Litera A

780 słów, strona 3 z 4.

antymigrenowy ołówek

sztyft parafinowo-mentolowy stosowany dla złagodzenia bólu głowy. „— A Terenia — podchwyciła panna — biegnie po krople z bobrowej esencji albo po proszki bromowe, albo po antymigrenowy ołówek, albo po Rigollot.” Nad Niemnem

antypast daw.

przystawka. „Taki to „antypast" dał komisarzom hetman przed swym obiadem, a komisarze połknęli go, nic nie mówiąc, żeby — jak pisał podkomorzy lwowski — „bestii nie drażnić".” Ogniem i mieczem

antypody

obszary po przeciwnej stronie kuli ziemskiej. „— Jaki może być związek antypodów z butelkami stojącymi na stole i komodzie?” Trzej muszkieterowie

antyszambr

przedpokój. „Życia mało, żeby ją w tylej cząsteczce przeorać, a waść swój czas, siłę, duszę i rozum tracisz na wysiadanie w antyszambrach.” Popioły

Anu

egipskie Junu, bibl. On, gr. Heliopolis, stolica 13. nomu Dolnego Egiptu, ok. 20 km na północ od Memfis. „Ze szczytu sześciopiętrowej wieży, skąd kapłani obserwowali niebo i za pomocą kolorowych chorągwi porozumiewali się z sąsiednimi świątyniami w Memfis, Athribis i Anu, wzrok ogarniał w kilkumilowym promieniu prawie całą prowincję.” Faraon

Anubis

egipski bóg mumifikacji, przewodnik i obrońca zmarłych w ich wędrówce przez świat pozagrobowy. Decydował o losie dusz, na sądzie pośmiertnym ważył serce zmarłego, jego uczynki. Przedstawiany jako spoczywający czarny szakal lub człowiek z głową szakala. „Tu lektykę zasypano kwiatami, naprzeciw niej ustawiono posąg Anubisa i — statek królewski ruszył ku drugiemu brzegowi Nilu, żegnany płaczem służby i dworskich kobiet.” Faraon

aoryst z gr.

jeden z czasów przeszłych w koniugacji greckiej. „Umysł jego, forsownie podówczas wkręcany między żelazne tryby dat, aorystów, formuł — wyrywał się do cudownego widziadła i spał u stóp ubóstwianej, w ciszy i wśród marzeń.” Syzyfowe prace

Apage, satanas! łac.

Odejdź, szatanie! „Apage, satanas! — pomyślał Litwin i oblawszy się jak żaczek rumieńcem, uciekł w drugi kąt sali.” Ogniem i mieczem

aparencja daw.

pozór. „Przecie urzędu żadnego nikt teraz nie piastuje, więc co za aparencje?” Popioły

apartamenta paradne

odpowiednie miejsca. „To jest apartamenta paradne dla gości,” Satyry to słowo w 2 lekturach →

apasz daw.

opryszek, przestępca. „…żek północnej geograficznej szerokości, wszechświatowy mistrz czarnej i białej magii, pogromca Pytlasińskiego, Eddie Polo, apaszów i detektywów!…” Bankructwo małego Dżeka

apatycznie

z obojętnością. „Marcinek, stojąc w oknie szeptał oklepane terminy gramatyczne, które umiał, nie dość powiedzieć jak pacierz, bo na wyrywki jak tabliczkę mnożenia — i spoglądał apatycznie na dziedziniec.” Syzyfowe prace

Apejra

prawdop. Epir. „Z Apejry w łódź feacką przed laty porwana” Odyseja

Apis mit. egip.

w mitologii egipskiej święty byk, który przedstawiał na ziemi boga Ozyrysa. + 1 inne znaczenie „Już dziś na tych obszarach drzewo staje się rzeczą nietykalną, świętą, a szlachetnemu zwierzęciu zwraca się jego godność — Apisa i czarnego rumaka Swarożyca.” Przedwiośnie to słowo w 2 lekturach →

aplauz

pochwała, poklask. „Rodzaj możny w aplauzy, w słowa nieubogi,” Satyry

aplikować

stosować. „— szeroko chłopom aplikował.” Przedwiośnie

Apollin mit. gr.

bóg sztuki i piękna. „Od jutra układam epithalamium, bo bardzo piękne wiersze piszę, jenom w ostatnich czasach trochę Apollina dla Marsa zaniedbał.” Ogniem i mieczem

Apollo mit. gr.

w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej. + 1 inne znaczenie „Czy Muza, czy Apollon dał ci to natchnienie,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

apolog gr.

krótki utwór dydaktyczny, często posługujący się przejaskrawieniem; bajka. „Pozwól, że pisząc do ciebie, zacznę od apologu, który mi opowiedziano nad Salaminy zatoką.” Balladyna

apologeta

osoba walcząca o pewną ideę. „Dante w tej rozprawie występuje jako żarliwy apologeta monarchii; w niej widzi najdoskonalszą formę rządu, jedyny środek przyśpieszenia cywilizacji naszego globu, pod tarczą i orędownictwem jej władzy, spokojny i stopniowy rozwój wszystkich zarazem woli.” Boska Komedia

apologia

obrona (a zazwyczaj jednocześnie pochwała) jakiejś osoby lub poglądu. „— Wyleczyło mnie to z kobiet pięknych, poetycznych i rozkochanych — rzekł, powstając, zaniechawszy w dalszym ciągu apologii hrabiego.” Trzej muszkieterowie

apopleksja z gr.: paraliż

uderzenie krwi do głowy, udar. + 1 inne znaczenie „Jak wspaniałym był ryk trąby, która mecenasa mało nie przyprawiła o apopleksję.” Katarynka to słowo w 2 lekturach →

aportować o psie

przynosić na rozkaz wskazany przedmiot. „Nie bój się pan, oni go nie wypuszczą od siebie, na to są za mądrzy; ale go chcą wytresować, ażeby pięknie służył, dobrze aportował, a choćby i kąsał tych, którzy im nie są mili.” Lalka

apostazja

odstępstwo od wiary. „— Zdaje się — rzekł baron, siadając na fotelu naprzeciw milady i wyciągając niedbale nogi przed ogniem — zdaje się, że popełniliśmy małą apostazję!” Trzej muszkieterowie

aprensja

właśc. aprehensja : nieokreślona obawa przed czymś, co ma się zdarzyć, podejrzenie, lękliwość, smutek. + 1 inne znaczenie „— twierdząco wstrząsając głową powtarzał Jan — utrapienia i aprensje złość w człowieku rodzą.” Nad Niemnem wszystkie 2 wystąpienia →

après nous le déluge fr.

dosłownie: „po nas [choćby] potop", „po mojej śmierci niech się dzieje, co chce", maksyma przypisywana Ludwikowi XV (a raczej powiedziała doń tak pani de Pompadour, chcąc go pocieszyć po klęsce poniesionej pod Rossbach). „après nous le déluge.” Wesele

apretura z fr.

tu: substancja, którą nasycana się lub pokrywa tkaniny, skórę lub papier na ostatnim etapie obróbki w celu nadania im pożądanych cech użytkowych; także: sam proces wykańczania i uszlachetniania takich materiałów. + 1 inne znaczenie „Powietrze pełne było zapachu ciężkich tkanin wełnianych, grubych drukowanych kretonów, płócien lśniących i zimnych w granatowych kartonach, zapachu ich kolorów i apretury.” Granica to słowo w 2 lekturach →

aprosz z fr. aproche : podejście, przybliżenie

rów oblężniczy, który umożliwia dotarcie pod zdobywaną pozycję. + 1 inne znaczenie „…gali na nie działa tak długie i donośne, jakich nie było w polskim obozie, porozpoczynali poprzeczne, wężowato idące fosy, aprosze; z daleka wydawały się te nasypy jak tysiące olbrzymich kretowisk.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

aprosza

rodzaj rowu obronnego. „Gdy od 4 lipca Austriacy poczęli rozciągać swój front aproszy od Certosy przez Pallagina, Dosso del Corso i Chiesa Nuova, przez Simeone i Valle aż do Spanavera i, zatrudniając co noc po kilka tysięcy chłopów z okolicy oraz swoich własnych żołnierzy, wznosili w…” Popioły

apteczka

„w domach szlacheckich osobna izdebka na schowanie korzeni kuchennych, wódek, likworów i lekarstw domowych”. (Linde, Słownik języka polskiego , Lwów 1854). „Jakoś koło apteczki przeszedłem niechcący,” Satyry

aquam sordidam łac.

