Litera A

780 słów, strona 2 z 4.

aksjomat z gr.

pewnik, twierdzenie oczywiste i niewymagające dowodu. „Pani Cecylia przeżyła w tym koszmarze szereg lat, znajdując oparcie w dwóch rzeczach, które uważała za aksjomaty, że jest kochana wyłącznie i „śmiertelnie" oraz że — na wszelki wypadek — ma zapewnioną spokojną starość.” Granica

Akteon mit. gr.

myśliwy z Teb, przypadkowo zobaczył Artemidę w kąpieli (w mit. rzym. Diana), za to świętokradztwo został zamieniony w jelenia i rozszarpany przez własne psy. + 2 inne znaczenia „A że ty chciwy Akteona wanien,” Balladyna to słowo w 3 lekturach →

Aktoris

tj. Eurynome, córka Aktora. „Aktoris, mej wyprawnej, danej od rodziny,” Odyseja

aktorka

sukcesorka; jedyna dziedziczka majątku. „W bogatej aktorce nowa zmiana zaszła.” Nad Niemnem

aktorowie

dziś popr.: aktorzy. „A książę, z sinawymi rumieńcami na policzkach, skierował się do furtki, którą wchodzili na arenę aktorowie, i wśród okrzyków publiczności, głęboko upokorzony, opuścił cyrk.” Faraon

akuratnie gw.

dokładnie. „Dominikowej chłopaki, widzi mi się, bo akuratnie tam ich pola wypadają...” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

akuratność daw.

punktualność. „Dependenci czuli z pewnością niezwykłą woń potraw rozchodzącą się po całym domu, ponieważ stawili się z wojskową akuratnością i każdy z nich, trzymając w ręku stołek, gotów był usiąść za danym znakiem, a poruszanie szczękami i wciąganie zapachów nosami zwiasto…” Trzej muszkieterowie

akuzator daw.

oskarżyciel. „Mnie stu akuzatorów denigruje, żem Niemiec, bom się u Maurycego Bellegarde'a i u mądrego Blüchera od fahnjunkra uczył, jak ślepo słuchać rozkazu, jak szyk sprawiać i jak wojsko wieść do batalii.” Popioły

Akwasparta Kasala

Akwasparte, miasto rodzinne kardynałów, Mateusza Kasale i Ubertino. Obaj byli zakonu franciszkańskiego, obaj uczeni komentowali statut swojego zakonu. „Ani w Kasala nikt o tym nie pisze,” Boska Komedia

akwawita łac. aqua vitae

woda życia, okowita, wódka. „daj no mi trochę akwawity.” Romeo i Julia

akwedukt z łac.

wodociąg. „Weszli teraz w wąski wądół, zamknięty z boku jakby dwoma okopami, nad którymi przerzucał się w jednym miejscu akwedukt.” Quo vadis

akwilon z mit. rzym.

zimny, północny wiatr; Akwilon, bóg pólnocnego wiatru, stanowił odpowiednik gr. Boreasza. „Ciężko będzie baterie sypać, podkopy czynić i przy tym wy będziecie się do ciepłych izb luzować, a im akwilony zbrzydzą prędko oblężenie.” Potop

akwizgrański

Akwizgran a. Aachen to miasto koronacyjne cesarzy niemieckich; w tamtejszej kaplicy cesarz Karol Wielki (ok. 747–814) zgromadził wiele ważnych relikwii. „— Rozumiałem, że będzie lepiej, aby było dwóch świadków ślubu, i dlatego wpierw jeszcze ostrzegłem tego rycerza, któren mi na cześć i na relikwie akwizgrańskie poprzysiągł, że tajemnicy, póki będzie trzeba, dochowa.” Krzyżacy

alabaster

biały lub delikatnie zabarwiony, lekko przeświecający minerał. + 1 inne znaczenie „Alabastrowa miłości bogini” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

alabastrowe kolumienki

„klasyczne" kolumienki należały do znamiennych elementów konstrukcji zegarów w stylu cesarstwa; alabaster : marmur o barwie białej, prześwietlony, półprzejrzysty. „…y, do maści z izbą; obok pieca stolik empire, zdobny świecącymi resztami brązów, na którym zegar stary, alabastrowymi kolumienkami dźwigający złocony krąg godzin; nad zegarem portret pięknej damy w stroju z lat 1840 w lekkim muślinowym zawoju przy twarzy młode…” Wesele

„ Alani

naród Scytii. [...] Prokopiusz nazywa ich Gotami. [...] Naród ten dziki najwięcej pod namiotami przebywał, nauk i kunsztów nie znał, obyczajów był grubych, chciwości niepohamowanej. W wojnie byli biegłymi i nad zwyczaj podobnych sobie umieli karność i porządek zachowywać”. ( Zbiór potrzebn. wiad. ). Koczownicze te plemiona barbarzyńskie przez najazdy i podboje prowincji cesarstwa rzymskiego (I–V w.) przyczyniły się do jego upadku. „Nie Goty i Alany do szczętu go zniosły:” Satyry

Albert Wielki

Albert z Kolonii, nazwany Wielkim, swojego wieku wielki uczony i głęboki badacz tajemnic przyrody, nauczyciel św. Tomasza z Akwinu. „To Albert Wielki, jam Tomasz z Akwinu.” Boska Komedia

Albertus Magnus a. Albert Wielki 1193/1205–1280

średniowieczny uczony, przyrodnik; duchowny katolicki, dominikanin, teolog i filozof scholastyczny, pierwszy wybitny przedstawiciel arystotelizmu scholastycznego, nauczyciel Tomasza z Akwinu; święty Kościoła katolickiego, doktor Kościoła (zw. doctor universalis , doctor expertus ). „Księgi Wielkiego Albertusa” Kwiaty polskie

albo koty

przytyk do fałszywego śpiewu Papkina. „Wszak mówiłam — albo koty,” Zemsta

Albo się węzeł przerwie, albo się rozłączy

dojdzie do separacji albo do rozwodu. „Albo się węzeł przerwie, albo się rozłączy!«” Satyry to słowo w 2 lekturach →

Albo Staś, albo Gąska

czy go nazwiesz Stasiem, czy Gąską. „Albo Staś, albo Gąska, przedsię ktoś niemądry,” Fraszki

alboli daw.

konstrukcja z partykułą -li ; znaczenie: albo też. „Alboli może za życia pogrzebłeś” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

Albośmy to jacy, tacy

początek znanego „krakowiaka"; Jasiek z Kasprem zapewne intonują tę piosenkę. „Albośmy to jacy, tacy.” Wesele

Alboż mamy jeszcze udział

«Dlaczego mamy cię powstrzymywać od powrotu? Czyż cokolwiek odziedziczymy z majątku naszego ojca pomiędzy jego synami?», zob. Raszi do 31:14. „I rzekł: »Podnieśże oczy twe, a zobacz: wszystkie barany, pokrywające trzodę, pręgowate są, nakrapiane i pstre: gdyż widziałem wszystko, co Laban czyni tobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Albrechcie, germański cezarze

Cesarz Albrecht, syn Rudolfa Habsburskiego, równie jak jego ojciec, zanadto uwikłany w zawiłe sprawy Niemiec i Szwajcarii, na Włochy mało zwracał uwagi; z czego korzystając Bonifacy VIII, osobisty jego nieprzyjaciel, gruntował swoje wszechwładztwo na półwyspie włoskim. „Lecz ty Albrechcie, germański cezarze!” Boska Komedia

albumów z kartami pocztowymi

pod koniec XIX w. gwałtownie rozwinęło się kolekcjonowanie kartek pocztowych (pocztówek) z obrazkami, wydawanych w różnych seriach tematycznych, wklejanych przez zbieraczy do albumów. „Inne jeszcze fotografie spoczywały w dwóch grubych pluszowych albumach obok albumów miejscowości zwiedzanych w podróży, albumów z kartami pocztowymi i wydawnictw luksusowych z reprodukcjami Andriollego i Siemiradzkiego.” Granica

alderman

rajca miejski. „Na wskazującym palcu aldermana,” Romeo i Julia

Aldobrandini

z domu Adimari, odradzał gwelfom staczać bitwę pod Arbią i przegranie tej bitwy wpierw im przepowiedział. „Wpatruj się dobrze, to Aldobrandini,” Boska Komedia

Aldony, Grażyny, Maryle

Aldona i Grażyna: bohaterki romantycznych poematów Mickiewicza: Konrad Wallenrod i Grażyna , Maryla: Maryla Wereszczakówna, pochodząca z zamożnej rodziny ziemiańskiej. Z woli rodziców Wereszczakówna wyszła za mąż za hr. Wawrzyńca Puttkamera. Nieszczęśliwa miłość Mickiewicza do Wereszczakówny pozostawiła silne ślady w jego twórczości (poezje liryczne, IV część Dziadów ). „A tymczasem on — prawił Szuman — czy to w piwnicy Hopfera, czy to na stepie tak się karmił Aldonami, Grażynami, Marylami, i tym podobnymi chimerami, że w pannie Łęckiej widzi bóstwo.” Lalka

