Litera G

666 słów, strona 2 z 3.

Glaukus , Glaukos: miasto portowe czasów hellenistyczno-rzymskich, nad Morzem Śródziemnym, ok. 100 km na zachód od Aleksandrii. „Libijczycy z wolna posuwali się od miasta Glaukus ku południowi i wieczorem dnia czternastego Hator znaleźli się u wejścia do doliny Sodowych Jezior, pewni, że przejdą ją dwoma marszami, bez przeszkód.” Faraon
głaz wskazując sterczący z jej boku: Czytelnik chcący mieć dokładne wyobrażenie o podróży poety na górę czyśćcową, niech sobie wyobrazi, że góra czyśćcowa ma kształt koniczny [ kształt koniczny — stożkowaty; red. WL] i kręgi też same jak otchłań piekielna, tylko w kształcie odwrotnym: to jest, gdy kręgi piekła coraz węższe w dół schodzą, te przeciwnie zwężają się stopniowo idąc coraz wyżej pod górę. „Rzekł, głaz wskazując sterczący z jej boku.” Boska Komedia
głębinia forma białorus.: głębina. „Wraz byście poszli w głębinie:” Ballady i romanse to słowo w 2 lekturach →
głębinie: dziś popr. forma B.lm: głębiny. „Dusza w dół spada w piekielne głębinie.” Boska Komedia
głębiźnie: dziś popr. forma Ms. lm.: głębinie. „Próżno żywe bijecie konie w jej głębiźnie.” Iliada
Gleisbauer niem.: pracownik torowy. „— Gleisbauer, co tam nowego słychać?” Pożegnanie z Marią
glejt daw., z niem. Geleit : konwój: dokument wystawiony przez jakąś władzę zezwalający osobie, która go posiada, na przejazd przez dane terytorium i zapewniający jej bezpieczeństwo. + 3 inne znaczenia „Fortynbras prosi go o glejt do przejścia” Hamlet to słowo w 5 lekturach →
gleń , zdr. glonek daw.: duża kromka, kawałek chleba. „Na oślep i krzątliwie wynurzył z niej spory gleń chleba i przyłapanym palcami rękawem potarł go po wierzchu, jakby dla nadania niezbędnego przed spożyciem połysku.” Klechdy polskie
glewia: broń drzewcowa z grotem w formie jednosiecznego noża; tu: kopia. „…chwili — zanim to wszystko przemknęło mu przez głowę, zanim miał czas ochłonąć ze zdumienia, pochylił się w kulbace, złożył glewię w pół końskiego ucha, wydawszy rodowy okrzyk: „Grady!…” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
Gli uomini liberi sono fratelli wł.: Wolni ludzie są braćmi. „Patrzał spod oka na niezgrabne mundury z nędznego sukna, na owe naramienniki z napisem: Gli uomini liberi sono fratelli...” Popioły
Glikauf z niem.: Glück auf: życzenie szczęścia i powodzenia w pracy, odpowiednik polskiego: Szczęść Boże!
gliniane kogutki: gwizdki zrobione z gliny. „Chłopi obstąpili stragany, gdzie były buty i czapki; kobiety targowały garnki i miski, dziewczęta kupowały wstążki i paciorki, dzieci piszczały na glinianych kogutkach, gryząc pierniki i czepiając się matczynych spódnic.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
glit daw.: szereg. „Mnie feldfebel pozwolił z glitu wyjść.” Popioły
glob: tu: globus. „…matematyką i polityką; myślą może, że jako najmniejsze koło ma tyleż gradusów, ile i największe, tak ten, kto umie poruszać globem, może równie łatwo i rządzić światem.…” Podróże Guliwera
głobić daw.: gnębić. „Choć niedola nas głobi, to nikt do otchłani” Odyseja
globus łac. pełna nazwa: globus histericus, łac. globus hystericus: kula histeryczna; daw. nazwa znanego objawu zaburzeń nerwicowych polegającego na uczuciu utrudniającego przełykanie i oddychanie ucisku w przełyku. + 1 inne znaczenie „Prędzej, bo już tam Emilka wyrzeka pewno, że nie wracam, i zaczyna dostawać migreny albo globusa...” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →
głód: głód był tylko w tym kraju i była to jedna z prób, którym został poddany Abraham, zob. Raszi do 12:10. „I wyruszył Abram, wciąż idąc i koczując, ku południowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
głód i w całej ziemi Micraim: «Ponieważ w całym kraju zgniło ziarno, za wyjątkiem zboża [w spichlerzach] Josefa», zob. Raszi do 41:55. „I skończyło się siedem lat obfitości, która była w ziemi Micraim.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
głód mrą: umierają z głodu. „Niech głód mrą.” Satyry
głodna śmierć: śmierć głodowa. „Uważajmy, a głodnej śmierci się nie damy.” Odyseja
głodzić tu: 3 os. lm: głodzą: tu: gryźć. „Co szperki niedopiekłe i twardy ser głodzą,” Pieśni
głóg: dzika róża. „Osobliwie szczyglik jeden zaśpiewał tak cudnie, iż drzewina owa, na której siadł, zaraz się kwiatem różowym okryła, a bratki polne, głogi i liliowe dzwonki zamieniły się nagle w skrzydlate dzieciątka, szepcące między sobą: „Wiosna...” O krasnoludkach i sierotce Marysi
glonek gw.: kawałek. „Wywiedła dzieci na ganek i wetknąwszy im po glonku chleba, przywołała Łapę, by się z nimi zabawiał, a sama poszła zajrzeć do Boryny.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
gloria et decus łac.: chwała i ozdoba; gloria : sława, chwała; decus : zaszczyt, ozdoba. „ów jest wzór, gloria et decus wszystkiego Rzeczypospolitej kawalerstwa!" Zbiegali się tedy podziwiać pana Zagłobę, a młodsi przychodzili całować poły jego podróżnego żupana.” Pan Wołodyjowski
głos: tu: dźwięk. „Słyszałem, że często powtarzały słowo „Jahu", którego głos rozeznałem, ale znaczenia nie rozumiałem, chociaż gdy te dwa konie ze sobą rozmawiały, po kilka razy usiłowałem dociec, co by ich mowa znaczyła.” Podróże Guliwera
głos chłopca: głos Iszmaela został usłyszany szybciej niż głos Hagary, «stąd [nauka], że modlitwa samego chorego jest bardziej skuteczna niż modlitwa innych w jego intencji», zob. Raszi do 21:17. „I siedziała z dala, i podniosła głos swój, i płakała.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
głos jęknął przed nami ...: Tu następują przykłady sławnego i z pokorą chrześcijańską znoszonego ubóstwa, jakie jeden z duchów pokutujących tu wychwala. „«Słodka Maryjo!» głos jęknął przed nami,” Boska Komedia
Głos skromny wyszedł z najmniejszego koła: Tym głosem skromnym według niektórych komentatorów jest duch Salomona. „Głos skromny wyszedł z najmniejszego koła,” Boska Komedia
głos w te słowa zaszumiał ...: Tu poeta pod figurą drzewa przedstawia przykłady cnót przeciwnych grzechowi obżarstwa. Pierwszym przykładem jest Maryja, Matka Boska, która Chrystusa na godach w Kanie nie dla siebie o wino prosiła, ale powiedziała: „Oni wina nie mają" (Św. Jan, rozdz. 2 w. 3). „«Maryja więcej troszczyła się o to,” Boska Komedia
głos wołający na puszczy: słowa lub działanie niemogące przynieść skutku. „Reflektował się, że to źle, że może wszystko stracić, jeśli panienka rozgniewa się i odejdzie, ale był to głos rozsądku wołający na puszczy.” Syzyfowe prace
Głos z grobu do mnie przemówił w te słowa: Farinata, który tu pierwszy przemówił z grobu, był naczelnikiem stronnictwa gibelinów: wygrał walną bitwę pod Monte-Aperto i pokonał gwelfów, do których stronnictwa z tradycyjnych skłonności politycznych w rodzinie swojej z początku należał Dante. Farinata jako znany epikurejczyk w tych ognistych grobach spoczywa. „Głos z grobu do mnie przemówił w te słowa.” Boska Komedia
Głos z lewej strony, Głos z prawej: Partia obu głosów wykonywana jest jednocześnie.