brudną wodę. „Z czego bierz, grzeszny człowiecze, tę naukę, abyś nie w dalekości, ale w pobliżu żony szukał, bo jeśli złą i fryjowną dostaniesz, nieraz na nią zapłaczesz, jako płakał oto filozof, gdy mu swarliwa niewiasta aquam sordidam na głowę w gniewie wylała.” Krzyżacy

arabeska

wzór złożony z ułożonych symetrycznie elementów geometrycznych oraz motywów roślinnych; tradycyjnie wykorzystywany w kulturze arabskiej (stąd nazwa). + 1 inne znaczenie „…sprzęty, niegdyś kosztowne i piękne, a teraz postarzałe i spłowiałe, błyskały jeszcze tu i ówdzie złoconymi bukietami i arabeskami, zakrywało je zresztą w znacznej części kilka pięknych kopii ze sławnych obrazów i kilkanaście rodzinnych portretów w staroświeck…” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

Arachne

gdy przez dumę walczyła w sztuce przędzenia z Palladą, bogini zagniewana tkaninę jej rozdarła i Arachne, która z rozpaczy życie sobie odebrała, przemieniła w pająka. „Widziałem ciebie zmienioną w pająka,” Boska Komedia

Aragonia

region w Hiszpanii ze stolicą w Saragossie, w czasach przedstawionych w powieści stanowił samodzielne królestwo (unia personalna z królestwem Kastylii nastąpiła w 1469). „Król aragoński dawał mi za nie pięćdziesiąt dukatów dobrym złotem.” Krzyżacy

arak

mocny napój alkoholowy, wyrabiany z ryżu lub trzciny cukrowej. + 2 inne znaczenia „Kowal, któren musiał w tym mieć jakiś gruby profit, najgłośniej rozmawiał, rozwodząc się o dziedzicowej poczciwości, a raz po raz stawiał la całej kompanii to gorzałę, to piwo, to nawet arak z esencją.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

Aral

Jezioro Aralskie, dawniej określane jako morze, leżące w dzisiejszym Kazachstanie i Uzbekistanie. „Wyprawa była prawie gotowa, albowiem ogromne wojska ruszyły już na wschód Rusi; gdyby się zaś udała, rozciągnęłaby zwierzchnictwo króla Jagiełły niemal na pół świata, aż do nieznanych głębin azjatyckich, po granice Persji i brzegi Aralu.” Krzyżacy

Aram-Naharaim

znajdujące się pomiędzy dwoma rzekami: Eufratem i Tygrysem, zob. Raszi do 24:10. „I położył sługa rękę swoją pod biodro Abrahama, pana swojego, i zaprzysiągł mu to.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Aramu

kraina na północ od Izraela; miasto Haran, w którym mieszkał Abraham, znajdowało się w Aramie. „I błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi, w nagrodę tego, żeś usłuchał głosu Mojego".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

aranżer

urządzający tańce, zabawy. „Wszakże pan Niwiński, najwykwintniejszy aranżer, najczęściej z nią tańczył, nie z ojcem.” Lalka

aranżować

tu: organizować jakąś przestrzeń (np. mieszkanie) w jakiś sposób. „Są tacy ludzie, którzy sami sobie niejako aranżują świat i im właśnie wszystko się udaje, choć można by mniemać, że działają pośród fikcji.” Granica

Ararat

góra, masyw wulkaniczny leżący w centrum Wyżyny Armeńskiej między jeziorami Wan i Sewan; dziś na terytorium Turcji, w pobliżu granicy z Armenią i Iranem. „Jak czoło Araratu...” Balladyna

arbata gw.

herbata. „— Hale, kiej się bojałem przystąpić, bo Michał se siedzą z dziedzicem u młynarza i piją arbate — powiadał zziajany.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

Arbia

rzeka przy Monte Aperto, gdzie gibelini wygrali ważną bitwę. „Zaczerwieniona Arbia posoką,” Boska Komedia

arbiter elegantiarum łac.

arbiter elegancji; osoba, której osąd w kwestiach dobrego smaku uznawany jest za obowiązującą opinię. Wobec Petroniusza określenia tego użył Tacyt, rzym. historyk z I w. n.e. „…życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mógł się z nim porównać, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum.…” Quo vadis

arbitrium łac.

wyrok rozjemczy, osąd. „Ale w tym niech będzie arbitrium W.” Odprawa posłów greckich

arcaby daw.

warcaby. Warcaby w dzisiejszym kształcie są znane od XII w. n.e., ale uważa się, że pochodzą od gry senet , rozgrywanej w Egipcie już w XXVI w. p.n.e. „Jedni na dole kąpali się i namaszczali, inni grali w szachy i arcaby na piętrze, inni, w towarzystwie kilku tancerek, pili pod namiotami na tarasie.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

arcana łac.

tajniki, sekretne sposoby, zasady. + 1 inne znaczenie „— Już widzę, że muszę prawdę mówić — rzekł — gdyż przed rozumem waszej książęcej mości żadne arcana ostać się nie mogą, jedno nie wiem, znajdę-li łaskę w uszach waszej książęcej mości.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

arcanum łac.

tajemnica, sekret; tu M. lm arcana . „…y — aby taki pan i tak wysoki senator nieszczerze ojczyźnie życzył; albo więc nie mógł inaczej postąpić, jak postąpił, albo arcana w tym jakieś tkwią, które na pożytek Rzeczypospolitej wyjdą.…” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

Archanioł

Wernyhora przybywa z Ukrainy, której godłem był św. Michał Archanioł. „czy już jadę z Archaniołem — ?” Wesele

archiduk franc. archiduc

arcyksiążę. „— „Jam nie prince (rzecze mu), alem archiduków więźniami w moim Zamościu miewał." Co prawda zresztą, to nie on miewał, jeno jego dziad, którego Wielkim w narodzie naszym nazywają.” Potop

archijerej

wyższy duchowny prawosławny. „syn archijereja...” Jądro ciemności

archikrator gr.

władca wszechpotężny. „Sam Potężny Archikrator” Bal w operze

Archimedes ok. 287–212 p.n.e.

największy matematyk, fizyk, inżynier i wynalazca starożytności; twórca podstaw statyki i hydrauliki; odkrywca zasady dźwigni, znany z powiedzenia „Daj mi punkt oparcia (poza Ziemią), na którym mógłbym stanąć, a poruszę Ziemię". „Pomyślał więc sam, i to bardzo poważnie, jaki nadać kierunek tej sile, w czwórnasób pomnożonej, w którą nie wątpił jak Archimedes w swój lewar do poruszenia ziemi w jej posadach, gdy wtem usłyszał lekkie pukanie do drzwi.” Trzej muszkieterowie

architraw z łac.

główna belka spoczywająca na kolumnach. „Piętro dopiero, z korynckimi kolumnami i architrawem ozdobionym sztukateriami, było dziełem czasów nowszych.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

archiwista

urzędnik archiwum, tj. zbioru dokumentów. „Wie, kiedy się powiększa a kiedy zmniejsza kaszel starego archiwisty, który mu przynosi do oprawy grube, pełne kurzu foliały zatęchłych papierów, wie, jak pachnie pomada małego dependenta, któremu zszywa akta pana mecenasa; wie, kiedy przyjdzie Joasia od pani…” Mendel Gdański

archontowie

„urzędnicy najwyżsi Rzeczypospolitej Ateńskiej postanowieni po dobrowolnej za ojczyznę śmierci ostatniego ich króla Kodrusa. [...] Urząd archontów był roczny, nie tylko zaś w Atenach, ale i w innych wielu miastach Grecji i Azji podobni urzędnicy ustanowieni byli”. (I. Krasicki, Zbiór potrzebniejszych wiadomości , Warszawa 1781–1783). „Greki archontów swoich od Rzymianów brali,” Satyry

arcydzieła wyspy Elephanty ob. Gharapuri

w grotach wykutych w skale w VII w. znajduje się szereg posągów bóstw hinduskich, płaskorzeźb i ołtarzy. „Nie obdarzył ani jednym spojrzeniem arcydzieł wyspy Elephanty ani grot Kanheri na wyspie Salcette, wszystkich tych pięknych zabytków architektury buddyjskiej.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

arcykapłan Amenhotep

namiestnik i najwyższy kapłan Amona w Tebach za panowania Ramzesa IX i dwóch jego następców. Na początku panowania Ramzesa XI usiłował zagarnąć władzę i został z użyciem wojska usunięty z urzędu przez działającego na rozkaz faraona namiestnika Nubii. Niewykluczone jednak, że autor przypadkowo nadał znane egipskie imię postaci według niego fikcyjnej. „Dopiero czwarty syn, Ramzes, urodzony z królowej Nikotris, córki arcykapłana Amenhotepa, był silny jak wół Apis, odważny jak lew i mądry jak kapłani.” Faraon

arcykomtur

Grosskomthur , najpierwszy urzędnik po Wielkim Mistrzu. „Arcykomtur zlecił,” Konrad Wallenrod

