Chrystus

I rzekł do nich ów doradzca: oto postawmy trzy krzyże na naśladownictwo męki Pana naszego, i na tych trzech drzewach przybijmy po jednemu z najmocniejszych w każdéj gromadzie rycerzy; a kto najdłużéj żyć będzie, przy tym zwycięztwo. A że umysły tych ludzi były jakoby w stanie pijanym, znaleźli się trzej rycerze, którzy za swoje przekonanie śmierć ponieść chcieli i być ukrzyżowanymi, jako Chrystus Pan przed wiekami.…

Umarła, mówisz? Jak ją kat położył Na tortur kleszczach, to oczy zawarła; A patrząc na nią, kto by się pobożył, Że to kościany Chrystus był bez ducha. Każda kosteczka wywiędła i sucha Przez rozciągniętą skórę wyglądała Prosząc o litość... I nic nie wydała? Umarła cicho... A na suchej twarzy Dwa wykopała dołki śmierć kościana I w obu dołkach stoją łzy.

«Boże zastępów! Ich tarczo i zbrojo, Hosanna tobie! W tym królestwie całym Szczęśliwe światła sam światłością twoją Zapalający z miłością, z zapałem». Tak do swej sfery zwrócony duch śpiewał, Promień go blaskiem podwójnym zalewał. On, inne światła, co razem z tym duchem Znów jęły tańczyć wirującym ruchem, Znikły w oddali jak skry latające, A we mnie myśli mówiły wątpiące; «Mów do swej Pani: o święta szczebiotko!…

Kto zna dobrze ówczesne wypadki, da świadectwo autorowi, że sceny historyczne i charaktery osób działających skryślił sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając. I po cóż by miał dodawać albo przesadzać; czy dla ożywienia w sercu rodaków nienawiści ku wrogom? czy dla obudzenia litości w Europie?…

O Głowo, owinięta cierniową koroną, gasnącym wieki wieków spojrzyj na nas okiem! O spojrzyj na nas z tej głuszy, która swym tchnieniem głębokiem ogarnia światów bezmiary, a którą ty wypełniasz swych bólów ogromem, o Głowo, owinięta cierniową koroną!

— Wiem i nie zapieram się tego — odparł wyraźnie kozioł. — Nigdy nie wiadomo, co za stworzenie pod powłoką ludzką na świat przychodzi. Każdy z niej dla siebie i po swojemu korzysta. To tylko pewna, że właściwy jej użytek jest dotąd jeszcze nieznany nikomu.…

O gdyby lutni! ja bym was poruszył śpiewem; Gdyby historii księga!... przeczytałbym kartę O Polszcze, kiedy była kwitnąca, szczęśliwa, A wstalibyście wszyscy jak groby otwarte, Rzucające mścicieli... Mnie zapał rozrywa, Zdaje mi się, że piersi otworzył na poły, Że powinniście widzieć czyste serce moje... Nie przyszedłem was błąkać jak ciemne anioły Ani się waham myślą przecięty na dwoje, Jestem cały i jeden...…

…Biegłeś na pomoc, Jezu Chryste. Oszołomiony, wniebowzięty, Słuchałem w rzymskiej Bazylice Mszy wstrząsająco niepojętej, Gdy kameowe, smagłolice, Marquesy wykoronkowane Wznosiły oczy zapłakane, Twej krwi przyjmując tajemnicę. W Rio, na szczycie Corcovado, Stoisz kamiennym wielkoludem Z ramiony rozkrzyżowanemi; W dzień jesteś krzyżem, w nocy — cudem: Bóg, Krzyżo-Człowiek świeci ziemi Jasnością fosforycznie bladą.…

I jeszcze wiedziała panna Izabela, że na tamtym, zwyczajnym świecie trafiają się ludzie nieszczęśliwi. Więc każdemu ubogiemu, o ile spotkał ją, kazała dawać po kilka złotych; raz spotkawszy mizerną matkę z bladym jak wosk dzieckiem przy piersi oddała jej bransoletę, a brudne, żebrzące dzieci obdarzała cukierkami i całowała z pobożnym uczuciem.…