glosa: tu: niezrozumiałe słowo, zdanie. „W kilku miejscach rozległa się glosa: to ludzie w uniesieniu religijnym poczęli wykrzykiwać niezrozumiałe słowa w niezrozumiałych językach.” Quo vadis
głosek: dziś: głosik. „I szła Marysia, i wzniosła głosek cichy, i śpiewała z pełnego serca piosenkę prostą, nieuczoną, rzewną, której wtórzył szmer brzozy i szumy dębów starych:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Głosem, co w rozpacz biedne wpędził sroki: Córki Pireusa, króla macedońskiego, dumne z biegłości gry swojej na lutni, wyzwały Muzy grać z sobą o lepsze; zwyciężone w tej nierównej walce, za karę uległy przeobrażeniu w skrzeczące sroki. „Głosem, co w rozpacz biedne wpędził sroki.” Boska Komedia
głoski: dziś: głosiki. „Wbiegały chłopięta ze śmiechem i gwarem dziecięcych, cienkich głosków, a bór uciszał się i słuchał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 3 wystąpienia →
głoskiem: dziś: głosikiem. „— krzyknęła nagle cienkim głoskiem Kasia Balcerówna.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
głosków: dziś: głosików. „Dawniej ich Skrobek nierad przy sobie widział i nieraz odpędzał od siebie, żeby na ich głód i na ich nędzę nie patrzeć; teraz w pole ich za sobą wołał, na miedzy siedzieć kazał i słuchając ich dziecięcych głosków, ocierał pot z czoła i szeptał z uśmiechem:” O krasnoludkach i sierotce Marysi
glossa: uwaga, komentarz. „— Otóż słuchajcie, jaki z tej glossy można wyciągnąć wniosek: Mojżesz, sługa Boży...” Trzej muszkieterowie
głosu jej: «Stąd nauka, że w [zdolnościach] prorockich Abraham był mniej przenikliwy od Sary», zob. Raszi do 21:12. „I przykrą była rzecz ta wielce w oczach Abrahama, z powodu syna jego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
glótów: kulek ołowianych. „Ani glótów z rękawa sypał na chłopięta,” Fraszki
Gloucester, Edgar, Kent: postaci z dramatu Shakespeare'a Król Lear . „Edgarem, Kentem i suflerem.” Kwiaty polskie
głowa: u Cylkowa: 'wierzch'; Cylkow prawdopodobnie miał na myśli 'wierch', 'szczyt', 'wierzchołek', w oryginale jest słowo רֹאשׁ ( rosz ): ‘głowa’.
głowa na mnie nie dla znaku: głowę mam nie od parady, tj. umiem myśleć. „Głowa na mnie nie dla znaku...” Balladyna
głową nałożyć: zginąć. „— A jeśli cię schwycą — rzekł w końcu — przecie cię im jako psom w gardle nie ostawię, przez co i sam mogę głową nałożyć.” Krzyżacy
głową robić daw.: myśleć, zastanawiać się. „Jan to już wie, że gdy raz pocznę głową robić, to mi sposobów nie brak.” Potop
głowa wygolona na wierzchu: mowa o tzw. tonsurze: kręgu wygolonym na głowie zakonnika, oznaczającym jego przynależność do stanu duchownego, stosowanym od roku 633 do 1972. „Był to człowiek wysokiego wzrostu, z twarzą suchą, rozumną, z głową wygoloną na wierzchu, niżej zaś, nad uszami, otoczoną wieńcem siwiejących włosów.” Krzyżacy
głowa zdrowa: głowa wolna od kłopotów, zmartwień. „Człowieku zdrowa.” Treny
Głowacki, Wojciech ok. 1758–1794: inaczej: Bartosz, Bartos, bohater kościuszkowskiego powstania, chłop z podkrakowskich Rzędowic. Zbrojny w kosę (osadzoną „na sztorc" na 5-łokciowym drągu) odznaczył się pod Racławicami zdobywając armatę i przyczyniając się do opanowania całej baterii artylerii rosyjskiej, za co od Kościuszki otrzymał stopień oficerski. Zmarł po bitwie pod Szczekocinami wskutek odniesionych w niej ran. W postaci chłopa-kosyniera pozostał Głowacki w tradycji symbolem udziału ludu w walce o niepodległość kraju. Pisali o nim poeci, jak Lenartowicz i Anczyc, przedstawiali go malarze, jak Matejko i Wojciech Kossak. „Z takich, jak my, był Głowacki.” Wesele
głowacz: przywódca. „— rzekł z niechęcią towarzysz-głowacz.” Przedwiośnie
głowę łamał aforycznym zdaniem: Aforyzmy Hipokratesa Galen określa tymi słowy: „ Grandis sententia brevi oratione comprehensa ". „Ten głowę łamał aforycznym zdaniem,” Boska Komedia
głowica: rękojeść broni. „Teraz już głowicami łotrostwo mię tłucze,” Pieśni
głownia: część szabli okalająca rękojeść i ochraniająca rękę przed cięciem. + 3 inne znaczenia „Leci na ziemię, głownia” Iliada to słowo w 3 lekturach →
głowy ostrzec: uchronić głowę. „Głowy ostrzec barziej k rzeczy.” Pieśni
głowy psować starop. psować : psuć: martwić się, dręczyć się myślami. „Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować,” Treny
głuchem: dziś popr. forma N.lp: głuchym. „Padały oddające dech z ryczeniem głuchem;” Iliada
Głuchów: polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim. „A na dwórki z Woli też nie wygraża pięściami, zaś o dziedziczce z Głuchowa, choć cały świat wie, jak się tłucze z parobkami, głosu nie podniesie!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
głuchy grób: który nie słyszy i nie słucha płaczu. „Płakać nad głuchym grobem mej wdzięcznej dziewczyny” Treny
głupi zatarg w sprawie jazdy sankami: zatarg o to, kto ze względu na swe stanowisko urzędowe, pierwszy puści się sankami. „W zeszłym tygodniu przez głupi zatarg w sprawie jazdy sankami cała przyjemność poszła na marne.” Cierpienia młodego Wertera
głupie: dziś popr.: głupio. „On szedł nic nie zważając i minął ich głupie,” Iliada
głupiś daw.: jesteś głupi. „— Głupiś — powiedział gazeciarz.” Bankructwo małego Dżeka
głupstwo: tu: głupota. „Kto z wesołości do głupstwa przechodzi,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
głuszec: duży ptak z rodziny kurowatych. „Hrabia pojechał do Gwareckiego Folwarku (konie), do Boleborzy (głuszce albo kaczki), do Popłosznej (poker), do stolicy (polityka, klub).” Granica to słowo w 2 lekturach →
gmach: pokój, komnata. „Litawor chodził po gmachu dokoła,” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
gmach prostokątny: kościół Św. Magdaleny, zbudowany w latach 1764–1842. „Na środku jego stał gmach prostokątny, otoczony kolumnami jak grecka świątynia; wielkie drzwi spiżowe, okryte płaskorzeźbą, na szczycie frontonu również płaskorzeźba przedstawiająca, zdaje się, sąd ostateczny.” Lalka
gmerać się pot.: ruszać się wolno, nieporadnie. „Jeno na polach mało gdzie dojrzał robotę — tyle tylko, co zaraz pod wsią gmerało się kilka kobiet rozrzucających nawóz, że ostry, przenikliwie w nozdrzach wiercący zapach płynął smugą całą.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
gmerzący: tu: wijący się, pełzający we wszystkie strony. „…do bajorów i trzęsawisk torfowych, a pełne pręg i gruzłów sinych, pełne plam i rojowisk strasznych — jakby pełne tego gmerzącego robactwa; a jeszcze i z góry, jakby z wygasłego słońca, spadały kłakami brudnymi, to sypały się barwione jako te żużle stygnące —…” Chłopi, Część druga - Zima
gmin: mowa o gminie szlacheckim. + 1 inne znaczenie „I z owąd został przyjacielem gminu.” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