Arcyksiążę Rudolf 1858–1889

syn cesarza Franciszka Józefa I, ówczesny austriacki następca tronu. „Ma zawsze taki sam zarost à la arcyksiążę Rudolf i ten sam sposób uwodzenia kobiet.” Lalka

Arcymnich

Bonifacy VIII; nazywa go poniżej „faryzeuszów nowych panem"; ci faryzeusze to kardynałowie i doradcy papiescy. „Alem skuszony był przez Arcymnicha,” Boska Komedia

arenarium z łac.

tu: zaplecze amfiteatru „Kto zna wszystkie ulice, zaułki, kryjówki, kto wie, co mówią w termach, w cyrku, na targach, w szkołach lanistów, w szopach u handlarzy niewolników i nawet w arenariach?...” Quo vadis

arenda

dzierżawa. „Stryj mój Jan zostawił mi grunta blisko Epping, przynoszące rocznego dochodu trzydzieści funtów szterlingów, a z arendy dużego folwarku w Czarnej Wólce w Fetter Lane miałem drugie tyle, tak więc nie obawiałem się, żeby żona i moje dzieci potrzebowały wsparcia…” Podróże Guliwera

arendarz daw.; z łac. arendare : dzierżawić

dzierżawca, w szczególności dzierżawca karczmy, z reguły był nim w XIX w. Żyd. Tu jednak drastyczne i paradoksalne są interesy łączące arendarza z księdzem. + 1 inne znaczenie „W środku arendarz Jankiel, w długim aż do ziemi” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

areopag

grono osób, które autorytatywnie rozstrzyga jakieś sprawy. „Gdy tam weszli, oczom skazańca ukazał się areopag nauczycielski, żywo dyskutujący.” Popioły

Ares mit. gr.

bóg wojny i szału bitewnego; jego rzymskim odpowiednikiem jest Mars. + 1 inne znaczenie „Srogim Aresem cały dzień będziem się bili,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

Ares ją natarczywy zdybał po kryjomu

w tłum. Dmochowskiego: „Gdy ją Mars natarczywy zdybał po kryjomu". „Ares ją natarczywy zdybał po kryjomu,” Iliada

Aresowe zapasy

bitwy, potyczki. „Aresowe zapasy wyszywała igłą.” Iliada

arfa daw.

dziś: harfa. „Gdy umilkł, rozległ się dźwięk arfy i fletu.” Faraon to słowo w 3 lekturach →

Argeje

Grecy (od krainy Argos na Peloponezie). + 1 inne znaczenie „Szli Argeje, a z nimi Odys, szczęście moje.” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

argejski

grecki (od krainy Argos na Peloponezie). „Argejskie stały?” Odyseja

Argiwi

Grecy (od krainy Argos na Peloponezie). „Gdym z Argiwami mury Ilionu szturmował;” Odyseja

Argiwów hufce

wojska, które zebrał Polinik w Argolidzie, czyli w królestwie Argos, by zaatakować Teby, dochodząc swoich praw do tronu. „Hufce, niczego więcej nie zaznałam” Antygona

Argo

okręt, na którym Jazon z pięćdziesięcioma towarzyszami (Argonauci) wyprawił się po złote runo do kraju króla Ajetesa, Kolchidy. „Lecz te rafy i Argo by nie oszczędziły,” Odyseja

Argobojca

przydomek Hermesa: zabójca Argusa, strażnika Io. „Od tego wziął Hermejas, poseł Argobojca;” Iliada

Argobójca mit. gr.

przydomek Hermesa, który zabił Argusa. „Wstydź się, Argobójco!” Quo vadis

Argolida

historyczny region grecki leżący w północnowschodniej części Półwyspu Peloponeskiego. „Jest na granicach Argos” Iliada

Argonauci mit. gr.

pięćdziesięciu dwóch uczestników wyprawy do Kolchidy po złote runo cudownego barana. „Niż Argonautom zamorska Kolchida,” Boska Komedia

Argos

miasto na Półwyspie Peloponeskim, ośrodek kultu Hery, bardzo oddalone od Troi. + 3 inne znaczenia „Od swych daleko, w Argos na zawsze osiędzie,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

argot parisien fr.

gwara paryska. „Zwykle jakiś nędznik objaśnia te tajemnicze bohomazy gościom zwiedzającym albo im śpiewa w argot parisien piosenki, które ukazują bezdenną nędzę rodu ludzkiego, jak ta, na przykład, zaczynająca się od słów:” Ludzie bezdomni

argumentum łac.

argument, dowód. „Jeszcze jakoweś walne argumentum waćpan przytoczyłeś, ale nie mogę sobie przypomnieć...” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

argumentum omni denudatum ornamento łac.

argument ten pozbawiony jest wszelkich ozdobników. „Oto uproszczenie przedmiotu, argumentum omni denudatum ornamento.” Trzej muszkieterowie

Ariadna mit. gr.

siostra Fedry, pomogła Tezeuszowi wydostać się z labiryntu, dając mu kłębek nici do zaznaczenia drogi powrotnej; Tezeusz zabrał ją ze sobą, lecz porzucił śpiącą na wyspie Naksos. + 1 inne znaczenie „Wymyślił Aryjadnie, prześlicznej kobiecie;” Iliada to słowo w 2 lekturach →

ariański

związany z arianami : odłamem chrześcijaństwa kierującym się nauką Ariusza, prezbitera Kościoła w Aleksandrii w IV w., który dowodził, że Syn Boży, jako zrodzony przez wiecznego Boga, musiał mieć początek, więc nie był równy Bogu, lecz, mimo boskości, niższy w hierarchii bytów. „To ruiny ariańskiego kościoła.” Popioły

arietka

zdrobn. od: aria (popisowy fragment wokalno-muzyczny w operze). „Mamyż mu śpiewać arietkę wesołą?” Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

Arigo Piotr Trawersaro

O tych dwóch komentatorowie wspominają tylko tyle, że byli waleczni i odważni w boju; „Gdzież jest Arigo, gdzie Piotr Trawersaro?” Boska Komedia

ariostyczny

przymiotnik od nazwiska włoskiego poety renesansowego Lodovico Ariosto (1474–1533), autora poematu rycerskiego Orland szalony , opisującego przygody Orlanda, paladyna króla Franków, Karola. Dzieło Ariosta jest najdłuższym eposem europejskim, w którym główny temat przeplata się z wieloma dygresjami i wątkami pobocznymi; splecione w nim zostały ze sobą wątki z mitologii greckiej, rzymskiej, religijności chrześcijańskiej, średniowiecznych baśni i historii Europy oraz dzieje rodów włoskich; w utworze nie brakuje też wyraziście zarysowanych kobiecych bohaterek, jak mądra czarownica Melissa, waleczna rycerka Bradamanta czy postacie olbrzymek; polskie tłumaczenie eposu dokonane przez Piotra Kochanowskiego zostało wstrzymane zakazem biskupim na 180 lat i ukazało się dopiero w 1799 r. „Wychodzi na świat Balladyna z ariostycznym uśmiechem na twarzy, obdarzona wnętrzną siłą urągania się z tłumu ludzkiego, z porządku i z ładu, jakim się wszystko dzieje na świecie, z nieprzewidzianych owoców, które wydają drzewa ręką ludzi szczepione.” Balladyna

arka

u Cylkowa 'korab', przestarzałe określenie na łódź, statek. Wprowadzono konsekwentną zamianę w całym tekście na utrwaloną w polszczyźnie 'arkę'.

