Litera F

410 słów, strona 2 z 2.

foliał daw.: księga o dużym formacie. „Sześć godzin dziennie uczniowie pracowali przy tej nauce; profesor pokazał mi wiele foliałów powstałych z ułamków zdań, obejmujących, jak zapewniał, skarb wszystkich kunsztów i umiejętności, które ułożyć i wydać zamyśla.” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →
foliant a. foliał: gruba książka dużego formatu. „…norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folianty pełne przedziwnych rycin i oszałamiających historii.…” Sklepy cynamonowe
folksdojcz a. Volksdeutsche niem.: określenie stosowane do 1945 dla nazwania etnicznych Niemców i osób pochodzenia niemieckiego, zamieszkujących poza granicami Niemiec. „Wtedy Siuda, żandarm wojskowy z polskich folksdojczów, powiedział im: „Nie bójcie się, zawiozą was na stację Barłogi, a stamtąd pojedziecie dalej na roboty".” Medaliony
Folus, co był zły jak żmija: Folus centaur, za życia porywczy w gniewie, należał do tych, co porwali Hippodamię. „Trzeci, to Folus, co był zły jak żmija” Boska Komedia
folwarek: dziś popr.: folwark. „— A jak dziedzic już sprzedał folwarek?” Placówka
folwark z niem. Vorwerk: gospodarstwo rolno-hodowlane, wykorzystujące pracę przymusową pańszczyźnianych chłopów, a po zniesieniu pańszczyzny pracę robotników najemnych w celu zapewnienia właścicielowi ziemskiemu wraz z rodziną środków utrzymania i zysku ze sprzedaży produktów rolnych i zwierząt hodowlanych. + 1 inne znaczenie „Obywatel X w roku 1872 zapisał swemu siostrzeńcowi folwark, a w roku 1875 — synowcowi kamienicę.” Katarynka to słowo w 2 lekturach →
folwark donacyjny: w Królestwie Polskim majątki skonfiskowane Polakom rząd carski przekazywał w darze „zasłużonym" urzędnikom i wyższym oficerom (nowi właściciele majątki te najczęściej puszczali w dzierżawę). „Ci państwo dzierżawili kilkusetmorgowy folwark donacyjny w lichej, kamienistej glebie.” Ludzie bezdomni
fon Rauch: nazwisko wymyślone przez Felka; fon to polski zapis niem. przyimka von (pol. z ), stanowiącego element wyróżniający nazwiska niem. szlachty; niem. der Rauch oznacza dym , a czasownik rauchen określa palenie papierosów. „Moje ultimatum jest takie: po pierwsze nie jestem już Felkiem, tylko baronem Feliksem fon Rauch.” Król Maciuś Pierwszy
Fontebrandą: wspaniała fontanna w Sienie. „Na Fontebrandę, co stoi w mym oku.” Boska Komedia
for: rzeczownik występujący w języku polskim raczej w lm: fory , tj. uprzywilejowane warunki stworzone dla słabszego przeciwnika w celu wyrównania jego szansy na zwycięstwo. „For słabszej stronie.” Hamlet
Forcellini, Egidio 1688–1768: włoski filolog i leksykograf, autor wielkiego słownika łacińskiego Totius Latinitatis Lexicon . „Spasłeś się, gruby jesteś jak słownik Forcelliniego, śpisz sam na hetmańskim łożu i o panach swych zapominasz!” Popioły
Foreze: tyle tylko wiemy o nim, że pochodził z familii Donatów, a zatem spokrewniony był i z Dantem. „Z dna mej pamięci Forezego postać.” Boska Komedia
Forges-les-Eaux: gmina w regionie Normandia w płn. Francji; znana z występowania na jej terenie leczniczych wód termalnych. „— Mogę każdemu z nich posłać dwutygodniowy urlop, nic więcej; Atosowi, któremu dolega rana, aby udał się do wód w Forges; zaś Portosowi i Aramisowi, aby towarzyszyli przyjacielowi, który potrzebuje ich pomocy w chorobie.” Trzej muszkieterowie
Forkys mit. gr.: syn Gai-Ziemi i Pontosa-Morza, brat Nereusa. „Pod Forkysa, morskiego starucha, wezwaniem” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →
formaliter łac.: formalnie, legalnie. „Dwóch albo trzech konfidentów do tajemnicy przypuścim i za świadków weźmiem, aby ślub odbył się formaliter.” Potop
forminga: starogrecka odmiana liry z dużą liczbą strun. + 3 inne znaczenia „Apollo na formindze gra, muz chór dobrany” Iliada to słowo w 3 lekturach →
formuła jakiegoś spryciarza: tradycja przypisuje ją królowi Filipowi Macedońskiemu (359–336 p.n.e.) „Przypominali ową doskonałą formułę jakiegoś spryciarza, iż osioł obładowany złotem wejdzie do najbardziej niedostępnej fortecy.” Przedwiośnie
fornal: najemny robotnik rolny obsługujący konie i pracujący z nimi w folwarku (tj. majątku ziemskim) w XIX i XX w.; inaczej: rataj. „Fornal Józef założył duży kosz na kozioł i pomógł Bogutowej wejść na siedzenie.” Granica to słowo w 2 lekturach →
fornalski: wykonujący pracę na roli. „Na koniec podjechała pod ganek bryczka, prosta, trzęsąca bryczka przez parę fornalskich koni ciągnięta, z parobkiem w siermiędze na kozłach, znaczną ilością istot różnej płci i wieku napełniona.” Nad Niemnem
fornicaria łac.: kobieta lekkich obyczajów; tu B. lp. fornicariam : kobietę lekkich obyczajów. „…e się potykał — odpowiedział, podnosząc w górę palec, opat — ale to, że się ożenił, i do tego nieszczęśliwie, albowiem fornicariam i bibulam wziął mulierem, która, jak mówią, Bacchum od młodości adorabat, a do tego i adultera była, z czego też nic dobrego wypa…” Krzyżacy
Forra! Forra! daw.: precz!
