Litera U

376 słów, strona 2 z 2.

Uranos mit. gr.

Uranos (Niebo) i Gaja (Ziemia) stanowili pierwszą parę bogów. „I mimo woli przychodziła na myśl nieskromna legenda o przyczynie onej piany wód za sprawą Uranosa.” Ludzie bezdomni

urbi łac.

miastu. „Pokazał Orbi, dowiódł Urbi,” Kwiaty polskie

urbi et orbi! łac.

miastu i światu (dziś formuła błogosławieństwa papieskiego). „— Urbi et orbi!” Quo vadis

uręczać

dziś popr.: ręczyć, zaręczać. + 1 inne znaczenie „Ej, uręczam, że nie odmówi.” Krzyżacy to słowo w 3 lekturach →

uredzać gw.

radzić się. „— Co dnia zachodzi, ale do Jagusi; ma z nią jakieś sprawy, to się schodzą i przed ludźmi uredzają w opłotkach — powiedziała ciszej, z naciskiem, wyglądając oknem, bo w sam raz Jagna schodziła z ganku, wystrojona sielnie, z książką w ręku i z palmami; długo pat…” Chłopi, Część trzecia - Wiosna

uredzić gw.

poradzić, dać radę; podołać. „— Jaże uwierzyć trudno, żeś to wszystkiemu sama uredziła!” Chłopi, Część czwarta - Lato wszystkie 2 wystąpienia →

ureus

wizerunek uniesionej, gotowej do ataku kobry, symbol bogini Wadżet, sprawującej boską opiekę nad faraonem i legitymizującej jego władzę. Ureus umieszczano na koronie lub diademie władcy, ponad czołem, oraz jako amulet i element dekoracyjno-magiczny budowli, sprzętów i biżuterii. „Poniższe opowiadanie odnosi się do XI wieku przed Chrystusem, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po synu słońca, wiecznie żyjącym Ramzesie XIII, wdarł się na tron i czoło swoje ozdobił ureusem wiecznie żyjący syn słońca San-amen-Herhor, arcykapłan Amona...” Faraon

urezać z ukr.

uciąć. „Zhreszy kniaź, urezać mu szyję; zhreszy Kozak, urezać mu szyję!” Ogniem i mieczem

uriańska perła

orientalna, należąca do najdroższych pereł importowanych ze Wschodu, odznaczających się wyjątkowym blaskiem. „Uriańska z noska zadartego,” Kwiaty polskie

urobić się starop.

spracować się. „Gdyby się urobiła —” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

uroczysko

trudno dostępny teren w puszczy. „Spojrzy chłop, a całe owo uroczysko w srebrnym blasku stoi, właśnie jak kiedy żyto dojrzeje, a za cichym wiatrem pełne kłosy gnie...” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 5 wystąpień →

urodzajów

słowo 'urodzajów' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. „A teraz niech upatrzy Faraon męża rozsądnego i mądrego, a niech ustanowi go nad ziemią Micraim;” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

urodził się dnia 24 lipca 1803 r

Aleksander Dumas urodził się 24 lipca, ale w roku 1802. „Alexandre Davy de la Pailleterie Dumas urodził się dnia 24 lipca 1803 r. w Villers-Cotterêts, w departamencie Aisne.” Trzej muszkieterowie

urodziła była Jakubowi

Tora podkreśla ten fakt, bo to co stało się Dinie było karą dla Jakuba, za to że nie dopuścił, by poślubił ją Esaw (zob. komentarz do Ks. Rodzaju 32:23), zob. Radak do 34:1.

urodzony

tu: szlachetnie urodzony; szlachcic. „Urodzonych tu wszystkich obecnych świadectwo,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

urodzony w domu

„w pokoleniach waszych” odnosi się do Żydów, „urodzony w domu” odnosi się do syna, którego urodziła w domu niewolnica, „nabyty za pieniądze” odnosi się do niewolnika, który został nabyty już po urodzeniu, zob. Raszi i Radak do 17:12. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

urok odczyniać

próbować zdjąć z kogoś lub czegoś urok, złe czary. „Już mu i urok odczyniała, trzy węgielki żarzące, trzy kruszyny chleba na wodę rzucając; już go i w hebdzie kąpała, które to ziele od złych oczu bardzo jest pomocne; już go i baźkami z kwietniowej palmy okadzała, i wiórzyskiem z wypróchniałej wierzby, co na roz…” O krasnoludkach i sierotce Marysi

uroki ros.

