęła je kawą, przy której się nieco zagwarzyły, to było pod sam zachód i już bydło spędzali z pastwisk, kiej powróciły do chałupy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

gwebryjskie świątynie

gwebrowie (z pers. ghebr' : niewierny); nazwa nadawana przez mahometan wyznawcom Zoroastra. „W gronie kilku starych kolegów drałował z lekcyj i bujał po okolicy, a nawet nocą ganiał po ulicach, po jamach i wertepach, po zwaliskach gwebryjskich świątyń i ruinach starych meczetów.” Przedwiośnie

gwer

karabin. „Czwartego pułku czapy i gwery” Mazowsze

gwiazda Eshmun

Gwiazda Polarna. „— Tyle tylko mogę powiedzieć waszej dostojności — rzekł Pentuer — że bóstwo jedną ręką wskazuje gwiazdę Eshmun.” Faraon

gwiazda jutrzenna

jutrzenka; określenie dla planety Wenus widocznej przed wschodem Słońca na widnokręgu. „A wtem gwiazda jutrzenna zapaliła się na wschodzie modrym, bardzo świetnym ogniem i świat obrzasł.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

gwiazda Peneter-Dewa

planeta Wenus. „Otóż my, kapłani, wiemy, że wątroba znajduje się pod wpływem gwiazdy Peneter-Dewa i że leczenie musi zależyć od tej gwiazdy.” Faraon

Gwiazda Poranna

palneta Wenus widoczna przed wschodem Słońca. „Wysoko, na bezchmurnym niebie, jak lilia świeciła się ostatnim blaskiem Gwiazda Poranna — Zwiernica.” Popioły

gwiazda, co w nas miłość budzi ...

Na początku wiosny wstępuje słońce w znak zodiakowy Barana, którego konstelacja Rybą zwana poprzedza, a w którym stoi Wenus poprzedzająca Słońce, od jego mocnego światła przyćmiona. Stanowisko, jakie w tej chwili zajmuje ta gwiazda, oznacza zbliżający się poranek. „Już piękna gwiazda, co w nas miłość budzi,” Boska Komedia

gwiazda, na której Kaina i ciernie widzą

W średnich wiekach lud brał plamy księżycowe za Kaina niosącego na barkach wiązkę cierni. „I ciernie widzą, zapadać zaczyna.” Boska Komedia

gwiazdarz starop.

astronom. „Filozofy i gwiazdarze,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

gwiazdę przedsterną

gwiazdę przewodnią ( przedsterną : wiodącą „przed sterem"); tu Kirkor nawiązuje do motywu gwiazdy betlejemskiej. „gdybym ujrzał tę gwiazdę przedsterną,” Balladyna

gwiazdozbiór Psa a. Kanikuła

jego pojawienie się zwiastuje upały.

Gwiazdy wschodzące po nocnym obiegu

W pierwszym wierszu drugiej pieśni Piekła czytamy, że noc nadchodziła w chwili, gdy poeci poczynali swą podróż, tu wzmianka o zachodzących gwiazdach oblicza czas ich podróży, że od chwili wstąpienia ich do piekła aż dotąd nie więcej upłynęło czasu jak sześć godzin. „Już się zniżają po nocnym obiegu,” Boska Komedia

gwicht daw., z niem., daw.; z niem. Gewicht : waga, ciężarek

ciężarek w zegarze ściennym lub stojącym. + 1 inne znaczenie „Nieroztropnym byłby ten, kto by sądził, że nie są mi znane wszystkie gwichty.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Gwido Gwinicelli

jeden z lepszych pierwszych poetów włoskich, któremu Dante w swym dziele Biesiada wielkie daje pochwały. „Imię zaś moje Gwinicelli Gwido,” Boska Komedia