gmina: tj. żydowska gmina wyznaniowa ( kahał ). + 1 inne znaczenie „My mamy naukę, oni Talmud, my rozum, oni spryt; my jesteśmy trochę kosmopolici, oni partykularyści, którzy nie widzą dalej poza swoją synagogę i gminę.” Lalka to słowo w 2 lekturach →
gmina kmieca: jednostka dawnego samorządu chłopskiego. „Lecz stary począł następnie opowiadać o bitwie pod Płowcami, która zakończyła najazd krzyżacki, a w której on brał udział z cepem żelaznym w ręku jako pacholik w piechocie wystawionej przez gminę kmiecą.” Krzyżacy
gminny tu daw.: tu: pochodzący z gminu, tj. z pospólstwa, ludowy, wiejski. + 2 inne znaczenia „Ty powiesz, że to są myśli gminne, że człowiek po śmierci nie lata...” Anhelli to słowo w 3 lekturach →
gnębił: w innej wersji: zniemczył („Nie damy, by nas zniemczył wróg"). „Nie damy, by nas gnębił wróg.” Rota
Gnejusz Marcjusz Koriolan V–IV w. p.n.e.: wódz rzymski, sprzymierzył się z wrogami i najechał Rzym. „Mariusz on jest, to prawda, ale daj Bóg, żeby w nim nie było Marka Koriolana lub Katyliny, gdyż pychą i ambicją obydwom wyrównywa".” Ogniem i mieczem
Gnejusz Pompejusz Magnus 106–48 p.n.e.: rzymski polityk i wódz, jeden z twórców I triumwiratu, zamordowany na rozkaz władcy Egiptu, który jego głowę przesłał Juliuszowi Cezarowi. „Toć i Pompejusza ciura zabił, toć królowie francuscy z rąk ludzi niskiego stanu ginęli, toć nie dalej szukając i wielkiemu ojcu mojemu toż samo się przygodziło...” Potop
gniady: określenie maści konia; maść gniada to taka, w której włosy tułowia są barwy brązowej, czekoladowej lub złocistobrązowej, zaś sierść nóg i pyska ciemniejsza lub całkowicie czarna, a włosy grzywy i ogona czarne lub ciemnobrązowe. + 1 inne znaczenie „Zaraz po obiedzie przed kuchnię zajechała bryczka zaprzężona w dwa gniade konie fornalskie, z prawej większy i chudy, z lewej mniejszy, tłuściejszy.” Granica to słowo w 2 lekturach →
gniazdo przen.: siedziba rodu. „Albowiem podczas gdy mężowie z Bogdańca ginęli pod strzałami Niemców, zbójnicy-rycerze z pobliskiego Śląska napadli na ich gniazdo, spalili do cna osadę, ludność wysiekli lub uprowadzili w niewolę po to, by ją sprzedać w odległe kraje niemieckie.” Krzyżacy
gniazdo Ledy: Tak poeta nazywa konstelację Bliźniąt, która tą nazwę wzięła od Kastora i Polusa. Obaj wylęgli się z jednego jaja, jakim Jowisz w postaci łabędzia zapłodnił Ledę. „Od gniazda Ledy porwała mnie lotem,” Boska Komedia
gniłka: mała, dzika gruszka, ulęgałka. „Łatwiej tu, widzę, o promocję niż u nas o kwartę gniłek.” Potop
gniot: tu: tłok, ścisk. „Kajś Żyd nawoływał do cukierków, zaś jeszcze indziej nawet wstęgi wiewały spod płóciennych daszków i bicze przeróżnych paciorków, a wszędy był niepomierny gniot, harmider i wrzaski kieby w jakiej bóżnicy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
gnosis gr.: poznanie.
gnuśnieć daw.: być bezczynnym, uchylać się od działania. + 3 inne znaczenia „Gnuśniał w spoczynku, mając wolną wolę,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →
gnuśnik: człowiek apatyczny, niechętny do działania. + 1 inne znaczenie „Równie mu i bohater, i gnuśnik” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
gnuśność daw.: lenistwo, niechęć do działania. „Bojaźń i gnuśność w rzędzie najniższym cię kładzie,” Iliada wszystkie 5 wystąpień →
gnuśny: leniwy, unikający działania. + 1 inne znaczenie „Ale na gnuśnych ostrym wyrazem powstaje” Iliada wszystkie 5 wystąpień →
go: dziś popr. forma B. lp r.n.: je. + 2 inne znaczenia „— Bogiem a prawdą, poluję na moment, kiedy on jest czymś zajęty, a gdy go dopadnę...” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 3 lekturach →
go nalewaj: nalewaj piwa (czy też innego trunku). „Nazajutrz sie jednają; przedsię go nalewaj,” Pieśni
gobelin: ręcznie wykonana tkanina dekoracyjna z nici wełnianych i jedwabnych, naśladująca malowidło, stosowana do ozdoby ścian. „Wszystko to, widziane przez okno, łącznie ze stojącą tuż na biurku fotografią matki z czasów panieńskich, wydawało się Elżbiecie dalekie i niezupełnie prawdziwe, należało do mętnego gobelinu, który stanowił obojętne tło jej istotnego życia.” Granica
Godebski, Cyprian 1765–1809: pułkownik Wojska Polskiego, poeta, prozaik, związany z II Legią; redaktor „Dekady Legionowej". „W furgonach wieziono rannych: kapitana Bogusławskiego, Zabłockiego, Zeferyna, Zieleniewskiego, Godebskiego, Kirkora, Berensdorfa, Markiewicza, porucznika Tomaszewskiego — i innych.” Popioły
Godfryd de Bouillon: jeden z przywódców I wyprawy krzyżowej, w 1099 r. zdobył Jerozolimę. „To rzekłszy wyprostował się pan Sobieski w całej swej wielkości i na twarzy miał zorze taką, jaką musiał mieć Godfryd de Bouillon, gdy na mury Jerozolimy z okrzykiem: „Bóg tak chce!", wpadał; a pan Bogusz wydał się sam sobie wobec tych słów prochem i Azja wyda…” Pan Wołodyjowski
godnie daw.: porządnie, solidnie. „— Jak się w człeku wszystko godnie wytłuści, to się może i ta, psia mać, drzazga którędy wypsnie.” Krzyżacy
Godnie Święta: Boże Narodzenie. „W głębi, pod amboną, pomnik rycerza śpiącego w zbroi, wykuty przed wiekami w pięknym włoskim marmurze, a teraz poczciwie i pracowicie zabielony wapnem i zabielany rokrocznie z troskliwością na każde Godnie Święta.” Popioły
Godolphin, Sidney 1645–1712: brytyjski polityk, jeden z liderów partii torysów. „…j Królewskiej Mości żyłem w Anglii i — o ile wiem — rządziła ta pani ciągle przez pierwszego ministra, z początku lorda Godolphina, a później lorda Oxfordu; tak umieściliście na mój karb fałsz oczywisty.…” Podróże Guliwera
godos gw.: gadasz, mówisz. „Cóz ty godos, ja sie boje.” Wesele
godować daw.: ucztować. „Z byków i kóz, Posejdon godował wraz z nimi.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
godownik gw., daw.: weselnik, gość weselny; por. daw. gody : wesele. + 1 inne znaczenie „…zatańcowali w ciasnej izbie, a poniektóre, co ochotniejsze, to prosto przed chałupą między stołami, kaj się porozsadzali godownicy, jedząc, przepijając a gwarząc z cicha, że to nijako było się wydzierać za dnia i po trzeźwemu.…” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
Godwin, William 1756–1836: angielski pisarz i myśliciel, pierwszy teoretyk anarchizmu; autor dzieła An Enquiry Concerning Political Justice (Rozważania dotyczące sprawiedliwości politycznej, 1793). „Osiągnął także, że czas jakiś pamiętała, jaka jest różnica między Godwinem i Owenem.” Granica
Gody daw., daw., gw.: radość, wesele; w. 25-28: Cicero głosił, że mędrzec powinien ze spokojem przyjmować wszystkie nieszczęścia, unikając jedynie hańby. Gdy jednak umarła jego córka Tulia, przeżył to głęboko. + 3 inne znaczenia „na zimę idzie, kożuch trza kupić, buty też dłużej jak do Godów nie wydzierżą...” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 7 lekturach →