lekcje. „Na tych balach, po otwarciu roku szkolnego, Marcinek przesiadywał całe odwieczerza, wykuwając swoje uroki.” Syzyfowe prace

uronić daw.

upuścić, przepuścić; tu: wypuścić z ust (słowo). + 1 inne znaczenie „Aladyn patrzył na to wszystko ze zdziwieniem, ale słówka nie śmiał uronić, ażeby stryja nie rozgniewać.” Klechdy sezamowe to słowo w 2 lekturach →

uroniony

upuszczony przypadkiem. „Całe gromady wróbli spadają na uronione ziarno z pobliskiej topoli i krzyczą, i dziobią, i kłócą się, i biją, a ruszy się co w pobliżu, to znów frrr...” O krasnoludkach i sierotce Marysi

urość

dziś popr.: urosnąć. „Jak się jej pozbyć: bo stąd mogą urość plotki,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie

uróść daw.

urosnąć. „A obłoki gasnące chcą w bezludny świat uróść.” Napój cienisty

urosić

dziś: zrosić. „„Źle!" — myśli Podziomek i za ratunkiem się ogląda, a pot zimny czoło mu urosił.” O krasnoludkach i sierotce Marysi wszystkie 2 wystąpienia →

ursus łac.

niedźwiedź. „…dwóch nogach chodzą po świecie, jest od niej lepsza i poczciwsza, to niech ja od tej chwili zacznę chodzić na czterech jako ursus!…” Pan Wołodyjowski

urwisz daw.

uciekinier; dziś: urwis. + 1 inne znaczenie „Cóż to za urwisz z niego jest wierutny!” Antygona to słowo w 2 lekturach →

ury

niedźwiedzie. „Widywał on w cyrkach straszliwe „ury", sprowadzane z puszcz północnych, na które najdzielniejsi bestiarii polowali z obawą i które jednym tylko słoniom ustępowały w wielkości i sile.” Quo vadis

urządzić kocią muzykę

hałasować złośliwie, aby komuś sprawić przykrość. „O rewolucji nikt już nie myślał, tylko młodzież i dzieci urządziły kocią muzykę przed pałacem prezesa ministrów.” Król Maciuś Pierwszy

urzec

tu: rzucić na kogoś zły urok. + 1 inne znaczenie „ja cię urzekę...” Balladyna to słowo w 2 lekturach →

urzędnikowskie

dziś: urzędnicze. „Jeden i drugi przebywał na pańskich dworach, o urzędnikowskie lub oficjalistowskie posady zaskakując.” Nad Niemnem

urzędówka

obrona prowadzona z urzędu. „W dodatku mam za kilka minut urzędówkę o zabójstwo...” Lalka

urzędownie

dziś: oficjalnie, urzędowo. „W kilka dni później dostojny Sargon urzędownie zawiadomił księcia o swej roli asyryjskiego posła, oświadczył chęć powitania następcy tronu i prosił o orszak egipski, który by go odprowadził ze wszelkim bezpieczeństwem i honorami do stóp jego świątobliwości far…” Faraon

usadzone

urządzone. „Rozkoszy wasze, które tak są usadzone,” Treny

uściech

dziś popr. forma Ms.lm: ustach. „Nazwa bolesna błąka się i łka w pamięci, krąży dokoła mózgu, szeleści w uszach, w oczach, w uściech mściwie ściśniętych.” Popioły

uścierwienie

neol. od rzecz. ścierwo, oznaczającego rozkładające się szczątki zwierzęcia. „W której mrok się tygrysim gęstwi uścierwieniem, —” Napój cienisty

uścisnął go

«Gdy zobaczył, że nic nie ma ze sobą, pomyślał: może ma złoto w zanadrzu?», zob. Raszi do 29:13. „I rzekł: „Wszak jeszcze dnia dosyć, nie czas zapędzać stada; napójcież trzodę, a idźcie popaść".” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

usiadamy

dziś popr.: siadamy. „Więc usiadamy tu nad ciemną wodą dumać i rozmyślać, i odpoczywać; bo serca nasze są strudzone gorzéj niż ciała.” Anhelli

usiec tu: 2 os. lp cz. przysz.: usieczesz

pokonać. „Już ty bądź tym rycerzem, co piwo usieczesz;” Pieśni

usiędę

dziś popr.: usiądę. „— Zaraz usiędę.” Placówka

usiędzie

usiądzie. „Ale polegniesz, jak Morar, a na grobie twoim płaczek usiędzie.” Cierpienia młodego Wertera

usieść starop.