forsą z fr.: siłą, przemocą; por.: forsować. „— rzekł, wchodząc prawie forsą do pokoju.” Syzyfowe prace
forsować: wytężać, wysilać. „A gdy nie chciał forsować wzroku, siadał na fotelu naprzeciw okna i zapaliwszy cygaro zatapiał się w rozmyślaniach.” Katarynka
forsownie: z wysiłkiem. „Grdyka nauczyciela pracowała teraz forsownie, twarz jego z mocno czerwonej stała się aż brunatna.” Syzyfowe prace
forsowny: tu: z użyciem siły fizycznej. + 1 inne znaczenie „…ć aż trzech asystentów gospodarzy klas i pana Pazura do wypowiadania grubiańskich uwag pod adresem rodziców, a nawet do forsownego rozpychania ich łokciami.…” Syzyfowe prace wszystkie 2 wystąpienia →
Forster, Albert 1902–1952: niemiecki polityk i zbrodniarz wojenny; od 1930 do 1945 gauleiter NSDAP w Gdańsku. „Był raz minister zdrowia w Instytucie Higieny i minister oświaty, też był gauleiter Forster.” Medaliony
forszpan: zaprzęg. „A jej forszpanem mała, szara muszka” Romeo i Julia
Fort Bema: osiedle w obecnej dzielnicy Bemowo w Warszawie. „— Inżynier boi się trzymać cement i gips, wapno ma tylko dla Niemców na roboty na Forcie Bema, to co pan chce?” Pożegnanie z Marią
fort intrigué par ce cadavre fr.: mocno zaciekawieni tym trupem. „„Fort intrigué par ce cadavre" — opowiadał mi oficer francuski, którego przypadkiem spotkałem w kawiarni w Sydney.” Lord Jim
fort! fort! niem.: precz! precz!... „fort!... Zasada robienia oszczędności stała się już u niego chorobliwym dziwactwem.” Lalka
fortalicja z łac.: ogólna nazwa budowli pełniącej funkcje i posiadającej cechy obronne. + 2 inne znaczenia „Nie upił się jednak — i o pierwszym brzasku był już na dziedzińcu w fortalicji, gdzie czekały gotowe do drogi konie.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →
fortel: podstęp. „Pies wierność, liszka umysł w fortele obfity;” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →
fortelnica: kobieta skłonna do robienia forteli; fortel : żart, wybryk. „To ci fortelnica!” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
fortelny Przemysł: przebiegły Przemysław (Lestko I), przedhistoryczny polski książę, według legendy pokonał wojska Aleksandra Wielkiego umieszczając na drzewach malowane tarcze, ku którym zwabił żołnierzy wroga. „Tu i fortelny Przemysł jest wniesiony,” Pieśni
fortissime wł.: coraz głośniej. „Ściskam waćpana z całego serca, pani siostrze ręce całuję, a także pannie Krzysi, której przychylności fortissime się polecam, o to głównie Boga prosząc, abym ją niezmienioną zastał i tej samej pociechy mógł zażywać.” Pan Wołodyjowski
Fortuna mit. rzym., z łac.: „bogini szafująca złem i dobrem, szczęściem i nieszczęściem. Wyobrażają Fortunę ślepą i łysą, nigdy nie siedzącą, ale skwapliwą do biegu, mającą skrzydła u nóg, jedną nogą stojącą na kole szybko obracającym się, drugą na powietrzu”. (P. Chompre, Słownik mytologiczny ). + 3 inne znaczenia „Teraz mię, Fortuno,” Balladyna to słowo w 7 lekturach →
Fortuna zajźrzała: los pozazdrościł. „Sroga Fortuna, ta mi go zajźrzała.” Pieśni
fortunnie: szczęśliwie; por. fortuna: los, szczęście. „Robota obiecana minęła, bo ordy cicho siedzą, jeno mniejsze kupy w łąkach buszują, które też dwukrotnie podeszliśmy tak fortunnie, że ni świadek klęski nie ostał".” Pan Wołodyjowski
fortunny z łac.: szczęśliwy; por. Fortuna : bogini szczęścia w mitologii starożytnych Rzymian. „Do fortunnej twojej doli” Zemsta
Forum: chodzi o Forum Romanum, główny plac w Rzymie, ośrodek władz politycznych i kultu religijnego. „Godziny popołudniowe są najwłaściwsze, nie wcześniej jednak, zanim słońce nie przejdzie w stronę świątyni Jowisza Kapitolińskiego i nie pocznie patrzeć z ukosa na Forum.” Quo vadis
forward ang.: naprzód. „Forward! Do końca życia.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →
foryś: konny pachołek, pomocnik stangreta. + 2 inne znaczenia „Minister za forysia...” Balladyna to słowo w 3 lekturach →