gody w Kanie: wesele, podczas którego Chrystus zamienił wodę w wino. „— Kryspie, zaliś nie słyszał, że Mistrz nasz ukochany był w Kanie na godach i błogosławił miłość między niewiastą i mężem?” Quo vadis
godzi: tu: da, pozwoli. „Niech się tym słowem matce uradować godzi».” Iliada
godzi się daw.: wypada. „— Po sprawiedliwości — rzekł Maćko — godziłoby się, abym sam ją do ojcowizny odprowadził.” Krzyżacy
godzić na coś daw.: dążyć do czegoś, zamierzać coś. „I zaraz na odarcie jego zbroi godził.” Iliada
godzinki: katolicka modlitwa liturgiczna, powstała z liturgii godzin, najbardziej popularne są godzinki ku czci Matki Boskiej. + 1 inne znaczenie „Stary Kiemlicz począł śpiewać godzinki, a Kosma i Damian wtórowali mu basem.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
godziż się daw.: czy się godzi; czy to jest właściwe. + 1 inne znaczenie „Godziż się, aby za nasze wiary ci ludzie ginęli niewinnie?” Anhelli to słowo w 2 lekturach →
goeringi: nawiązanie do Hermanna Göringa (1893–1946), niemieckiego polityka, jednego z twórców i głównych postaci hitlerowskiej III Rzeszy, tutaj: wielcy politycy.
Gogol, Nikołaj Wasiljewicz 1809–1852: pisarz, dramaturg i publicysta ros. pochodzenia ukraińskiego (z rodziny Hohol-Janowskich herbu Jastrzębiec); klasyk literatury rosyjskiej, przede wszystkim jako autor komedii społeczno-obyczajowych ( Rewizor , Ożenek , Szynel , Nos ); mistrz humoru i groteski, ukazywał w satyryczny sposób wynaturzenia ros. systemu administracyjnego, ale i społecznego. „Na tych posiedzeniach czytano i roztrząsano byliny, utwory Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego itd.” Syzyfowe prace
Goimu: hebr. גּוֹיִם ( gojim ): 'ludy'. Midrasz uczy, że była to nazwa miejscowości, gdzie zebrali się przedstawiciele licznych ludów z różnych krain, by wspólnie wybrać sobie króla: Tidala, zob. Raszi do 14:1.
goj: nie-Żyd. „On nie mówił, jak zawsze mówi — bez urazy — goj do Żyda, on nie mówił nawet jak Żyd do Żyda.” Popioły
goliard: wędrowny bard. „— Nie szpylmany my już ni goliardowie, jeno waszej miłości dworzanie — odpowiedział jeden z nich, zaglądając w tymże czasie do dużej konwi, od której z daleka bił zapach słodu i chmielu.” Krzyżacy
Goliat: biblijny siłacz. „Goliat to jest i do wypitki, i do wybitki.” Ogniem i mieczem
golibroda daw.: fryzjer męski, który zajmował się nie tylko strzyżeniem włosów, ale również goleniem zarostu. „Mówił „Wasza Łaskawość" albowiem nie zdawało mu się odpowiednią rzeczą tak zacnego zwierza wprost „panem", jak pierwszego lepszego golibrodę, nazywać.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
Golijasz: postać biblijna, wojownik filistyński olbrzymiego wzrostu (Księga Samuela podaje sześć łokci i jedną piędź, tj. ok. 3 m), postrach wojsk Izraela; zginął rażony pociskiem z procy z rąk młodego Dawida, późniejszego króla. „Ja zabiła Golijasza,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
gołoborze: pozbawione roślinności rumowisko skalne na zboczu lub grzbiecie góry. „Przez chwilę stał tam u wejścia na gołoborze i, przejęty głuchą trwogą, patrzał w to miejsce, gdzie wiedźmy, strzygi, błędnice zlatują się o północku i gdzie się ukazuje sam Zły.” Popioły
gołota: biedak; biedota. „A pójdzie za nim uboga gołota” Poezja
gołowąs: młodzik. „i on, i ja gołowąs;” Wesele
goły jak bizun: biedny. „Diabli chyba wiedzą, bo goła byłam jak bizun, w dziurawych trzewikach czasem chodziłam; edukację jakąś miałam, ale wcale pewno nieosobliwą, a pracowałam w Korczynie od najmłodszych lat, zawsze, i nie na żart, bo całym domem, folwarkiem, ogrodem zarządzałam, sz…” Nad Niemnem
gomółka daw.: niewielka, okrągła szybka. + 1 inne znaczenie „Wiele domów było wprawdzie drewnianych, ale i te dziwiły wyniosłością ścian i dachów oraz oknami ze szklanych gomółek pooprawianych w ołów, które odbijały tak blaski zachodzącego słońca, że można było mniemać, iż w domu jest pożar.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →
gomon: bajkowy pochód zwierząt, roślin i kamieni. „Było w tym coś strasznego, a zarazem tak niezwyczajnego, jak gdyby się patrzało na ów dziw zwany gomon, w czasie którego, jak wierzy prostactwo, zrywają się i idą przed się zwierzęta, a nawet kamienie i krzaki.” Krzyżacy
gomonić daw.: hałasować. „Gdy w kolej trąby, to dzwony gomonią,” Boska Komedia
gomuły: tu: niezdary.
gon: dziś: gonitwa. „Jakby długim gonem” Iliada
gon bobrowy: siedlisko bobrów. „Odwiedzali ją tylko często Zaporożcy dla gonów bobrowych, dla zwierza i ryby, w czasie bowiem pokoju większa część Niżowców rozłaziła się z Siczy na łowy, czyli, jak mówiono, na „przemysł", po wszystkich rzekach, jarach, lasach i komyszach, bobrując w miejscac…” Ogniem i mieczem
gończy: tu: goniec. „Toż i gończy Hermejas, widokiem podbity,” Odyseja
gonić na ostre daw., starop.: pojedynkować się konno na ostre, nie zaś stępione kopie a. włócznie. + 3 inne znaczenia „Wtenczas z Tatary jam gonił na ostre” Grażyna to słowo w 4 lekturach →
gonić w piętkę: być niekonsekwentnym. „— Prawdę rzekłszy, w piętkę goni ten ogar — rzekł Zaćwilichowski.” Ogniem i mieczem
„Goniec Warszawski": dziennik wieczorny, wyd. w Warszawie w l. 1935–1939, prosanacyjny, o endeckim rodowodzie, założony przez b. właściciela „ABC", Tadeusza Kobylańskiego, do redakcji weszła część współpracowników, z red. nacz. Stanisławem Majewskim na czele. „Bandyci z rozwrzeszczanych «Gońców»,” Kwiaty polskie
gonitwa: tu: turniej rycerski. „Zygmunt bowiem przyjeżdżał i proszony, i nieproszony, zawsze gdy zdarzyła się sposobność jakowychś odwiedzin, uczt i gonitw, w których z zamiłowaniem brał udział, pragnąc zasłynąć po świecie i jako władca, i jako śpiewak, i jako jeden z pierwszych rycerzy.” Krzyżacy
gonitwy w szrankach: konkurencje konne na turnieju rycerskim odbywające się na ogrodzonym placu. „Zabawy będą i gonitwy w szrankach, jakich świat dotąd nie widział.” Krzyżacy
gonny daw.: wysoki i prosty, strzelisty (o drzewach). + 1 inne znaczenie „Także i z gonnych sosen, z dębów niepożytych.” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
gont: deseczka z drewna drzewa iglastego o specjalnym kształcie; gonty używane są do pokrycia dachu, łączy się je ze sobą, wsuwając jedną deseczkę w drugą. + 1 inne znaczenie „Chude szkapy osadników ciągnęły z lasu belki i gonty, koła wozów żłobiły nowe drogi wzdłuż dzikich miedz; wybierano studnie, grodzono płoty i na gwałt wznoszono domostwa.” Doktor Piotr to słowo w 2 lekturach →
good-bye ang.: do widzenia.