usiąść. „Usieść Aleksandrowym i miecz krwią napoić” Odprawa posłów greckich

usilny

tu: silny, natarczywy. „Usilne wiatry, co morzem władacie,” Pieśni

usłuchał

nawet gdy był wystawiany na próby, Abraham był posłuszny Bogu, zob. Raszi do 26:5. „I rozmnożę potomstwo twoje, jako gwiazdy nieba, i oddam potomstwu twojemu wszystkie kraje te, a błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

usłysz głosy starop.

wysłuchaj głosów. „Usłysz głosy, napełni myśli człowiecze.” Bogurodzica

usłyszał

synowie Labana rozmawiali między sobą i mówili to do swojego ojca, w obecności synów Jakuba, zob. Radak do 31:1.

usłyszał głos mój

«Modliłam się do Niego o to i nawet gdybym nie zasługiwała, to wysłuchał mojej modlitwy», zob. Radak do 30:6. „I dała mu Bilhę, służebnicę swoją, za żonę; i poszedł do niej Jakub.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

usłyszycie starop.

daw. forma wołacza: usłyszcie. „Usłyszycie moj zamętek,” Lament świętokrzyski

uśmiechnąwszy

hebr. צָחַק ( cachak ): 'zaśmiać się/śmiać się'. W przypadku Abrahama «Targum Onkelosa [aramejski przekład] tłumaczy to słowo jako 'uradował się', a w przypadku Sary (18:12) to samo słowo oznacza śmiech. Co uczy, że Abraham uwierzył i ucieszył się, a Sara nie uwierzyła i podśmiewała się, i to dlatego Bóg zirytował się na Sarę, a na Abrahama nie», zob. Raszi do 17:17. Targum Onkelos: Targum [czyli aramejski przekład] dokonany przez Onkelosa około II wieku n.e., odzwierciedla rabiniczną interpretację Tory w tamtych czasach. Raszi i inni komentatorzy nierzadko powołują się na wybory językowe tego przekładu. „I obrzeżecie ciało napletka waszego, a będzie to znakiem przymierza między Mną a wami.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

uśmiechy

dziś popr. forma N.lm: uśmiechami. „Bezkarnie i bez przeszkody, jawnie a w myśl przepisów tańca, mogli obejmować się miłosnymi uśmiechy, tonąć w sobie nawzajem oczyma.” Popioły

usque ad absurdum łac.

aż do absurdu. „Chaty im buduje z pałacowatymi oknami, felczerów sprowadza, gdy się w karczmie pokrwawią, dni na pańskim zmniejszył usque ad absurdum...” Popioły

Usta moje otwórz mi, o Panie

Psalm Dawida, 51 w. 17. „Psalm «Usta moje otwórz mi, o Panie!»” Boska Komedia

usta moje przemawiają do was

mówię w świętym języku, czyli po hebrajsku, zob. Raszi do 45:12. „A będę cię żywił tam, — bo jeszcze pięć lat będzie głód: abyś nie zubożał ty i dom twój, i wszystko, co twoje.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ustalić

tu: utwardzić. „Dniem bory iskrzyły się w promieniach słońca, lód popętał rzeki i ustalił bagna.” Krzyżacy

ustaw

hebr. חֻקּוֹתַי ( chukotaj ) to odnosi się do praw, których sens podważany jest i przez skłonność do złego i przez narody świata, jak np. zakaz jedzenia wieprzowiny czy zakaz noszenia szaatnez [mieszanki wełny i lnu], te prawa nie mają wyraźnego uzasadnienia, lecz są przestrzegane, ponieważ taki właśnie jest nakaz Boga, zob. Raszi do 26:5. „I rozmnożę potomstwo twoje, jako gwiazdy nieba, i oddam potomstwu twojemu wszystkie kraje te, a błogosławić się będą potomstwem twoim wszystkie narody ziemi.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

ustawnie daw.