forytować daw.: darzyć kogoś lub coś szczególnymi względami, popierać, protegować. + 1 inne znaczenie „Forytując, jeździłem nawet do Warszawy.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
fosforescencja: świecenie po uprzednim naświetleniu. „Ale powoli fosforescencja wiosennego śniegu mętniała i gasła i nadchodziła czarna i gęsta oćma przed świtem.” Sklepy cynamonowe
fossor: grabarz. „Przy bramie dwaj fossorowie odbierali znaki.” Quo vadis
fotelu: tej formy Prus używa konsekwentnie w całym utworze; dziś: fotela. „Skinęła ręką i znikła, a książę, jak odurzony, nie ruszył się z fotelu.” Faraon to słowo w 2 lekturach →
fotograf Tyraspolski: atelier fotograficzne Jakuba Tyraspolskiego działający od 1899 r., usytuowany przy ul. Piotrkowskiej 76; wcześniej Tyraspolski (tytułujący się jako „Nadworny fotograf", taką pieczątką opatrzone są jego fotografie) prowadził od 1894 r. zakład w Odessie, a filia łódzkiego mieściła się w Warszawie (przy Mazowieckiej 12 w l. 1899–1905, Marszałkowskiej 130 w r. 1905 oraz Marszałkowskiej 87); choć zakład został przejęty przez Feliksa Buchcara w 1908 r., a następnie jego syna Jana, który był jego właścicielem do 1939 r., firmę prowadzono pod niezmienioną nazwą „J. Tyraspolski". „Najpierw fotograf Tyraspolski,” Kwiaty polskie
fra wł.: brat (używane przed imieniem zakonnika). „Gdybym też teraz wstał i zapytał ich, jak się zapatrują na maksymy Fra Paola Sarpi, na owe wytyczne zasady udzielane prokuratorom?” Popioły
fracht: przewożony towar. „Postanowili więc natychmiast sprzedać cały fracht i udać się do Madagaskaru dla powiększenia załogi, bo wielu z nich zmarło po moim uwięzieniu.” Podróże Guliwera
frak: część stroju męskiego o połach z przodu obciętych, z tyłu wydłużonych. „Kelner, pół na pół zjedzony przez gruźlicę, biegał daremnie z ogromną elegancją w swym fraku, tak olśniewająco błyszczącym, jakby był uszyty z wysuszonej pozłoty rosołu — przynosił różne wazki, półmiski, talerze z ciekłymi, prażonymi i duszonymi potwornościami…” Syzyfowe prace
franca pot.: syfilis. „Złapały faszystowską francę” Kwiaty polskie
Franciszek Fiszer 1860–1937: filozof, erudyta; pochodził ze spolonizowanej szlachty niem., był postacią niezwykle popularną w środowisku artystycznym Warszawy; bywalec kabaretów, kawiarni i restauracji; do jego znajomych należeli: Bolesław Leśmian, Zenon Przesmycki, Antoni Lange, Stefan Żeromski, Władysław Reymont, Artur Rubinstein, Antoni Słonimski, Julian Tuwim, Jan Lechoń oraz wielu innych twórców; znany z licznych dowcipnych anegdot, nie pozostawił żadnego utworu pisanego, lecz zyskał sobie miano „Sokratesa naszych czasów". „Fiszerowi, z pełnym wzruszenia uznaniem” Napój cienisty
Franciszek I 1494–1547: król Francji od 1515. „Wielki Pompejusz przegrał pod Farsalos, a król Franciszek I, który, jakem słyszał, nie ustępował mu w niczym, został jednak pobity pod Pawią.” Trzej muszkieterowie
Franciszek Liszt 1811–1896: znakomity kompozytor i wirtuoz węgierski. „Zaproponował tej pannicy, czyby nie chciała zagrać z nim na cztery ręce Tańców Węgierskich Liszta — co jeszcze pamiętał wcale dobrze.” Przedwiośnie
Franciszek Wtóry 1768–1835: w latach 1792–1806 ostatni cesarz rzymski, król Czech i Węgier (1792–1835), pierwszy cesarz Austrii jako Franciszek I (1804–1835). „Ja do tego kraju ze Lwowa wydelegowany, kiedy po nieszczęśliwych przypadkach i smutnych zamieszkach ten kraj używać nareszcie zaczął błogiej pomyślności pod panowaniem Najjaśniejszego cesarza i króla Franciszka Wtórego, zostałem.” Popioły
Francuzów pamięta: tj. pamięta przemarsz wojsk fr. ciągnących pod wodzą cesarza Napoleona przez ziemie polskie na wyprawę na Rosję w czerwcu 1812 r. (24 czerwca Wielka Armia przekroczyła Niemen). „Francuzów pamięta, a więcej jak pięćdziesiąt lat temu z dziadem pana Benedykta Korczyńskiego na wojnę chodził.” Nad Niemnem