Aldrovandi, Ulisses 1522–1605

włoski humanista, lekarz i przyrodnik okresu renesansu; profesor historii naturalnej na uniwersytecie w Bolonii, gdzie założył też ogród botaniczny i muzeum przyrodnicze; naczelny lekarz Bolonii; autor licznych ksiąg, m.in. spisu leków, prac z zakresu ornitologii i entomologii, jednakże wśród gatunków latających przez niego opisywanych znalazły się smoki. „Znam Lycosthena, Aldrovanda,” Kwiaty polskie

Ale

mocne angielskie piwo jasne. „Gdybyś zamknął oczy, przysiągłbyś, że to jest ale...” Lalka

ale mało

choć przez chwilę. „Co by cię przestrzegł; słuchaj ale mało,” Pieśni

ale nie nase, Marysiu

podobnie jak dalsza: „Pilnuj, parobku, koni", piosenki ludowe, dziś nieznane i o niezidentyfikowanej melodii; trzecia: „Pójdze, Maryś, po niewoli" rzeczywista piosenka ludowa spod Krakowa. „ale nie nase..."” Wesele

Ałe szczoby cij łycar Bohuna ubyw z ukr.

Ale żeby ten rycerz zabił Bohuna. „— Ałe szczoby cij łycar Bohuna ubyw, no!” Ogniem i mieczem

Ale tym sakiem Miłość już o płatne łowi

miłość łowi siecią nie na żarty, lecz naprawdę. „Ale tym sakiem Miłość już o płatne łowi.” Fraszki

aleć

konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. „aleć jensze szczęście moje.” Wesele

Aleja Ujazdowska

najpiękniejsza, niegdyś głównie spacerowa aleja w Warszawie. Wznoszą się wzdłuż niej zabytkowe pałace, rozciągają stare parki. Poważnie zniszczona w czasie powstania warszawskiego, została całkowicie odbudowana (obecnie przecina ją Trasa Łazienkowska). „Pan Tomasz Łęcki z jedyną córką Izabelą i kuzynką panną Florentyną nie mieszkał we własnej kamienicy, lecz wynajmował lokal, złożony z ośmiu pokojów, w stronie Alei Ujazdowskiej.” Lalka

Aleksander mit. gr.

tu: Aleksander Jagiellończyk. Chodzi tu zapewne o sejm z r. 1505, na którym król w oparciu o szlachtę począł ograniczać władzę magnatów. + 3 inne znaczenia „Patrz, Aleksander, Dionizy okrutny,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

Aleksander de Villa Dei Villedieu

w r. 1209 ułożył gramatykę łacińską dla uczniów, Doctrinale puerorum , która aż do r. 1514 uważana była za najważniejszy podręcznik. „Aleksander ufrasował żaki,” Fraszki

Aleksander I 1777–1825

od 1801 r. cesarz (car) Rosji z dynastii Romanowów, syn Pawła I, starszy brat księcia Konstantego (który zrzekł się praw dziedzicznych do tronu) oraz Mikołaja; po kongresie wiedeńskim (1815) król Polski; jego następcą był Mikołaj I. „— Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania podniesionego przez Imperatora Aleksandra.” Dziady, część III

Aleksander Macedoński a. Aleksander Wielki 356–323 p.n.e.

król Macedonii, wybitny wódz i strateg. „— Prosty ja żołnierz, jeno pod Aleksandrem Macedońskim służę.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

Aleksander Trzeci

car rosyjski w latach 1881–1894. Panowanie jego było okresem wzmożonej reakcji i ucisku narodowościowego. „…jak pies na płocie — ażeby podjął walkę ni mniej, ni więcej, tylko z całym moskiewskim caratem, z cesarstwem Aleksandra Trzeciego, o którym wszystkie umysły kraju głosiły jako o potędze nie do pokonania dla nikogo na globie ziemskim.…” Przedwiośnie

Aleksander VI 1431–1503

papież od 11 sierpnia 1492 do śmierci; był dobrym dyplomatą i politykiem, ale zarzucano mu bardzo niemoralne życie. „Wywołał to aptekarz znowu, który zaczął ni z tego, ni z owego studiować Historię powszechną Cezara Cantu (w przekładzie Leona Rogalskiego) i wyrobiwszy w sobie bardzo radykalny pogląd na działalność Aleksandra VI w bezwyznaniowość jakoby popadł.” Siłaczka

Aleksander Wielki a. Aleksander Macedoński 356–323 p.n.e.

król Macedonii z dynastii Argeadów w latach 336–323 p.n.e., uczeń Arystotelesa, zwycięzca w wojnie z Persją, jego podboje zainicjowały epokę hellenistyczną; oblężenie fenickiego miasta Tyr przez wojska Aleksandra Macedońskiego miało miejsce w roku 332 p.n.e. „ty coś wiodła Aleksandra pod Tyr,” Noc listopadowa

Aleksandra Olgierdówna ok. 1370–1434

córka wielkiego księcia Litwy Olgierda, siostra Władysława II Jagiełły, żona księcia mazowieckiego Ziemowita IV. „Ale jest przecie w Krakowie umiłowana siostra królewska, księżna Ziemowitowa, do niej się udajcie.” Krzyżacy

Aleksandria

miasto założone przez Aleksandra Wielkiego po podboju Egiptu, położone nad Morzem Śródziemnym, w zachodniej części delty Nilu. + 1 inne znaczenie „…suwa się przez pustynię do Morza Śródziemnego i — już zanurzył w nim trójkątną głowę, ozdobioną dwojgiem oczu: lewym — Aleksandrią, prawym — Damiettą.…” Faraon to słowo w 2 lekturach →

Aleksandryna

lokal nocny i kabaret przy ul. Mokotowskiej 73 w Warszawie, istniejący od ok. 1900 r. (wcześniej w l. 1897–1900 pod adresem Nowy Świat 73 na rogu Świętokrzyskiej 1). „U Stempka i w «Aleksandrynie»,” Kwiaty polskie

Aleksy z Lukki

głośny za czasów Dantego pochlebca. „Aleksym z Lukki zwano cię na ziemi.” Boska Komedia

Aleppo

miasto na skraju Pustyni Syryjskiej. „…— władca dwudziestu siedmiu zawojowanych państw, władca Rusi Moskiewskiej, władca Sybiru, Chin po Indie, Bagdadu, Ispahanu, Aleppu, Damaszku — którego cień padał przez piaski arabskie na Egipt, a przez Bosfor na Cesarstwo Greckie — tępiciel ludzkiego rodzaju,…” Krzyżacy

Alexis, Paul 1847-1901

francuski pisarz i dramaturg; naturalista, przyjaciel Emila Zoli oraz autor jego biografii. „Za nim nadciągnęło lenistwo nieopisane, lenistwo zabójcze, wytrącające z rąk ofiary nawet nowele Alexisa.” Siłaczka

Algier

miasto w Afryce Płn., nad M. Śródziemnym, ob. stolica Algierii (w okresie międzywojennym będącej zamorskim terytorium Francji). „Nie wiedziała już teraz, czy to był ten chudy i brązowy, do którego przychodziły wciąż depesze z jego banku w Algierze, czy ten z Rumunii, w którego ogrodzie blisko Galacza nad Morzem Czarnym rosły gorzkie migdały.” Granica

algierka daw.

obszerny płaszcz z wykładanym kołnierzem, podbity futrem, lekko dopasowany do figury. + 1 inne znaczenie „…na kolana padała i poczciwe, błękitne oczy swe topiąc w widzialnym jej szczycie wielkiego ołtarza, a rękawem świątecznej algierki łzę na czerwonej twarzy rozcierając, głośno prawie wołała:…” Dobra pani to słowo w 2 lekturach →

algiery

okrycie wierzchnie męskie; szeroki płaszcz; gunia. „— Widzisz tego, co mu blacha wyziera spod algiery...” Placówka

ali starop.

ale oto, ale tymczasem, ale wtedy. „Ali drudzy wołają: «Na dwór, na dwór wole!»” Pieśni to słowo w 2 lekturach →

alians z fr. alliance

związek, sojusz. „…rwszego w świecie wojownika, i tacy byli najniebezpieczniejsi, bo przekonani szczerze, że orbis terrarum musi przed takim aliansem uchylić głowy.…” Potop

alias łac.