ustawicznie, ciągle. + 1 inne znaczenie „Nigdy on się nie chronił, ustawnie nacierał,” Iliada to słowo w 3 lekturach →

ustawny daw.

ustawiczny, ciągły. + 1 inne znaczenie „Pod lwem starym ustawną prowadziły wojnę;” Bajki i przypowieści to słowo w 3 lekturach →

ustka

zdr. od: usta, rzadko spotykane, dziś: usteczka. „Marysia ustka otwarła, sili się przemówić, a nie może, tak jej głos w piersiach zamarł z wielkiego podziwu.” O krasnoludkach i sierotce Marysi to słowo w 2 lekturach →

ustroń a. ustronie

miejsce oddalone od ludzkich siedzib; schronienie. „Dla snów błędnych jest człowiek — lada Bożą ustronią.” Napój cienisty

ustronie

okolica położona z dala od ludzkich siedzib. „Za miedzami, za ustroniem młyna” Napój cienisty

ustronny

odludny, niedostępny. „Macierze szuka po górach ustronnych,” Pieśni

usty daw. forma, daw., daw. forma N.lm

dziś popr. forma N.lm: ustami. „I ani usty ująć się nie umiem” Hamlet to słowo w 5 lekturach →

usuć daw.

usypać. „Mogiłę by nad tobą usuli Achiwy” Odyseja

Usuńcie bogi obce

pozbądźcie się bożków, które zrabowaliście w mieście Szechem i oczyścicie się z bałwochwalstwa, zob. Raszi do 35:2.

usunęła z kolana spódnicę

dziś raczej: zsunęła, odsunęła. „Znów usiadła, poruszyła nogą, ujęła ją w obie ręce, usunęła z kolana spódnicę.” Medaliony

usus łac.

ustalony zwyczaj, praktyka. „Judym widział tam jak na dłoni to, co chłopi zowią „sposobem": usus, wypróbowany w krwawym trudzie szereg środków cudacznych, które stanowią najkrótszą, najłatwiejszą a niezbędną do przebycia linię między dwoma końcowymi punktami pracy.” Ludzie bezdomni

uświerknąć

skonać. „Kozuń leżał nieżywy, ale i powstaniec uświerkł niedaleko od niego.” Syzyfowe prace

Usypiam duszę mą biedną ...

Typ polskiej spuścizny romantycznej, w który jest wymierzona krytyka zawarta w scenie dialogu Dziennikarza ze Stańczykiem, to przede wszystkim ta odmiana romantyzmu, której patronuje Zygmunt Krasiński. Wymieniając najważniejsze piętnowane tu cechy, zbieżne z postawą ideową Krasińskiego, należy zwrócić uwagę na: jego konserwatywną politykę powstrzymywania Polaków od działań, które potencjalnie mogłyby przekształcić się w rozruchy godzące w niesprawiedliwą strukturę społeczną w kraju, podnoszące antagonizm interesów szlachty i chłopstwa („usypiam brata mego", ubolewanie nad rozbratem „duszy z ciałem"), naznaczone bezsilnością odwoływanie się do idei Woli i Czynu, przy jednoczesnym kierowaniu uczuć patriotycznych ku obrzędowości pogrzebowo-żałobnej (motyw śmierci ojczyzny-Matki; tradycja mszy patriotycznych), a wreszcie tony melancholijne (Dziennikarz mówi: „wolałbym już stokroć razy policzone dni niż ten bieg"; por. M. Bieńczyk, Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci , Gdańsk 2001), postawy katastroficzne (pragnienie kresu, nieszczęścia) i dekadenckie (charakterystyczne dla Krasińskiego poczucie postawienia nad otchłanią) znajduje tu oddźwięk w słowach Dziennikarza: „Nad przepaścią stoję" itd., a jednocześnie łączy romantyka z postawami twórców żyjących na przełomie XIX i XX wieku; por.Jarosław Włodarczyk, Z rozłamów wielkiego ducha . O młodopolskiej recepcji Krasińskiego , Kraków 2002). „Usypiam duszę mą biedną” Wesele

uszak archit.