arka w powodzi

biblijna arka Noego; statek, na którym podczas potopu uratował on wraz z sobą rodzinę i przedstawicieli wszystkich gatunków zwierząt. „z daleka, jak arka w powodzi,” Wesele

arkabuz

strzelba. „Potym do arkabuzów.” Pieśni

arkada z łac. arcus : łuk

łuk opierający się na dwóch kolumnach. + 1 inne znaczenie „…ą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzicy na chwilę wyjrzała z cieniu i znów tam ciemno — tu, patrz, cała arkada leży — tu krata żelazna, zasypana gruzem — z góry lunął błysk pochodni — widzę pół rycerza śpiącego na połowie grobu — gdzież jes…” Nie-Boska komedia to słowo w 2 lekturach →

Arkadia

kraina w staroż. Grecji (na Peloponezie), gdzie głównym zajęciem ludności było pasterstwo; w późniejszych wiekach przedstawiana przez poetów jako kraina szczęśliwości. „— Idylla, proszę pana, idylla, czyli Arkadia.” Ludzie bezdomni

arkan tatarskie: argan

sznur z pętlą na końcu używany do ujarzmiania dzikich koni; lasso. + 3 inne znaczenia „Rzucali nam na szyje rzemienne arkany,” Kordian to słowo w 5 lekturach →

arkana z łac., z łac. arcanum

tajemnice, sekrety. + 2 inne znaczenia „— To gubernator z Zabłudowa, z Podlasia; niewielka figura i tak wygląda, jakby diabła za pazuchą hodował; ale księcia pana poufny i podobno wszystkie jego arkana znający.” Potop to słowo w 2 lekturach →

arkanum z łac. arcanum, z łac.

sekret, tajemnica. „Ale chociaż w onych sprawach służę i w nich się obracam, przecie pewnie nie wszystko zgoła rozumiem ani też wszystkich arkanów własnym słabym dowcipem przeniknąć mogę.” Potop wszystkie 3 wystąpienia →

arkebuz

daw. broń palna, gładkolufowa, z zamkiem lontowym, używana w XV–XVII w., np. przez hiszpańskich konkwistadorów. „Arkebuzy dymiące jeszcze widzę,” Historia

Arkejsjada ród

Arkejsjos był dziadkiem Odyseusza. „Bogi na Arkejsjada ród nie są tak twardzi;” Odyseja

Arkejsjos

syn Zeusa i ziemianki Euryodii, ojciec Leartesa i dziadek Odyseusza. „By boski szczep Arkejsja wyciąć co do nogi.” Odyseja

Arktos

Wielka Niedźwiedzica. „I Arktos, wozem zwany, bo jak wóz się toczy” Iliada

arlekin

postać zakochanego sługi z komedii dell'arte. „Nagle błysnęło mi w głowie: wyglądał jak arlekin.” Jądro ciemności

Armenia

kraina na południe od Kaukazu, w I w. n.e. odgrywała istotną rolę w rywalizacji między Rzymem a Partami. Armenia właściwa obejmuje dzisiejszą Armenię, a także tereny dzisiejszej wsch. Turcji. „— Co słychać w Armenii i czy bawiąc w Azji nie zawadziłeś o Bitynię?” Quo vadis

Armia Pracy a. Organizacja Todt

stworzona przez Fritza Todta paramilitarna organizacja, która w latach 1938–1945 zajmowała się budownictwem obiektów wojskowych (np. Linia Zygfryda, Wał Atlantycki); miała własne obozy pracy, zatrudniała także więźniów obozów koncentracyjnych. „…cierpieli dosyć, poryto im paskudnie łąki, zajęto pastwiska pod urządzenia polowych fabryk, a żołnierze i majstrowie z Armii Pracy Todta grasują z upodobaniem po ogrodach i sadach, a jeszcze więcej po narzeczonych nieobecnych autochtonów, przebywających zur Ze…” Pożegnanie z Marią

Armia Zbawienia

angielska organizacja religijno–filantropijna założona w drugiej połowie XIX w. przez Williama Bootha (1829–1912) i zorganizowana na sposób wojskowy. + 1 inne znaczenie „Po większej części były to reklamy kupców, fryzjerów, dentystów, prośby o wsparcie, propozycje wyjawienia jakichś tajemnic, jedna odezwa od Armii Zbawienia.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

armiak ros.

wierzchnia odzież chłopska z grubego sukna, rodzaj kaftana. „Panowie w armiakach, magnaci w chłopskich rubaszkach, a mamroczą z cicha pomiędzy sobą po francusku.” Przedwiośnie

Armida

postać z poematu Torquata Tassa Jerozolima wyzwolona ; czarodziejka o wyjątkowej urodzie, która wykorzystywała swoje magiczne zdolności przeciwko rycerzom krucjaty, a zjawiała się, wychodząc z drzewa. „Lecz nie tak łatwo było dostać się do przyszłego kapłana — podwoje Aramisa niemniej były strzeżone od ogrodów Armidy; Bazin stał w korytarzu na straży i zagrodził mu przejście z tym więcej nieustraszoną odwagą, iż po długoletnich próbach widział się nareszcie…” Trzej muszkieterowie

armiejski z ros.

wojskowy. „Armiejskim połyskiwał szykiem,” Kwiaty polskie

Armin

władca Gormy. „Rozgłośnie niósł się żal bohaterów, najdonośniej brzmiały westchnienia Armina pierś rwące.” Cierpienia młodego Wertera

armisticium łac.

zawieszenie broni. „Zdołali tylko wyjednać armisticium aż do Zielonych Świątek ruskich, po których miała rozpocząć się nowa komisja z pełną mocą do traktatów.” Ogniem i mieczem

armistycjum z łac., daw., łac.

rozejm, zawieszenie broni. „Armistycjum perejasławskie skończyło się do Zielonych Świątek; wojna podjazdowa nie ustawała naprawdę nigdy, a teraz wzmogła się i z obu stron czekano tylko hasła.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

armować z łac.

zbroić się. „— Pocieszże się, panie Michale; słyszałem i ja, że się czerń wszędy armuje.” Ogniem i mieczem

Arnoldów daw.

Arnoldowy, Arnolda. „Baczcie jeno: koń Arnoldów, jako niosący męża nad miarę wielkiego, musiał też być ogromny, a i to łacno wymiarkować, że cwałując w ucieczce, mocniej nogami bił w ziemię, niż idąc powoli w tamtą stronę, a przeto i większe powybijał doły.” Krzyżacy

aromat z gr.

tu: przyprawy i korzenie pachnące. „I wszelkiego aromatu,” Zemsta

Arpin

pochodzący z Arpinum w Lacjum rzymski pisarz, mówca i filozof, zwolennik filozofii stoickiej Marcus Tullius Cicero (106–43 r. p.n.e.). „Przecz z płaczem idziesz, Arpinie wymowny,” Treny

arrangez donc fr.

uporządkuj więc pan. „No, no, no — arrangez donc — no, panowie — panie.” Dziady, część III

Arras

miasto w płn. Francji; od końca XV w. stanowiło część należących do Hiszpanii Niderlandów; w 1640 miało miejsce oblężenia Arras przez wojska francuskie, które zakończyło się zdobyciem miasta i trwałym włączeniem do Francji. „Król bardzo kochał mojego ojca, zabitego podczas oblężenia Arras, udzielono mi więc łaski.” Trzej muszkieterowie

ars łac.

sztuka. „Sili się ars, różne media i remedia podając...” Popioły

Arschaugen niem.

oczy w dupie.

arte łac.

mocno, tęgo. „Od razu rym go w pysk, rym z drugiej i to arte.” Popioły

Artemida mit. gr.

dziewicza bogini łuczniczka, opiekunka zwierzyny łownej. Bliźniacza siostra Appollina. Jej strzałom przypisywano nagłą śmierć kobiet. + 1 inne znaczenie „z rąk Artemis” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Artemiza

Papkin, jak przystało na samochwała, wzorem bohaterów romansowych nadał swej szpadzie nazwę. Pochodzi ona od imienia greckiej bogini łowów, Artemis (Artemidy). „Ostrze mojej Artemizy...” Zemsta

arteria łac.