O anjele Gabryjele, Gdzie jest ono twe wesele, Cożeś mi go obiecował tako barzo wiele, A rzekęcy: „Panno, pełna jeś miłości!" A ja pełna smutku i żałości. Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości. Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory, By wam nad dziatkami nie były takie to pozory, Jele ja nieboga ninie dziś zeźrzała Nad swym, nad miłym Synem krasnym, Iż on cirpi męki nie będąc w żadnej winie.…

Do kraju tego, gdzie pierwsze ukłony Są jak odwieczne Chrystusa wyznanie: „Bądź pochwalony!" Tęskno mi, Panie.

…A on — zjawił się nagle... Zaszumiała dąbrowa. Taki — drobny i nikły... I miał — ciernie na skroni. I uklękliśmy razem — w pierwszej z brzegu ustroni. W pierwszej z brzegu ustroni, — w pierwszej kwiatów powodzi. I zdziwiło nas bardzo, że tak biednie przychodzi. Ubożeliśmy chętnie — my i nasze zdziwienie... A on — patrzał i patrzał... Cudaczniało istnienie... Zrozumieliśmy wszystko! — I że właśnie tak trzeba!…

Że trumny nie miał kto nieść, puszczono nas z wozem za bramę. Ale tu czekać trzeba, gdyż grabarz dołka nie skończył kopać i dopiero teraz pośpiesznie wyrzucać zaczął z niego żółty piasek. Natychmiast zaczęliśmy rwać dla szkapy szczaw zajęczy i soczystą babkę, której pełno było na drożynie. Tymczasem ojciec z panem Łukaszem zdjęli z wozu trumnę i postawili ją nad brzegiem dołka.…

Daruj im, Ojcze, bo nie wiedzą, co czynią. Tamten dziwne cierpi obłąkanie — nieprawdaż? Najdziwniejsze. On nie wie, co gada, ale ja ci ogłoszę, co by było, gdyby Bóg oszalał bierze go za rękę Wszystkie światy lecą to na dół, to w górę — człowiek każdy, robak każdy krzyczy — „Ja Bogiem" — i co chwila jeden po drugim konają — gasną komety i słońca.…

— Jak można najlepiej — odrzekł Bob. — To złote dziecko. Nie wiem, czemu to się dzieje, ale skutkiem przesiadywania w samotności robi się teraz jakimś marzycielem i wymyśla sobie najdziwniejsze rzeczy. Dziś, gdy wracaliśmy do domu, powiedział mi, iż jest pewny, że wszyscy ludzie w kościele zwrócili na niego uwagę dlatego, ponieważ jest kaleką, i że kalectwo jego powinno im w dniu Bożego Naradzenia przypomnieć Tego……

Chwali się to panu Muszalskiemu, że prostego człeka braterską miłością pokochał. Przykład tego dał nam sam Zbawiciel, który z królewskiej krwi pochodząc, przecie prostaków kochał, wielu z nich apostołami mianował i do promocji im dopomógł, tak że owi teraz w senacie niebieskim zasiadają.

…Bo wiemy: nocą zbudzimy się z krzykiem, Z stygmatem w duszy świetlistego krzyża, Każdy się stanie snów orędownikiem, W Nowym Chrystusie dusze się zanurzą I będą pełgać boskości płomykiem. Idziesz, Poezjo! Wkrótce się zespoli Myśl i żelazo, westchnienie i Miasto! Nowego Boga urodzisz, Niewiasto! Wstanie Ogromny w ŻYCIA AUREOLI!…

Chilo wpatrzył się w jasny blask miesięczny i wolnym, stłumionym głosem począł mówić o śmierci Chrystusa. Mówił jakby nie do Urbana, ale jakby sam dla siebie rozpamiętywał ową śmierć lub jakby jej tajemnicę zwierzał temu uśpionemu miastu. Było w tym coś wzruszającego i zarazem uroczystego.…