Franczesko Bolończyk: późniejszy malarz miniatur. „—«Bracie» rzekł: «teraz Franczesko z Bolony” Boska Komedia
frank: dawna waluta francuska, w 2002 zastąpiona przez euro. „Obliczał to sobie we frankach, rozważał szczegółowo i był zadowolony.” Granica
Franklin, John 1786–1847: brytyjski admirał, badacz Arktyki, zginął w trakcie nieudanej ekspedycji badawczej. „Prądy te znały wszystkich mężów, którymi szczyci się naród, i służyły im wszystkim — od sir Francisa Drake'a do sir Johna Franklina — rycerzom utytułowanym lub nie, wielkim błędnym rycerzom morza.” Jądro ciemności
frant daw., z czes.: (daw.) człowiek miły, zabawny, ale do tego cechujący sie przebiegłością. + 3 inne znaczenia „Tylko ten jeden małomiasteczkowy frant, który przyniósł wódki i papierosów, dotrzymywał jej wciąż jeszcze towarzystwa.” Medaliony to słowo w 5 lekturach →
frasobliwie daw., gw.: martwiąc się. „Przed gankiem wysiadał frasobliwie, przechylając swą wagą stękający wehikuł, lejce wiązał luźno do żelaznego pręta poręczy i ciężką ręką w wyświeconej zamszowej rękawicy uderzał płasko w obły zad konia.” Granica
frasobliwy daw.: smutny. „— Czegożeś taka frasobliwa?” Krzyżacy
frasować daw.: martwić. „Nie tylko ten biedny, pusty, zachwaszczony ogródek frasował Marysię.” O krasnoludkach i sierotce Marysi
frasować się daw., starop.: martwić się. „Nie frasujcie się, już ja wszystko wyrychtuję — odpowiadał kowal, któren, chociaż twarz pokazywał frasobliwą, a w sobie cosik drugiego taił, gdyż niby to wzdychał, niby to żałował i łzy obcierał, a w oczy nie patrzył.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 4 lekturach →
frasowliwy: frasobliwy, pełen trosk. „Choć wszytek twój wiek będzie frasowliwy,” Pieśni
frasunek daw., starop.: kłopot, zmartwienie. + 1 inne znaczenie „Ale nie było czasu na frasunki, bo musiała pomagać kopić resztę siana i wszystką koniczynę, gdyż deszcz rozpadał się już na dobre, nie przestając ani na chwilę.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 6 lekturach →
frasunk a. frasunek starop., starop.; tu lm: frasunki: zgryzota, smutek, strapienie. „I żale, i frasunki, i rąk łamania,” Treny wszystkie 2 wystąpienia →
frasunków: zmartwień. „Żadnych frasunków tego świata nie doznawszy” Treny
fraszka starop., daw.: błahostka, drobnostka, drobiazg (zob. w w. 2 „lekkie rymy", w w. 4 „nieważne pieśni") „Dba o podobne fraszki?” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →
fraszka cnota: cnota jest fraszką, cnota nic nie znaczy. „«Fraszka cnota», powiedział Brutus porażony.” Treny
Frat: chodzi o rzekę Eufrat. „A ty pójdziesz do ojców twoich w pokoju, pochowany będziesz w sędziwości szczęśliwej.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit
frater łac.: brat; tu: zakonnik, mnich. „(Niejeden średniowieczny frater” Kwiaty polskie
fratres, rapiamus, capiamus, fugiamusque łac.: bracia, porywajmy, chwytajmy i uciekajmy. „polityki rewolucyjnej wciskać się poczęła coraz bezczelniej i natarczywiej filozoficzna zasada: fratres, rapiamus, capiamus, fugiamusque — on czuł w sobie upór coraz zuchwalszy, coraz straszliwiej bolesny i już prawie szalony...” Rozdzióbią nas kruki, wrony
fraucymer z niem. Frauenzimmer : komnata kobiet, pokój dla dam, z niem. Frauenzimmer: komnata kobiet, pokój dla dam; damy dworu, stałe towarzystwo królowej lub księżnej. + 1 inne znaczenie „Oczy te należały do Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, panienki respektowej księżny Gryzeldy, najpiękniejszej dziewczyny z całego fraucymeru, bałamutki wielkiej, za którą przepadali wszyscy w Łubniach, a ona za nikim.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
Fräulein, Fräulein! Halt, halt! Come here! niem. i ang.: Panienko, panienko! Stój, stój! Chodź tutaj!