gorą: płoną. „Patrzajcie, gorą mu lica.” Noc listopadowa
Góra aż do dna zadrżała opoki: Przyczyna tego wypadku objaśniona będzie w pieśni następnej. „Góra aż do dna zadrżała opoki;” Boska Komedia
Góra, na której dziś kasyno siedzi ...: Na wierzchołku góry, na której leży Kassino, niegdyś była świątynia Apollina, gdzie pielgrzymi za czasów pogaństwa tłumami przychodzili słuchać jego wyroczni. Święty Benedykt, którego duch tu mówi, pierwszy tu opowiadał słowo boże i pierwszy pogan w tej okolicy nawrócił. „Góra, na której dziś kasyno siedzi,” Boska Komedia
gorąc gw.: gorąco. „Strudzona już była z pracy i spieki, bo w izbie gorąc jaże dusił, a w sieniach, kaj się buzowało w szabaśniku, też ledwie odzipnął, że przy tym i muchy, od których roiły się ściany, brzęczały nieustannie i cięły wielce dokuczliwie, to prawie z płaczem oganiała…” Chłopi, Część czwarta - Lato
gorące źródła: hebr. הַיֵּמִם ( hajemim ): słowo o niepewnym znaczeniu. Talmud ( Pesachim 54a) odczytuje to jako ‘muły’, «skrzyżował osła z klaczą, a ta urodziła muła», zob. Raszi do 36:24. „Oto synowie Esawa, i oto książęta ich, mianowicie Edomitów.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
gorącość daw.: dziś popr. forma rzecz. r.n.: gorąco. + 1 inne znaczenie „Marysia gorącość wielką czuje, a w głowę coś ją ciśnie.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 3 lekturach →
gorącość duszna daw.: zapał w duszy. „I taką gorącość duszną do tego kawałka ziemi poczuł, jakiej nigdy nie miał.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
gorącożółty gw.: pomarańczowy. „Przystroiła się też dzisiaj kiej na jakie wesele; wełniak wdziała gorącożółty w zielone a białe pasy, stanik zaś z modrego aksamitu, dziergany złotą nitką i głęboko, do pół piersi wycięty, a na koszuli cieniuśkiej, która bieluchną fryzką burzyła się suto koło…” Chłopi, Część druga - Zima
gorący napój: tu: trunek, napój alkoholowy. „Szukał pociechy w gorącym napoju;” Konrad Wallenrod
gorącym podziemiem: tj. paryskim metrem. „A później gorącym podziemiem, pełnym zapachu mydlin, jechał na Montparnasse.” Granica
góralka: hebr. שָׁפָן ( szafan ): góralek . „Wszakże tych jadać nie będziecie z przeżuwających i mających rozdwojone kopyta: wielbłąda, ponieważ przeżuwa, ale rozdwojonych kopyt nie ma: nieczystym on dla was.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra
góralów: dziś popr. forma B. lm: górali. „On to partię zdrajcy Prackiego starł, która Szwedom służyła, i samego rozstrzelał, a teraz ku górom srogim poszedł, które za Krakowem leżą; tam oddział szwedzki zniósł i góralów ratował, w ucisku od Szwedów będących...” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
gore daw.: pali się. „Pewnej nocy zbudził go hałas okropny: stukano w okiennice gwałtownie, stróż nocny trąbił, uderzono w dzwony, rozległo się wołanie: „gore, gore!"” Baśnie to słowo w 2 lekturach →
gore jasnie: jasno goreje, płonie, świeci. „Lubo wstając, gore jaśnie,” Treny
gorętwa daw.: gorączka. „— W gorętwie jest?” Krzyżacy
gorg: rodzaj śpiewu improwizowanego przez śpiewaka. „— Co do śpiewania, muszę przyznać, żem i w Warszawie tak wybornych gorgów nie słyszał.” Potop
Gorgias: Gorgiasz z Leontoi (485–380 p.n.e.), filozof , retor i stylista gr., twórca mów popisowych, uczył sztuki przemawiania i przekonywania. „Muszę dziś wylać nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa.” Quo vadis
Gorgona mit. gr.: potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. + 1 inne znaczenie „Okrutnego potworu, srogiej łeb Gorgony.” Iliada to słowo w 3 lekturach →
Górki: prawdopobnie chodzi o część wsi Brzustów w powiecie tomaszowskim, w woj. łódzkim. „— Bo jak Miemce kupią i zasiędą o miedzę, to będzie jak w Górkach: powietrza prosto zbraknie do dychania w Lipcach i z torbami pójdziemy albo do Hameryki.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
górnie: górą, ponad. „…zył się strumieniem po wygrzanych piachach skroś łąk przejętych zapachem sianokosów; to jakby z ptakami leciał kajś wysoko, górnie nad światem i krzykał z mocą niepojętą do słońca; to znowu jakby się stawał szumem pól, kolebaniem się borów, siłą i pędem wszela…” Chłopi, Część czwarta - Lato
górnie bujając: latając wysoko. „Orzeł górnie bujając, gdy go w locie zoczył,” Bajki i przypowieści
górny: tu: pochodzący z gór lub najwyższy. + 1 inne znaczenie „Stary Maćko, pomimo iż głównie myślał o jutrzejszej przeprawie i dalszej podróży, spostrzegł to jednak, ale pochwalił go tylko za górne obyczaje, których, jak mówił, musiał przy Zbyszku na dworze mazowieckim nabrać.” Krzyżacy
gors daw.: przednia część męskiej koszuli. + 1 inne znaczenie „Rozdzieliła ich gęstwa, że schowawszy za gors obrazik, długo toczyła oczami po ludziach.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
gorszaś: forma skrócona od: gorsza jesteś. „— Od świni gorszaś!” Placówka
Gortyna: miasto na południu Krety. „Gdzie od granic Gortyny z wód czarnej przepaści” Odyseja
góruje nad skarby: dziś: góruje nad skarbami. „Ile rozsądek góruje nad skarby?” Antygona
góry: kopalnie. Sprawa uruchomienia znanych od XIII w. olkuskich kopalni srebra i ołowiu, wchodzących w skład królewszczyzn, a zrujnowanych na skutek rabunkowej gospodarki dzierżawców–cudzoziemców i polskich magnatów oraz wojen szwedzkich, była w XVIII wieku przedmiotem wielu uchwał na sejmikach i sejmach. W r. 1779 powstała spółka akcyjna dla odbudowy kopalni, a Komisja Skarbowa wyznaczyła nagrodę za projekt ich odwodnienia. Do wznowienia eksploatacji jednak nie doszło, wymagało ono bowiem olbrzymich kapitałów inwestycyjnych. „Kopiem góry dla srebra i złota w Olkuszu,” Satyry
Góry Alabastrowe: w środkowej części Egiptu, na wschodnim brzegu Nilu w pobliżu Amarna, ok. 250 km na południe od Memfis, 50 km na południe od dzisiejszego al-Minja, znajdowały się eksploatowane przez Egipcjan od czasów Starego Państwa złoża trawertynu, jasnego kamienia zwanego egipskim alabastrem. „Nie jestże to Nil i jego kanał, który poczyna się naprzeciw Gór Alabastrowych i płynie aż do Fajum?...” Faraon
Góry Albańskie: pasmo wulkaniczne w pobliżu Rzymu. „Pokazało się, że pogoda jest piękna, połączona z lekkim powiewem od Gór Albańskich, i że gemmy nie przyszły.” Quo vadis
góry wylatać: wylatywać w górę; przen.: pysznić się. „Także i góry nie radzęć wylatać,” Pieśni