tętnica. „Krew z arterii i wen w tak wielkiej masie i do takiej wysokości wytrysnęła, że fontanna wersalska wcale w porównanie z tym iść nie może, a głowa z tak okropnym trzaskiem na rusztowanie spadła, żem struchlał, choć byłem w odległości mili angielskiej od tego mie…” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →

artifex łac.

rzemieślnik. „Artifex! On i takie sztuki potrafi, choć przecie ze mną trzydzieści lat za zwierzem chodzi, a chwali się, że kszykowi, jaskółce w lot nie zborguje.” Popioły

artretyczny

spowodowany artretyzmem, przewlekłą chorobą, przejawiającą się zniekształceniami stawów i silnymi bólami. „Zgrubienia i guzy artretyczne nie były tak odrażające jak ten pospolity obraz przemiany, spowodowany przez starość i zgodny z porządkiem rzeczy.” Granica

Aruns

toskański wróżbita, który mieszkał w okolicy Karrary. „To Aruns, głośny niegdyś wieszczym duchem.” Boska Komedia

arx regia łac.

zamek królewski. „— Oto arx regia!” Potop

Aryjadna

córka króla Krety Minosa, zakochana w Tezeuszu, dała mu kłębek nici, dzięki któremu młodzieniec zabiwszy potwora Minotaura (u Kochanowskiego: „chłopobyka"), wydostał się z labiryntu. „Skąd żadna Aryjadna, żadne kłębki tylne” Fraszki

Aryjon

Arion: muzyk z Lesbos; dźwięk jego głosu zwabił delfiny, które uratowały mu życie. „I lutnistę Aryjona.” Pieśni

Arystarcha

surowego krytyka tekstów, jakim był ten filolog aleksandryjski z II w. p.n.e. Oczyścił on m.in. z błędów i naleciałości tekst Iliady i Odysei . „Spytajże Arystarcha: fraszka jako druga.” Fraszki

Arystofanes ok. 446–385 p.n.e.

grecki komediopisarz, najwybitniejszy z twórców komedii staroattyckiej. „— Idź do wszystkich Arystofanesów!” Popioły

arystokrat

dziś popr. forma: arystokrata. „On arystokrat i w złotnych pokojach mieszka, a ja ubogi szlachcic, z niskiej chaty, ale bywa, że mała mucha wielkiego konia do krwi ukąsi.” Nad Niemnem

Arystot

Arystoteles. „Stoi mi w myśli duch i Arystota,” Boska Komedia

Arystoteles 384–322 p.n.e.

grecki filozof i przyrodoznawca, zajmujący się również teorią państwa i prawa, ekonomiką i logiką formalną; najwszechstronniejszy z uczonych starożytnych, osobisty nauczyciel Aleksandra Wielkiego; jego dorobek i system filozoficzny wywarły wielki wpływ na rozwój nauki i filozofii europejskiej, zwłaszcza w średniowieczu. „…filozofii europejskiej, której profesorowie, gardząc występowaniem ukrytych przyczyn, pod których zasłoną naśladowcy Arystotelesa usiłowali ukryć swoją niewiedzę, wynaleźli to cudowne rozwiązanie wszystkich trudności, ku wielkiemu postępowi w umiejętności lud…” Podróże Guliwera

arytmogryf

zagadka matematyczno-słowna. „To znów chłopcy układali arytmogryfy i wymyślali z głowy szarady.” Bankructwo małego Dżeka

arywista

człowiek, który świeżo doszedł do stanowiska lub pieniędzy. „Niewiele upłynęło czasu od chwili ślubu w Siedlcach, aliści Seweryn Baryka był nie tylko ojcem urodziwego synka — któremu nadano imię Cezary Grzegorz — lecz i zasobnym w pewne oszczędności arywistą.” Przedwiośnie

asafetyda

materia żywiczna, o nieprzyjemnym zapachu, otrzymywana z rośliny o tej samej nazwie, rosnącej w Persji, używana jako środek leczniczy. „— zawołał Palmieri do medium — wszakże to asafetyda...” Lalka

asagaje

włócznie murzyńskie. „…owane poziomo, wprost na obóz Samburów, a jednocześnie rozległ się ryk Kinga i wrzask trzystu Wa-himów, którzy uzbrojeni w asagaje, maczugi i noże, rzucili się w niepohamowanym pędzie naprzód.…” W pustyni i w puszczy

Asamble

bale, reduty były miejscem szczególnie wysokiej gry w karty.

Asan daw.

a. acan, starop. tytuł grzecznościowy: pan, waćpan. „Asan bałamut i trzpiot, asan kłamstwa gadał!” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 2 lekturach →

asan , acan starop.

forma grzecznościowa nieco poufała, jak Waćpan (skrót od: Wasza Miłość Pan). „Asan jako spowiedź czyni,” Wesele

asaństwu daw.

(wielmożnym) państwu. „mam Asaństwu nowin wiele:” Wesele

aśćka starop.

popularny skrót zwrotu grzecznościowego w odniesieniu do kobiety: Waszmość, co z kolei było skrótem od: Wasza Miłość. + 2 inne znaczenia „Aśćki panny sługa...” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

asekuracja tu daw.

ubezpieczenie. „Dlatego też dorośli wymyślili asekurację.” Bankructwo małego Dżeka

asesor daw.

doradca sędziego; dziś popr. forma lm.: asesorzy. „Jak asesory sądu, gdy zegar bić zacznie,” Kordian

Asesora z Rejentem ...

Asesorowie składają policją ziemską powiatu. Wedle ukazów czasem bywają obierani przez obywateli, czasem naznaczeni od rządu; ci ostatni zowią się koronni. Sędziowie apelacyjni zowią się także asesorami, ale tu nie o nich mowa. Rejenci aktowi zarządzają kancelarią; dekretowi piszą wyroki, wszyscy zaś mianowani z ręki pisarzów sądowych. „Asesora z Rejentem wzmogła się uparta” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Asfalion

sługa Menelaosa. „Rzekł — i Asfalion ręce wodą mu polewał,” Odyseja

asfodel z gr.

złotogłów; wg mit. gr. po łąkach nim porośniętych przechadzają się cienie zmarłych w świecie podziemnym. + 1 inne znaczenie „Na asfodelu mroczną łąkę się oddalił,” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

asilum łac.

schronienie. + 1 inne znaczenie „Naokół innego asilum nie było, więc doktor rad nierad wstał i powlókł się dalej ku placowi Zgody.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

asker tur.

żołnierz turecki. „Musiał iść z askerami tureckimi.” Przedwiośnie

asklepiada

uczeń i naśladowca rzym. lekarza Asklepiadesa (128–56 r. p.n.e.); asklepiadzi tworzyli tajne stowarzyszenia przy świątyniach Asklepiosa(w Epidauros, na wyspie Kos, W Rzymie), będących zarazem lecznicami (asklepiadą był m.in. Hipokrates); tu po prostu: lekarz. „Prócz Asklepiosa miałem także do czynienia i z asklepiadami, gdym zeszłego roku chorował trochę na pęcherz.” Quo vadis

Asklepios mit. gr.

bóg a. heros, opiekun sztuki lekarskiej. W starożytnym Rzymie, czczony jako Eskulap, przedstawiany był jako brodaty mężczyzna z laską, wokół której wije się wąż. „— rzekł młody człowiek wchodząc sprężystym krokiem do tepidarium — niech wszyscy bogowie darzą cię pomyślnością, a zwłaszcza Asklepios i Kipryda, albowiem pod ich podwójną opieką nic złego spotkać cię nie może.” Quo vadis

Asmara

stolica Erytrei, na Wyżynie Abisyńskiej, na wys. 2340 m n.p.m. „Asmara w górskim klimacie, u progu niedostępnej naturalnej fortecy abisyńskiej.” Granica