Fredro, Andrzej Maksymilian ok. 1620–1679: historyk, pisarz polityczny i zbieracz przysłów. Zwolennik i propagator złotej wolności szlacheckiej i liberum veto . Fragment przytoczony w motcie pochodzi z dzieła Przysłowia mów potocznych, obyczajowe, radne, wojenne... z r. 1658, cennego zbioru przysłów siedemnastowiecznych. Aleksander Fredro mylnie uważał się za potomka Andrzeja Maksymiliana, którego linia w rzeczywistości wymarła jeszcze w pierwszej połowie XVIII wieku. Przodkowie komediopisarza należeli do innej linii Fredrów. + 1 inne znaczenie „Andrzej Maksymilian Fredro” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca to słowo w 2 lekturach →
freifach (z niem.: Freifach: wolny zawód) — tu: brak określonego zajęcia. „Te „freifachy" trwały już rzeczywiście nieco za długo.” Ludzie bezdomni
freireczka a. frajereczka gw.: dziewczyna, ukochana. „Janosikowa freireczko,” Kwiaty polskie
frejlina daw; z niem. Fräulein : panna; Hoffräulein : dworka: dama dworu (szczególnie na dworze rosyjskim). „Król frejliną ją mianował.” Kordian
Frenkiel, Mieczysław 1859–1935: wybitny aktor komediowy, od 1890 r. związany z warszawskim Teatrem Rozmaitości, znany publiczności przede wszystkim z ról w inscenizacjach utworów Moliera i Fredry: Tartufa w Świętoszku , Orgona w Chorym z urojenia , Cześnika w Zemście ), tytułowej postaci w Panu Geldhabie , Szambelana w Panu Jowialskim czy Radosta w Ślubach Panieńskich . „Błyskawicami gestów Frenkiel.” Kwiaty polskie
frenolog: specjalista od frenologii, pseudonauki poszukującej związku między budową mózgu i czaszki a zdolnościami i charakterem człowieka. „Potem zjawił się magnetyzer, po nim frenolog — i pojechali, a w miasteczku zrobiło się jeszcze bardziej nudno i pusto niż przedtem.” Przygody Tomka Sawyera
fretówka: prostytutka z ulicy Freta w Warszawie. „Profesorowie ni «fretówki»...” Kwiaty polskie
frigidarium łac.: pomieszczenie w łaźni przeznaczone do ochładzania się. „— To przejdźmy do frigidarium, gdzie wychłodniemy i gdzie ci ją opowiem.” Quo vadis
frimaire z fr. frimas : mróz: trzeci miesiąc francuskiego kalendarza republikańskiego, trwał od 21 listopada do 20 grudnia. „Ot, teraz, od piętnastego frimaire'a, to jest od przybycia do Paryża po zawarciu pokoju w Campo Formio...” Popioły
frisch Wasser, frisch Bier niem.: świeża woda, świeże piwo. „frisch Bier!" — wszyscy z cierpliwością oczekują zaczęcia.” Sachem
Frontin, Mascarill: postacie służących z daw. komedii francuskich. „Obieżyświat nie miał nic wspólnego z Frontinem lub Mascarillem, typem śmiesznego lokaja o wysokich plecach i zadartym nosie.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata
fronton: frontowa, przednia część budynku; szczytowe zakończenie fasady budynku, trójkąt ujęty gzymsami, wypełniony często rzeźbą lub płaskorzeźbą. „Na środku jego stał gmach prostokątny, otoczony kolumnami jak grecka świątynia; wielkie drzwi spiżowe, okryte płaskorzeźbą, na szczycie frontonu również płaskorzeźba przedstawiająca, zdaje się, sąd ostateczny.” Lalka
Frontyda: matka Euforba i Hyperenora. „Dar ten jak by Pantowi, Frontydzie” Iliada
frontyspis: ozdobna strona tytułowa, zawierająca grafikę. „Wziął do ręki podręcznik do historii i popatrzył na portret Wielkiego Brata na frontyspisie.” Rok 1984
froter: pracownik zajmujący się woskowaniem i polerowaniem podłóg. „Stamtąd pochodzi jej wierny Mikołaj i Anusia, tam robią rzeźbione fotele, porcelany, kryształy i firanki, tam rodzą się froterzy, tapicerowie, ogrodnicy i panny szyjące suknie.” Lalka
fructum łac.: owoc, tu M. lm fructa : owoce. „— Widzę jedno to, żeś mi niepotrzebnie fructum wolności dał posmakować, bo ci takiego słowa nie dam, gdyż dając je, tak bym właśnie postąpił jako ci, którzy do nieprzyjaciela przechodzą.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
frucząca cyga: Cyga, to jest bąk, kręciołka, która spuszczona ze sznurka lub rzemiennego paska dla zabawy dzieci kręci się po podłodze. Wyraz używany przez wielu dawnych poetów naszych. Dante w tekście oryginału mówi przez porównanie, że radość była biczem, czyli sznurem tej kręciołki. „Kręcąc się w kółko jak frucząca cyga.” Boska Komedia
frukt z łac., z łac. fructus: owoc, tu w M. lm wg odmiany łac.: frukta — owoce. „On to i w księciu wojewodzie wileńskim, naszym hetmanie, pychę podnieca, której mu i bez tego nie brak, i owe kłótnie z Sapiehami i Gosiewskim jego to sadzenia drzewa i frukta.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
frukta łac. fructa, z łac.: owoce. „— Bóg zgodę pochwala i obaczycie, iż frukta naszych prac niedługo będziemy oglądali.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