inaczej, albo też. „…erc czułości; po kilku też dniach chodzili razem wzdychać na wały, jeden do gwiazdki za wysoko świecącej, by ją mógł dostać, alias do księżniczki Anny — drugi do nieznanej, od której go trzy ślubowane głowy oddzielały.…” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

aliaże

właściwie stopy metali, tu w znaczeniu: związki chemiczne. „— Tylko zamiast eterów, tłuszczów, ciał aromatycznych daje nowe aliaże...” Lalka

alibo

dziś popr.: albo. „Okrutnie by mnie się chciało jakowegoś zameczku alibo gródka...” Krzyżacy

alić starop., daw.

i oto, oto. + 1 inne znaczenie „Ano, uciszyła się trochę ta kraina, alić ledwo że słońce zaświeciło nad nią — znów przyszła burza.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

alimentum łac.

pożywienie, posiłek, tu B. lm alimenta . „Myślę, że nam jakoweś alimenta przyniosą, bo tego i lutrzy nie czynią, żeby jeńców mieli głodem morzyć.” Potop

Alin , częściej Alyn

anglosaskie imię żeńskie. „W ten sposób Alin straciła laleczkę, a Merrik cymbałki.” Bankructwo małego Dżeka

aliści daw., starop.

jednak, mimo to. + 2 inne znaczenia „Pojrzeć, aliści komtur już pod koniem,” Grażyna to słowo w 3 lekturach →

aliż starop.

dopóki. „Aliż sam Bog zmartwychwstał.” Bogurodzica

alkiermes z arab.

barwnik czerwony, wykonany z gatunku owadów zwanych al kirmiz . „Jak alkiermes wskróś spłonęła —” Zemsta

alkierz daw.

ustronny pokoik; sypialnia; tu: mniejsze pomieszczenie w karczmie dla lepszych gości. + 3 inne znaczenia „Boryna się rozzuł i poszedł do ciemnego alkierza, zamykając drzwi za sobą, odsunął z małej szybki deskę, że zachodnie światło krwawym brzaskiem zalało alkierz.” Chłopi, Część pierwsza - Jesień to słowo w 6 lekturach →

alkierzyk

izdebka przylegająca do większej izby, zwykle bez okien. „A na ścianie głębnej: drzwi do alkierzyka, gdzie łóżko gospodarstwa i kołyska, i pośpione na łóżkach dzieci, a górą zszeregowani Święci obrazkowi.” Wesele

Alkimedon

myrmidoński wódz, który uratował nieśmiertelne konie Achillesa po śmierci Patroklosa. „waleczny, drugi Alkim” Iliada

Alkmena mit. gr.

żona Amfitriona, króla Teb, uwiedziona przez Zeusa który przybrał postać jej męża urodziła Heraklesa. + 1 inne znaczenie „Taka Alkmen i Tyro, więc Mykene cudna —” Odyseja wszystkie 2 wystąpienia →

Alkmeon mit. gr.

syn Amfiaraosa i Eryfyli, zabił matkę mszcząc się za to, że wysłała ojca na wyprawę wojenną przeciw Tebom, wiedząc od wyroczni, że on stamtąd nie wróci. + 2 inne znaczenia „Masz z matkobójcy przykład, z Alkmeona,” Boska Komedia to słowo w 3 lekturach →

alkowa daw.

mały pokoik bez okien, przylegający do większego pokoju, przeznaczony na sypialnię. + 3 inne znaczenia „proszę do alkowy.” Balladyna to słowo w 7 lekturach →

alkówka

zdrobn. od: alkowa; pokój prywatny, sypialnia. „I do alkówek damskich częściej niż do lasów.” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Ałła

Allach; o Boże. „W kupie owej brzmiały rozdzierające wrzaski: — Ałła!” Potop

Alla stoccata

włoski termin zaczerpnięty z szermierki: pchnięcie. „Alla stoccata wnet jej kres położy.” Romeo i Julia

Allach a. Allach-Untermenzing

okręg administracyjny Monachium, w kraju związkowym Bawaria; w 1943 r. powstał tutaj obóz koncentracyjny Monachium-Allach, założony przez SS. „A w środkowym skrzydle budynku, na drugim piętrze, tam gdzie były kuchnie Zgrupowania Wojskowego Allach, z małej, zardzewiałej na brąz rury, wystawionej nonszalancko przez lufcik — snuł się cichutko niebieski, delikatny dymek i, drżąc, cieniutką smużką rozpras…” Pożegnanie z Marią

Allach akbar!

okrzyk ten znaczy tylko: „Bóg jest wielki", ale Arabowie wydają go w chwilach trwogi, wzywając ratunku. „— Allach akbar!” W pustyni i w puszczy

ałłachować

wzywać Allaha. „Tatarzy ałłachując coraz przeraźliwiej, zachęcali się wzajemnie; odpowiadały im krzyki Kozaków: „Koli!” Ogniem i mieczem

Allan , częściej Alan

anglosaskie imię męskie. „Allan krzyknął:” Bankructwo małego Dżeka

allegro wł.

wesoło, żywo. „Zniknęła już za załomem schodów, a śmiech jej jeszcze w wielkiej sieni słyszeć się dawał, chociaż zmieszały się z nim figlarne także, to staccato, to znów allegro wygrywane, dźwięki skrzypiec.” Nad Niemnem

alleluja z hebr.

chwała Panu; słowo używane w Biblii Starego i Nowego Testamentu oraz modlitwach judaizmu i chrześcijaństwa.

Alles verstehen niem. zniekszt.

zrozumiano. „— Alles verstehen — odpowiadają w krematoryjnym esperanto.” Pożegnanie z Marią

allez fr.

tu: naprzód; wykrzyknik poprzedzający wypicie łyka alkoholu.

Allez, allez, vite, vite! fr.

naprzód, naprzód, żywo, żywo! „— Allez, allez, vite, vite!” Pożegnanie z Marią

Allons enfants

chodźmy, dzieci; początkowe słowa Marsylianki (fr. La Marseillaise ), pieśni wielkiej rewolucji francuskiej, powstałej w 1792 r., obecnie hymnu państwowego Francji. W wierszu obecne są odwołania do dwóch pierwszych wersów pieśni: „Allons enfants de la Patrie, Le jour de gloire est arrivé! " („Chodźmy, dzieci Ojczyzny, Nadszedł dzień chwały!"). „Allons enfants!” Poezja

Almanzor

żyjący na przełomie X i XI w. wódz i władca Al-Andalus (tj. zajmowanych przez muzułmanów terenów Półwyspu Iberyjskiego), prowadził walki z chrześcijańskimi królestwami hiszp.: Leonem, Kastylią, Barceloną (stolicę prowincji zdobył w 985 r.), Galicją (w 997 r. zdobył Santiago de Compostela) oraz Nawarrą; tytuł Al-Mansur bi-llah (Zwycięzcy z Woli Boskiej) przyjął w 981 r., pokonawszy wszystkich swych przeciwników pretendujących do władzy w kalifacie Kordoby. „Almanzor z garstką rycerzy.” Konrad Wallenrod

almirante port.

admirał. „Hańba takiemu almirante” Kwiaty polskie

aloes

uprawna roślina lecznicza, używana do balsamowania ciał zmarłych; poeta odwołuje się tu właśnie do tej praktyki „unieśmiertelniania". „I biedne serce moje spalą w aloesie,” Testament mój

Alosza Popowicz

bohater ruskich legend (bylin, poematów ludowych), jeden z trzech wojów, odpowiedników zachodnioeuropejskich rycerzy (obok Ilji Muromca i Dobryni Nikiticza); syn popa Leontija z Rostowa, od razu po urodzeniu umiał jeździć konno i władać bronią, pogromca żmija (smoka) Tugarina oraz potwora Skima; był dzielny, wesoły, ale też pyszny i podstępny; należał do drużyny kniazia Władimira; znany był z miłosnych niepowodzeń (próbował bezskutecznie uwieść żonę Dobryni Nikiticza, zginął umizgając się do siostry braci Zbrodowiczów). „…rzedwłodzimierzowskich, jak Wolga Swiatosławicz, Mikuła Sielaninowicz, o bohaterach kijowskich, jak Ilja Muromiec, Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz itd., czyli o rzeczach nudnych jak flaki z olejem, a dla nastroju badawczo-racjonalistycznych podrostków niezm…” Syzyfowe prace

Alpów

dziś popr. forma D.: Alp. „Od puszcz Libijskich łatał do Alpów podniebnych,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Alpuhara hiszp. Las Alpujarras

górzysty region w płd. Hiszpanii (część Andaluzji), oddzielony od Morza Śródziemnego łańcuchem górskim Sierra de Contraviesa, zaś od Grenady i reszty Półwyspu Iberyjskiego potężnymi pasmami Sierra Nevada i Sierra Lújar; dzięki tej naturalnej izolacji w czasie rekonkwisty hiszp. (walk chrześcijan o wyparcie ludności muzułmańskiej z półwyspu trwających od VIII do XV w.) Alpuhara stanowiła ostatni bastion oporu Maurów, którzy jeszcze po upadku Grenady w 1492 r. schronili się przed prześladowaniami w górach i prowadzili walkę partyzancką aż do 1570 r. Mickiewicz, opisując zmagania Maurów z przeważającymi siłami rekonkwisty, najwyraźniej mylnie uważał Alpuharę za pojedynczą twierdzę. „Broni się jeszcze z wież Alpuhary” Konrad Wallenrod

Alpy

najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się od Morza Śródziemnego po okolice Wiednia. „Potem widziałem Hannibala przechodzącego przez Alpy.” Podróże Guliwera

Also loos! niem.

więc śmiało! „— Also loos! Do pracy!” Pożegnanie z Marią

Altdorf, Neustadt

nazwy miejscowości w południowych Niemczech użyte na oznaczenie zapadłej prowincji niemieckiej. „W jakimś Altdorfie lub Neustadzie kacerzem i zdrajcą jest ten, kto nie wierzy w pastorów, Bismarcka, w dziesięcioro przykazań i konstytucję pruską.” Lalka

Altea porodziła głownię mit. gr.

