Litera A

780 słów, strona 4 z 4.

awanpost daw.

wysunięta ku nieprzyjacielowi placówka ubezpieczająca. „Często na awanpostach nasz z Francuzem gada,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

awanse

otrzymanie wyższej rangi lub urzędu, tu: osiągnięcia, sukcesy. „„Nie myśl, panie Stanisławie — kończyła — że zapraszam cię z powodu twoich świeżych awansów, dla pochwalenia się znajomością z tobą.” Lalka

awarycja z łac.

skąpstwo. „Nieraz ja słyszałem starych żołnierzy pomawiających księcia o awarycję, a teraz zaczynają się niespodzianie łaski sypać jedna za drugą.” Potop

Awinion

w latach 1378–1417 na skutek tarć politycznych wśród kardynałów oraz działań królów Francji wielokrotnie wybierano dwóch, a nawet trzech papieży jednocześnie. Obóz związany z Francją stworzył drugą siedzibę papieską w mieście Avingon. Obecnie papieże awiniońscy uznawani są za antypapieży (osoby nieprawnie sprawujące ten urząd), a okres ten określany jest mianem „wielkiej schizmy zachodniej". „Rozpowiadano również, że królowa zaraz po śmierci będzie kanonizowaną — gdy zaś niektórzy wątpili, czy się to może stać, poczęto się oburzać i grozić Awinionem...” Krzyżacy

awinioński

w latach 1378–1417 na skutek tarć politycznych wśród kardynałów oraz działań królów Francji wielokrotnie wybierano dwóch, a nawet trzech papieży jednocześnie. Obóz związany z Francją stworzył drugą siedzibę papieską w mieście Avingon. Obecnie papieże awiniońscy uznawani są za antypapieży (osoby nieprawnie sprawujące ten urząd), a okres ten określany jest mianem „wielkiej schizmy zachodniej". W czasie przedstawianym w powieści papieżem awiniońskim był Benedykt XIII, a rzymskim — Bonifacy IX. „Dopieroż książę mówił: „Sam sobie dyspensę dam, a papież mi ją, jeśli nie rzymski, to awinioński potwierdzi, a ślub zaraz ma być, bo zgorzeję!".” Krzyżacy

awizacja

pisemne zawiadomienie. „…dnej pani Stawskiej, kiedy jakoś w końcu stycznia, spadły na nas dwa gromy: wieść o tym, że w Wietlance wybuchła dżuma, i awizacje z sądu do Wokulskiego i do mnie na jutro.…” Lalka

awizy z fr. avis : zdanie, ostrzeżenie, doniesienie

pisemne zawiadomienia. + 1 inne znaczenie „Poczęto ogarniać chorągwie, rozpisywać awizy wzywające rozproszonych żołnierzy pod znaki i grożące karami tym, którzy by się nie stawili.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

Axamitowski, Wincenty 1760–1828

generał dywizji armii Księstwa Warszawskiego; od 1797 służył w Legionach Polskich we Włoszech, gdzie pełnił funkcję szefa batalionu i zorganizował artylerię legionową; brał udział w obronie Mantui. „Był to batalion artylerii polskiej pod szefem Wincentym Axamitowskim, złączony z drugim legionem pod komendą generała Wielhorskiego.” Popioły

aż dotąd pali moją duszę

przytoczone słowa (w trochę zmienionym brzmieniu) pochodzą z wiersza Adama Asnyka Ta łza . „Ten wzrok był tak straszliwy, tak nieopisany, że, jeśli wolno użyć słów poety: „aż dotąd pali moją duszę"” Ludzie bezdomni

Aż na niebie zaświeci Jutrzenka dwunasta

na dwunasty dzień (po dwunastym wschodzie słońca). „Aż na niebie zaświeci Jutrzenka dwunasta».” Iliada

Aż nieprzyjaciel grzechu nań zawoła

Tym nieprzyjacielem grzechu jest Chrystus, który przyjdzie sądzić żywych i umarłych. „Aż nieprzyjaciel grzechu nań zawoła.” Boska Komedia

Aż przyszła w stronę, która mnie zrodziła

W okolicy Mantui urodził się Wergiliusz. „Aż przyszła w stronę, która mnie zrodziła.” Boska Komedia