Gorycja: miasto i gmina we Włoszech, przy granicy ze Słowenią, u podnóża Alp Julijskich. „Ten bezludny, zapadający się świat kamieni pełen był jeszcze wojsk republikańskich, które pod dowództwem Massény, Guyeux, Chabota, Séruriera i Bernadotte'a z wolna cofały się ku Palma Nuova, opuszczając Gorycję i Karyntię.” Popioły
goryczy B. lm: dziś: gorycze. „Każdy wiek ma goryczy, ma swoje przywary:” Bajki i przypowieści
goryl pokonuje nawet lwa: goryle mieszkają w lasach Afryki zachodniej, jednakowoż Livingstone [Livingstone, David (1813-1873) szkocki pastor i odkrywca; red. W.L.] spotykał je i we wschodniej. Porywają one często dzieci. Goryl we wschodniej Afryce jest mniej zaciekły od zachodniego, albowiem ranny nie zabija strzelca, ale poprzestaje na odgryzieniu mu palców. „Rozpoczęła się straszliwa walka, w której pies pomimo swego potężnego wzrostu i sił byłby uległ z pewnością, albowiem goryl pokonuje nawet lwa.” W pustyni i w puszczy
gorzałka: wódka. „— Juści, bo Wojtkowi jeno gorzałka pachnie i pilno do karczmy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
gorze ze starop. gorzeć: palić się, daw., dosł.: płonie, pali się, starop.: bieda, nieszczęście; zbawić wszego gorza : pozbawić wszelkiej troski. + 1 inne znaczenie „— Przypnę je do hełmu, a kto po nie sięgnie, gorze mu!” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
gorze chłopcu daw.: źle z chłopcem. „Niech teraz księżna przemówi za wami, bo inaczej gorze chłopcu.” Krzyżacy
gorzeć daw.: płonąć, tu: jaśnieć. „Zmierzch już ogarnął to wszystko, a my tam w dole znajdowaliśmy się jeszcze w blasku słońca; przestrzeń rzeki naprzeciw polanki gorzała cichym, olśniewającym przepychem między obu mrocznymi, ocienionymi zakrętami w dole i w górze.” Jądro ciemności to słowo w 3 lekturach →
gorzej psa: gorzej niż pies. „Nie chciał tego, nie postarał się o to, więc też zginął marnie w kącie, gorzej psa.” Opowieść wigilijna
gorzej sądzić: spodziewa się czegoś złego. „A wierne serce zawsze gorzej sądzi.” Pieśni
gorżki: dziś: gorzki. „Radość dla mężczyzn, dla nas gorżki smutek,” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca
Gorzkie Jeziora: Małe i Wielkie Jezioro Gorzkie, dwa słonowodne jeziora na południu Przesmyku Sueskiego łączącego Egipt z półwyspem Synaj, przez które przebiega naturalna granica między Egiptem a Azją. Obecnie stanowią część trasy Kanału Sueskiego. „W tym czasie jenerał Nitager, naczelny wódz armii, która strzeże bram Egiptu od najazdu azjatyckich ludów, ma wyruszyć od Gorzkich Jezior przeciw następcy tronu.” Faraon
gorzonna: gorzałka, wódka. „Bo lubię stary miodek i kocham gorzonnę,” Balladyna
gość: Likaon powołuje się na prawo gościnności, ponieważ przez pewien czas był jego jeńcem.
gość nieprawie wierny: gość nieprawowierny; gość łamiący prawo (gościnności). „Będąc w Grecyjej, gość nieprawie wierny,” Odprawa posłów greckich
Goście: w I wydaniu dokładniej: Goście z miasta , do nich to zwraca się Gospodarz „Wy się wynudzicie w mieście..."). „Gospodarz, Gospodyni, Goście z miasta” Wesele
gościłem: hebr. גַּרְתִּי ( garti ): ‘mieszkałem’, tu: ‘gościłem’. «Nie zostałem księciem ani nikim ważnym a tylko przybyszem, nie warto więc, abyś mnie nienawidził za błogosławieństwo, którym obdarzył mnie nasz ojciec, [mówiąc do mnie]: „bądź panem braci twojej” (Genesis 27:29), bo mi się to nie spełniło». Słowo 'garti' ma wartość liczbową 613, a jest to tradycyjna liczba przykazań w judaizmie. Jakub powiedział więc: «mieszkałam z Labanem, ale przestrzegałem 613 przykazań i nie przyswoiłem sobie jego złych nawyków», zob. Raszi do 32:5. „I wstał Laban z rana, i ucałował synów swoich i córki swoje, i pobłogosławił ich, i poszedł; i wrócił Laban do miejsca swojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
gościniec daw.: prezent, zwł. dawany na drogę lub po powrocie z podróży. + 2 inne znaczenia „Hale, Rochu, a kajże to nasze gościńce?” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →
gościnny dwór z ros. gostinyj dwor: stragany. „W dnie przedsabatowe zakradał się do długich „gościnnych dworów", gdzie sprzedawano koszerne zapasy jarzyny, warzywa, mięso i smakołyki.” Przedwiośnie
gospoda: tu: miejsce pobytu; miejsce, w którym ktoś gości. „Do Wallenroda wiodące gospody,” Konrad Wallenrod
gospodarczy: tu: gospodarzący; przedsiębiorczy. „a będzie tam ten potwór gospodarczy —” Noc listopadowa
gospodarstwo: tu: gospodarz z gospodynią; małżeństwo gospodarzy. „Skończywszy kolację, gospodarstwo z kuzynem i dziećmi przeszli do sąsiedniego salonu, a Jędrek, poprzedzony przez młodą służącą, udał się do swego locum.” Syzyfowe prace
gospodarz: chłop posiadający ziemię. „— Ciężki latoś przednówek nawet la gospodarzy.” Chłopi, Część czwarta - Lato
gospodyn z ros., daw.: pan, gospodarz. „Wy gospodyn — ja sługa.” Noc listopadowa to słowo w 2 lekturach →
Gospodze: pani (wołacz); z odpuszczeniem — za przeproszeniem. „„Co to niesiesz?" — „Gospodze, z odpuszczeniem: jajca."” Fraszki
gospodzin starop., daw.: tu: Bóg. + 1 inne znaczenie „U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!” Bogurodzica to słowo w 2 lekturach →
Gospodzinie starop.: W.lp: Panie (tu: zwrot do Boga). „Gospodzinie wszechmogący,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
gosudarstwo z ros., z ros. государство: państwo. „Potęgowiczów, gosudarstwa,” Kwiaty polskie wszystkie 2 wystąpienia →
Goszczyński, Seweryn 1801–1876: poeta romantyczny zaliczany do szkoły ukraińskiej; autor m.in. Zamku Kaniowskiego , Króla zamczyska oraz licznych wierszy głoszących radykalne hasła społeczne, np. Uczta zemsty ), pisarz ( Dziennik podróży do Tatrów , Dziennik Sprawy Bożej ; uczestnik powstania listopadowego (gorący zwolennik dokonania zamachu na W. Księcia Konstantego, członek sprzysiężenia Piotra Wysockiego, brał udział w ataku na Belweder, walczył pod Stoczkiem i Nową Wsią, wydał liryki powstańcze Pobudka 1831); zakładał następnie organizacje stawiające sobie cele demokratyczne i rewolucyjne (Związek Dwudziestu Jeden we Lwowie w 1832 r. i Stowarzyszenie Ludu Polskiego w Krakowie w 1835 r.); w 1838 r. znalazł się na emigracji w Paryżu, gdzie nawiązał znajomość z Mickiewiczem i Słowackim; w 1842 r. przystąpił do Koła Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego; w 1872 r. powrócił do kraju, zamieszkał we Lwowie, gdzie pozostał do końca życia. + 1 inne znaczenie „Była tam również laska Seweryna Goszczyńskiego, zwana czasami laską Wincentego Pola.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