«On potrzebuje, choć w głosie i w myśli Jeszcze się jego żądza nie zdradziła, Treść drugiej prawdy zbadać aż do rdzeni. Mów doń, czy światło, co jest twą ozdobą, Będzie jak teraz wiekuiście z tobą? Jeśli tak być ma, powiedz, gdy się stanie Widzialnym duszy waszej pomieszkanie, Czy wzrok wasz zniesie blask waszych promieni?» Jak czasem w tańcu panny i młodzieńce Szał swej radości, unosząc się kołem, Zdradzają głosem……

Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim Kibitki; — ich wsadzano jednego po drugim. Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie, Po wojsku, — wszystkie twarze pobladły jak trupie; A w takim tłumie taka była cichość głucha, Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha. Dziwna rzecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara: Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara.…

O Głowo, owinięta cierniową koroną, Ty, co rozpierasz Swej męki ogromem pierś Konieczności! O Głowo, której źrenice, jako dwie pochodnie dogasające, płoną nad krętą, pustą, nieskończoną drogą i gasną, gasną, a zgasnąć nie mogą, zawrzyj Swe oczy nad nami, nie patrz na boleść i zbrodnię!...

…Czy nie widziałeś nigdy człowieka? anioła? Co swe cierpienia ludom przynosi w ofierze I gromom spadającym wystawia cel czoła, I śmierć za Zbawiciela ponosi przykładem Za lud cierpiąc... Ten człowiek szedł tu moim śladem. Zawołam go. woła dwóch waryjatów, jeden z nich trzyma rozkrzyżowane ręce, drugi jedną rękę podniesioną ma do góry Dwóch widzisz, za lud cierpią oba; A jak cierpią, powiedzą, abyś sam ocenił...…

Pamiętam, jak w Cielesne Święto, Pod rozjątrzonym gniewnym słońcem, Procesję wiedli tragedianci, A żądło ognia pałające Blasków mieniło się tysiącem W centrum monstancji; I w ten peryskop tajemnicy Nos utkwił Książę-Arcybiskup (Nie nos — ogórek fioletowy); Szedł, niosąc Ciało dla ulicy...…

„Nie jestem Chrystusem, ażeby poświęcać się za całą ludzkość.”

Szedł do krzyża w pustkowiu, gdzie gwiazd swych niepewna Nieskończoność się krzepi westchnieniami mięty, — I pierś swą strumienistą przymartwił do drewna I zawisł, z dobrowoli na krzyżu rozklęty. Po co ci, Senna Falo, na krzyżu noclegi? Za kogo, Dumna Wodo, chcesz marnieć i ginąć? Za tych, co już przeżyli dno swoje i brzegi, — Za tych, co właśnie odtąd nie mają gdzie płynąć.

…Czyjaż to krew? — Za nami dziedzińce zamkowe — sami jesteśmy, a zda mi się, jakoby tu był ktoś trzeci. — Chyba to ciało przebite. — Ciało jego powiernika — ciało martwe — ale tu duch czyjś panuje — a ta czapka — ten sam herb na niej — dalej, patrz, kamień wystający nad przepaścią — na tym miejscu serce jego pękło. — Bledniesz, mistrzu. — Czy widzisz tam wysoko — wysoko?…

— Jegomość dziś szatki duchowne nosisz, a za młodu bijałeś rebelizantów, jakośmy słyszeli, wcale nie zgorzej... — Bijałem, bom był powinien, jako żołnierz, i nie to mój grzech, ale to, żem ich przy tym jako zarazy nienawidził. Miałem swoje prywatne racje, o których nie będę wspominał, bo to dawne czasy i rany owe zaschły. W tym się kajam, żem nad powinność czynił.…

Fossor przyłożył znów nieznacznie kilka pochodni na ogień, wiatr przestał szumieć w piniach, płomień wznosił się równo, wysmukłym ostrzem, ku skrzącym się na wypogodzonym niebie gwiazdom, starzec zaś wspomniawszy o śmierci Chrystusa począł już tylko o Nim mówić. Wszyscy zatrzymali dech w piersiach i cisza zrobiła się jeszcze większa niż poprzednio, taka, że słyszeć można było niemal bicie serc. Ten człowiek widział!…