Asnyk, Adam 1838–1897

poeta, epigon romantyzmu tworzący w epoce pozytywizmu i Młodej Polski, również autor dramatów i opowiadań; syn uczestnika powstania listopadowego 1830 r. i zesłańca; w czasie studiów prowadził działalność spiskową, był więziony w warszawskiej Cytadeli w 1860, w powstaniu styczniowym zaangażowany po stronie „czerwonych"; po upadku powstania podjął ponownie studia, uzyskując doktora filozofii w Heidelbergu (1866) oraz zaczął publikować pierwsze utwory w prasie lwowskiej (1864–1865); w 1870 r. osiadł w Krakowie, brał czynny udział w życiu samorządowym, był posłem na Sejm Krajowy z ramienia demokratów (1889); autor m.in. wierszy Pijąc Falerno , Między nami nic nie było , Gdybym był młodszy , Jednego serca... , Daremne żale , Do młodych oraz cyklu sonetów Nad głębiami . „Był Asnyk, bukiet «ideałów»;” Kwiaty polskie

asocjacja

skojarzenie. „To wyrażenie brzmiało bardzo dziwacznie, budząc asocjacje biurowego, siedzącego życia.” Jądro ciemności to słowo w 2 lekturach →

Asperges me hysopo łac.

słowa z 51 Psalmu Dawida: „Pokropisz mnie hyzopem, a będę oczyszczony, obmyjesz mnie, a ponad śnieg bielszym się stanę". „Asperges me...” Ludzie bezdomni

Aspinwall

założone w 1850 r. miasto, do 1890 nosiło nazwę Aspinwall; położone w Panamie, nad Morzem Karaibskim, u płn. wejścia do Kanału Panamskiego. „Pewnego razu zdarzyło się, że latarnik w Aspinwall, niedaleko Panamy, przepadł bez wieści.” Latarnik

aspirant

osoba dążąca do osiągnięcia pewnych celów, szczególnie związanych z zajęciem jakiegoś stanowiska. + 1 inne znaczenie „Był to fanfaron i elegant Michał, w ubraniu z dymki kanarkowego koloru, idący tu pewno w nadziei zobaczenia Antolki, do której od przeszłej zimy widocznym był aspirantem.” Nad Niemnem to słowo w 2 lekturach →

aspirować z łac.

dążyć. „Aspiruję jeszcze w świecie.” Zemsta

assamble z fr.

zebrania towarzyskie. „Dla nas ani Paryżów, ani honorów, ani pięknych muzyczek, ani wesołych asamblów nie ma.” Nad Niemnem

assentior łac.

zgadzam się. + 1 inne znaczenie „Po stołku na konia już siadam — assentior!” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

assentior, assensus sum łac.

zgadzać się, przytakiwać, pochlebiać; tu: zgadzam się, nie przeczę. „— Urodna jest, assentior — rzekł Zagłoba — ale to persona okazała i żadnej nie masz między wami proporcji.” Potop

Astarte a. Asztarte dziś nieodm.

zachodniosemicka bogini miłości, płodności i wojny, królowa niebios. + 1 inne znaczenie „Przyczyna tego była prosta: miasto cieszyło się posiadaniem starej i sławnej świątyni Astarty, czczonej przez całą Azję zachodnią i ściągającej tłumy pielgrzymów.” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Astarte a. Asztarte , hebr. Astoreth

zachodniosemicka bogini miłości, płodności i wojny, królowa niebios, utożsamiana z mezopotamską boginią Isztar. „odwiedzał bożnicę Astarty i stamtąd wziął kapłankę, co uchybia zasadom wszystkich religii...” Faraon

aster daw.

dziś D. lm: astrów. „Kwiaty, bardzo już rzadkie, pod gankami i oknami domów ukazywały się w postaci nikłych floksów albo drobnych aster; w zamian, przez puste przestrzenie gajów i koronkowe gałęzie drzew widać było rozłożone na trawach brunatne lny, bielały pod blaskiem słońca roz…” Nad Niemnem

Astianakt

imię nadane na cześć Hektora, oznacza obrońcę miasta. „Insi Astianaktem: sam bowiem od zgonu” Iliada

astra łac.

gwiazdy. „— „Cóż tedy czynić — wołał starosta — kiedy kogo astra necesytowały urodzeniem, iż odjąć się nie może naturze i do wesołej przywyknąć konwersacji?” Popioły

astrachańska

w domyśle: ikra, czyli kawior; Astrachań od XVIII w. jest ośrodkiem połowu jesiotra i produkcji czarnego (tzw. rosyjskiego) kawioru z jego ikry. „Więc astrachańską smarowali” Kwiaty polskie

astrolabium

dawny przyrząd astronomiczny służący do wyznaczania pozycji gwiazd. „Miejsce to ozdobione jest sekstantami, kwadrantami, teleskopami, astrolabiami i innymi astronomicznymi instrumentami, ale największą osobliwością, od której los całej wyspy zależy, jest niezmiernej wielkości kamień magnesowy zrobiony w kształcie czółenka tkack…” Podróże Guliwera to słowo w 2 lekturach →

astronomii

zgodnie z melodią wiersza wyraz ten powinien być czytany jako pięciosylabowy: as-tro-no-mi-i. „I ja astronomii słuchałem dwa lata” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Astyjanaks

imię znaczące: obrońca miasta. „Imię Astyjanaksa” Iliada

asygnacja z łac.

dokument, pisemne zlecenie wydania pieniędzy lub innych świadczeń. + 1 inne znaczenie „Po ukończeniu ich napisał depeszę do Moskwy o asygnację na sto tysięcy rubli i drugą do ajenta w Wiedniu, ażeby wstrzymał pewne obstalunki.” Lalka to słowo w 3 lekturach →

asygnatka

dokument w formie kwitu kasowego będący dowodem dokonanych wpłat lub wypłat. „od gęby sobie i dzieciom odejmuje, a pełną szufladę w komodzie ma asygnatek...” Nad Niemnem

asylum łac.

schronienie. „Wewnętrzna ściana wapiennej skały, wznoszącej we mgłę swój połupany szczyt, otwierała się w pewnym miejscu i ciasny otwór prowadził tamtędy do skalistego asylum, jakby na straszny dziedziniec zburzonego zamczyska.” Popioły

Asyryjczykowie

dziś popr.: Asyryjczycy. „Podobno Asyryjczykowie.” Faraon

asystent

tu: dworzanin, członek świty. „Dworzanie, pokojowi, krewni, asystenci,” Satyry

Aszer

od hebr. אֹשֵׁר ( oszer ): ‘szczęście, szczęśliwy’. „służebnica Lei, syna drugiego Jakubowi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Aszkenaz

w literaturze rabinicznej Aszkenaz było najpierw kojarzone z regionem Scytów, później z terytoriami słowiańskimi, a od XI wieku z północną Europą i Niemcami, w okresie wczesnego średniowiecza Żydzi z Europy Środkowej i Wschodniej zaczęli być nazywani aszkenazim czyli Żydami aszkenazyjskimi. „Urodzili się im bowiem synowie po potopie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Aszur

Asyria, kraina historyczna położona na terenie dzisiejszego Iraku, w górnym biegu rzek Tygrys i Eufrat.

ataman

kozacki przywódca. „Tego się głośno nie mówi, ale to hetmańska głowa: człek wielkiej ręki i wielkiego rozumu; jego całe kozactwo słucha więcej niż koszowych i atamanów, człek niepozbawiony dobrych stron, ale hardy, niespokojny i gdy nienawiść weźmie w nim górę, może być straszny.” Ogniem i mieczem

ataman kurzeniowy

dowódca kurzenia: oddziału kozackiego. „— Dam ci tedy do jednego kurzeniowego, a imć Barabasz ma tam też krewniaka Barabasza; od nich dowiesz się wszystkiego.” Ogniem i mieczem

Ate mit. gr.

córka Zeusa i Eris, bogini nieszczęścia i zemsty. „— Na Ate i na Furie, nie zapomnę!” Quo vadis

Ateizm to stara formuła

por. przypis do słów Męża „Jednak to obraz twój i wszystkich twoich, i wieku twego, i teorii twojej", wypowiedzianych w rozmowie z Filozofem w początkowych scenach Części Drugiej dramatu. Ateizm traktowany jest tu jako jeden z elementów światopoglądu materialistycznego (fr. myślicieli XVIII w.), który Krasiński uważał za przestarzały i skompromitowany przez rewolucję 1789 r. „— Ateizm to stara formuła — a spodziewałem się czegoś nowego po tobie.” Nie-Boska komedia

atelier fr.

pracownia, warsztat. „— Karciane, arystokrato — wołał rotmistrz coraz głośniej wśród powszechnego hałasu — zaciągnięte w twoim atelier...” Popioły

Atena mit. gr.

bogini mądrości i sprawiedliwej wojny, w poemacie występuje jako stronniczka Odyseusza. „Na to Atene z takim ozwała się zdaniem:” Odyseja

atencja z łac. attentio : uwaga; przestarz.

szacunek, względy okazywane komuś. + 1 inne znaczenie „Lub w miarę swojej atencji.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

Atene łac. forma W. lp.