element dekoracyjny, występ z linii obramienia w górnych narożach okien i drzwi; poszerzenie obramienia okiennego. „Jedli, pili lub wsparci na okien uszakach,” Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie wszystkie 2 wystąpienia →

uszczyknął

dziś popr.: uszczknął; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „Wyciągnął rękę i gałąź uszczyknął.” Boska Komedia

uszczyknie

dziś popr.: uszczknie; tu forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. „— «Jeśli ten drugi duch cię nie uszczyknie” Boska Komedia

uszłabych była starop.

uniknęłabym. „Uszłabych była tej ciężkiej żałości,” Pieśni

uten a. deben

jednostka wagi, około 91 gramów. W czasach opisywanych w powieści monet jeszcze nie znano. Wartość towaru wyrażano w jednostkach wagowych miedzi, srebra lub złota. „Chociaż nie dałbym jednego utena miedzi, że mumia Menesa nie istnieje.” Faraon

utensylia z łac. utensilia

rzeczy użyteczne; narzędzia, sprzęt, przybory. „Kiedy indziej lokaje, rządca, ekonom, kasjer i inni funkcjonariusze pożyczali dla swych gości łóżek, a naczynia i utensylia rozkradziono ze słowiańską starannością.” Ludzie bezdomni

utinam sim falsus vates łac.

chciałbym się mylić. „Zmyli nam głowy jak żakom; a bodaj czy słusznie, bo utinam sim falsus vates, ale te ministry pana Firleja ściągną jeszcze na nas jakie nieszczęście...” Ogniem i mieczem

utoczony

wykonany na tokarce, tu: krągły. „…osmyki włosów, które nie chciały trzymać się pod pątlikiem, na całą postać smukłą a urodziwą, a zwłaszcza na cudne, jakby utoczone nogi, obejmujące wronego podjezdka, to ciarki przechodziły go od stóp do głów.…” Krzyżacy

utolić tu forma 3 os. lp cz. przysz.: utoli

utulić, ukoić. „A nigdy sie nie utoli.” Treny

Utopia z greckiego „kraj nigdzie"

fikcyjna wyspa z idealnym systemem społecznym, opisana w dziele Thomasa More'a (Morusa) z 1516; stąd jako rzecz. pospolity: ideał szczęśliwego społeczeństwa. + 1 inne znaczenie „Zdawało mi się, że jestem na wyspie Utopii albo na kartce nudnego a cnotliwego romansu, w którym autor opisuje, jakimi szlachcice być powinni, lecz jakimi nigdy nie będą.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

utracać

dziś: tracić. „Zaraz konia przed karczmą zawrócił, żeby grosza na drzewo nie utracać, i przesiedział tam do wieczora, rachując i rozmyślając, co kiedy robić ma, żeby mu czasu na wszystko starczyło.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

utrata starop.

koszt, rozrzutność. „A tu teraz w dodatku taka utrata!” O krasnoludkach i sierotce Marysi

utratny

rozrzutny. „Paweł skąpy na czeladź, na zbytki utratny,” Satyry

utrecht

rodzaj aksamitu używany do obicia mebli. „Meble kryte utrechtem, na stołach albumy, w oknie majoliki...” Lalka

utrefić

ułożyć w loki. „Trzeba nam tylko włosy utrefić i przyodziać się przystojnie.” Krzyżacy

utrefiony daw.

ułożony, ufryzowany. „Z puchów białych koronek wysuwały się okrągłe nóżki ociągnięte pończoszkami delikatnymi jak sieć pajęcza a niknącymi w malutkich, błękitnych trzewiczkach; ogniste włosy utrefione, woniejące trzymała w karbach opaska z szylkretu.” Dobra pani

utriusque iuris doctor łac.

doktor obojga praw, tj. prawa kościelnego i świeckiego. „Nakłaniał przeto Jarzymskiego prośbą i groźbą do wstąpienia na Akademię i do słuchania lekcji prawa natury, które wykładał utriusque iuris doctor Nemetz, oraz na prawo cywilne, tłumaczone przez adwokata Litwińskiego.” Popioły

utrzeć starop.

obetrzeć, przetrzeć, wytrzeć. „Krew po tobie płynie, tęć bych ja utarła;” Lament świętokrzyski

utwierdzajcie się na niej

«Nabywajcie sobie w niej majątek, aż staniecie się jak dostojnicy miasta», zob. Radak do 34:10. „A spowinowaćcie się z nami: córki wasze oddacie nam, a córki nasze weźmiecie sobie.” Genesis. Księga Rodzaju. Bereszit

utwierdzenie daw.