Got, Bertrand de a. Klemens V ok. 1260–1314: papież w latach 1305–1314. „…badania sekt u ich źródeł, a kończąc na materiałach do historii Jakuba Bernarda de Molay, arcybiskupa z Bordeaux Bertranda de Got, późniejszego Klemensa V, Filipa z przydomkiem le Bel i żony jego, królowej Joanny.…” Popioły
gotować daw.: przygotowywać. „— Bo wyprawę na Tatarów gotuje.” Krzyżacy
gotować sie: przygotowywać sie (do drogi); sie za tobą gotować *: przygotowywać się, żeby pójść za tobą. „Nie lza, nie lza, jedno sie za tobą gotować,” Treny
gotować się: tu: przygotowywać się. „Tu zebrał lejce w garść i na szkapę cmoknął, gotując się przy wozie iść, gdyż na niego miejsca już nie stało.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
gotowalnia daw.: ozdobna toaletka z ruchomym lustrem, niekiedy składająca się z trzech części: dwóch ruchomych skrzydeł i części środkowej. „Obicie osypane bukietami polnych kwiatów miało pozór nieco sentymentalny; gotowalnia okryta zwojami białego muślinu połyskiwała kryształowymi i porcelanowymi cackami; na etażerkach leżały książki, stały zgrabne koszyki i pudełka z przyborami do ręcznych robót.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
gotowe pieniądze: gotówka. „— Gotowych pieniędzy też sporo chapnąć musieli...” Chłopi, Część czwarta - Lato
gotówem daw., gw., daw.: dziś: gotów jestem. „— Wszystko gotówem przenieść, bele jeno nie siedzenie.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
gotowem umrzeć: gotowy jestem umrzeć. „Gotowem umrzeć: czegóż chcecie więcej?” Konrad Wallenrod
gotowizna: gotówka; pieniądze. „Nie będę przecież kwitował z tego, czego nie dostanę do ręki; bodaj coś muszę zobaczyć w gotowiźnie.” Skąpiec
gotowo daw. forma r.n., daw., gw.: tu: gotowe. „Wszystko gotowo.” Grażyna to słowo w 2 lekturach →
gotowy grosz daw.: gotówka. „Widziano ich nawet chętnie, bo jako ludzie, u których o gotowy grosz łatwiej, płacili zwykle za herbowych.” Krzyżacy
Gott niem.: Boże. „Lecz ordyńcy, wiedząc, że nie odprowadzą tych jeńców do domu, brali żywcem tylko starszyznę, która mogła się wykupić; pospolity żołnierz dostawał nożem po gardle i konał, nie mogąc nawet „Gott!" wykrzyknąć.” Potop
Gott erbarme Dich meiner niem.: Boże, zmiłuj się nade mną. „…rzask łamanych dzid; krzyk okropny rozdziera powietrze; polskie głosy wrzeszczą: „Bij!" — niemieckie zaś „Gott erbarme Dich meiner!"…” Potop
Gott mit uns niem.: Bóg z nami. „Krzyki oficerskie: „Naprzód!" i „Gott mit uns!", zagrzmiały jak burza i stał się cudny widok.” Potop
Gott mit uns! niem.: Bóg z nami! „— Gott mit uns! — zakrzyknął Wallenrod.” Krzyżacy
gotujący: szykujący. „Zapalon, ciężkie Troi gotujący” Iliada
gozd daw.: las. „Zginęły za jego żywota pod siekierą dąbrowy, oschły między działkami chłopskiej nowiny mokre, zakisłe, nieprzebyte gozdy, z których się wieczne wody sączyły.” Popioły
grab: drzewo liściaste. „…u stojące, o pniach kapiących złotą, bursztynową żywicą; a wśród sosen czarnych zabielały brzozy szemrzące liściem drobnym i graby zadumane, na których świstały kosy, i niska kalina — na niskich dołkach stojąca, a wody spragniona.…” O krasnoludkach i sierotce Marysi
graba: palenisko. „W izbie palił się wielki ogień w grabie i przy jego obfitym, ale nierównym świetle ujrzał Zbyszko Danusię, bladą nieco od bezsenności, białą, z wiankiem nieśmiertelników na skroni, przybraną w sztywną, spadającą aż do ziemi sukienkę.” Krzyżacy
Grabczyński, Jan: polski lekarz, aresztowany w Sandomierzu w 1942 r. z powodu udzielania pomocy medycznej partyzantom; więzień obozu w Auschwitz. „Tak doktor Grabczyński, z Krakowa, objąwszy blok Nr 22, miejsce mordu i postrach kierowanych tam na „wykończenie" chorych, przeobraził go w szpital prawdziwy.” Medaliony
grabia: hrabia; Sienkiewicz nadaje Jurandowi ze Spychowa już trzeci nieodpowiadający sytuacji tytuł. „— Matka jej przyjechała z Litwy z księżną Anną Danutą, która wydała ją za grabię Juranda ze Spychowa.” Krzyżacy
grabie starop.: hrabiowie. „Bądź książęta albo grabie,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
grabież: kradzież; bezprawne odebranie komuś czegoś. „Każdy dźwigał pusty kufer, aby go w ponownych grabieżach napełnić dukatami.” Klechdy sezamowe
grabina gw., pot.: grab, rodzaj roślin krzewiastych lub drzew, zależnie od odmiany. + 1 inne znaczenie „I nie dziw, dąb przyjaciel grabiny...” Balladyna to słowo w 2 lekturach →
grabini: hrabini, hrabina. „mościa grabini,” Balladyna
Grabit' nagrablennoje ros.: grabić to, co zostało zagrabione (hasło anarchistów). „Grabit' nagrablennoje — o tyle tylko jest słuszne, o ile się pracuje.” Przedwiośnie
Grabów: polskie miasto, położone w województwie łódzkim, w powiecie łęczyckim; w 1941 r. naziści utworzyli tutaj getto dla Żydów z pobliskiej Łęczycy, których podczas jego likwidacji rok później wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie. „Od niego poszedłem do Grabowa i tam spotkałem tego Żyda, z którym się umawiałem.” Medaliony
grabstwo: hrabstwo, okręg. „Jen podczas niebytności Walgierza Wdałego grabstwo tynieckie pustoszył.” Krzyżacy
grać z dziadkiem: sytuacja, w której jeden z graczy nie uczestniczy aktywnie w grze, a jego kartami rozporządza rozgrywający. „Codziennie rano, z wyjątkiem niedziel i świąt uroczystych, był w biurze; codziennie po południu, nie wyłączając niedziel i świąt uroczystych, grał w preferansa z dwoma przyjaciółmi i dziadkiem.” Syzyfowe prace
graca: tu: narzędzie, służące do rozrabiania wapna z wodą. + 1 inne znaczenie „Cycki u nich gumiaste jak graca:” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
Gracjan: mnich z klasztoru św. Feliksa, zakonu benedyktynów w Bolonii, autor książki pod tytułem: Zgoda kanonów niezgodnych , w której prawa kanoniczne ze świeckimi pogodził. „Oto wybłysła z uśmiechu Gracjana,” Boska Komedia
Gracje mit. rzym.: boginie powabu, wdzięku i szczęścia. „Z wesołym śmiechem, błyskając małymi oczami opowiadał on, że z panem Różycem z kościoła do Korczyna jadąc widział na polu dwie gracje.” Nad Niemnem
gracki: mężny, odważny. „Co za gracki ruch!” Popioły