«Pańskiej wieczerzy wybrana gromado, Którą baranek ugaszcza biesiadą, W sposób, że zawsze macie sytą wolę, Jeśli przez łaskę Boga on pożywa To, co z waszego stołu jemu spada, Jako przechodzeń na ziemskim padole; Rozważ, jak jego zapał jest bezmierny, Ochłodź go trochę, ty, co z tej cysterny, Bez dna i brzegów zawsze pijesz rada, Skąd, co on myśli, zaiste wypływa

Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim Kibitki; — ich wsadzano jednego po drugim. Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie, Po wojsku, — wszystkie twarze pobladły jak trupie; A w takim tłumie taka była cichość głucha, Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha. Dziwna rzecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara: Lud, wojsko czuje, — milczy, — tak boją się cara.…

O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami! Twojego gniewu nadszedł wielki czas, głos już zagrzmiał hiobowy, niebios walą się posowy, z owiniętej cierniem Głowy rzeką i morzem płynie ciepła krew, w rzekę i morze krwi jej ból się zmienia...

Nazajutrz donos miał, anonim, Że... Zresztą nie czytałem listu. To tylko wiem, że zaraz po nim Zapisał sobie: «Jezus Chrystus Agit. wywr. Zbadać. Żyd. Syn cieśli» (Dwa razy słowo «Żyd» podkreślił.) Potem się nadął — i zadzwonił, By Ewangelię mu przynieśli.…

W głębi kaplicy, w powodzi światła, leżał biały Chrystus otoczony kwiatami. Zdawało się Wokulskiemu, że pod wpływem migotliwych płomyków twarz jego ożywia się przybierając wyraz groźby albo litości i łaski. Kiedy pozytywka wygrywała Łucję z Lamermooru albo kiedy ze środka kościoła doleciał stukot pieniędzy i francuskie wykrzykniki, oblicze Chrystusa ciemniało.…

Gdzie Magowie? — „Odeszli. Badacze ich cienia Głoszą, że wraz z kadzidłem i mirrą, i złotem W kurz się marny rozwiali pod tej karczmy płotem, Gdzie droga w nicość skręca. Tyle — ich istnienia". Gdzie Maryja? — „Mów o Niej z niebem lub mogiłą. Nikt nie wie — i nikt dzisiaj nie odpowie tobie". A gdzie Bóg? — „Już od dawna pochowany w grobie, Już szepcą, że go nigdy na świecie nie było!" —

— Bom ja jest hetman nie tylko polski, ale chrześcijański; bo na straży krzyża stoję! A choćby też Kozacy okrutniej jeszcze wnętrzności Rzeczypospolitej szarpali, ja karków zaślepionego, ale chrześcijańskiego ludu pogańskim mieczem nie będę ścinał. Bo czyniąc to, ojcom i dziadom naszym, dziadom moim własnym, popiołom ich, krwi, łzom, całej dawnej Rzeczypospolitej powiedziałbym: „rakka!" Na Boga!…

„Gdy tak czynili lament, wpadła znów Maria z Magdali wołając, że widziała Pana. Nie mogąc Go dla wielkiego blasku rozeznać, myślała, że ogrodnik, ale On rzekł: „Mario!" Wówczas krzyknęła: „Rabboni!", i padła mu do nóg. On zaś kazał jej iść do uczniów, a potem znikł.…

O! Jeśli kiedy dożyję dnia tego, Że to poema święte, do którego Niebo i ziemia przykładały rękę, Nad którym ślęcząc, przez lat wiele schudłem, Rozbroi srogość i dziką niewdziękę, Co mnie wyłącza z tej pięknej owczarni, Gdzie z dziecka spałem, baranek szczęśliwy, Wróg wilków, co ją wojują bezkarnie, Wrócę poeta, nad chrztu mego źródłem Koroną z lauru wieńczyć włos już siwy: Bo tam w dni moich przyjęła mnie progu……

Tyran wstał — Herod! — Panie, cała Polska młoda Wydana w ręce Heroda. Co widzę — długie, białe, dróg krzyżowych biegi, Drogi długie — nie dojrzeć — przez puszcze, przez śniegi Wszystkie na północ! — tam, tam w kraj daleki, Płyną jak rzeki. Płyną: — ta droga prosto do żelaznej bramy, Tamta jak strumień wpadła pod skałę, w te jamy, A tamtej ujście w morzu. — Patrz!…

O Głowo, przepasana cierniową koroną!... Któż się nad dolą zlituje sierocą, nad moją dolą, której, Boże, Twe ręce z kajdan nie wyzwolą?