Altea, królowa kalidońska, otrzymała we śnie proroctwo, według którego jej nowonarodzony syn, Meleager, miał żyć tak długo, póki nie spali się głownia, płonąca wówczas w domowym ognisku. Altea schowała więc głownię, ale kiedy po latach Meleager wdał się w spór z jej bratem, włożyła żagiew w ogień, powodując śmierć syna, po czym popełniła samobójstwo. Proroczy sen o urodzeniu płonącej głowni miała natomiast Hekabe, królowa Troi, w związku z czym swojego syna, Parysa-Aleksandra, kazała porzucić na pustkowiu. Wychowany przez pasterzy, Parys przyczynił się potem rzeczywiście do upadku Troi, porywając Helenę. „— A ty, kpie, myślisz, że Altea dlatego porodziła głownię, że przy piecu siadała?” Potop

altembas

kosztowna tkanina z wypukłymi wzorami, przetykana złotymi nićmi, rodzaj brokatu aksamitnego. + 1 inne znaczenie „Poduszki, leżące modą wschodnią na sofach, miały pokrowce z altembasu lub bławatów, ale rzadko były wypchane kwapiem, częściej sianem lub grochowinami.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

alter ego łac.

„drugi ja", zaufany zastępca. „Chcesz sekundanta, chcesz zastępcy, chcesz alter ego chcesz pośrednika — o cokolwiek sprawa — jestem!” Przedwiośnie

alteracja przestarz., z łac., daw., z łac. alteratio : zmiana, daw.

zmiana nastroju, zdenerwowanie, wzburzenie. + 2 inne znaczenia „A teraz i z tym procesem, co go z panem Korczyńskim zaprowadził, wielką alterację ma.” Nad Niemnem to słowo w 5 lekturach →

alterkacja

zatarg, sprzeczka. „Był przecie w posiadaniu prawdy, po cóż tedy było psuć sobie zdrowie na jakieś alterkacje z powodu takiego czy innego nacjonalizmu.” Przedwiośnie

alternata z łac.

odmiana losu, zmienna kolej życia. + 2 inne znaczenia „Gdyby żył dłużej, może nową alternatą,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie to słowo w 3 lekturach →

alterować się

martwić się. „— Dla jakiej przyczyny panna Jadwiga tak złości się i alteruje?” Nad Niemnem

alumn daw.

tu: uczeń, słuchacz. „Pod jesień, spędziwszy lato w mieście, już obadwaj zdali „chlubnie" i otrzymali świadectwa upoważniające ich jako alumnów do słuchania filozofii.” Popioły

alumna łac.

wychowanka. „— Ona nie jest niewolnicą, ale ostatecznie należy do familii Plaucjusza, a ponieważ jest dzieckiem opuszczonym, może być uważana jako alumna.” Quo vadis

Alwar

potoczna nazwa popularnego w XVII i XVIII w. w całej Europie podręcznika gramatyki łacińskiej autorstwa Emanuela Alvareza (1526–1583), jezuity portugalskiego. „Radzę ci jak ojciec: gryź lepiej Alwara...” Syzyfowe prace

Alybant

nieznana lokalizacja. „Z Alybantu ja rodem; mam dom, ziemię własną.” Odyseja

Alzacja i Lotaryngia

płn.-wsch. regiony Francji. „— Kilka mil od granicy Alzacji, w Lotaryngii; jak tylko oblężenie się skończy, możemy wybrać się w te okolice...” Trzej muszkieterowie

Amaleka

Amalek i ród Amalekitów stanie się potem wiecznym wrogiem Israela, zob. Ks. Wyjścia 17:16 i Ks. Powtórzonego Prawa 25:19. „Oto imiona synów Esawa: Elifaz, syn Ady, żony Esawa; Reuel, syn Bosmaty, żony Esawa.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

amalgam a. amalgamat

mieszanina różnych elementów. „Istnym amalgamem,” Romeo i Julia

amatorowie

dziś popr. forma: amatorzy. „Trupy, które jego arba zbierała w ulicach i na placach miasta, a które amatorowie życia podpędzeni do tej pracy wrzucali do wysokiego wnętrza wozu żelaznymi widłami, jak siano zmulone lub nawóz przepalony — leżały niejako poza linią jego wzroku.” Przedwiośnie

amatorstwo

tu: zamiłowanie, przyjemność. „I ludźmi byli ci, którzy rozszerzali ramy rozkazów, którzy mordowali ponad przepisaną normę z amatorstwa.” Medaliony

amaurosis

w kopii, w wyd. I, II i III mylnie: „amavrosis", poprawione przez Czubka. „Zowie się po grecku, amaurosis.” Nie-Boska komedia

amazonka

tu: strój kobiecy do jazdy konnej. „Tylko dama w amazonce jeździła śmiało i zręcznie, co Wokulskiemu nasunęło myśl, że na świecie nie ma dla kobiet pozycji ani niewygodnej, ani niebezpiecznej.” Lalka

Amazonki mit. gr.

plemię wojowniczych kobiet, które wywodziły się od boga Aresa i nimfy Harmonii; tworzyły społeczność wyłącznie kobiecą, z potomstwa, pochodzącego z krótkotrwałych związków z mężczyznami, wychowywały jedynie dziewczęta, żeby podtrzymać ród; wg różnych opowieści miały zamieszkiwać wybrzeża Morza Czarnego, Trację (obszar dziś na terenach Bułgarii, Grecji i Turcji), środkową Scytię (na równinach na lewym brzegu Dunaju) lub podnóża Kaukazu; z Amazonkami walczyli greccy herosi: Bellerofont, Herakles i Tezeusz. Pod koniec wojny trojańskiej przybyły na odsiecz Troi; ich przywódczyni, Pentezilea, poległa w walce Achillesem; amazonka pisana małą literą oznacza przenośnie kobietę uprawiającą jazdę konno. + 1 inne znaczenie „W trzecim zaś boju zgromił Amazonki” Iliada to słowo w 3 lekturach →

ambaje z łac.

bzdury. „Ona go uczyła znakomicie kłamać, wymyślać niebywałe ambaje, przygód niebyłych, grać role, błaznować, śmieszyć, schlebiać, podlizywać się, służyć, a wciąż trwać i trwać w przedsięwzięciu.” Przedwiośnie

ambaras przestarz.

kłopot sprawiany przez jakąś osobę albo trudna, przykra sytuacja. „— Ale pani czy przez to ambarasu nie uczynię?” Nad Niemnem

ambarasujący

kłopotliwy. „ambarasująco...” Nad Niemnem

ambasada z franc.

tu: poselstwo, polecenie. „Ambasada diable śliska!” Zemsta

ambasador

główny przedstawiciel władz jakiegoś państwa, reprezentujące je poza jego granicami. „— Mianuję cię moim ambasadorem!” Mały Książę

ambicjant

osoba ambitna, z dużym poczuciem własnej godności. „Młodego pana Korczyńskiego sam Fabian zaprosi, choć długo ani słuchać o tym nie chciał, ale on ambicjant, więc sam nie żartem żąda panów w chacie swojej przyjmować.” Nad Niemnem

ambit daw.

ambicja. „Dopiero panowie dowódcy dawajże nas w ambit wbijać!” Popioły

ambra

wydzielina żołądka wieloryba (kaszalota), która służy do zlepienia ze sobą resztek jedzenia lub innych niestrawionych materiałów; odnajdowana w morzu i na jego wybrzeżach, jest od starożytności wykorzystywana m.in. w wyrobach perfumeryjnych. + 1 inne znaczenie „Ten łotr satyryk utrzymuje, że starzy ludzie mają siwe brody i zmarszczki na twarzy; że im ambra i kalafonia ciecze z oczu; że mają zupełny brak dowcipu obok wielkiego wycieńczenia łydek.” Hamlet to słowo w 2 lekturach →

ambrozja mit. gr.

pożywienie bogów, zapewnia nieśmiertelność. + 1 inne znaczenie „z wonną ambrozyją” Iliada to słowo w 2 lekturach →

ambrozyjny

tu: boski (od ambrozji, pokarmu bogów). „Na ambrozyjne szatki, które na mnie kładła.” Odyseja

ambrozyjski

przymiotnik od ambrozji, pokarmu bogów. „I w żłobach ambrozyjską paszę im podały,” Iliada

amcić neol., z niem. der Amt : urząd państwowy, biuro

zajmować urządy, obsadzać stanowiska, szafować posadami rządowymi itp. „Gdy było «byczo» i rząd «amcił»,” Kwiaty polskie

amen z hebr.

tak, zaiste; niech się stanie; w judaizmie i chrześcijaństwie formuła uroczystego potwierdzenia i zgody.