frybra gw., daw.: febra, gorączka. „— Nic, córuchno, nic, tyle że me frybra trzęsie i w dołku okrutnie ściska...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna to słowo w 2 lekturach →
fryc daw.: nowicjusz. „Choć mogę ci zaręczyć, żem nie fryc w szermierce,” Odyseja
fryca: ktoś początkujący, nowicjusz, debiutant, żółtodziób. „Bo mógłbym myśleć, że mię masz za fryca.” Hamlet
frycówka: tu: baty, lanie. „Dawno się już babie należała porządna frycówka.” Chłopi, Część czwarta - Lato
Fryderyk Barbarossa 1122–1190: król niemiecki, cesarz rzymsko-niemiecki (od 1155) cieszący się legendarną sławą, jeden z największych średniowiecznych cesarzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego; wskutek roszczeń papieskich od 1157 do 1177 skonfliktowany z papiestwem. „Tu, na kamieniach przedsionka, Fryderyk Barbarossa klęczał u stóp papieża.” Popioły
fryga daw.: wirująca zabawka dziecięca, podobna do bąka. + 2 inne znaczenia „Kręci się jak fryga; dopiero co był na najwyższej półce na prawo, już jest przy najniższej szufladzie na środku i w tej samej chwili znowu gdzieś pod sufitem na lewo.” Lalka to słowo w 4 lekturach →
frygać gw.: rzucać. „Wójt ruszył za nimi, odszczekując się niekiedy a grożąc chłopakom, bo zaczęli frygać za nim błotem.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
fryjowny: chętny do zalotów. „Z czego bierz, grzeszny człowiecze, tę naukę, abyś nie w dalekości, ale w pobliżu żony szukał, bo jeśli złą i fryjowną dostaniesz, nieraz na nią zapłaczesz, jako płakał oto filozof, gdy mu swarliwa niewiasta aquam sordidam na głowę w gniewie wylała.” Krzyżacy
frykas: wyszukana, smakowita potrawa. „Ci, co nie poginęli, prędzej później pójdą wronom na frykasy...” Potop
fryko gw.: zapewne chodzi o lanie. „Czekaj, powiem zaraz, a wuj takie ci fryko sprawi, darmozjadzie jeden, że popamiętasz.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
frymarczy na sławę żywotem: wymienia żywot na sławę (frymarczyć nie ma tu dzisiejszego pejoratywnego znaczenia). „Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem,” Pieśni
frymarczyć daw.: handlować, kupczyć. „— Swoją duszą frymarcząc w dodatku.” Antygona to słowo w 3 lekturach →
frymark daw., przestarz.: nieuczciwy handel. + 1 inne znaczenie „Albowiem w oczach moich frymark to ohydny” Odyseja to słowo w 2 lekturach →
Fryne: właśc. Mnesarete (IV w. p.n.e.), słynna hetera grecka, kobieta lekkich obyczajów. Uważana była za wcielenie kobiecego piękna i wielokrotnie służyła jako model słynnym rzeźbiarzom i malarzom. „Przed dwoma miesiącami odprawiła jedną ze swych służących, którą Zygmunt nazywał modelem do Fryny i w której towarzystwie parę razy spostrzegła go była w parku.” Nad Niemnem
fryszt daw., z niem.: tu: rozejm, pokój. „Powiada tedy do nas: „Ze Szwedem będzie fryszt!” Potop wszystkie 2 wystąpienia →
fryz a. koń fryzyjski: ciężki koń maści karej, bardzo popularny w Średniowieczu, uważany za najlepszego konia bojowego; jedna z najstarszych ras w Europie. + 1 inne znaczenie „Na każdym fryzie, każdym kapitelu,” Makbet to słowo w 2 lekturach →
Fryz a. Fryzyjczyk: mieszkaniec Fryzji, krainy nad Morzem Północnym, obecnie stanowiącej pogranicze Niemiec, Danii i Holandii. „— Toć młodszy był niż dziś, gdy go ów Fryzyjczyk nazwał gołowąsem, a on, że to nie całkiem mu się spodobało, zaraz mu garścią wąsy wydarł...” Krzyżacy
fryzka daw.: kołnierz zrobiony z mocno marszczonej tkaniny. „W ostatku i la Kłębowej wyjęła fryzkę szeroką, wzburzoną i kolorową nicią obdzierganą, że gospodyni aż wręcz plasnęła z wielkiej kontentności...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna
fryzyjski: pochodzący z Fryzji, krainy nad Morzem Północnym, obecnie stanowiącej pogranicze Niemiec, Danii i Holandii. „Wszystko to było nowe, błyszczące i wcale krwią niepoplamione, chociaż łupem na młodym rycerzu fryzyjskim, służącym u Krzyżaków, wzięte.” Krzyżacy
Ftyjoci: mieszkańcy położonej w Tesalii Ftyi, miasta, którym rządził Peleus, ojciec Achillesa. + 1 inne znaczenie „Pozwól, niechaj ja pójdę z mężnymi Ftyjoty” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →
Ftyjotowie: obywatele Ftyi, miasta, którym rządził Peleus, ojciec Achillesa. „Nie śmieli Ftyjotowie” Iliada
Ftyjoty: dziś popr. forma M. lm.: Ftyjoci; mieszkańcy Ftyi, miasta rządzonego przez Peleusa, ojca Achillesa. „Wierne Ftyjoty, ściąwszy niebotyczne jodły;” Iliada
Fucci de Lazeri: z Pistoi, fanatyczny zwolennik gwelfów czarnych. Przytrzymany za kradzież świętych naczyń kościelnych, zrzucił winę na notariusza Vanni della Mona, w którego mieszkaniu złożył był skradzione rzeczy. Notariusz, niewinna ofiara swej uprzejmości, powieszonym był zamiast rzeczywistego złodzieja. „Była to godna mnie jaskinia moja.” Boska Komedia
