Bitwa

…Warknęły struny, świsnęła strzał chmura, «Jezus, Maryja! Naprzód, hop hop, ura!» Dopieroż drzewca ułożywszy w toku Zewrą się bliżej, pierś na pierś uderzy... Za cóż wydarła potomnemu oku Noc i zwycięstwa, i klęski rycerzy? Swoi i cudzy zmieszani w natłoku; Zewsząd szczęk razów, wrzask, chrzęsty pancerzy; Pryskają bronie, lecą hełmy, głowy,

Zwycięstwo, królu, wahało się jeszcze, Armie podobne dwom były pływakom, Co się chwytając śmiertelnym uściskiem, Daremnią całą sztuki swojej biegłość. Srogi Macdonwald (wart być buntownikiem, Tak wszystkie ludzkiej natury sprosności Do jego podłej zleciały się duszy) Przyzwał do siebie z zachodnich wysp kernów I gallowglasów, a zmienna fortuna Do buntownika uśmiechać się zdała, Jakby chcąc jego nałożnicą zostać.…

Jeszcze tu wczoraj słyszałem trzask: salwa jak poklask wielkiej dłoni. Był las. Pochłonął znowu las kaski wysokie, kości i konie.

Było to za Kościuszki czasów; pan popierał Prawo trzeciego maja i już szlachtę zbierał, Aby konfederatom ciągnąć ku pomocy, Gdy nagle Moskwa zamek opasała w nocy. Ledwie był czas z moździerza na trwogę wypalić, Podwoje dolne zamknąć i ryglem zawalić. W zamku całym był tylko: pan Stolnik, ja, pani, Kuchmistrz i dwóch kuchcików, wszyscy trzej pijani, Proboszcz, lokaj, hajducy czterej, ludzie śmiali.…

…Ustał już wszelki opór w Soplicowskim dworze. Szlachta głodna plądruje, zabiera co może: Kropiciel, stanowisko zająwszy w oborze, Jednego wołu i dwa cielce w łby zakropił, A Brzytewka im szable w gardzielach utopił; Szydełko równie czynnie używał swej szpadki, Kabany i prosięta koląc pod łopatki. Już rzeź zagraża ptastwu.…

…Moskale cofają się, Maciek ich wygania Na dziedziniec. Tam jeszcze więcej zamieszania. Tam stronnicy Sopliców pracują w zawody Nad rozkuciem Dobrzyńskich, rozrywają kłody. Widząc to, jegry za broń porywają, biegą. Sierżant wpadłszy bagnetem przebił Podhajskiego, Dwóch drugich szlachty zranił, do trzeciego strzela: Uciekają. Było to przy kłodzie Chrzciciela.…

Dosyć, że się tak stało, jak przewidział Ryków: Jegry w tłumie ulegli mocy przeciwników. Dwudziestu trzech na ziemi wala się zabitych, Trzydziestu kilku jęczy ranami okrytych, Wielu pierzchło, skryło się w sad, w chmiele, nad rzekę, Kilku wpadło do domu pod kobiet opiekę. Zwycięska szlachta biega z okrzykiem wesela: Ci do beczek, ci łupy rwą z nieprzyjaciela; Jeden Robak tryumfów szlachty nie podziela.…

Już szereg jegrów w marszu na pokrzywę wkracza: Gdy Konew ruszył cyngla i z paszczy garłacza Tuzin kul rozsiekanych puszcza śród Moskali, Sak puszcza drugi tuzin. Jegry się zmieszali. Przerażony zasadzką szereg w kłąb się zwija, Cofa się, rzuca rannych; Chrzciciel ich dobija. Stodoła już daleko; bojąc się odwodu Długiego, Ryków skoczył pod parkan ogrodu; Tam, pierzchającą rotę zatrzymuje w biegu.…

Trzasnął słup: już sernica chwieje się i wali Z brzemieniem drzew i serów na trójkąt Moskali. Gniecie, rani, zabija; gdzie stały szeregi, Leżą drwa, trupy, sery białe jako śniegi, Krwią i mózgiem splamione. Trójkąt w sztuki pryska, A już w środku Kropidło grzmi, już Brzytwa błyska, Siecze Rózga, od dworu wpada szlachty tłuszcza, A Hrabia od bram jazdę na rozpierzchłych puszcza.…