Natomiast obok krzyża leżącego na ziemi wciąż klęczała młoda dziewczyna w aksamitnym kaftaniku i jaskrawym kapeluszu. Gdy zwróciła oczy na oświetlony grób, jej także błysnęło coś na wyróżowanych policzkach. Jeszcze raz ucałowała nogi Chrystusowi, ciężko podniosła się i wyszła. „Błogosławieni, którzy płaczą... Niechże przynajmniej tobie zmarły Chrystus dotrzyma obietnicy” — pomyślał Wokulski i wyszedł za nią.…

Starzec zaś opowiadał o pochwyceniu Chrystusa. — Przyszła rota i słudzy kapłańscy, aby Go chwycili. Gdy Zbawiciel spytał ich, kogo szukają, odpowiedzieli: „Jezusa Nazareńskiego!" Lecz gdy im rzekł: „Jam jest!" — padli na ziemię i nie śmieli na Niego podnieść ręki, i aż dopiero po powtórnym pytaniu chwycili Go.…

Tak pod figurą cudnie białej róży Pokazał mi się pierwszy zastęp święty, Który w triumfie został wniebowzięty Przez krew, co wylał zań Baranek Boży. Drugi, co widzi, latając, i śpiewa Chwałę, cześć Tego, który go zagrzewa Miłością swoją, a przez swą szczodrotę Wzniósł tak wysoko!…

…Może ból Jego ujrzę, spełnią się moje nadzieje! Chciwą źrenicą się wpiję w gasnące Jego oczy i krwią orzeźwię usta, co Mu się z boku toczy. Umieraj, Chryste Panie, straszliwe znoś katusze! Bez Twoich wszak udręczeń ja, grzeszna, zginąć muszę... Szukam wieczystej wody, żadnej krynicy nie minę: nie ma takiego źródła, gdzie bym swą zmyła winę...…

— Gdy Kallinę wziął cezar na dwór, a ja myślałem, że może ją spotkać krzywda, tom chciał iść aż hen do lasów i sprowadzić Ligów na pomoc królewnie. I Ligowie ruszyliby ku Dunajowi, bo to lud dobry, choć pogański. Ot, zaniósłbym im „dobrą nowinę". Ale ja i tak kiedy, jak Kallina wróci do Pomponii, pokłonię się jej, by pozwoliła mi iść do nich, bo Chrystus narodził się daleko i oni nawet nie słyszeli o Nim...…

Słyszałam głuche wieści, że młodzian zszedł z niebiosów w bursztynach jędrnego ciała, w złocie jutrznianych włosów. Po co Ci, bogów wybrańcze, dla ludzkiej ginąć nędzy? Szczęściem ma warga się śmieje, scałuj to szczęście co prędzej!... Wgryź się w te moje piersi, do mego przylgnij łona, ja Ci swe kwiecie rozwinę, jak róża w słońcu spłoniona... Idę-ć ja, grzeszna Maryja, idę-ć przez piaski pustyni, hen!…

Ujrzawszy go, lubo powitany radośnie, odpowiadał na jego pytania niechętnie, lecz wreszcie długo tłumione uczucia i myśli wybuchły i popłynęły mu z ust obfitym potokiem słów. Raz jeszcze opowiedział szczegółowo historię swych poszukiwań za Ligią i pobytu między chrześcijanami, wszystko, co tam widział i słyszał, wszystko, co mu przechodziło przez głowę i serce, i wreszcie począł narzekać, że wpadł w chaos, w którym……