fuga starop.: utwór muzyczny wielogłosowy, w którym głosy powtarzające jeden temat jak gdyby uciekają od siebie (nazwa od włoskiego wyrazu fuga — ucieczka); w tekście w znaczeniu przenośnym. + 1 inne znaczenie „Ta delikatna łodyżka z mnóstwem trójkątnych i w przedziwne fugi wyrzniętych wisiadełek u szczytu to drżączka, która ręką ludzką poruszona wydaje się żywą, trwożliwą istotą.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
fugas chrustas: charakterystyczne dla wymowy szlacheckiej wyrażenie makaroniczne, powstałe z łączenia wyrazów polskich z łacińskimi, oznacza: ucieka w chrust, w krzaki. „fugas chrustas.” Zemsta
fugi łac.: tu: rowki, nacięcia, w które wchodziłyby odpowiednie występy tafli szklanych. + 1 inne znaczenie „Kolosalne tafle klinowate, wielkiej grubości, ostro zakończone, wpierające się jedna w drugą fugami na moc wieczną i niezwalczoną dla żadnej siły, zmocowane hakami i klinami szklanymi, wsparte o tylne podpory, zapuszcza w piaszczyste lub poszarpane wybrzeża.” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →
führabtarina a. firabtaryna: funkcyjna więźniarka w obozie koncentracyjnym. „Bo jedna kapowa, taka führabtarina, powiedziała o jednej z nas, że ona robi geszeft.” Medaliony
fui łac.: byłem. „— Prawda, że pars magna fui — odpowiedział Kmicic.” Potop
Fujita 1886–1969: japoński malarz, grafik i rysownik, od 1913 r. w Paryżu, należał do bohemy artystycznej Montparnasse'u, od 1955 r. posiadał obywatelstwo francuskie, po chrzcie w Kościele katolickim w 1959 r. używał też imienia Léonard; tematyka jego prac obejmowała akt, martwą naturę, wizerunki zwierząt (gł. kotów) i pejzaże. „Nie Hokusaje czy Fujity,” Kwiaty polskie
Fukier: tu: działająca do dziś winiarnia i restauracja o tradycji sięgającej początków XVI w., kiedy słynny handlarz winami, Grzegorz Korab, zbudował przy Rynku Starego Miasta w Warszawie kamienicę, w której piwnicach otworzył skład win; w XVIII w. instytucję tę przejęła rodzina Fukierów. + 1 inne znaczenie „I subiekt Leon od Fukiera,” Kwiaty polskie to słowo w 2 lekturach →
fuków: pogróżek i łajań. „Że przegrozek i cudzych fuków nie słuchała?” Treny
fuks: nowicjusz, osoba początkująca (w zawodzie, na uczelni itp.). „Fuks gazeciarski i codzienniak” Kwiaty polskie
fular: męska chusta wiązana pod szyją, zrobiona z materiału o tej samej nazwie. + 2 inne znaczenia „Książę chrząknął drugi raz, marszałek zmieszał się i niezwykle wielkim fularem otarł spocone czoło.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Full pace ang.: pełny bieg. „Full pace! — wrzasnął Hipolit.” Przedwiośnie
Fulton: popularne nazwisko anglosaskie. Na uwagę zasługuje fakt, że w 1882 w Lancaster w Pensylwanii powstał Fulton Bank (działający nadal w XXI w.). Nie ma jednak pewności, czy autor znał ten fakt i czy inspirował się nim, nadając nazwisko swojemu bohaterowi. „Dżek Fulton urodził się, mieszka i chodzi do szkoły w Ameryce i powieść o nim jest powieścią amerykańską.” Bankructwo małego Dżeka
funda: coś zafundowanego, kupionego jako prezent lub poczęstunek. „A tak — to jest funda, prezent, niespodzianka.” Król Maciuś Pierwszy
fundować się: tu: umacniać się, utwierdzać. „Może Pan Bóg dlatego nas, grzesznych ludzi doświadcza i w gardło nieprzyjacielskie oddaje, abyśmy się na tym świecie nie fundowali, ale ojczyzny wiecznej szukali...” Nad Niemnem
fundum daw.: grunt przy zamku. „Dotąd jedyna trudność jest o fundum dworskie:” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
Fundusz zrobił: złożył fundusz na cele dobroczynne. „„Fundusz zrobił; to dzieło bliźniemu usłużne”.” Satyry
Fünfzig niem.: pięćdziesiąt. „— Fünfzig — rzekłem do tuby.” Pożegnanie z Marią
funkcjonariuszów: dziś popr. forma: funkcjonariuszy. „Ona uczyła cierpliwości wobec przemocy, kaprysów, złej woli, nikczemnej rozkoszy szkodzenia dla szkodzenia, wobec samowładzy komisarzy, panów, władców, despotów, imperatorów w postaci zwyczajnych niby funkcjonariuszów.” Przedwiośnie
funt szterling: daw. jednostka masy, licząca w różnych miejscach i czasach od 0,3kg do 1 kg; tu prawdopodobnie funt warszawski, równy ok. 405 g. Dziś tabliczka czekolady waży zwykle 100 g, zatem dzieci miały dostać tyle czekolady, ile dziś mieści się w czterech tabliczkach. + 3 inne znaczenia „Ponieważ ważył dwieście dwadzieścia cztery funty, miałem ciągle awantury z tragarzami.” Jądro ciemności to słowo w 5 lekturach →
funt a. liwr: funt karoliński. Wprowadzony ok. 794 r. przez Karola Wielkiego system obrachunkowo-monetarny ustanowił funt ( la livre ) na wzór libry, monety rzym. (zwanej też funtem rzymskim) jako wynoszący 1,25 libry, czyli mający 409,31 g; następnie funt dzielił się na 20 solidów (inaczej: soli, sou), jeden solid na 12 denarów. Z czasem przestał istnieć związek między wartością pieniądza a jednostkami wagowymi. „przynosi rocznie osiemnaście funtów, sześć susów i osiem denarów, chociażby się tylko pobierało jeden od dwunastu.” Skąpiec