Amen tako Bog daj

strofa ta stanowi zakończenie tzw. kanonicznej wersji utworu, obejmującej piętnaście strof. W niniejszym przekazie kolejność strof jest nieco przestawiona; nastepują po sobie strofy: 1-6, 14, 7-10, 12, 15. Brak strofy 11: „Już nam czas, godzina grzechów się kajaci, Bogu chwałę daci, Ze wszemi siłami Boga miłowaci." Brak też strofy 13: „Wszyscy święci, proście, Nam grzesznym spomożcie, Bysmy z wami bydlili, Wiecznie Boga chwalili." Strofy te w redakcji prof. Łosia zostały opublikowane w zbiorze luźnych zwrotek jako pojawiające się w zapisach niestale. „Amen tako Bog daj,” Bogurodzica

Amersham

miasto w Anglii, w regionie South East England, w hrabstwie Buckinghamshire. „A kiedy dotarli do Amersham, nasłały na niego patrol.” Rok 1984

ameryk gw.

pług. „— Trza będzie tymczasem sadzić ameryki pod motyczkę.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

Amfiarajos

słynny wróżbita. „Szczycił się Amfiarajem, który trząsał gminem;” Odyseja

Amfiaraus

jeden z siedmiu wodzów w wojnie tebańskiej, ociągał się brać udział w tej wyprawie, ponieważ spoglądając za bystro w przyszłość, sam sobie wywróżył, że na tej wojnie polegnie. Jakoż go żywcem pochłonęła ziemia. „»Amfiaraus zapadł!« Krzyk się szerzy” Boska Komedia

Amfiarausz

wieszczek tebański, Alkmeon : syn jego. „Przypłacić drogo zgon Amfiarausza;” Boska Komedia

amfibia

organizm zdolny poruszać się zarówno w wodzie, jak i na lądzie. „W takich amfibiach, jak panna Justyna, kochać się bardzo można, ale żenić się z nimi — impossible...” Nad Niemnem

Amfijon

Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował; zob. też Ks. 1, Pieśń XXI . „Bijąc, Amfijon kamień rozproszony” Pieśni

Amfijonowa lutnia

Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował. „Do Amfijonowej lutnie” Pieśni

amfilada

szereg przechodnich pokojów z wejściami ustawionymi w jednej linii. „Elżbietę widać było w perspektywie amfilady.” Granica to słowo w 2 lekturach →

Amfimedon

syn Menelausa, zabity przez Telemacha w czasie rzezi zalotników. „Duszę Amfimedona; Melenid ten walny” Odyseja

Amfitea

żona Autolyka, babka Odyseusza. „Niemniej i Amfitea z czułością obejmie” Odyseja

amfiteatr

Teatr na Wyspie w Łazienkach, na wolnym powietrzu, w pobliżu pałacu Łazienkowskiego; ma charakterystyczną półokrągłą widownię z miejscami wznoszącymi się „schodkowo", amfiteatralnie, + 1 inne znaczenie „Stary subiekt wydobył nawet małą lornetkę i zaczął przypatrywać się fizjognomiom; przy tej zaś okazji zrobił smutne odkrycie, że i jemu przypatrują się z amfiteatru, z dalszych rzędów krzeseł, ba!” Lalka wszystkie 2 wystąpienia →

Amfitryta mit. gr., mit.gr.

córka Nereusa, porwana i poślubiona przez Posejdona, władczyni mórz. + 1 inne znaczenie „Czy utonął w zhukanych falach Amfitryty?” Odyseja to słowo w 2 lekturach →

amicus łac.

przyjaciel, tu W. lm amici : przyjaciele. „— A co, amici?” Potop

Amicus Plato łac.

początek sentencji: Amicus Plato, sed magis amica veritas (Wprawdzie Plato jest przyjacielem, lecz większą przyjaciółką prawda); wyrażenie to jest przypisywane Arystotelesowi, który będąc uczniem Platona, odrzucił i poddał krytyce jego idealistyczną teorię idei jako pierwowzorów rzeczy. „Amicus Plato...” Popioły

amicus Plato, sed magis amica veritas łac.

„Wprawdzie Plato jest przyjacielem, lecz większą przyjaciółką prawda"; wyrażenie przypisywane wybitnemu filozofowi gr. Arystotelesowi (IV w. p.n.e.), który będąc uczniem Platona, odrzucił i poddał krytyce jego idealistyczną teorię idei jako pierwowzorów rzeczy. „Amicus Plato, sed magis amica veritas — to darmo.” Ludzie bezdomni

amicycja z łac.

przyjaźń. „Diabeł nie śpi i rad między takimi przyjaciółmi siada, a egzemplum Adam i Ewa, którzy jak się zaczęli przyjaźnić, tak aż Adamowi kością w gardle owa amicycja stanęła.” Pan Wołodyjowski to słowo w 2 lekturach →

amicyja z łac.

przyjaźń. „Trafia się wówczas, że towarzysz jaki upodoba sobie murzę, a murza jego, to sobie amicycję dozgonną ślubują, która się pobratymstwem zowie.” Pan Wołodyjowski

Amin ukr.

Amen. „Amin, amin, amin...” Ogniem i mieczem

Amnisos

port Knossos. „U Amnisy on stanął, kędy w okolicy” Odyseja

Amon

główny bóg Teb, samoistny stwórca, dawca życia i obrońca sprawiedliwości dla uciśnionych. Od czasów Nowego Państwa, po przeniesieniu stolicy do Teb, utożsamiany z bogiem słońca Re, stał się najwyższym bóstwem panteonu i narodowym bogiem Egiptu. „Poniższe opowiadanie odnosi się do XI wieku przed Chrystusem, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po synu słońca, wiecznie żyjącym Ramzesie XIII, wdarł się na tron i czoło swoje ozdobił ureusem wiecznie żyjący syn słońca San-amen-Herhor, arcykapłan Amona...” Faraon

Amon-Ra a. Amon-Re

bóg słońca, stwórca i władca świata, strażnik ładu i sprawiedliwości. Jego kult powstał przez utożsamienie tebańskiego boga-stwórcy Amona, który w czasach Nowego Państwa zyskał rangę bóstwa państwowego, ze słonecznym bogiem Re, popularnym na terenie całego Egiptu od czasów Starego Państwa. „Bóg Amon-Ra był po prawicy i po lewicy mojej.” Faraon

Amor mit. rzym.

bóg miłości, gr. Eros, przedstawiany jako chłopiec z łukiem i strzałami. „— Nie dosięgnęły mnie strzały Partów, ale trafił mnie grot Amora...” Quo vadis

amor patriae łac.

miłość ojczyzny. „Nie rodzić mi się było na świętej Żmudzi naszej, gdzie żywieamor patriae i męstwo, nie rodzić mi się było ni szlachcicem, ni Billewiczem, to bym przy tobie został i ciebie strzegł.” Potop

Amora

Gomora. „ono to owym miastem wielkim” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Amrafel

hebr. אַמְרָפֶל Talmud ( Eruwin 53a) identyfikuje go jako Nimroda, króla Babilonii, por. Ks. Rodzaju 10:8-10, zob. Raszi do 3:6.

amt z niem.

urząd. „Nie tak to łatwo zmiamlać, jak się byle amtowi wydaje.” Popioły

amtman z niem. Amtmann

zarządca. „Tu i ówdzie, skoro tylko było to możliwe, zabierano ze sobą burmistrzów i amtmanów, żeby od nich powziąć wiadomość o stanie okolic i sile wojsk pruskich, rozlokowanych na drogach ku Tczewowi.” Popioły