umocnienie. „— Zważcie, wasze moście — rzekł Niemiec — że to wszystko, co ku północy widzicie, jakkolwiek za łaską Bożą nie do zdobycia, jest tylko Vorburg: i utwierdzeniem nie może się porównać ani ze Średnim Zamkiem, do którego was prowadzę, ani tym bardziej z Wysokim.” Krzyżacy

utworzył

tu pojawia się hebr. czasownik יָצַר ( jacar ): 'tworzyć, kształtować' w odróżnieniu do używanego dotąd czasownika בָּרַא ( bara ): 'stwarzać'. Słowo bara oznacza stwarzanie z niczego i stosuje się tylko do Boga. Słowo jacar oznacza wytwarzanie z jakiegoś materiału.

utyskiwanie

skarga, narzekanie. „Lecz uporczywie trwać w utyskiwaniach” Hamlet

uwadziłam

zawadziłam, zaczepiłam. „uwadziłam; — ażem uklękła —” Noc listopadowa

Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego

pismo Stanisława Staszica, wydane anonimowo w 1787, zawierające program reform Rzeczypospolitej. „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, Żywot Chodkiewicza to były jakby światła pochodni w noc ciemną.” Popioły

uwalany

ubrudzony. „— Chochlik i Grabiec w czerwone błoto trzęsawic uwalany — i dobrze podpiły.” Balladyna

uważ

dziś: rozważ. „Uważ więc, czyliś zdolny ocalić mą głowę».” Iliada

uważać starop.

dostrzegać i oceniać. + 1 inne znaczenie „Uważałem, że surdut tego młodzieńca połyskuje od tłustych plam.” Lalka to słowo w 2 lekturach →

uważać czegoś

tu: pilnować. „Nikt wszakże nie uważał tego, stojąc z oczyma wlepionymi w budę, gdzie się pokazywać miały owe cuda; widział to tylko Podziomek.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

uważaj je jako daw.

uważaj je za; traktuj je jako. „Jego zalotów, uważaj je jako” Hamlet

uważał się

tu: był uważany. „…onymi słowy: „Zdejmcie zbroję, szlachetny panie, albowiem przybyliście do przyjaciół" — niemniej jednak wjazd „wojenny" uważał się za okazalszy i podnosił znaczenie rycerza.…” Krzyżacy

uważcie

tu: patrzcie, zauważcie. „— Uważcie, pobożni bracia, jako Bóg karze sam zamiar zdrady.” Krzyżacy

uważyć daw.

zdać sobie sprawę z czegoś. + 1 inne znaczenie „Chciej same tylko uważyć imiona,” Fraszki to słowo w 2 lekturach →

Uwdzięcza

nadaje wdzięku, powabu. „Uwdzięcza bite ślady, lecz choć mile pieści,” Satyry

uwertura

instrumentalny utwór rozpoczynający operę lub koncert. „— Caca uwerturka!” Nad Niemnem

uwiadomić

poinformować. „Gdy miał próg przestąpić, lord Winter ukazał się na korytarzu wraz z żołnierzem, który go uwiadomił o zemdleniu milady.” Trzej muszkieterowie

uwidzieć daw.

zobaczyć. „Już jak którego choć z daleka uwidzi, to aże kolanem o kolano trze!...” Krzyżacy

uwielbiony

wywyższony, podniesiony. „Dopieroż tym tryumfem głupiec uwielbiony” Satyry

uwięznął

dziś popr. forma: uwiązł. „Lecz sam uwięznął w zwątpienia zawiłość.” Boska Komedia

uwłaszczenie

uwłaszczenie chłopów w zaborze rosyjskim, przeprowadzone przez rząd carski dekretem z 2 marca 1864 r. Z chwilą uwłaszczenia chłopi otrzymywali na bezwzględną własność uprawianą przez siebie ziemię, a ich dotychczasowe „powinności" wobec szlachty (pańszczyzna, czynsze) zostały zniesione. Podstawowe grunty folwarczne pozostały jednak w posiadaniu obszarników. „Więc, jak przyszło uwłaszczenie...” Lalka

uwłóczyć daw.

odmówić. „Tego ludziom uwłóczy, w czym jest od nich rózno.” Pieśni

uwonnić

nadać piękny zapach; tu: zagłuszyć zły zapach krwi. „Wszystkie kadzidła Arabii nie uwonnią tej małej ręki.” Makbet

uxor łac.