Gwidon, Aleksander

hrabiowie z Romeny. „I Aleksandra, i obu ich brata,” Boska Komedia

gwinea

dawna angielska moneta ze złota, później zwyczajowa nazwa jednostki obrachunkowej równej 21 szylingom (funt i jeden szyling), używana głównie do określania cen towarów luksusowych, honorariów itp. + 1 inne znaczenie „Pens jest ojcem gwinei...” Lalka to słowo w 3 lekturach →

gwintówka

rodzaj strzelby o gwintowanej lufie, celniejszej i dalej niosącej od zwykłej fuzji. „daj gwintówkę,” Zemsta

gwizdawka

urządzenie sygnalizacyjne połączone z maszyną parową, daw. używane w fabrykach i parowozach. „Pociągnąłem sznur od gwizdawki, gdyż zauważyłem, że pielgrzymi na pokładzie wydobyli strzelby, a wyraz ich twarzy świadczył, iż cieszą się z góry jakimś dobrym kawałem.” Jądro ciemności

gwiźnie

popr. gwizdnie. „wyciągnij za uszy szpadę z powijaka, inaczej moja gwiźnie ci koło uszu, nim wyciągniesz swoją.” Romeo i Julia

gwoli daw.

dla, w celu (robienia czego). + 3 inne znaczenia „Spędzim chwil kilka naszym sercom gwoli,” Boska Komedia to słowo w 6 lekturach →

gwoli ciekawości daw.

z ciekawości. „Z serca pragnie, nie gwoli ciekawości próżnej,” Odyseja

gwoli czemu starop., daw.

dla czegoś a. kogoś; z powodu czegoś. + 1 inne znaczenie „Sobie czy innym gwoli ja tu rządzę?” Antygona to słowo w 2 lekturach →

gwoli czemu a. komu

dla, z powodu czego a. kogo. „Ani leniwiej, gwoli tym, co mogą” Boska Komedia

gwoli komu starop.

dla kogo. „I gwoli komuż to?” Hamlet

gwoli modłów

dla modłów. „Choć gwoli modłów niewzbronne ich chęci.” Romeo i Julia

gwoździk

też: goździk. „Były tam bujne liliowe dzwonki leśne, gwoździki, pachnące smółki, liście młodych paproci, młodziutkimi szyszkami okryte gałązki sośniny.” Nad Niemnem

gwoździki

popr.: goździki. „Wniesiono polewkę winną, zaprawną jajami, cynamonem, gwoździkami, imbirem i szafranem tak silnie, że zapach rozszedł się po całej izbie.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

„Gymnase"

znany teatr paryski o repertuarze komediowym. „O kilkadziesiąt kroków dalej widzi: Rue Poissonniere, która mu przypomina jakąś sprawę kryminalną, a potem cały szereg krótkich uliczek wychodzących naprzeciw teatru „Gymnase".” Lalka

gyrejska opoka

Skały Gyrejskie, prawdop. położone w pobliżu Eubei. „Z toni morskich w pobliżu gyrejskiej opoki,” Odyseja

gzems

dziś popr.: gzyms „Na górnym gzemsie tego mebla widniała data utrwalona za pomocą inkrustacji: „A.D.” Ludzie bezdomni

gzems, gzyms z niem.

poziomo biegnący występ muru. „Wzniosła je wgórę, ku ozdobnym gzemsom przeciwległej ściany; czasem głową czyniła ruchy takie, jakby we wnętrzu swem usiłowała coś nadzwyczaj dziwnego zrozumieć i — za nic nie mogła.” A... B... C...

gzemsy

dziś popr.: gzymsy. „Arby były napełnione po same górne gzemsy skrzyń zwłokami pobitych.” Przedwiośnie

gzić się gw.

swawolić w zabawie. „Zawrzały wszystkie drogi i obejścia — wrzaski, śmiechy, przegony narastały coraz barzej, bo i dzieuchy gziły się niezgorzej, lejąc się między sobą i ganiając po sadach; że zaś ich dużo było i dorosłych, to wnet dały radę chłopakom, rozganiając ich na wszystkie…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

gzło a. giezło daw., gw., daw.

szata; długa koszula. „Świt się już robił, całe niebo przyodziewało się kieby w te zgrzebne gzło, ale Antek jeszcze nie spał, zaś kiej biały dzień jął mu zazierać w oczy, przyleciała go budzić Hanka.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.