Aż tu mój rozum wskazywał ci drogę

Cały zakres działań ludzkich z ich wartością i następstwem przystępnym jest rozumowi. To zaś, co poza granicą ich leży, przeczuwa tylko wiara. Rozum oświecony tylko wiarą objawioną słowem bożym, a wykładaną i nauczaną przez św. Kościół, może o swoich siłach podnieść się do uznania tajemnic wiary. Stan taki rozumu na ziemi jest najwyższym jego zenitem, na którym stojąc, rozum i wiara nawzajem sobie podają dłonie przymierza. „Aż tu mój rozum wskazywał ci drogę,” Boska Komedia

aż wreszcie

poprawka wprowadzona przez Piniego i Czubka na podstawie rękopisu. W wyd. I, II i III: „raz wreszcie". Kleiner przypuszcza, że Krasiński mógł słyszeć o projekcie Saint–Simona z czasów rewolucji, aby zburzyć katedrę Notre–Dame w Paryżu. „Nasi ludzie krwawo pracowali przez czterdzieści dni i nocy, aż wreszcie zburzyli ostatni kościół — na tych równinach.” Nie-Boska komedia

aza starop.

czy, czy też. + 2 inne znaczenia „— Gdybyś przed Królem królów stanął, ten by rzekł: „Aza przebaczyłeś nieprzyjaciołom swoim, jakom ja swoim przebaczył?".” Ogniem i mieczem to słowo w 3 lekturach →

Ażaksiò

chodzi o Ajaccio. „— Oto generał Francji, sługa ojczyzny, obrońca rewolucji, raz do mnie rzekł w zaufaniu, z uśmieszkiem Włocha, Korsykanina, pół-Francuza z „Ażaksiò", że trzeba, by ta sama Francja popadła w nierząd większy niż teraz.” Popioły

azali daw., starop.

czy, czyż. „Zdjęty, tak płakał, żem zwątpił, azali” Boska Komedia to słowo w 5 lekturach →

azaliż daw.

czyż. „— Azaliż wszystkie zwierzęta nie mają równego prawa do owoców, które ziemia wydaje dla ich wyżywienia, a szczególnie te, które innym przewodzą?” Podróże Guliwera

azardować

ryzykować. „Duglas, któremu gonitwa dawno się już uprzykrzyła, mały tylko stawiał opór, twierdząc, że nie może i nie powinien życia tak wielkiego dostojnika i krewnego królów dla schwytania jednego grasanta azardować.” Potop

azaś nie czytał starop.

czyś nie czytał; czy nie czytałeś. „Azaś nie czytał świętych żywota,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

azaż starop.

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; aza : czy, czy też. + 2 inne znaczenia „Azaż nie dosyć wycierpiałem na moim tronie, i na biskupim oparty pastorale, modląc się za kraj, który miał ginąć jak człowiek potępiony.” Anhelli to słowo w 2 lekturach →

azaż a. aza starop.

czy, czyż. „Azaż każdemu kwiatowi nie dajesz dokwitać tam, gdzie mu jest ziemia i życie właściwe?” Anhelli

aże gw., daw.

aż. „Jak żywa mu stawała, przecierał oczy odganiając ją z pamięci, ale kieby na przekór szła pobok, biedro w biedro jak niegdyś i jak niegdyś zdało się od niej buchać lubym żarem, aże krew uderzała mu do głowy.” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 3 lekturach →

aże mi czasem cudnie

aż się czasem dziwię. „Aże mi czasem cudnie.” Krzyżacy

ażem przyłożył

aż przyłożyłem. „Ażem do życzeń jego mimochętnie” Hamlet

Azja Mniejsza

azjatycki półwysep między Morzem Czarnym a Morzem Śródziemnym. W czasach rzymskich początkowo była na tym terenie jedna duża prowincja, z czasem podzielona na: Frygię, Bitynię, Cylicję, Kapadocję, Galację, Lycję i Pont. Obecnie jest to azjatycka część Turcji, Anatolia. „Petroniusz znów przymknął oczy i wydał rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium, gdy wtem spoza kotary wychylił się nomenclator oznajmiając, że młody Markus Winicjusz, przybyły świeżo z Azji Mniejszej, przyszedł go odwiedzić.” Quo vadis

Azjos

wuj Hektora. „Wtem Apollo w postaci Azjosa” Iliada

Azjów daw.

forma archaiczna: Azjowy, należący do Azji. „Po chwili zaczerniało coś w rzednącej mgle i bachmat Azjów nadbiegł z rozwianą grzywą i rozdętymi chrapami.” Pan Wołodyjowski

Azopos

rzeka w Beocji. „Gdy przy Azopie grecka broń się rozpostarła.” Iliada

azyjski

dziś popr.: azjatycki. „Krajów azyjskich, gdzie dziś Turczyn broi.” Boska Komedia

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.