Amyklas

ubogi rybak, jak opowiada Lukan w swojej Farsalii, spał snem głębokim i spokojnym, nie troszcząc się o wojnę, która w tej chwili wokół niego wrzała, w swojej chruścianej chatce, podczas gdy Cezar zagnany gwałtowną burzą, szukał pod jej dachem schronienia. „Chociaż bez trwogi przy swym Amyklasie” Boska Komedia

anachronizm

błąd polegający na łączeniu zjawisk lub faktów, które nie mogły się zdarzyć jednocześnie, względnie na umieszczeniu rzeczy, idei, osoby itp. w niewłaściwej epoce; element niezgodny z duchem czasów lub stanem wiedzy przedstawionej epoki. „…się w rumianym chłopie, a sentymentalny Filon szuka umyślnie męczarni miłosnych i umarłej kochanki; niechaj tysiące anachronizmów przerazi śpiących w grobie historyków i kronikarzy: a jeżeli to wszystko ma wnętrzną siłę żywota, jeżeli stworzyło się w głowie p…” Balladyna

Anadiomene mit. gr.

wynurzająca się; jeden z przydomków Afrodyty, nawiązujący do legendy, według której bogini miała się narodzić z piany morskiej. „Stała tak w półmroku „wynurzająca się", Anadiomene, niebiańska, która roznieca miłość.” Ludzie bezdomni

anagnosin z gr. ἀνάγνωσις , anagnosis: czytanie, odczytanie

tu: rozpoznanie, diagnoza. „I zrobi anagnosin.” Dziady, część III

anagram

wyraz lub zdanie powstałe przez przestawienie liter bądź sylab innego wyrazu lub zdania. „Jeżeli ta metoda jest niedostateczna, wtedy używają sposobów daleko jeszcze dzielniejszych, które uczeni nazywają akrostychami i anagramami.” Podróże Guliwera

Anakreont VIw. p.n.e.

poeta grecki, autor pieśni biesiadnych. „Przybierz, o Promienisty, mój stoicyzm w wieniec z róż i postaw przed nim dzban wina, a będzie śpiewał Anakreonta tak, że zgłuszy wszystkich epikurejczyków.” Quo vadis

Ananijasza

Ananiasza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Ananijasza i Polimnestora».” Boska Komedia

Anastazego strzegą proch papieża

Papież Anastazy pod wpływem diakona tessalonickiego Fotyna zajął stanowisko pojednawcze w sporze chrystologicznym, który wtedy wybuchł między wschodem i zachodem. Fanatycy potępiali go za to i w jego nagłym zgonie upatrywali Sąd Boży. Dante, potępiając go także, poszedł za powagą dzieł w tym duchu napisanych. „«Anastazego strzegą proch papieża,” Boska Komedia

Anatomisches Institut niem.

Instytut Anatomiczny. „Pocztę, jak wyjechał, posyłali mu do Halle an der Saale, Anatomisches Institut.” Medaliony

Anchiz

przydomek Eneasza (syn Anchizesa). „I tymi słowy syna Anchiza” Iliada

Anchizes

król Dardanos, syn Kapysa i Temiste. Został uwiedziony przez Afrodytę, która zstąpiła na ziemię pod postacią kobiety. Owocem tego spotkania był ich syn, Eneasz. Za przechwalanie się miłością Afrodyty został rażony przez Zeusa piorunem, przez co stracił wzrok lub okulał. Miał śmiertelną żonę Eriopis, z którą również miał dzieci. „Nie mniej pobożnie twój cień, Anchizesie,” Boska Komedia

andatissimo wł.

spokojnie. „Justyna przy oknie usiadła, czekała, a dźwięki serenady długo jeszcze to staccato, to allegro, to znów andantissimo rozlegały się po pokoju.” Nad Niemnem

andegaweński

pochodzący z Andegawenii: krainy historycznej w zach. Francji, w dorzeczu dolnej Loary. „Ja zaś spełniam polecenie, jakie mi zostawili, i odsyłam panu dwanaście butelek wina andegaweńskiego pochodzącego z mojej piwnicy, które pańscy przyjaciele nadzwyczaj polubili i pragną, abyś wypił za ich zdrowie to ulubione wino.” Trzej muszkieterowie

Anders, Władysław 1892–1970

generał broni Wojska Polskiego, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w latach 1944–1945. „Jemu się przydadzą, bo pojechał do pana generała Andersa.” Pożegnanie z Marią

André, Salomon August 1854–1897

szwedzki badacz terenów podbiegunowych i zapalony aeronauta. Zginął wraz z dwoma towarzyszami podczas nieudanej wyprawy balonem na biegun północny. „— Na przykład André!” Ludzie bezdomni

Andrej, konczaj ros.

Andrej, wykończ. „— Andrej, konczaj ich!” Pożegnanie z Marią

ándres klerykowiajoj

żart. określenie, zbudowane według zasad słowotwórstwa i odmiany w grece: mężowie klerykowscy. „— Zabierajcie, o ándres klerykowiajoj, manatki i rwijcie stąd z kopyta!” Syzyfowe prace

Andriolli, Michał Elwiro 1836–1893

polski rysownik, ilustrator czasopism i książek, i malarz; autor m.in. najbardziej znanych ilustracji do Pana Tadeusza . „Inne jeszcze fotografie spoczywały w dwóch grubych pluszowych albumach obok albumów miejscowości zwiedzanych w podróży, albumów z kartami pocztowymi i wydawnictw luksusowych z reprodukcjami Andriollego i Siemiradzkiego.” Granica

Andromacha

żona Hektora. „Lecz kochanej nie znalazł w domu Andromachy.” Iliada wszystkie 2 wystąpienia →

Andromeda

córka króla Etiopii, Cefeusza (syna Jowisza), i Kasjopei, oddana na pożarcie smokowi morskiemu, wielorybowi (pustoszącemu kraj za bluźnierstwo Kasjopei, która twierdziła, że jest piękniejsza od nereid). Ocalił Andromedę Perseusz, który poślubił ją zabiwszy potwora. „Ma pokój Andromeda, lecz ja, przykowany” Fraszki

androny

głupstwa; najczęściej w wyrażeniu: pleść androny.

andrut

cieniutki wafel pszenny. „Wafle i andruty.” Kwiaty polskie

Andrzej Mozzi

biskup florencki, który jako sodomita za karę wygnany był do Vicenzy, gdzie płynie zdrój Bacciglione. „Ów Andrzej z Mozzi, którego sług sługa” Boska Komedia

Andziolello i Gwido zdradzi najniegodniej

Malatestino, książę w Rimini, który był na jedno oko ciemnym, zaprosił dwóch najznakomitszych obywateli miasta Fano, Gwidona del Cassero i Angiolela de Carignano do miasteczka Katoliki na ucztę, gdzie mieli się wspólnie naradzać nad pewnymi sprawami. Wysłał po nich łodzie, lecz majtkowie z jego rozkazu w porcie Katoliki obydwu wrzucili do morza. Dante w tej pieśni prorokuje, co się już stało. „Andziolello i Gwido ich miano,” Boska Komedia

anemon

sasanka lub zawilec, roślina o ciemnofioletowych kwiatach. „— Zrywał najwcześniejsze wiosenne anemony i kielichy ich bezwonne, otwarte w stronę nieba, oddawał nie istniejącej dłoni.” Przedwiośnie

aneroid

czujnik ciśnieniomierza. „Zobaczę, co mówi aneroid, gdyż barona łamie po kościach i jutro możemy mieć słotę.” Lalka

angażantki

długie, koronkowe doczepki przy rękawach. „Większość panien miała już na sobie suknie odkrywające ramiona, a czoła zakryte puklami włosów, ale nie brakło dziewic odzianych w staromodne suknie, w lewitki i bufonki, w krótkie rękawki z długimi angażantkami z koronek.” Popioły

angielka

rodzaj niewielkiej szklanki używanej zwykle do picia alkoholu. „Angielkę pepermintu z lodem?” Kwiaty polskie

angielski Henryk

Henryk III, syn Ryszarda, król angielski. Edward, syn jego, który panował między rokiem 1272 a 1307, był mądrym prawodawcą i mężnym wojownikiem. „Angielski Henryk siedzi sam na stronie:” Boska Komedia

angielskie wagony

mowa o wagonach kolejowych. „Pomimo to nie pomieniałbym mego ciasnego kąta na najwygodniejsze miejsce we francuskich dyliżansach albo angielskich wagonach.” Lalka

angles saillants fr.

kąty wysunięte. „Chałupy tej wsi stanowią najdalsze angles saillants całej naszej pozycji.” Popioły

anglez fr. anglaise

taniec żywy, o lekkich i zwinnych ruchach w 2/4 i 3/8 taktach, bardzo rozpowszechniony we Francji i Niemczech w drugiej połowie XVIII wieku. + 1 inne znaczenie „Lota z danserem swoim rozpoczęła angleza, a możesz sobie wyobrazić, jakie mną owładnęło uczucie, gdy w toku figury zbliżyła się z kolei do mnie.” Cierpienia młodego Wertera to słowo w 2 lekturach →