funt egipski: około dziewięciu rubli. „Ale wrócili w najgorszych humorach i ze złością w duszy, spodziewali się bowiem Bóg wie jakich nagród, a tymczasem Abdullahi dał na każdego po funcie egipskim i po koniu.” W pustyni i w puszczy
funt szterling: angielska jednostka monetarna; dawniej funt dzielił się na 20 szylingów po 12 pensów każdy. „Porzuciwszy pana Batesa, powróciłem do ojca, i tak od niego, jako też od mego stryja Jana i od niektórych moich krewnych zebrałem czterdzieści funtów szterlingów, zapewniwszy sobie drugie trzydzieści funtów szterlingów co rok na utrzymanie moje w Lejdzie.” Podróże Guliwera
für die obere ( niem.: dla górnych (zapewne w znaczeniu pozycji społecznej) dziesięciu tysięcy kołtunów; ostatnie słowo jest połączeniem polskiego rdzenia i niemieckiej końcówki. „Für die obere zehn tausend milionen kołtunen!” Moralność pani Dulskiej
furażerka: miękka, podłużna czapka wojskowa bez daszka. „…e zanieca, miarkuje, rozkłada, wysoki, smukły, gibki, w granatowej płóciennej bluzie, spiętej skórzanym pasem, w lekkiej furażerce na jasnych włosach, z szeroko odwiniętym u szyi kołnierzem.…” Dym to słowo w 2 lekturach →
furażowanie z fr. fourrage : pasza: poszukiwanie i zdobywanie pożywienia. „Rozeszła się armija na furażowanie.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie
furbo wł.: spryciarz, osoba podstępna. „Birbone, furbo, truffatore,” Kwiaty polskie
furda daw.: błahostka. „— Koty ze starostką Czaplińskim darli, ale to furda!” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
furdyment: osłona dłoni na rękojeści szabli. „Szable brzęczały o rapiery, rapiery łamały się o furdymenta szabel.” Potop
furgon: długi, kryty wóz transportowy. + 1 inne znaczenie „Zaś skoro świt ruszyliśmy naprzód: szwadron kawalerii z dwoma lekkimi armatami, potem nasz batalion, a potem cała brygada z artylerią i furgonami, mając silne patrole po bokach.” Lalka to słowo w 3 lekturach →
Furie mit.rzym., mit. rzym.: boginki kary i zemsty, rzymskie Erynie. + 1 inne znaczenie „Czasem zrywa się po nocach, twierdząc, że go ścigają Furie, budzi nas, spogląda za siebie, przybiera postawę komedianta grającego rolę Oresta, i to lichego komedianta, deklamuje greckie wiersze i patrzy, czy go podziwiamy.” Quo vadis wszystkie 2 wystąpienia →
furman: woźnica; osoba kierująca końmi zaprzężonymi do wozu, bryczki itp. „Furmana z końmi i bryczką wyprawiła zaraz do domu.” Syzyfowe prace to słowo w 2 lekturach →
furtian: odźwierny w klasztorze; zakonnik, którego zadaniem jest obsługiwanie furty klasztornej: pilnowanie kluczy do drzwi prowadzących do klasztoru, otwieranie i zamykanie ich, przyjmowanie gości itp. „— Stanie się wedle woli waszmości — odpowiedział furtian skłoniwszy się na widok prymasowskiej pieczęci.” Pan Wołodyjowski
Furto niebieska: jedno z określeń Matki Boskiej, występujące w litanii; dziś w formie: Bramo niebieska. „— Furto niebieska!” Potop
Furyje: Furie; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Tam trzy piekielne widziałem Furyje,” Boska Komedia
fuszerstwo: niefachowe a. niedbałe wykonywanie czegoś. „Biegłość twa wobec mojego fuszerstwa” Hamlet
futbal daw., z ang. football: piłka nożna, piłka do gry w futbol. „Gdyby szło o futbal, pewnie by było wielu amatorów.” Bankructwo małego Dżeka wszystkie 4 wystąpienia →
futbol tu daw., z ang. football: piłka nożna, piłka do gry w futbol. „Jeden prosi o kuca, drugi o rower, trzeci o aparat fotograficzny, czwarty pyta się, czy zamiast piłki — nie mógłby dostać prawdziwego futbolu.” Król Maciuś Pierwszy
futor ukr.: chutor, gospodarstwo. „Niżej futor i sady ojcowskie wśród błoni,” Odyseja
futor a. chutor z ukr.: pojedyncze gospodarstwo, oddalone od wsi; przysiółek. + 1 inne znaczenie „…nicy ekonomii, trochę starszyzny kozackiej i pomniejszy drobiazg szlachecki, bądź to na kondycjach żyjący, bądź na swoich futorach.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →
futrowanie: obicie z desek, boazeria; por. futryna. „Przystaliśmy do siebie z panem starostą tak, że żaden stolarz futrowania lepiej nie połączy.” Potop
futur: tu w znaczeniu: kolega, kompan. „Wtedy Leszczykowski napisał list jeszcze bardziej nieortograficzny, w którym wymyślał po turecku „starym futurom", którzy dach przyjaciela uważają za cudzy.” Ludzie bezdomni
fuzja: broń myśliwska; tu zdrobn.: fuzyjka. + 1 inne znaczenie „Młody ten człowiek miał na plecach fuzję i z wielkim ożywieniem o czymś rozprawiał.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →
fygas Samios gr.: zbieg z Samos. „— Trafił mi się tam pewien fygas Samios...” Popioły

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.