gracko daw.: zręcznie, dzielnie. „Strzelam gracko, rzecz to znana.” Zemsta
graczów: dziś popr. forma D.lm: graczy. „Jedni z graczów byli wybladli po nocy niespanej, inni porozbierani do koszul.” Popioły
Gradenigo, Piotr 1251–1311: doża Wenecji w latach 1289–1311. „Lud przez pięć wieków, od czasów doży Piotra Gradenigo, praw pozbawiony, pozbawił praw szlachtę i sam, w osobach sześćdziesięciu przedstawicieli, zasiadał w sali di Pregadi, i w Cedrowej, i w izbie Rady Dziesięciu, a nawet w izbie, gdzie zasiadali Inquisitori…” Popioły
gradus: stopień; tu: jako miara kąta w matematyce: koło ma 360°. „…igdy nie mogłem znaleźć najmniejszego związku między matematyką i polityką; myślą może, że jako najmniejsze koło ma tyleż gradusów, ile i największe, tak ten, kto umie poruszać globem, może równie łatwo i rządzić światem.…” Podróże Guliwera
gradusy: stopnie. „Złote gradusy boskiej muzyki, wzloty niebiańskie i upadki do otchłani rodziły się wtedy i kształtowały w jej duszy.” Przedwiośnie
Gradyw mit. rzym., z łac. gradivus : kroczący naprzód, mit. rzym., z łac. gradivus : kroczący na przedzie: jeden z przydomków Marsa, boga wojny. + 1 inne znaczenie „Osiędzie na powrót w swych Łubniach i będzie czekał cicho, póki go przeraźliwe trąby Gradywa na nowo do czynu nie powołają...” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Graeculi łac.: lekceważąco o Grekach. „Potem marzy o Grecji, gdzie chce mu się śpiewać we wszystkich znaczniejszych miastach, a potem wraz ze wszystkimi wieńcami, które mu ofiarują Graeculi, odprawić triumfalny wjazd do Rzymu.” Quo vadis
graf niem., daw.: hrabia; tytuł arystokratyczny nadawany szlachcie w daw. Niemczech; szlachta : wyższy stan społeczny mający liczne przywileje m.in. prawo do posiadania ziemi. + 1 inne znaczenie „Z gości krzyżackich chyba jacy grafowie, a z samych Krzyżaków chyba komtur — i to nie każdy.” Krzyżacy to słowo w 4 lekturach →
graf , grafini: tytuły szlacheckie: hrabia, hrabina. „A ty, grafini?” Balladyna
grajdać się gw.: chodzić niezgrabnie. „Łapa, zwinięty w kłębek, warował mu przy nogach, a Witków bociek grajdał się pociesznie między drzewami kieby na straży.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
grali w szachy: szachy były w Egipcie nieznane (powstały w Azji setki lat później). Chodzi najpewniej o senet , egipską grę rozgrywaną pionami na prostokątnej planszy 3x10 pól, bardzo popularną od zamierzchłych czasów, lecz w przeciwieństwie do szachów częściowo losową. Inną grę planszową, mehen (wąż), rozgrywano na planszy w kształcie zwiniętego w spiralę węża. „Jedni na dole kąpali się i namaszczali, inni grali w szachy i arcaby na piętrze, inni, w towarzystwie kilku tancerek, pili pod namiotami na tarasie.” Faraon
gram na skrzypce, a pan na bas: tzn. każdy inaczej; obydwaj co innego mają na myśli. „No, ja to gram na skrzypce, a pan na bas.” Wesele
Gran'Bassam: miasto portowe w Afryce, na Wybrzeżu Kości Słoniowej. „…k samo, jakbyśmy nie poruszali się wcale; przejeżdżaliśmy koło różnych miejsc — osad handlowych — o nazwach takich jak Gran'Bassam, Little Popo; nazwach, które zdawały się należeć do jakiejś plugawej farsy odgrywanej na tle posępnej kurtyny.…” Jądro ciemności
grand: arystokratyczny tytuł hiszpański. „Możesz śmiało przyjąć z uszanowaniem oddawcę listu, ponieważ jest on hrabią i grandem hiszpańskim.” Trzej muszkieterowie
Grand Contrôleur fr.: Wielki Kontroler; kontroler państwowy, jedna z najwyższych godności w dawnej rosyjskiej hierarchii urzędów. „Marszałek — Grand Contrôleur — ledwie poznasz, w masce.” Dziady, część III
Grand Hotel: istniejący od 1888 r. hotel w łodzi; w czasie rewolucji 1905 r. mieścił się w nim sztab wojsk carskich (pułku symbirskiego) ściągniętych do miasta dla stłumienia rozruchów. + 1 inne znaczenie „Piotrkowska, w stronę Grand Hotelu,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
grand seigneur fr.: wielki pan. „Ale było ważne, że to jest grand seigneur w każdym calu, że ma takie szczęście do ludzi, iż wszyscy za nim przepadają.” Granica
grand-diuk ang.: wielki książę, tytuł używany przez niektórych europejskich monarchów. „I sobole i grand-diuki” Bal w operze
granda daw., pot.: bezczelne oszustwo; bezwstydne, jawnie popełniane przestępstwo. + 1 inne znaczenie „Wiedz, że to bujda, granda zwykła,” Do prostego człowieka to słowo w 2 lekturach →
granic ujedzie starop.: wtargnie w nasze granice. „A granic na nas lada kto ujedzie.” Pieśni
graniczne kopce: dawny sposób na oznaczenie granic dóbr ziemskich. „Wygon, staw, graniczne kopce, grusze polne, wieś ciągnąca się daleko dwoma rzędami chat, stodół, obórek, wszystko jakby znajome mu było.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
granie ogarów: odgłos szczekania psów myśliwskich. „I zapewne kaleczy; śród ogarów grania” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
granula: od „graniasty"; w odniesieniu do umaszczenia oznacza „łaciaty". „— To ani chybi po granuli...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
Granzregiment niem.: pułk graniczny. „…nia granicy między Królestwem Galicji a sześcioma departamentami popruskimi, była tak uważnie i pieczołowicie przez Granzregimenty strzeżona, że o przeprawie nawet mowy być nie mogło.…” Popioły
grapa z niem. Grapen: metalowe naczynie na trzech nogach, służące do gotowania; beczka do przyrządzania ługu. + 1 inne znaczenie „Wpadło do grapy z ukropem i prawie się ugotowało.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →
grasant z łac., przestarz., z łac.: rabuś, łupieżca. + 1 inne znaczenie „…nie miał czasu nad nim się zastanawiać, bo zaraz musiał opowiadać, co tam w kresowej stanicy porabiał, jako ordzińskich grasantów podchodził, jak mu było tęskno, ale zdrowo starego życia zakosztować.…” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →
grasejować: wymawiać „r" z wibracją (jako „rh", „z francuska"). „Mówi jednak po polsku, tylko z akcentem obcym, cokolwiek grasejując.” Medaliony
gratka z łac.: rzecz łatwo zdobyta. „Coś stryjowi żal tej gratki.” Zemsta
gratulari łac.: gratulować sobie. „Ale fluctuantur podczas i same nawet nadzieje, kiedy tenax propositi człowiek uchwyci się kresu i portu swego, słusznie zaprawdę gratulari sobie może..."” Popioły

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.