Ateno.

ateusz daw.

ateista; osoba nie wierząca w istnienie Boga (bogów). „Zjadliwy nauczyciel Wielkiewicz, który miał opinię ateusza i prawdopodobnie wskutek tego zdegradowany był aż do poziomu profesora geografii, zadarł głowę, wsadził na nos binokle, przypatrzył się Borowiczowi i rzekł, gwałtownie machając ręką:” Syzyfowe prace

Athribis gr.

stolica 10. nomu Dolnego Egiptu, ok. 70 km na północ od Memfis. „Ze szczytu sześciopiętrowej wieży, skąd kapłani obserwowali niebo i za pomocą kolorowych chorągwi porozumiewali się z sąsiednimi świątyniami w Memfis, Athribis i Anu, wzrok ogarniał w kilkumilowym promieniu prawie całą prowincję.” Faraon

Atlas mit. gr.

gigant, który za karę za udział w walce przeciw bogom olimpijskim z wyroku Zeusa dźwigał sklepienie niebieskie. + 1 inne znaczenie „„Znalazł się bowiem zacny obywatel, człowiek fachowy, nawet przyjaciel i wspólnik Wokulskiego, który jest zdecydowany, jak Atlas niebo, podeprzeć zachwianą spółkę.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

atłas

miękka tkanina, która ma jedną stronę błyszczącą, a drugą matową. + 1 inne znaczenie „Mijali szereg przepysznych pokoi, których ściany obite były czerwonym, błękitnym lub żółtym atłasem, sztuczne kwiaty pokrywały je wieńcami, wszędzie lśniły kosztowne sprzęty i klejnoty; wreszcie stanęli w królewskiej sypialni.” Baśnie to słowo w 3 lekturach →

atmosfera

tu: nastrój, usposobienie. „Wszystko to tworzy jakąś atmosferę wzajemnej życzliwości.” Mendel Gdański

atmosfera katakumbowa

nastrój smutku i przygnębienia; katakumby: cmentarze rzymskie, w czasach prześladowań pierwszych chrześcijan służyły im jako schronienie. „Słowem, atmosfera katakumbowa, twarze blade lub żółte, oczy załzawione, nosy zaczerwienione.” Lalka

atoli daw.

przecież, jednak. + 1 inne znaczenie „Atoli wedle kalibru i skali” Hamlet to słowo w 5 lekturach →

atrium łac.

centralne pomieszczenie w domu rzymskim, bez okien, z otworem w pułapie i basenem na wodę deszczową. „Tymczasem miło jest posłuchać szumu fontanny w atrium i po obowiązkowym tysiącu kroków zdrzemnąć się w czerwonym świetle, przecedzonym przez purpurowe, na wpół zaciągnięte velarium.” Quo vadis

atrybucje

uprawnienia komuś przysługujące. „Wuj ani myśli płakać, gdyż nie leży to w jego atrybucjach („baby są od szlochów"), natomiast prze-myśliwa, po co ja też zawitałam w te strony, i ciągle mię wtajemnicza w swe fatalne interesy, biada na kiepskie oziminy, procenta, posuchy, motylice, choroby pysk…” Ludzie bezdomni

Atryd

przydomek Menelaosa (syn Atreusa), król Sparty; jego żona Helena została porwana przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej. + 3 inne znaczenia „Lecz nie znam jej, gdy Atryd zdobycz gwałtem bierze,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Atryd młodszy

Menelaos. „Atryd młodszy dzirytem Helena nie chybił:” Iliada

Atryda

przydomek Agamemnona (syn Atreusa). + 1 inne znaczenie „Gdy ci mają o rannym Atrydzie staranie,” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Atrydy

synowie Atreusa, tj. Agamemnon i Menelaos. „Najbardziej zaś Atrydy, dwa narodów króle:” Iliada

Atrydzi

Agamemnon i Menelaos, synowie Atreusa. „Przy Atrydach” Iliada

attinet łac.

dotyczy. „— Ma on też ważną rzecz waszej królewskiej mości, panu memu miłościwemu, objawić, którą był z ust księcia Bogusława w Kiejdanach słyszał, a która zdrowia i bezpieczeństwa świętej dla nas osoby waszej królewskiej mości attinet.” Potop

Attyla 406–453

władca koczowniczego ludu Hunów, twórca rozległego imperium, najpotężniejszy z władców barbarzyńskich atakujących cesarstwo rzymskie; jego imperium, sięgające od Morza Kaspijskiego po Ren, rozpadło się po jego śmierci. + 1 inne znaczenie „Nigdy też w czasach chrześcijańskich, od walki Rzymian i Gotów z Attylą i Karola Młota z Arabami, nie walczyły z sobą wojska tak potężne.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

Attylę Pirrusa, Seksta

Attyla, przezwany „biczem bożym"; Pirrus , król Epiru, najzaciętszy wróg Rzymian i niszczyciel ziem greckich; Sekstus Pompejusz — morski rozbójnik. „Pirrusa, Seksta i tamże wraz z niemi,” Boska Komedia

atu

atut. „Ten list, to twoje atu; po cóż pokazywać atu przeciwnikowi?” Trzej muszkieterowie

Atum

bóg stwórca, jako bóstwo solarne (słoneczne) powiązany z Re. Jedno z najstarszych i najważniejszych bóstw Egiptu. Przedstawiany jako król w koronie Górnego i Dolnego Egiptu. „Gdy książę stanął na ziemi Hak, kapłani podnieśli w górę posągi bożka Atum, patrona prowincji, urzędnicy padli na twarz, a nomarcha podał mu złoty sierp, prosząc, aby jako zastępca faraona rozpoczął żniwo.” Faraon

au coeur fr.

w serce. „Widziałem dawniej w jego cyfrach i w kałkułach, które z nich układał, tylko uderzenie Anglii au coeur, olbrzymi pomysł, żeby ją zwalić z piedestału przez nagłą inwazję, zdeptać potęgę kupców i na gruzach oligarchii zapalić ogień rewolucji, żeby nauczyć swobody…” Popioły

Au printemps

Na wiosnę liście wytryskują z drzewa i kwiaty upiększają łąkę; więc, pieszczotko moja, biegnijmy na trawę i naśladujmy barwne motyle. Widzisz, jak tulą się do róż? Jak one, ja przytulę moje usta do twoich i wykradnę słodki pocałunek. [Przyp. Aut.] „Et te ravir un doux baiser!” Lalka

audaces fortuna juvat łac.

odważnym los sprzyja. „— Na stu jeden chyba powróci z takiej imprezy — odrzekł pan Piotr — ale audaces fortuna juvat!” Potop

audiatur et altera pars łac.

należy wysłuchać również drugiej strony. „Bardziej rozgarnięci spośród nich na własną rękę brali się do czytania historii polskiej w imię maksymy: audiatur et altera pars.” Syzyfowe prace

audiatur et altera pars ! łac.

wysłuchaj też drugiej strony; zasada z prawa rzymskiego. „Audiatur et altera pars!” Pan Wołodyjowski

audytor

słuchacz. „Zaczęliśmy rozsadzać nasze damy w ławkach i spierać się przy tej okazji z Żydkami, którzy, jak mi to później objaśniono, są najcierpliwszymi audytorami spraw sądowych, szczególniej o kradzież i oszustwo.” Lalka

audytorium

grupa słuchaczy; dziś też: widownia. „Utworzyło się wkrótce dokoła Michcika i Borowicza zwarte audytorium dzieci.” Syzyfowe prace

auf niem.

tu: do góry, wstawaj. „— Do roboty, auf!” Pożegnanie z Marią

Augury

„u Rzymian zwali się kapłani, którzy z lotu ptaków czynili wieszczbiarstwa. Rozciągały się te wieszczby [...] do sposobu jedzenia lub krzyków ptaszych. Zabobonność ta powszechna prawie była u wszystkich narodów. [...] Augures u Rzymian z najznamienitszych obywatelów wybierani bywali”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Wróżb nadużywali często augurzy do celów osobistych i politycznych. „Augury, z charakteru chociaż poważani,” Satyry