Anglia... za Cypr

Cypr: wyspa na Morzu Śródziemnym, odstąpiona Anglii przez Turcję za obronę jej interesów politycznych traktatem z 4 czerwca 1878 r., ujawnionym dopiero w miesiąc później. „Tu, panie, kongres berliński nawarzył piwa — tu, panie, Anglia, panie, za Cypr, Austria za Bośnię...” Lalka

Anglii

zgodnie z metrum wiersza należy czytać ten wyraz jako trzysylabowy: Ang-li-i. „W Anglii i w Szkocyi każdy zamek lordów,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

Angola

nazwa statku, na którym Tuwim z żoną Stefanią, po kilkumiesięcznym internowaniu w Portugalii (przebywali w obozie w Villar Formoso, następnie w Porto i Lizbonie), dokąd emigrowali po upadku Francji, dotarli do Brazylii. Wraz z nimi płynął inny skamandryta, Jan Lechoń. Statek „Angola" wyruszył z Lizbony 21 lipca 1940 r., do Rio de Janeiro przybił z podróżującymi trzecią klasą polskimi uchodźcami 4 sierpnia, po drodze zatrzymując się na Maderze i Cabe Verde. „Nie trzecią klasą na «Angoli».” Kwiaty polskie

anguł z łac. angulus : kąt, róg

załamanie, występ muru, rodzaj bastionu. „Pan starosta, a z nim pan Zagłoba i trzej przyboczni oficerowie starosty wstąpili żywo na anguł murów, z którego widok był daleki, i poczęli patrzyć przez perspektywy.” Potop wszystkie 2 wystąpienia →

Ani Kancelieri, ani Maskeroni

Fokacia Kancelieri, rodem z Pistoi, odciął rękę swojemu wujowi, a potem go zabił. Maskeroni, florentyńczyk, też był zabójcą swojego krewnego. „Ani Kancelieri, ani Maskeroni.” Boska Komedia

ani myśleć coś robić

nie zamierzać czegoś robić. „Ale pani Ewelina gniewać się ani myślała.” Dobra pani

ani pogardzać daw.

nie pogardzać nawet. „Pogardzać smutnym psa na kogo wyciem.” Balladyna

ani stąd używaj żałości

i nie martw się z tego powodu. „Dobrze poszły, ani stąd używaj żałości.” Treny

ani umierając śpiewać przestała

składnia z „ani" i orzeczeniem niezaprzeczonym (podobna jak w jęz. ang.) była dosyć popularna w XVI w.; dziś w jęz. pol. zasada podwójnego przeczenia. „A tyś ani umierając śpiewać przestała,” Treny

ani w dobrem ani w złem

«Wszelkie dobro złoczyńców jest złe dla sprawiedliwych», zob. Raszi do 31:24. Nie namawiaj go do powrotu, nawet jeśli myślisz, że to dla jego dobra, zob. Ibn Ezra do 31:24. „I doniesiono Labanowi dnia trzeciego, iż uszedł Jakub.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ani w uszu mych postało

ani postało w moich uszach; ani usłyszałem. „Ani to imię przedtym w uszu mych postało.” Odprawa posłów greckich

Ani wyswobodzisz , Ani wyrwiesz

ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”. „Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi.” Pieśni

Ani zborguje, byś wyciągnął długi

nie poczeka, aż ściągniesz należności od dłużników. „Ani zborguje, byś wyciągnął długi.” Pieśni

anibym nie ruszył

nawet bym nie ruszył. „Anibym za takim łotrem palcem małym nie ruszył, gdy go wieszać będą!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

anihilacja

dematerializacja, unicestwienie. „Czekała go nie śmierć, lecz anihilacja.” Rok 1984

Anim w złości

skrót od: ani nie jestem w złości; wcale się nie złoszczę. „Anim teraz w złości.” Balladyna

anim widział

konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ani widziałem. „Co się zdarzyło, anim widział sprawcy,” Antygona

Anima eius łac.

jego dusza; modlitwa za zmarłych. „Książę zbliżył się i wziął garść ziemi; ksiądz począł mówić: „Anima eius" — zahurkotały sznury — ziemia poczęła się sypać, sypano ją rękoma, hełmami...” Ogniem i mieczem

animae adventuntur in desertis łac.

dusze przybywają na pustynię. „— Tak, tak — rzekł Aramis — Atos ma rację; animae adventuntur in desertis.” Trzej muszkieterowie

animal impudens łac.

zwierzę bezwstydne. „— Animal impudens...” Quo vadis

animal, animalis

zwierzę, stworzenie, potwór; tu C. lm animalibus : zwierzętom. „— Nie wiadomo, ale tak myślę, że animalibus są podobniejsi.” Potop

animalia łac.

zwierzęta. „— Dla wszystkich ono jest dobre — odpowiedział pan Wołodyjowski — gdyż zauważ waćpan, jak nawet animalia lubią się wylegiwać na słońcu.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

animalny

zwierzęcy, właściwy zwierzętom. „„Ona się bardzo męczy — myślał — ale to jest cierpienie animalne.” Granica

animować z łac.

ożywiać. „…— gdyż żydowska, podlana miodem albo-li winem, warzy się; chłopska, jako leniwa i ciężka, idzie na spód, a jeno szlachecka animuje się i wyborny tworzy likwor, któren ciału daje męstwo i fantazję.…” Ogniem i mieczem

animusz

odwaga, ożywienie. „Czego naocznym bywszy świadkiem, a wydziwować się takiemu rycerskiemu animuszowi nie mogąc zgoła, ku wiecznej pamiątce potomnych rzecz tę zapisuję.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

Anioł

«Anioł zwykle posyłany był do mnie, gdy byłem w kłopotach, por. Ks. Rodzaju 31:11-13», zob. Raszi do 48:16. Bóg, który przejawiał się, posyłając anioła wybawiającego, niech On tak samo błogosławi tych młodzieńców, zob. Chizkuni do 48:16. „I usunął ich Josef od kolan jego, i pokłonił się twarzą ku ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

anioła

hebr. אֱלֹהִים ( elohim ) dosł. ‘bóg/Bóg’. «Słusznie należy ci się przyjąć mój podarunek, ponieważ widziałem twoje oblicze, a jest to dla mnie tak ważne, jakbym ujrzał twarz anioła, bowiem widziałem twojego anioła… A także dlatego, że zgodziłeś się wybaczyć mi mój postępek. Dlaczego wspomniał mu, że widział [jego] anioła? Aby [Esaw] się go bał, myśląc: widział anioły i został ocalony, zatem ja już nie zdołam go pokonać», zob. Raszi do 33:10. „I przystąpiły służebnice, one i dzieci ich, i pokłoniły się.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

aniołowie

«Anioły Ziemi Israela wyszły mu naprzeciw, by go wprowadzić do tej Ziemi», zob. Raszi do 32:2. „I wstał Laban z rana, i ucałował synów swoich i córki swoje, i pobłogosławił ich, i poszedł; i wrócił Laban do miejsca swojego.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

Aniś ty chciała, ni jać przypuściłam

inaczej: ani ty chciałaś, ani ja cię (do tego) przypuściłam. „Aniś ty chciała, ni jać przypuściłam.” Antygona

anjele Gabryjele starop.

forma W.lp; dziś: aniele Gabrielu. „O anjele Gabryjele,” Lament świętokrzyski

anjeli starop.

dziś: anieli. „Gdzież krolują anjeli.” Bogurodzica

Anna , a. Anna Stuart 1665–1714

od 1702 do 1707 królowa Anglii, Szkocji i Irlandii, od 1707 królowa Wielkiej Brytanii i królowa Irlandii, pierwsza monarchini Wielkiej Brytanii. „Zmuszony więc jestem nie przyznać się do tego wszystkiego, co nie jest moje, a szczególniej do ustępu o Najjaśniejszej Królowej Annie, najpobożniejszej i najchwalebniejszej pani.” Podróże Guliwera

Anna Austriacka 1601–1666

królowa Francji i Nawarry od 1615 jako żona Ludwika XIII, a następnie wdowa po nim. „Dowiedział się już, iż rzekome wezwanie Anny Austriackiej, na które przybył do Paryża, było po prostu zasadzką.” Trzej muszkieterowie

Anna Cylejska ok. 1380–1416

druga żona Władysława Jagiełły, wnuczka Kazimierza Wielkiego. „Przecie jest nowa królowa.” Krzyżacy