żona; tu B. lp. uxorem : żonę. „— Kto-li bo masz się żenić, czyli uxorem wybierać, masz baczyć, aby była bogobojna, dobrych obyczajów, gospodarna i ochędożna, co wszystko, oprócz Ojców Kościoła, jeszcze ci i pewien pogański mędrzec imieniem Seneka poleca.” Krzyżacy

użalił się przed nim swej krzywdy

dziś: użalić się przed kim na swą krzywdę. „Malec odszedł w milczeniu, ale, wyciągając ciernie ze stóp Kala Naga, użalił się przed nim swej krzywdy.” Księga dżungli

użałować się starop.

ulitować się. „Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy” Pieśni

użątek daw.

zebrane plony, zżęte zboże. + 1 inne znaczenie „Kto by jadł ją, winę swą poniesie, albowiem świętość Wiekuistego znieważył; i wytraconą będzie dusza ta spośród narodu swojego.” Księga Kapłańska. Leviticus. Wajikra to słowo w 2 lekturach →

uzbieranych w boru

dziś popr. forma: Ms.lp: w borze; bór : duży las iglasty. „Wielu z nich sporządziło sobie szuby i spencery z mchów brunatnych i zielonych, uzbieranych w boru jeszcze na jesieni, z szyszek, z huby drzewnej, z wiewiórczych puchów, a nawet z piórek, które pogubiły ptaszki lecące za morze.” O krasnoludkach i sierotce Marysi

uzbrojenia Anglii

przedsięwzięte w związku z naprężoną sytuacją polityczną. „…ojcowie rodzin, utrzymujący się z własnych funduszów, i posiadacze kamienic bez zajęcia, równie dużo mówiono o uzbrojeniach Anglii, jak o firmie J.…” Lalka

uznać

doznać, doświadczyć. + 1 inne znaczenie „Nie uznali nas zrazu, było ciemno, i precz uradzali o Jagience.” Krzyżacy to słowo w 2 lekturach →

uznajęć

skrócone od: uznaję cię. „Uznajęć, synu Mai.” Noc listopadowa

uznała

doznała. „Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznała?” Treny

uźrzał starop.

ujrzał. „By uźrzał śmierć w jej postawie.” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

uźrzeć starop.

ujrzeć. „Uźrzą mądrzy tego świata,” Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

uzwyczajenie

przyzwyczajenie. „Chociaż to wszystko od uzwyczajenia zależy.” Nad Niemnem

użyć

doznać. „Żebych jakiej choroby nagłej nie użył,” Pieśni

użyć w obojgu jednakiej wolności

mieć w obu rzeczach jednakowo wolny wybór; w obojgu : tj. i w pisaniu kołysanek (zob. w. 4) i w pisaniu płaczów (zob. w. 9). „Alem użyć w obojgu jednakiej wolności” Treny

użycie zbytkowne odkrył wonnego goździka

Dowiadujemy się tu od poety, że Nikolo pierwszy smakosz sieneński, pierwszy korzenne zaprawy do sosów i pieczeni wprowadził w użycie. „Zbytkowne odkrył wonnego goździka” Boska Komedia

użyj nade mną litości

okaż mi swoją litość. „Użyj dziś, Panie, nade mną litości.” Treny

użyteczen starop. forma

dziś: użyteczny. „Duch nie mój użyteczen i zmysły wszytki” Odprawa posłów greckich

używać daw.

mieć coś, dysponować czymś, cieszyć się czymś. „Nie przyszło wprawdzie do tego, bo nie znalazł się nikt, który by chciał tu zamieszkać, i chatę, a raczej glinę na chruścianych ścianach, rozpłukały z czasem dżdże — miejsce jednakże nie używało odtąd dobrej sławy.” Krzyżacy

używie starop. forma

użyje. „Dni swych używie.” Odprawa posłów greckich

Objaśnienia pochodzą z przypisów redakcji WolneLektury.pl i są udostępnione na Licencja Wolnej Sztuki 1.3. Zebranie ich w słownik i przykłady użycia pochodzą od nas.