August

[tu:] cesarz. „Na mnie Augusta zapalili serce,” Boska Komedia

Augustyn z Hippony 354–430

filozof i teolog chrześcijański, autor licznych traktatów, m.in. Państwo Boże , oraz autobiograficznych Wyznań ; jeden z tzw. ojców i doktorów Kościoła. „— Będziemy teraz mieli możność szybszego dociekania w Augustynie — szepnął jeszcze książę jakby prosząco.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

augzyliarny z wł. ausiliario

pomocniczy. „Strzelcy augzyliarne.” Popioły

Aulida

staroż. miasto i port w Beocji, słynne ze świątyni Artemidy; punkt zborny floty greckiej przed wyprawą na Troję. + 1 inne znaczenie „Gdy do Aulidy greckie zbierały się statki” Iliada to słowo w 2 lekturach →

Aurangzeb 1618–1707

władca Indii z muzułmańskiej dynastii Wielkich Mogołów; rozszerzył granice imperium, wsławił się fanatycznym propagowaniem islamu i prześladowaniem innych religii. „W pobliżu wnosiło się miasto Eluru ze swymi prześlicznymi świątyniami; niedaleko znakomity Aurungabad, niegdyś stolica Aurangzeba, obecnie tylko główne miasto prowincji odłączonej od królestwa Nizam.” W osiemdziesiąt dni dookoła świata

Aurora mit. rzym.

bogini zorzy porannej, Jutrzenka, odpowiednik Eos w mit. gr. „Podziwiałam blask Aurory jaśniejącej o poranku.” Przygody Tomka Sawyera to słowo w 2 lekturach →

aus niem.

tu: wynocha. „Ciągle aus, aus, aus!” Pożegnanie z Marią

ausladen niem.

rozładować. „Proszę was bardzo — ausladen!” Pożegnanie z Marią

auslender

w gwarze obozowej: cudzoziemiec. „…ajęli opróżnione przez nas miejsca w Dachau, została tylko solidna, dwudrzwiowa szafa, cudem nie całkiem rozbita przez auslenderów, którzy, ledwo wyzwoleni z obozu, wpadli po skończonej wojnie w bezpańskie koszary, wytłukli wszystkie szyby, żyrandole, lustra w…” Pożegnanie z Marią

austeria daw.

gospoda. + 1 inne znaczenie „Podróżni z imperialu mogli zajrzeć wprost do numerów austerii.” Ludzie bezdomni to słowo w 2 lekturach →

Australczyk daw.

dziś popr.: Australijczyk. „Tu Maciuś miał bardzo ciekawe bale, gdzie byli Murzyni, Chińczycy i Australczycy.” Król Maciuś Pierwszy to słowo w 2 lekturach →

austriaccy hrabiowie

z końcem XVIII w. i w początkach XIX w. rząd austriacki łatwo nadawał tytuły arystokratyczne za odpowiednią opłatą. Wówczas to wiele zamożnej szlachty galicyjskiej nabyło tytuły hrabiowskie. „Wolę uczciwego kupca aniżeli dziesięciu austriackich hrabiów.” Lalka

Austriacy wezmą Bośnię

wiadomość o powzięciu tej decyzji przez kongres berliński przyniosła prasa warszawska w ostatnich dniach czerwca 1878 r. „— Kongres w Berlinie robi swoje, Austriacy wezmą Bośnię.” Lalka

aut pacem, aut bellum łac.

albo pokój, albo wojna. „— Wybierajcie — powtórzył pan Skrzetuski: — aut pacem, aut bellum!” Ogniem i mieczem

aut, aut łac.

albo, albo. „— Nie może inaczej być — mruczał — tylko jutro pewnie powiedzą nam: aut, aut!” Potop

autem łac.

następnie. „Daj autem i pysia, nie zważaj na nic.” Ogniem i mieczem

auto gazowe a. mobilna komora gazowa

samochód ciężarowy przystosowany do używania jako komora gazowa. „Przynaglani do pośpiechu, uchylając się od uderzeń kolbami, wbiegali bezładnie po kładce w czeluść ustawionego tyłem do pałacu, wielkiego jak wagon meblowy, auta gazowego.” Medaliony

auto-da-fé port.

dosł. akt wiary; w praktyce inkwizycji po tym akcie następowało spalenie skazańca żywcem na stosie. „Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da-fé.” Dziady, część III

autochton

członek ludności miejscowej (w odróżnienia od napływowej). „Autochtonowie klasy siódmej obserwowali go z uwagą, ciekawością, a nie bez odrobiny niechęci i zawiści.” Syzyfowe prace

Autolykos mit. gr.

syn Hermesa i Chione, mąż Amfitei i ojciec Antyklei, matki Odyseusza. „Dusza to Antiklei, córy Autolyka.” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

Automedon

woźnica rydwanu Achillesa. „Automedon wstrzymywał mięso, Pelid siekał” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

autorament daw.

sposób wcielania żołnierzy do wojska w czasach I RP, stanowiących najważniejszą część armii; ewentualne braki w autoramencie uzupełniano żołnierzami z pospolitego ruszenia. + 1 inne znaczenie „Muszę wyznać, że nie lubię ani książek modnych, sezonowych, ani ludzi tego autoramentu.” Ludzie bezdomni to słowo w 3 lekturach →

autorowie

dziś popr.: autorzy. „Plan był rozsądny, lecz autorowie jego popełnili jeden błąd: nie przeczuli, że w księciu Ramzesie tkwi materiał na genialnego wojownika.” Faraon

autour de ce mort fr.

wokół tego nieboszczyka. „— Utworzyło się koło autour de ce mort — opisywał.” Lord Jim

auxilia łac.

pomoc, wsparcie. „My tu po drodze do Upity wstępujemy, aby waćpannie dobrodzice do stópek upaść i o auxilia prosić: jako o prochy, strzelby i żebyś waćpanna czeladzi swej na koń sieść kazała i z nami jechać.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

auxilium łac., z łac.

pomoc, wsparcie; tu B. lm auxilia . „— Ale wybacz waszmość pan, żem mu naprzód powinnej nie złożył dzięki za auxilium i skuteczny ratunek, który mnie od tak nagłej śmierci wybawił.” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Auzoni

mieszkańcy Italii. „A którą po raz pierwszy na ziemi Auzonów” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

auzoński kraj poet.

Włochy. „Jedni w San Domingo, drudzy w auzońskim kraju, inni w górach niemieckich, inni we francuskiej stronie.” Popioły

auzoński róg Trento

Granice neapolitańskie oznaczone przez trzy miasta i dwie rzeki na wschód i zachód wpadające do morza. „Skąd Werda wpada do morza i Trento,” Boska Komedia

Avanti, Savoya! wł.

Naprzód, Sabaudio!... „Avanti, Savoya!...” Lalka

Ave

Zdrowaś! pozdrowienie anielskie. „Każdy by przysiągł, że on mówił: Ave.” Boska Komedia

Ave Maria, gratia plena łac.

Zdrowaś Mario, łaskiś pełna. „Ave Maria, gratia plena...” Krzyżacy

Ave salutant! łac.

Witaj, cezarze, władco! Idący na śmierć pozdrawiają cię! — zwyczajowy zwrot, którym gladiatorzy witali cesarza. „Morituri te salutant!” Quo vadis

Ave! [...] Morituri te salutant łac.

Witaj... Idący na śmierć cię pozdrawiają (tradycyjny okrzyk, którym wchodzący na arenę gladiatorzy mieli witać cesarza). „Morituri te salutant. Niewielu z tych, na których spojrzała, zobaczyło ją znowu — znacznie mniej niż połowa.” Jądro ciemności

avec quelle chaleur fr.

z jakim entuzjazmem, z jakim zapałem. „Avec quelle chaleur! — Wpuścić ją, do licha.” Dziady, część III

avec un teint si délabré fr.

z tak zniszczoną cerą. „Fi, pan młody, avec un teint si délabré,” Dziady, część III

awangarda

straż przednia, oddział maszerujący przed siłami głównymi. „Istotnie był to pan Bychowiec, który szedł w awangardzie przed wszystką potęgą księcia Jeremiego.” Ogniem i mieczem

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.