Anna Danuta 1358–1448

córka księcia trockiego Kiejstuta i Biruty, żona księcia mazowieckiego Janusza (było to najdłużej trwające małżeństwo w dziejach dynastii). „— Wytrzeć tam stoły i światła naniecić: księżna Anna Danuta na odpoczynek się tu zatrzyma.” Krzyżacy

Annasz i Kajfasz

arcykapłani żydowscy; Annasz syn Setiego (arcykapłan w l. 6–15) oraz jego zięć, Józef Kajfasz (arcykapłan w l. 18–36) uczestniczyli w procesie przeciw Jezusowi z Nazaretu; Annasz, niepełniący wówczas żadnego urzędu, a jedynie cieszący się poważaniem ludu zamożny i uczony obywatel, nie uzyskawszy od Jezusa wiążącej odpowiedzi na temat treści jego nauk, odesłał go ze swego pałacu do Kajfasza, będącego przewodniczącym Sanhedrynu i mogącego prowadzić przesłuchanie. „Annasza i Kajifasza;” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

anno Domini łac.

roku Pańskiego. „— Ostatni raz byłem w Krakowie anno Domini 1768.” Popioły to słowo w 2 lekturach →

ano gw.

no, ano tak. + 1 inne znaczenie „Posłuchajcie ano...” Chłopi, Część czwarta - Lato to słowo w 2 lekturach →

anodos gr. ἄνοδος

droga w górę. „Ale nadchodzi radosny anodos.” Popioły

ansambl z fr. ensemble

scena zbiorowa. „Punktów widzenia, grupy, ansamblu i nieba,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

antaba

stały lub ruchomy uchwyt z metalu umieszczany na skrzyni, kufrze, drzwiach lub bramie. „Na jego rozkaz uczeń ujął jedną z czterdziestu antab w ramie będących i obróciwszy je, odmienił rozkład wyrazów.” Podróże Guliwera

antagonista

przeciwnik, rywal. „Antagoniści zaczęli odtąd wspólnie orać w wincie, choć doktor z obrzydzeniem zawsze patrzył na farmaceutę.” Siłaczka to słowo w 2 lekturach →

antał

beczka na piwo lub wino. „Powstrzymali go, bo i Niemcy, jakby poczuwszy groźby, wzięli antał z piwem i prędko się wynieśli z karczmy.” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

antałek starop.

beczułka na wino lub piwo. + 1 inne znaczenie „Niewielki to antałek.” Ogniem i mieczem to słowo w 2 lekturach →

ante omnia łac.

przede wszystkim. „Oni na pana Czarnieckiego ante omnia uderzą!” Potop

Antenor

główny zwolennik oddania Heleny Grekom, występuje też w Odprawie posłów greckich Jana Kochanowskiego. „Tymojt, Pant i Antenor, radca znakomity;” Iliada

anteny z łac. lp antenna , daw. biol.

czułki. „I wyjął z jej rąk okulary, których pałeczki, mówiąc, rozkładała i składała w powietrzu, jak anteny owada.” Granica

Antikleja

matka Odyseusza. „Dusza to Antiklei, córy Autolyka.” Odyseja

Antiloch

syn Nestora, starego i doświadczonego wojownika z Iliady . + 1 inne znaczenie „Antiloch, chłopiec dziarski, szlachetny — a słynął” Odyseja wszystkie 3 wystąpienia →

Antiope

matka muzyka Amfiona i Zethosa, uwiedziona przez Zeusa pod postacią satyra. „Po niej jam Antiopę ujrzał krasawicę,” Odyseja

antiquo more łac.

dawnym obyczajem. „…ł, widząc we mnie ochotę do szabli, udzielił mi błogosławieństwa w imieniu rodziców, a na znak i zakład posłuszeństwa antiquo more kazał rozciągnąć na kobiercu i własną swą senatorską ręką wyliczył mi pięćdziesiąt batogów.…” Popioły

antiquus łac.

dawny, starożytny; tu D. lm antiquorum : starożytnych. „Znam ja sztukę wojenną antiquorum: wielkiego Pompejusza i Cezara, ale pan Czarniecki nową modę wymyśla.” Potop

Antoni Padewski a. Antoni z Padwy 1195–1231

włoski teolog pochodzenia portugalskiego; franciszkanin, który zasłynął cudami oraz pomocą w odnajdywaniu przedmiotów zaginionych. „Ja wiem, że on kocha siebie samego tak mocno, jak święty Antoni Padewski kochał Boga, że dla własnego celu napełnia ziemię swoją straszną, niezmierzoną sławą.” Popioły

Antoni Pustelnik 251–356

chrześcijański mnich z Egiptu, święty, ok. 270 rozpoczął ascetyczne życie w odosobnieniu; tradycyjnie uznawany za twórcę anachoretyzmu, pustelniczej odmiany życia mniszego; szczególnie znany z przeżycia serii nadprzyrodzonych pokus, co stało się popularnym motywem w kulturze, wykorzystanym przez wielu malarzy i pisarzy. „Kryjówki dziś drapieżnych zwierząt tam, gdzie wykołysał się duch ludzkości, gdzie w bezgranicznym odosobnieniu Paweł z Tebaidy sto lat przepędził, pierwszy pustelnik, gdzie Antoni w świętych marzeniach wyhodował nadziemską duszę swoją!” Popioły

antonim

wyraz o znaczeniu przeciwnym do innego wyrazu; przeciwieństwo synonimu. „Nie chodzi tylko o synonimy, także o antonimy.” Rok 1984

Antoniusz, Marek 83–30 p.n.e.

rzymski polityk i dowódca wojskowy, stronnik i współpracownik Juliusza Cezara; jako członek II triumwiratu rządzący prowincjami na wschodzie związał się z królową Egiptu, Kleopatrą; skonfliktowany z Oktawianem, został przez niego pokonany w bitwie pod Akcjum, po czym uciekł do Egiptu, gdzie popełnił samobójstwo. „…jum uderzył na pierwszą linię, zatopił trzy okręty pierwszego rzędu i zabrał czwarty, co było jedyną przyczyną ucieczki Antoniusza i rozbicia jego całej floty; że młodzian znajdujący się przy nim jest jego jedynym synem, który w tej potyczce został zabity.…” Podróże Guliwera

antrakt

przerwa w przedstawieniu teatralnym. „Podczas pierwszego antraktu znalazł się na parterze pan Majewski, witał wszystkich nad wyraz grzecznym ukłonem, starszym uczniom podał nawet rękę, a kilku Polaków, między innymi Borowicza, grzecznie obligował, ażeby się za nim udali.” Syzyfowe prace

antreten niem.

tu: stanąć w szeregu, zbiórka. „Idziemy na „antreten".” Pożegnanie z Marią

antropoid

małpa człekokształtna. „Chudy człowiek, a właściwie nie człowiek, lecz antropoid z przedmieścia wielkiej stolicy, obrosły kłakami, w koszuli, która się na nim ze starości rozlazła, w portkach wiszących na spiczastych kościach bioder, stał znowu przed nim ze swą podrywką zanurzoną w w…” Ludzie bezdomni

antyfona

w liturgii katolickiej: krótki, najczęściej jednozdaniowy, tekst modlitewny, przeplatający hymny, psalmy lub litanie albo stanowiący oddzielną modlitwę.

Antygona mit. gr.

córka króla Edypa, władcy Teb. Kiedy Edyp po odkryciu swej winy tragicznej (nieświadomie zamordował ojca oraz poślubił matkę) wyłupił sobie oczy i udał się na samowolne wygnanie z Teb do Kolony, Antygona towarzyszyła mu i otoczyła nieszczęsnego opieką. „Kiedy wyprostowana, z podniesioną głową i bladym, lecz niezmąconym profilem prowadziła przez wielki salon siwowłosego, trochę przygarbionego i skrzypce swe do piersi przyciskającego starca, przypomnieć mogła Antygonę...” Nad Niemnem

antykamera daw.

przedpokój, poczekalnia. „niż w królewskiej antykamerze...” Potop

Antyloch

wojownik grecki, przyjaciel Achillesa. To on przekazał mu wiadomość o śmierci Patroklosa. + 1 inne znaczenie „tak serce w Antylochu” Iliada wszystkie 3 wystąpienia →

antylopa gnu

antilope gnu [gatunek antylopy żyjącej na równinach południowej i wschodniej Afryki; red. W.L.]. „Pod cieniem jednego z nich pasło się stadko antylop gnu, podobnych z kształtów ciała do koni, a z głów do bawołów.” W pustyni i w puszczy

antylopa pufu

bosclapha canna . „Po dziesięciodniowym strzelaniu do celu i do krokodylów, które sypiały na pobrzeżnych piaskach rzeki, młody Murzyn zabił dużą antylopę pufu, potem kilka arielów, a wreszcie dzika ndiri.” W pustyni i w puszczy

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.